İçeriğe geç
Lucilius'a Ahlâk Mektupları

Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları

IV. Kitap

4.30.130. Mektup

Çok iyi bir adam olan Aufidius Bassus'u sarsılmış, yaşıyla boğuşurken gördüm. Ama yaş artık onu, doğrulabileceğinden daha ağır eziyor; yaşlılık bütün büyük ağırlığıyla üstüne çöktü. Biliyorsun, bedeni hep zayıf ve kurumuştu. Onu uzun süre ayakta tuttu, daha doğru bir deyişle yamayarak sürdürdü; birden çöktü.

4.30.1

Bassum Aufidium, virum optimum, vidi quassum, aetati obluctantem. Sed iam plus illum degravat quam quod possit attolli; magno senectus et universo pondere incubuit. Scis illum semper infirmi corporis et exsucti fuisse. Diu illud continuit et, ut verius dicam, continuavit; subito defecit.

4.30.2Su alan bir gemide bir iki çatlağa karşı durulabilir; ama gemi pek çok yerden gevşeyip yol vermeye başlayınca yarılan tekneye yardım edilemez. Bunun gibi yaşlı bir bedende de güçsüzlük bir yere kadar desteklenip payandalanabilir. Ama çürümüş bir binada olduğu gibi bütün eklemler ayrılmaya başlayınca ve biri tutulurken öteki yarılınca, nasıl çıkacağına bakmalısın.

4.30.2

Quemadmodum in nave, quae sentinam trahit, uni rimae aut alteri obsistitur, ubi plurimis locis laxari coepit et cedere, succurri non potest navigio dehiscenti; ita in senili corpore aliquatenus inbecillitas sustineri et fulciri potest. Ubi tamquam in putri aedificio omnis unctura diducitur, et dum alia excipitur, alia discinditur, circumspiciendum est, quomodo exeas.

4.30.3Yine de Bassus'umuzun gönlü dinç. Felsefe bunu sağlar: insanı ölümün karşısında neşeli, bedeni hangi hâlde olursa olsun güçlü ve sevinçli kılar; güç onu terk etse de o yılmaz. Büyük bir dümenci yelkeni yırtılmışken de yol alır; geminin donanımı gitmişse bile kalan parçalarını yolculuğa uydurur. Bassus'umuz da bunu yapıyor ve kendi sonuna, başkasınınkine öyle baksan aşırı kayıtsız sayılacağın bir gönülle ve yüzle bakıyor.

4.30.3

Bassus tamen noster alacer animo est. Hoc philosophia praestat, in conspectu mortis hilarem et in quocumque corporis habitu fortem laetumque nec deficientem, quamvis deficiatur. Magnus gubernator et scisso navigat velo, et, si exarmavit, tamen reliquias navigii aptat ad cursum. Hoc facit Bassus noster et eo animo vultuque finem suum spectat, quo alienum spectare nimis securi putares.

4.30.4Lucilius, o kaçınılmaz saat yaklaşırken gönül rahatlığıyla ayrılıp gitmek büyük bir iştir ve uzun süre öğrenilmesi gerekir. Öteki ölüm türlerine umut karışmıştır: hastalık geçer, yangın söner, yıkıntı ezecekmiş gibi göründüğü kişileri sağ salim bırakır; deniz yuttuklarını, onları içine çektiği aynı güçle kıyıya sağ salim atar; asker kılıcını ölecek kişinin tam ensesinden geri çeker. Yaşlılığın ölüme götürdüğü insanın umut edeceği bir şey yoktur. Yalnız bunun önüne geçilemez. İnsanlar hiçbir ölüm türünde daha yumuşak ölmezler, ama daha uzun da ölmezler.

4.30.4

Magna res est, Lucili, haec et diu discenda, cum adventat hora illa inevitabilis, aequo animo abire. Alia genera mortis spei mixta sunt: desinit morbus, incendium extinguitur, ruina quos videbatur oppressura deposuit; mare quos hauserat, eadem vi, qua sorbebat, eiecit incolumes; gladium miles ab ipsa perituri cervice revocavit. Nil habet quod speret, quem senectus ducit ad mortem. Huic uni intercedi non potest. Nullo genere homines mollius moriuntur sed nec diutius.

4.30.5Bassus'umuz bana kendi cenazesinin ardından yürüyor, kendini kendi eliyle gömüyor, kendinden sonra hayatta kalmış biri gibi yaşıyor ve kendi yokluğunun acısına bilgece katlanıyor gibi geldi. Çünkü ölüm hakkında çok konuşuyor ve bize şunu kabul ettirmek için var gücüyle uğraşıyor: bu işte bir sıkıntı ya da korku varsa, bu ölümün değil ölenin kusurudur; ölümün kendisinde, ondan sonrakinden daha fazla rahatsızlık yoktur.

4.30.5

Bassus noster videbatur mihi prosequi se et conponere et vivere tamquam superstes sibi et sapienter ferre desiderium sui. Nam de morte multa loquitur et id agit sedulo, ut nobis persuadeat, si quid incommodi aut metus in hoc negotio est, morientis vitium esse, non mortis; non magis in ipsa quicquam esse molestiae quam post ipsam.

4.30.6Başına gelmeyecek bir şeyden korkan, hissetmeyeceği bir şeyden korkan kadar delidir. Yoksa biri, hiçbir şeyin hissedilmemesini sağlayan şeyin kendisinin hissedileceğine mi inanıyor? "Demek ki," diyor, "ölüm her kötülüğün öylesine dışındadır ki, kötülük korkusunun da dışındadır."

4.30.6

Tam demens autem est, qui timet, quod non est passurus, quam qui timet, quod non est sensurus. An quisquam hoc futurum credit, ut per quam nihil sentiatur, ea sentiatur? Ergo, inquit, mors adeo extra omne malum est, ut sit extra omnem malorum metum.

4.30.7Bunların sık sık söylendiğini ve sık sık söylenmesi gerektiğini biliyorum; ama ne okurken bana aynı ölçüde fayda ettiler, ne de korkulmaması gerektiğini söyleyenleri, korkulan şeylerden kendileri uzakken dinlediğimde. Bu adam ise yakınındaki ölümden söz ederken benim gözümde pek büyük bir söz hakkı kazandı.

4.30.7

Haec ego scio et saepe dicta et saepe dicenda, sed neque cum legerem, aeque mihi profuerunt, neque cum audirem iis dicentibus, qui negabant timenda, a quorum metu aberant; hic vero plurimum apud me auctoritatis habuit, cum loqueretur de morte vicina.

4.30.8Ne düşündüğümü söyleyeyim: ölümün tam içinde olanın, ölümün çevresinde dolaşandan daha yiğit olduğunu sanıyorum. Çünkü dibe gelmiş ölüm, deneyimsizlere bile kaçınılmaz olandan kaçmamak için yürek vermiştir. Bütün dövüş boyunca son derece korkak olan gladyatör de böylece boğazını hasmına uzatır ve yolunu şaşıran kılıcı kendine doğru yöneltir. Ama yakında olan ve mutlaka gelecek bir ölüm, ruhun ağır ve uzun soluklu bir sağlamlığını ister; bu daha nadirdir ve ancak bilgede bulunabilir.

4.30.8

Dicam enim quid sentiam: puto fortiorem esse eum, qui in ipsa morte est quam qui circa mortem. Mors enim admota etiam inperitis animum dedit non vitandi inevitabilia. Sic gladiator tota pugna timidissimus iugulum adversario praestat et errantem gladium sibi adtemperat. At illa, quae in propinquo est utique ventura, desiderat lentam animi firmitatem, quae est rarior nec potest nisi a sapiente praestari.

4.30.9Bu yüzden onu, sanki ölüm hakkında hüküm veriyormuş ve ölümün tabiatını daha yakından incelemiş biri olarak anlatıyormuş gibi büyük bir zevkle dinliyordum. Sanırım biri dirilse ve ölümde hiçbir kötülük olmadığını tecrübeyle anlatsa, senin gözünde daha çok güven, daha çok ağırlık kazanırdı. Ölümün yaklaşmasının nasıl bir sarsıntı getirdiğini sana en iyi, onun yanı başında durmuş, gelişini hem görmüş hem karşılamış olanlar anlatır.

4.30.9

Libentissime itaque illum audiebam quasi ferentem de morte sententiam et qualis esset eius natura velut propius inspectae indicantem. Plus, ut puto, fidei haberet apud te, plus ponderis, si quis revixisset et in morte nihil mali esse narraret expertus; accessus mortis quam perturbationem adferat, optime tibi hi dicent, qui secundum illam steterunt, qui venientem et viderunt et receperunt.

4.30.10Bizi aldatmak istemeyen Bassus'u da bunların arasında sayabilirsin. O, ölümden korkanın yaşlılıktan korkan kadar aptal olduğunu söylüyor. Çünkü yaşlılık gençliğin ardından nasıl gelirse, ölüm de yaşlılığın ardından öyle gelir. Ölmek istemeyen, yaşamak istememiştir. Çünkü hayat ölüm şartıyla verilmiştir; ona doğru gidilir. Bu yüzden ondan korkmak ne delilik! Kesin olanı bekleriz; şüpheli olandan korkarız.

4.30.10

Inter hos Bassum licet numeres, qui nos decipi noluit. Is ait tam stultum esse, qui mortem timeat, quam qui senectutem. Nam quemadmodum senectus adulescentiam sequitur, ita mors senectutem. Vivere noluit, qui mori non vult. Vita enim cum exceptione mortis data est; ad hanc itur. Quam ideo timere dementis est, quia certa expectantur, dubia metuuntur!

4.30.11Ölümün zorunluluğu herkese eşit ve yenilmezdir. Kimsenin dışında kalmadığı bir durumda bulunmaktan kim yakınabilir? Hakkaniyetin ilk şartı eşitliktir.

Ama şimdi, bizim kanunumuzun kendi kanunundan başka olmasını istemeyen tabiatın davasını savunmak gereksiz: o, bir araya getirdiği her şeyi çözer, çözdüğü her şeyi yeniden bir araya getirir.

4.30.11

Mors necessitatem habet aequam et invictam. Quis queri potest in ea condicione se esse, in qua nemo non est? Prima autem pars est aequitatis aequalitas. Sed nunc supervacuum est naturae causam agere, quae non aliam voluit legem nostram esse quam suam; quicquid conposuit, resolvit, et quicquid resolvit, conponit iterum.

4.30.12Ama yaşlılık birini hayattan birden koparmadan, azar azar çekip alarak yumuşakça salıverirse, o kimse insana gerekli, yorgun olana hoş gelen dinlenmeye doymuş olarak götürüldüğü için bütün tanrılara şükretmelidir. Ölümü dileyen bazılarını görürsün, hem de hayat genellikle dilendiğinden daha hararetle. Hangilerinin bize daha büyük yürek verdiğini düşüneceğimi bilmiyorum: ölümü isteyip duranların mı, yoksa onu neşeyle ve sakinlikle bekleyenlerin mi? Çünkü birincisi bazen kudurmadan ve ani bir öfkeden doğar, ikincisi kesin bir yargıdan doğan bir huzurdur. Ölüme öfkeyle giden olur; ama gelen ölümü, ona uzun süredir hazırlanmış olandan başka kimse neşeyle karşılamaz.

4.30.12

Iam vero si cui contigit, ut illum senectus leniter emitteret non repente avolsum vitae, sed minutatim subductum; o ne illum agere gratias dis omnibus decet, quod satiatus ad requiem homini necessariam, lasso gratam perductus est. Vides quosdam optantes mortem, et quidem magis quam rogari solet vita. Nescio utros existimem maiorem nobis animum dare, qui deposcunt mortem an qui hilares eam quietique opperiuntur, quoniam illud ex rabie interdum ac repentina indignatione fit, haec ex iudicio certo tranquillitas est. Venit aliquis ad mortem iratus; mortem venientem nemo hilaris excipit, nisi qui se ad illam diu composuerat.

4.30.13İtiraf edeyim: bana sevgili olan bu adamı birçok sebeple sık sık ziyaret ettim; onu her seferinde aynı bulup bulmayacağımı, ruhunun dinçliğinin bedeninin gücüyle birlikte azalıp azalmadığını öğrenmek istiyordum. Oysa bu dinçlik onda, yarış arabacılarının yedinci turda zafere yaklaştıklarında daha da belirginleşen sevinci gibi artıyordu.

4.30.13

Fateor ergo ad hominem mihi carum ex pluribus me causis frequentius venisse, ut scirem, an illum totiens eundem invenirem, numquid cum corporis viribus minueretur animi vigor. Qui sic crescebat illi, quomodo manifestior notari solet agitatorum laetitia, cum septimo spatio palmae adpropinquant.

4.30.14Epikuros'un öğütlerine uyarak, önce o son solukta hiçbir acı olmayacağını umduğunu söylüyordu; olsa bile, kısalığının kendisinde bir parça avuntu bulunacağını. Çünkü büyük olan hiçbir acı uzun sürmez. Üstelik ruhla bedenin ayrılışı bir işkenceyle olursa, bu ayrılışın tam ortasında bile şu düşünce ona yardım edecekti: o acıdan sonra artık acı çekemeyecekti. Yaşlı bir adamın canının dudaklarının ucunda olduğundan ve bedenden büyük bir zorla koparılmayacağından da şüphe etmiyordu. Beslendiği yakıtı sarmış ateş suyla, bazen de bir yıkıntıyla söndürülmelidir; ama besini tükenen ateş kendiliğinden söner.

4.30.14

Dicebat quidem ille Epicuri praeceptis obsequens, primum sperare se nullum dolorem esse in illo extremo anhelitu; si tamen esset, habere aliquantum in ipsa brevitate solacii. Nullum enim dolorem longum esse, qui magnus est. Ceterum succursurum sibi etiam in ipsa distractione animi corporisque, si cum cruciatu id fieret, post illum dolorem se dolere non posse. Non dubitare autem se, quin senilis anima in primis labris esset nec magna vi distraheretur a corpore. Ignis, qui alentem materiam occupavit, aqua et interdum ruina extinguendus est; ille, qui alimentis deficitur, sua sponte subsidit.

4.30.15Sevgili Lucilius, bunları yeni şeyler gibi değil, sanki işin kendisinin karşısına getirilmişim gibi seve seve dinliyorum. Ne yani? Hayatını kesip atan pek çok kişi görmedim mi? Elbette gördüm; ama benim gözümde, hayattan nefret etmeden ölüme gelenler, onu kendine çekmeyip içeri buyur edenler daha ağır basar.

4.30.15

Libenter haec, mi Lucili, audio non tamquam nova, sed tamquam in rem praesentem perductus. Quid ergo? Non multos spectavi abrumpentes vitam? Ergo vero vidi, sed plus momenti apud me habent, qui ad mortem veniunt sine odio vitae et admittunt illam, non adtrahunt.

4.30.16Şunu da söylüyordu: ölümün bize yakın olduğuna inandığımızda titrememizden ötürü, işkenceyi kendimize kendi elimizle çektiririz. Çünkü her yerde ve her anda hazır bekleyen ölüm kime yakın değil ki? "Ama," diyordu, "ölmek için bir sebep yaklaşıyor gibi göründüğünde, korkmadığımız başka sebeplerin ne kadar daha yakın olduğunu düşünelim." Bir düşman birini ölümle tehdit ediyordu; o ölümü hazımsızlık önceden kaptı.

4.30.16

Illud quidem aiebat tormentum nostra nos sentire opera, quod tunc trepidamus, cum prope a nobis esse credimus mortem. A quo enim non prope est, parata omnibus locis omnibusque momentis? Sed consideremus, inquit, tunc, cum aliqua causa moriendi videtur accedere, quanto aliae propiores sint, quae non timentur. Hostis alicui mortem minabatur, hanc cruditas occupavit.

4.30.17Korkumuzun sebeplerini ayırt etmek istersek, kimisinin gerçekten var olduğunu, kimisinin yalnızca öyle göründüğünü buluruz. Ölümden değil, ölüm düşüncesinden korkarız. Çünkü ölümün kendisinden hep aynı uzaklıktayız. Öyleyse ölümden korkmak gerekiyorsa, her zaman korkmak gerekir. Hangi zaman ölümün dışında bırakılmıştır?

4.30.17

Si distinguere voluerimus causas metus nostri, inveniemus alias esse, alias videri. Non mortem timemus, sed cogitationem mortis. Ab ipsa enim semper tantundem absumus. Ita si timenda mors est, semper timenda est. Quod enim morti tempus exemptum est?

4.30.18Ama bu kadar uzun mektuplardan ölümden daha çok nefret etmenden korkmalıyım. O yüzden bitireyim. Sen ise ölümden hiç korkmamak için onu hep düşün. Hoşça kal.

4.30.18

Sed vereri debeo, ne tam longas epistulas peius quam mortem oderis. Itaque finem faciam. Tu tamen mortem ut numquam timeas, semper cogita. Vale.

4.31.131. Mektup

Lucilius'umu tanıyorum: vaat ettiği kişiyi göstermeye başlıyor. Halkın değer verdiği nimetleri ayaklar altına alıp en iyi şeylere yürüdüğün o ruh atılımının ardından git. Giriştiğinden daha büyük ve daha iyi olmanı istemiyorum. Temellerin geniş bir alan kapladı; yalnızca giriştiğin kadarını tamamla ve gönlünde taşıdığın şeyleri hayata geçir.

4.31.1

Agnosco Lucilium meum; incipit, quem promiserat, exhibere. Sequere illum impetum animi, quo ad optima quaeque calcatis popularibus bonis ibas. Non desidero maiorem melioremque te fieri quam moliebaris. Fundamenta tua multum loci occupaverunt; tantum effice, quantum conatus es, et illa quae tecum in animo tulisti, tracta.

4.31.2Kısacası, kulaklarını tıkarsan bilge olacaksın; onlara balmumu tıkamak da yetmez, Odysseus'un yoldaşlarına kullandığı söylenenden daha sağlam bir tıkaç gerekir. Korkulan o ses tatlıydı ama herkesin sesi değildi; korkulması gereken bu ses ise tek bir kayalıktan değil, dünyanın her köşesinden yankılanıyor. Öyleyse yalnız sinsi hazlarla şüphe uyandıran tek bir yerin değil, bütün şehirlerin önünden yelken açıp geç. Seni en çok sevenlere karşı sağır ol; iyi niyetle kötülük dilerler. Mutlu olmak istiyorsan, insanların dilediği şeylerden hiçbirinin başına gelmemesi için tanrılara dua et.

4.31.2

Ad summam sapiens eris, si cluseris aures, quibus ceram parum est obdere; firmiore spissamento opus est quam in sociis usum Vlixem ferunt. Illa vox, quae timebatur, erat blanda, non tamen publica, at haec, quae timenda est, non ex uno scopulo, sed ex omni terrarum parte circumsonat. Praetervehere itaque non unum locum insidiosa voluptate suspectum, sed omnes urbes. Surdum te amantissimis tuis praesta; bono animo mala precantur. Et si esse vis felix, deos ora, ne quid tibi ex his, quae optantur, eveniat.

4.31.3Bunların sana yığılmasını istedikleri şeyler nimet değildir. Tek bir nimet vardır, mutlu hayatın sebebi ve dayanağı olan nimet: kendine güvenmek. Ama buna, emek hor görülmeden ve ne iyi ne kötü olan şeyler arasında sayılmadan ulaşılamaz. Çünkü tek bir şeyin kâh kötü kâh iyi, kâh hafif ve katlanılır kâh dehşet verici olması imkânsızdır.

4.31.3

Non sunt ista bona, quae in te isti volunt congeri; unum bonum est, quod beatae vitae causa et firmamentum est, sibi fidere. Hoc autem contingere non potest, nisi contemptus est labor et in eorum numero habitus, quae neque bona sunt neque mala. Fieri enim non potest, ut una ulla res modo mala sit, modo bona, modo levis et perferenda, modo expavescenda.

4.31.4Emek bir nimet değildir. Öyleyse nimet nedir? Emeği hor görmek. Bu yüzden boş işler uğruna didinenleri kınarım. Öte yandan ahlâken güzel olan şeylere yönelenleri, kendilerini ne kadar çok verir, yenilmeye ve gevşemeye ne kadar az izin verirlerse o kadar onaylar ve şöyle bağırırım: "Bu kadar iyisin! Kalk, derin bir nefes al ve şu yokuşu, yapabilirsen, tek solukta aş!"

4.31.4

Labor bonum non est. Quid ergo est bonum? Laboris contemptio. Itaque in vanum operosos culpaverim. Rursus ad honesta nitentes, quanto magis incubuerint minusque sibi vinci ac strigare permiserint, adprobabo et clamabo: Tanto melior, surge et inspira et clivum istum uno, si potes, spiritu exsupera.

4.31.5Soylu ruhları emek besler. Öyleyse ana babanın o eski dileğinden, başına ne gelmesini istediğini, ne dileyeceğini seçmen için bir sebep yok; hele en büyük işlerden geçmiş bir adama hâlâ tanrıları yormak hiç yakışmaz. Dileğe ne gerek var? Kendini kendin mutlu et. Bunu da, faziletin karıştığı şeylerin iyi, kötülüğün bağlandığı şeylerin çirkin olduğunu anlarsan yapacaksın. Işık karışmadan hiçbir şey parlak olmadığı, karanlık taşımayan ya da kendine karanlıktan bir şey çekmemiş hiçbir şey kara olmadığı gibi; ateşin yardımı olmadan hiçbir şey sıcak, hava olmadan hiçbir şey soğuk olmadığı gibi; ahlâken güzeli ve çirkini de faziletle ve kötülükle ortaklık meydana getirir.

4.31.5

Generosos animos labor nutrit. Non est ergo, quod ex illo voto vetere parentum tuorum eligas, quid contingere tibi velis, quid optes; et in totum iam per maxima acto viro turpe est etiamnunc deos fatigare. Quid votis opus est? Fac te ipse felicem. Facies autem, si intellexeris bona esse, quibus admixta virtus est, turpia, quibus malitia coniuncta est. Quemadmodum sine mixtura lucis nihil splendidum est, nihil atrum, nisi quod tenebras habet aut aliquid in se traxit obscuri, quemadmodum sine adiutorio ignis nihil calidum est, nihil sine aere frigidum; ita honesta et turpia virtutis ac malitiae societas efficit.

4.31.6Öyleyse iyi nedir? Şeylerin ilmi. Kötü nedir? Şeylerden habersizlik. Basiretli ve işini bilen kişi her şeyi zamanına göre ya iter ya seçer. Ama yeter ki ruhu büyük ve yenilmez olsun, ne ittiği şeyden korkar ne de seçtiği şeye hayran olur. Boyun eğmeni, ezilmeni yasaklıyorum. Emekten kaçmaman yetmez; onu iste.

4.31.6

Quid ergo est bonum? Rerum scientia. Quid malum est? Rerum imperitia. Ille prudens atque artifex pro tempore quaeque repellet aut eliget. Sed nec quae repellit timet, nec miratur quae elegit, si modo magnus illi et invictus animus est. Summitti te ac deprimi veto. Laborem si non recuses, parum est; posce.

4.31.7"Ne yani," diyorsun, "boş, gereksiz ve değersiz sebeplerin doğurduğu emek kötü değil mi?" Güzel şeylere harcanan emekten daha kötü değildir; çünkü değerli olan katlanmanın kendisidir ve o ruha aittir: ruh kendini zor ve çetin olana yüreklendirir ve şöyle der: "Neden duruyorsun? Terden korkmak erkeğe yakışmaz."

4.31.7

Quid ergo? inquis, labor frivolus et supervacuus et quem humiles causae evocaverunt, non est malus? Non magis quam ille, qui pulchris rebus inpenditur, quoniam animi est ipsa tolerantia, quae se ad dura et aspera hortatur ac dicit: Quid cessas? Non est viri timere sudorem.

4.31.8Buna şunu da ekle: faziletin yetkin olması için hayatın her şeyde kendisiyle uyumlu bir dengesi ve sürekliliği bulunmalıdır; bu da ancak şeylerin ilmine ve insanî olanın da ilahî olanın da onunla bilindiği sanata sahip olunursa mümkündür. En yüksek iyi budur. Ona ulaşırsan tanrıların dileklisi değil, yoldaşı olmaya başlarsın.

4.31.8

Huc et illud accedat, ut perfecta virtus sit, aequalitas ac tenor vitae per omnia consonans sibi, quod non potest esse, nisi rerum scientia contingit et ars, per quam humana ac divina noscantur. Hoc est summum bonum. Quod si occupas, incipis deorum socius esse, non supplex.

4.31.9"Oraya nasıl varılır?" diyorsun. Poeninus ya da Graius dağlarından, Candavia'nın ıssızlıklarından geçmeden; ne Syrtisler ne Skylla ya da Kharybdis seni bekliyor; oysa bunların hepsini küçük bir vekillik makamı uğruna aştın. Tabiatın seni donattığı yol güvenli, hoş bir yoldur. Sana öyle şeyler verdi ki, onları bırakmazsan tanrıya eşit yükselirsin.

4.31.9

Quomodo, inquis, isto pervenitur? Non per Poeninum Graiumve montem nec per deserta Candaviae, nec Syrtes tibi nec Scylla aut Charybdis adeundae sunt, quae tamen omnia transisti procuratiunculae pretio; tutum iter est, iucundum est, ad quod natura te instruxit. Dedit tibi illa, quae si non deserueris, par deo surges.

4.31.10Seni tanrıya eşit kılacak olan para değildir; tanrının hiçbir şeyi yoktur. Erguvan kenarlı toga değildir; tanrı çıplaktır. Ün de değildir, kendini göstermek de, adının halklar arasında yayılması da; tanrıyı kimse tanımaz, pek çokları onun hakkında kötü düşünür, hem de cezasız. Şehir içinde ve dışında sedyeni taşıyan köle kalabalığı da değildir; o en büyük ve en güçlü tanrı her şeyi kendisi taşır. Güzellik de güç de seni mesut edemez; bunların hiçbiri eskimeye dayanmaz.

4.31.10

Parem autem te deo pecunia non faciet; deus nihil habet. Praetexta non faciet; deus nudus est. Fama non faciet nec ostentatio tui et in populos nominis dimissa notitia; nemo novit deum, multi de illo male existimant, et inpune. Non turba servorum lecticam tuam per itinera urbana ac peregrina portantium; deus ille maximus potentissimusque ipse vehit omnia. Ne forma quidem et vires beatum te facere possunt; nihil horum patitur vetustatem.

4.31.11Gün geçtikçe kötüleşmeyen, önüne geçilemeyen şeyi aramalı. Nedir bu? Ruhtur; ama doğru, iyi, büyük bir ruh. İnsan bedeninde konuk olan bir tanrıdan başka ne diyebilirsin ona? Bu ruh, bir Roma şövalyesine olduğu kadar bir azatlıya, bir köleye de düşebilir. Roma şövalyesi, azatlı, köle nedir ki? Hırstan ya da haksızlıktan doğmuş adlar. Bir köşeden göğe sıçramak mümkündür. Kalk yeter ki,

ve kendini de tanrıya

layık biçimde yoğur.

Ama onu altından ya da gümüşten yoğurmayacaksın; bu malzemeden tanrıya benzer bir tasvir yapılamaz. Düşün ki tanrılar, bize lütufkâr oldukları zamanlarda, kilden yapılmışlardı. Hoşça kal.

4.31.11

Quaerendum est, quod non fiat in dies eius, quoi non possit obstari. Quid hoc est? Animus, sed hic rectus, bonus, magnus. Quid aliud voces hunc quam deum in corpore humano hospitantem? Hic animus tam in equitem Romanum quam in libertinum, quam in servum potest cadere. Quid est enim eques Romanus aut libertinus aut servus? Nomina ex ambitione aut ex iniuria nata. Subsilire in caelum ex angulo licet. Exurge modo et te quoque dignum Finge deo. Finges autem non auro vel argento; non potest ex hac materia imago deo exprimi similis: cogita illos, cum propitii essent, fictiles fuisse. Vale.

4.32.132. Mektup

Senin hakkında soruşturuyor, o bölgeden gelen herkese ne yaptığını, nerede ve kimlerle vakit geçirdiğini soruyorum. Beni kandıramazsın; seninleyim. Ne yaptığını duyacakmışım gibi, hatta görecekmişim gibi yaşa. Senin hakkında duyduklarımdan en çok neyin hoşuma gittiğini mi soruyorsun? Hiçbir şey duymamam; sorduklarımın çoğunun ne yaptığını bilmemesi.

4.32.1

Inquiro de te et ab omnibus sciscitor, qui ex ista regione veniunt, quid agas, ubi et cum quibus moreris. Verba dare non potes; tecum sum. Sic vive, tamquam quid facias auditurus sim, immo tamquam visurus. Quaeris quid me maxime ex iis, quae de te audio, delectet? Quod nihil audio, quod plerique ex his, quos interrogo, nesciunt quid agas.

4.32.2Kendine benzemeyen ve başka şeyler arzulayan insanlarla düşüp kalkmamak sağlıklıdır. Gerçi senin saptırılamayacağına, seni ayartanların kalabalığı çevreni sarsa bile kararında kalacağına güvenim var. Öyleyse ne? Seni değiştirmelerinden değil, engellemelerinden korkuyorum. Oyalayan da çok zarar verir, hele hayat bu kadar kısayken; bu hayatı da dönekliğimizle, ona ardı ardına yeni başlangıçlar yaparak daha da kısaltıyoruz. Onu küçük parçalara ayırıp didik didik ediyoruz.

4.32.2

Hoc est salutare, non conversari dissimilibus et diversa cupientibus. Habeo quidem fiduciam non posse te detorqueri mansurumque in proposito, etiam si sollicitantium turba circumeat. Quid ergo est? Non timeo, ne mutent te, timeo, ne inpediant. Multum autem nocet etiam qui moratur, utique in tanta brevitate vitae, quam breviorem inconstantia facimus aliud eius subinde atque aliud facientes initium. Diducimus illam in particulas ac lancinamus.

4.32.3Öyleyse acele et, sevgili Lucilius; arkandan bir düşman yetişseydi, bir süvarinin gelip kaçanların izini bastırdığından şüphelenseydin hızına ne kadar hız katacağını düşün. Durum bu: sıkıştırılıyorsun. Hızlan ve kurtul, kendini güvenli bir yere ulaştır ve ara ara şunu düşün: hayatı ölümden önce tamamlamak, sonra zamanının kalan kısmını kaygısızca, kendine hiçbir şey istemeden, mutlu hayatı elde etmiş olarak beklemek ne güzel şeydir; bu hayat daha uzun olunca daha mutlu olmaz.

4.32.3

Propera ergo, Lucili carissime, et cogita quantum additurus celeritati fueris, si a tergo hostis instaret, si equitem adventare suspicareris ac fugientium premere vestigia. Fit hoc, premeris; accelera et evade, perduc te in tutum et subinde considera, quam pulchra res sit consummare vitam ante mortem, deinde expectare securum reliquam temporis sui partem, nihil sibi, in possessione beatae vitae positum, quae beatior non fit, si longior.

4.32.4Ah, zamanın seni ilgilendirmediğini bileceğin, sakin ve dingin olacağın, kendine tamamen doymuş biri gibi yarını umursamayacağın o zamanı ne zaman göreceksin!

İnsanları geleceğe açgözlü kılanın ne olduğunu bilmek ister misin? Kimse kendine sahip olamadı. Bu yüzden ana baban senin için başka şeyler diledi; ama ben, tam tersine, onların sana bolca dilediği şeylerin hepsini hor görmeni diliyorum. Onların dilekleri, seni zenginleştirmek için birçoklarını soyar. Sana aktardıkları her şey birinden alınmak zorundadır.

4.32.4

O quando illud videbis tempus, quo scies tempus ad te non pertinere, quo tranquillus placidusque eris et crastini neglegens ut in summa tui satietate! Vis scire, quid sit, quod faciat homines avidos futuri? Nemo sibi contigit. Optaverunt itaque tibi alia parentes tui; sed ego contra omnium tibi eorum contemptum opto, quorum illi copiam. Vota illorum multos conpilant, ut te locupletent. Quicquid ad te transferunt, alicui detrahendum est.

4.32.5Sana kendine sahip olmayı diliyorum: başıboş düşüncelerle çalkalanan zihnin sonunda dursun ve sağlamlaşsın, kendinden hoşnut olsun ve, anlaşılır anlaşılmaz sahip olunan gerçek nimetleri kavradıktan sonra, ömrüne eklenecek yıllara ihtiyaç duymasın. Hayatını tamamlamış olarak yaşayan kişi, ancak o, zorunlulukları aşmış, terhis edilmiş ve özgürdür. Hoşça kal.

4.32.5

Opto tibi tui facultatem, ut vagis cogitationibus agitata mens tandem resistat et certa sit, ut placeat sibi et intellectis veris bonis, quae, simul intellecta sunt, possidentur, aetatis adiectione non egeat. Ille demum necessitates supergressus est et exauctoratus ac liber, qui vivit vita peracta. Vale.

4.33.133. Mektup

Bu mektuplara da öncekilerde olduğu gibi bizim ileri gelenlerimizden bazı sözler eklenmesini istiyorsun. Onlar süslü çiçeklerle uğraşmadılar; bütün dokuları erkekçedir. Bilmelisin ki göze çarpanların dikkat çektiği yerde bir dengesizlik vardır. Bütün orman aynı yüksekliğe ulaşmışsa tek bir ağaç hayranlık uyandırmaz.

4.33.1

Desideras his quoque epistulis sicut prioribus adscribi aliquas voces nostrorum procerum. Non fuerunt circa flosculos occupati; totus contextus illorum virilis est. Inaequalitatem scias esse, ubi quae eminent, notabilia sunt. Non est admirationi una arbor, ubi in eandem altitudinem tota silva surrexit.

4.33.2Şiirler de tarih kitapları da bu tür sözlerle doludur. Bu yüzden bunların Epikuros'a ait olduğunu düşünmeni istemem; herkesindir ve en çok da bizimdir. Ama onda daha çok dikkat çekerler: çünkü arada bir, seyrek ve beklenmedik biçimde ortaya çıkarlar; çünkü yumuşaklığı açıkça benimsemiş bir adamın yiğitçe bir şey söylemesi şaşırtıcıdır. Çoğu kişi böyle düşünür. Benim gözümde Epikuros, uzun kollu giysiler giyse de yiğittir. Cesaret, çalışkanlık ve savaşa hazır bir zihin, eteklerini beline toplamış olanlarda olduğu kadar Perslerde de bulunabilir.

4.33.2

Eiusmodi vocibus referta sunt carmina, refertae historiae. Itaque nolo illas Epicuri existimes esse; publicae sunt et maxime nostrae. Sed in illo magis adnotantur, quia rarae interim interveniunt, quia inexpectatae, quia mirum est fortiter aliquid dici ab homine mollitiam professo. Ita enim plerique iudicant. Apud me Epicurus est et fortis, licet manuleatus sit. Fortitudo et industria et ad bellum prompta mens tam in Persas quam in alte cinctos cadit.

4.33.3Öyleyse seçilmiş ve tekrarlanmış sözler istemene gerek yok; başkalarında seçilip çıkarılan şey bizimkilerde baştan sona süreklidir. Bu yüzden bizim göz alıcı vitrinlerimiz yoktur; içeri girince kapının önüne asılmış olanlardan başka bir şey bulamayacak alıcıyı da aldatmayız. Örnekleri istedikleri yerden almayı alıcılara bırakırız.

4.33.3

Non est ergo quod exigas excerpta et repetita; continuum est apud nostros quicquid apud alios excerpitur. Non habemus itaque ista ocliferia nec emptorem decipimus nihil inventurum, cum intraverit, praeter illa, quae in fronte suspensa sunt. Ipsis permittimus, unde velint sumere exemplaria.

4.33.4Diyelim ki tek tek sözleri kalabalıktan ayırmak istedik; onları kime atfedeceğiz? Zenon'a mı, Kleanthes'e mi, Khrysippos'a mı, Panaitios'a mı, Poseidonios'a mı? Biz bir kralın buyruğu altında değiliz; her biri kendi kendisinin sahibidir. Onlarda ise Hermarkhos ne dediyse, Metrodoros ne dediyse, tek bir kişiye mal edilir. O topluluk içinde birinin söylediği her şey, tek bir kişinin önderliği ve himayesi altında söylenmiştir. Diyorum ki, denesek bile, bunca eşit şeyin kalabalığından bir şey çekip çıkaramayız.

Sürüsünü saymak yoksulun işidir.

Gözünü nereye çevirirsen çevir, eşleri arasından seçilmeseydi göze batabilecek bir şeyle karşılaşırsın.

4.33.4

Puta nos velle singulares sententias ex turba separare; cui illas adsignabimus? Zenoni an Cleanthi an Chrysippo an Panaetio an Posidonio? Non sumus sub rege; sibi quisque se vindicat. Apud istos quicquid Hermarchus dixit, quicquid Metrodorus, ad unum refertur. Omnia quae quisquam in illo contubernio locutus est, unius ductu et auspiciis dicta sunt. Non possumus, inquam, licet temptemus, educere aliquid ex tanta rerum aequalium multitudine. Pauperis est numerare pecus. Quocumque miseris oculum, id tibi occurret, quod eminere posset, nisi inter paria legeretur.

4.33.5Bu yüzden en büyük adamların zekâsını özetler hâlinde tadabileceğin umudunu bırak; onlara bütünüyle bakmalı, onları bütünüyle ele almalısın. Konu bir bütün olarak işlenir ve zekânın eseri kendi çizgileriyle örülür; ondan bir şey çekip alınırsa yıkılır. Tek tek uzuvları incelemene, yeter ki insanın kendi bedeninde olsun, karşı değilim. Bacağı ya da kolu övülen kadın güzel değildir; güzel olan, bütün görünüşü hayranlığı tek tek parçalardan çekip alan kadındır.

4.33.5

Quare depone istam spem, posse te summatim degustare ingenia maximorum virorum; tota tibi inspicienda sunt, tota tractanda. Res geritur et per lineamenta sua ingenii opus nectitur, ex quo nihil subduci sine ruina potest. Nec recuso, quo minus singula membra, dummodo in ipso homine, consideres. Non est formonsa, cuius crus laudatur aut brachium, sed illa, cuius universa facies admirationem partibus singulis abstulit.

4.33.6Yine de ısrar edersen seninle öyle dilenci gibi değil, cömert bir elle davranacağım: her yanda bunların koca bir yığını yatıyor; toplanmaları değil, alınmaları gerekecek. Çünkü damla damla düşmezler, akarlar. Kesintisizdirler ve birbirine örülmüşlerdir. Henüz acemi olanlara ve dışarıdan kulak verenlere bunların çok şey kattığından şüphem yok; çünkü sınırları çizilmiş, bir şiir gibi kalıba sokulmuş tek tek sözler zihne daha kolay yerleşir.

4.33.6

Si tamen exegeris, non tam mendice tecum agam, sed plena manu fiet; ingens eorum turba est passim iacentium, sumenda erunt, non colligenda. Non enim excidunt, sed fluunt. Perpetua et inter se contexta sunt. Nec dubito, quin multum conferant rudibus adhuc et extrinsecus auscultantibus; facilius enim singula insidunt circumscripta et carminis modo inclusa.

4.33.7Bu yüzden çocuklara özdeyişleri ve Yunanların khreia dediği sözleri ezberletiriz; çünkü henüz daha fazlasını kavrayamayan çocuk zihni bunları kucaklayabilir. Belli bir ilerleme kaydetmiş bir adamın çiçek toplaması, en bilinen birkaç söze yaslanması ve hafızasıyla ayakta durması ise utanç vericidir; artık kendine dayanmalı. Bu sözleri söylesin, ama ezberden değil. Çünkü yaşlı ya da yaşlılığı karşısında gören bir adamın not defterinden bilgelik devşirmesi utanç vericidir. "Bunu Zenon söyledi"; ya sen? "Bunu Kleanthes"; ya sen? Ne zamana kadar başkasının buyruğuyla hareket edeceksin? Buyur ve hafızaya emanet edilecek bir şey söyle. Kendinden de bir şey ortaya koy.

4.33.7

Ideo pueris et sententias ediscendas damus et has quas Graeci chrias vocant, quia conplecti illas puerilis animus potest, qui plus adhuc non capit. Certi profectus viro captare flosculos turpe est et fulcire se notissimis ac paucissimis vocibus et memoria stare; sibi iam innitatur. Dicat ista, non teneat. Turpe est enim seni aut prospicienti senectutem ex commentario sapere. Hoc Zenon dixit; tu quid? Hoc Cleanthes; tu quid? Quousque sub alio moveris? Impera et dic, quod memoriae tradatur. Aliquid et de tuo profer.

4.33.8Bu yüzden, hiçbir zaman yazar olmayan, hep yorumcu olan ve başkasının gölgesine gizlenen bütün bu kimselerde soylu hiçbir şey olmadığını düşünüyorum; uzun süre öğrendiklerini bir gün yapmaya hiç cesaret edemediler. Hafızalarını başkalarının malıyla çalıştırdılar. Oysa hatırlamak bir şeydir, bilmek başka. Hatırlamak, hafızaya emanet edilen şeyi korumaktır. Bilmek ise her şeyi kendinin kılmak, bir örneğe bağlı kalmamak ve her seferinde hocaya dönüp bakmamaktır.

4.33.8

Omnes itaque istos, numquam auctores, semper interpretes sub aliena umbra latentes, nihil existimo habere generosi, numquam ausos aliquando facere, quod diu didicerant. Memoriam in alienis exercuerunt. Aliud autem est meminisse, aliud scire. Meminisse est rem commissam memoriae custodire. At contra scire est et sua facere quaeque nec ad exemplar pendere et totiens respicere ad magistrum.

4.33.9"Bunu Zenon söyledi, bunu Kleanthes." Seninle bir kitap arasında bir fark olsun. Ne zamana kadar öğreneceksin? Artık öğret de. Okuyabileceğim şeyi neden bir de dinleyeyim? "Canlı sesin çok etkisi vardır," deniyor. Ama başkasının sözlerine kendini ödünç veren ve kâtip işi gören sesin değil.

4.33.9

Hoc dixit Zenon, hoc Cleanthes. Aliquid inter te intersit et librum. Quousque disces? Iam et praecipe. Quid est quare et audiam, quod legere possum? Multum, inquit, viva vox facit. Non quidem haec, quae alienis verbis commodatur et actuari vice fungitur.

4.33.10Şunu da ekle: hiçbir zaman kendi vesayetinden çıkmayan bu kimseler, önce, herkesin bir öncekinden ayrıldığı bir konuda öncekileri izlerler; sonra henüz araştırılmakta olan bir konuda onları izlerler. Bulunmuş olanla yetinirsek asla bir şey bulunmaz. Üstelik başkasını izleyen hiçbir şey bulmaz, hatta aramaz bile.

4.33.10

Adice nunc quod isti, qui numquam tutelae suae fiunt, primum in ea re secuntur priores, in qua nemo non a priore descivit; deinde in ea re secuntur, quae adhuc quaeritur. Numquam autem invenietur si contenti fuerimus inventis. Praeterea qui alium sequitur, nihil invenit, immo nec quaerit.

4.33.11Ne yani? Öncekilerin izinden gitmeyecek miyim? Elbette eski yolu kullanacağım; ama daha kısa ve daha düz bir yol bulursam onu açacağım. Bu konuları bizden önce ele alanlar efendilerimiz değil, rehberlerimizdir. Hakikat herkese açıktır; henüz kimse onu sahiplenmedi. Ondan geleceğin insanlarına da çok şey bırakıldı. Hoşça kal.

4.33.11

Quid ergo? Non ibo per priorum vestigia? Ego vero utar via vetere, sed si propiorem planioremque invenero, hanc muniam. Qui ante nos ista moverunt, non domini nostri, sed duces sunt. Patet omnibus veritas, nondum est occupata. Multum ex illa etiam futuris relictum est. Vale.

4.34.134. Mektup

Ne yaptığını ve ne yazdığını öğrendikçe, kendini ne kadar aştığını anladıkça (kalabalığı zaten çoktan geride bırakmıştın) büyüyor, coşuyor, yaşlılığımı silkip yeniden ısınıyorum. Meyve verecek hâle getirdiği ağaç çiftçiyi sevindiriyorsa, çoban sürüsünün yavrularından haz alıyorsa, herkes yetiştirdiği çocuğa onun gençliğini kendi gençliği sayarak bakıyorsa, zihinleri yetiştirmiş ve körpeyken biçimlendirdiklerini birden olgunlaşmış görenlerin neler hissettiğini sanırsın?

4.34.1

Cresco et exulto et discussa senectute recalesco, quotiens ex iis, quae agis ac scribis, intellego, quantum te ipse, nam turbam olim reliqueras, superieceris. Si agricolam arbor ad fructum perducta delectat, si pastor ex fetu gregis sui capit voluptatem, si alumnum suum nemo aliter intuetur quam ut adulescentiam illius suam iudicet; quid evenire credis iis, qui ingenia educaverunt et quae tenera formaverunt adulta subito vident?

4.34.2Seni kendime mal ediyorum; sen benim eserimsin. Yaradılışını görünce elimi üzerine koydum, seni yüreklendirdim, mahmuzladım, ağır gitmene izin vermedim, durmadan kışkırttım; şimdi de aynısını yapıyorum, ama artık koşan ve sırası gelince beni de yüreklendiren birini yüreklendiriyorum.

4.34.2

Adsero te mihi; meum opus es. Ego quom vidissem indolem tuam, inieci manum, exhortatus sum, addidi stimulos nec lente ire passus sum, sed subinde incitavi; et nunc idem facio, sed iam currentem hortor et invicem hortantem.

4.34.3"Başka ne var ki?" diyorsun; "Henüz yalnızca istiyorum." Asıl büyük kısım bundadır; ama "başlangıç bütün işin yarısıdır" sözündeki anlamda değil: bu iş ruha bağlıdır. Bu yüzden iyi olmanın büyük bir kısmı iyi olmayı istemektir. Kime iyi dediğimi biliyor musun? Yetkin, tamamlanmış, hiçbir gücün, hiçbir zorunluluğun kötü yapamayacağı kişiye.

4.34.3

Quid aliud? inquis; adhuc volo. In hoc plurimum est, non sic quomodo principia totius operis dimidium occupare dicuntur; ista res animo constat. Itaque pars magna bonitatis est velle fieri bonum. Scis quem bonum dicam? Perfectum, absolutum, quem malum facere nulla vis, nulla necessitas possit.

4.34.4Seni böyle biri olarak görüyorum; yeter ki direnip kendini ver ve bütün işlerin ve sözlerin birbiriyle uyuşsun, birbirine karşılık versin, tek bir kalıpla basılmış olsun diye uğraş. İşleri birbirini tutmayanın ruhu doğru yolda değildir. Hoşça kal.

4.34.4

Hunc te prospicio, si perseveraveris et incubueris et id egeris, ut omnia facta dictaque tua inter se congruant ac respondeant sibi et una forma percussa sint. Non est huius animus in recto, cuius acta discordant. Vale.

4.35.135. Mektup

Çalışman için sana bu kadar ısrarla yalvarırken kendi işimi görüyorum: seni dost olarak edinmek istiyorum; bu da, başladığın gibi kendini işlemeye devam etmezsen bana nasip olmayacak. Çünkü şimdi beni seviyorsun, ama dost değilsin. "Ne yani? Bunlar birbirinden farklı mı?" Hatta birbirine benzemezler bile. Dost olan sever; seven ise her durumda dost değildir. Bu yüzden dostluk her zaman fayda verir, sevgi ise bazen zarar da verir. Başka bir şey için değilse bile, sevmeyi öğrenmek için ilerle.

4.35.1

Cum te tam valde rogo, ut studeas, meum negotium ago; habere te amicum volo, quod contingere mihi, nisi pergis ut coepisti excolere te, non potest. Nunc enim amas me, amicus non es. Quid ergo? Haec inter se diversa sunt? Immo dissimilia. Qui amicus est, amat; qui amat, non utique amicus est. Itaque amicitia semper prodest, amor aliquando etiam nocet. Si nihil aliud, ob hoc profice, ut amare discas.

4.35.2Öyleyse acele et; benim için ilerlerken, bunu başkası için öğrenmiş olmayasın. Ben şimdiden meyvesini topluyorum: tek bir gönülle birleşeceğimizi ve benim yaşımdan eksilen dinçliğin, aramızda yaş farkı pek olmasa da, senin yaşından bana geri döneceğini hayal ediyorum.

4.35.2

Festina ergo, dum mihi proficis, ne istuc alteri didiceris. Ego quidem percipio iam fructum, cum mihi fingo uno nos animo futuros et quicquid aetati meae vigoris abscessit, id ad me ex tua, quamquam non multum abest, rediturum.

4.35.3Yine de işin kendisiyle de sevinmek istiyorum. Sevdiklerimiz uzakta olsalar bile onlardan bize bir sevinç gelir, ama hafif ve uçup giden bir sevinç; görmenin, yanında olmanın, konuşmanın ise canlı bir hazzı vardır; hele yalnız istediğin kişiyi değil, istediğin gibi olan kişiyi görüyorsan. Öyleyse bana kendini getir, büyük bir armağan olarak; daha çok acele etmek için de senin ölümlü, benim yaşlı olduğumu düşün.

4.35.3

Sed tamen re quoque ipsa esse laetus volo. Venit ad nos ex iis, quos amamus, etiam absentibus gaudium, sed id leve et evanidum; conspectus et praesentia et conversatio habet aliquid vivae voluptatis, utique si non tantum quem velis, sed qualem velis, videas. Adfer itaque te mihi ingens munus, et quo magis instes, cogita te mortalem esse, me senem.

4.35.4Bana koş, ama önce kendine. İlerle ve her şeyden önce kendinle tutarlı olmaya özen göster. Bir şey başarıp başarmadığını sınamak istediğinde, bugün dün istediğin şeyleri isteyip istemediğine bak. İradenin değişmesi, ruhun yüzdüğünü, rüzgâr nasıl taşıdıysa kâh orada kâh burada göründüğünü gösterir. Sabitlenmiş ve temele oturtulmuş olan başıboş dolaşmaz. Bu, yetkin bilgenin, bir ölçüye kadar da ilerleyip yol almış olanın nasibidir. Öyleyse fark ne? Bu ikincisi sarsılır ama yerinden kaymaz, yerinde sallanır; ötekisi sarsılmaz bile. Hoşça kal.

4.35.4

Propera ad me, sed ad te prius. Profice et ante omnia hoc cura, ut constes tibi. Quotiens experiri voles, an aliquid actum sit, observa, an eadem hodie velis, quae heri. Mutatio voluntatis indicat animum natare, aliubi atque aliubi apparere, prout tulit ventus. Non vagatur, quod fixum atque fundatum est. Istud sapienti perfecto contingit, aliquatenus et proficienti provectoque. Quid ergo interest? Hic commovetur quidem, non tamen transit, sed suo loco nutat; ille ne commovetur quidem. Vale.

4.36.136. Mektup

Dostuna, gölgeyi ve inzivayı aradığı, mevkiini bıraktığı, daha fazlasını elde edebilecekken dinginliği her şeye tercih ettiği için onu azarlayanları büyük bir yüreklilikle hor görmesini öğütle; kendi işini ne kadar yararlı yönettiğini onlara her gün göstersin. Kıskanılan o kimseler gelip geçmeye devam edecek; kimi ezilecek, kimi düşecek. Talihin gülmesi huzursuz bir şeydir; kendi kendini kışkırtır. Beyni tek bir biçimde bulandırmaz; kimini bir şeye, kimini başka bir şeye kışkırtır: bunları kudrete, şunları sefahate. Kimini şişirir, kimini yumuşatır ve büsbütün gevşetir.

4.36.1

Amicum tuum hortare, ut istos magno animo contemnat, qui illum obiurgant, quod umbram et otium petierit, quod dignitatem suam destituerit, et cum plus consequi posset, praetulerit quietem omnibus; quam utiliter suum negotium gesserit, cotidie illis ostentet. Hi, quibus invidetur, non desinent transire; alii elidentur, alii cadent. Res est inquieta felicitas; ipsa se exagitat. Movet cerebrum non uno genere; alios in aliud irritat, hos in potentiam, illos in luxuriam. Hos inflat, illos mollit et totos resolvit.

4.36.2"Ama bazıları ona iyi dayanır." Evet, şaraba dayanır gibi. Bu yüzden bu kimseler, birçoklarının kapısını kuşattığı adamın mutlu olduğuna seni inandırmasın; ona, insanların suyunu çekip bulandırdığı bir göle koşar gibi koşulur. Dostuna "boş adam, tembel" diyorlar. Bilirsin, bazıları ters konuşur ve kelimelerle zıddını kasteder.

4.36.2

At bene aliquis illam fert. Sic, quomodo vinum. Itaque non est quod tibi isti persuadeant cum esse felicem, qui a multis obsidetur; sic ad illum, quemadmodum ad lacum concurritur, quem exhauriunt et turbant. Nugatorium et inertem vocant. Scis quosdam perverse loqui et significare contraria.

4.36.3Öbürüne "mutlu" diyorlardı; ne olmuş? Mutlu muydu? Bazılarına ruhunun fazla sert ve somurtkan görünmesini de umursamıyorum. Ariston, neşeli ve kalabalığın sevdiği bir gençtense asık suratlı bir genci yeğlediğini söylerdi. Çünkü yeniyken sert ve buruk görünen şarap iyi olur; fıçıdayken hoşa giden şarap ise yıllanmaya dayanmaz. Bırak ona asık suratlı, kendi yükselişinin düşmanı desinler; bu asık suratlılık yıllandıkça iyi olacak; yeter ki faziletle uğraşmayı, hür insana yaraşır ilimleri doyasıya içmeyi sürdürsün: üstüne serpilmenin yettiği ilimleri değil, ruhun onlarla boyanması gereken ilimleri.

4.36.3

Felicem vocabant; quid ergo? Erat? Ne illud quidem curo, quod quibusdam nimis horridi animi videtur et tetrici. Ariston aiebat malle se adulescentem tristem quam hilarem et amabilem turbae. Vinum enim bonum fieri, quod recens durum et asperum visum est; non pati aetatem, quod in dolio placuit. Sine eum tristem appellent et inimicum processibus suis; bene se dabit in vetustate ipsa tristitia, perseveret modo colere virtutem, perbibere liberalia studia, non illa, quibus perfundi satis est, sed haec, quibus tingendus est animus.

4.36.4Şimdi öğrenme zamanıdır. "Ne yani? Öğrenilmemesi gereken bir zaman var mı?" Kesinlikle yok. Ama her yaşta çalışmak nasıl şerefliyse, her yaşta terbiye görmek öyle değildir. Alfabe okuyan bir ihtiyar utanç verici ve gülünç bir şeydir; genç biriktirmeli, yaşlı kullanmalıdır. Öyleyse onu olabildiğince iyi biri yaparsan kendine de çok yararlı bir şey yapmış olursun; derler ki istenmesi ve verilmesi gereken iyilikler, şüphesiz birinci sıradakiler, vermenin de almanın da aynı ölçüde fayda sağladığı iyiliklerdir.

4.36.4

Hoc est discendi tempus. Quid ergo? Aliquod est, quo non sit discendum? Minime. Sed quemadmodum omnibus annis studere honestum est, ita non omnibus institui. Turpis et ridicula res est elementarius senex; iuveni parandum, seni utendum est. Facies ergo rem utilissimam tibi, si illum quam optimum feceris; haec aiunt beneficia esse expetenda tribuendaque, non dubie primae sortis, quae tam dare prodest quam accipere.

4.36.5Üstelik artık hiçbir şeyde serbest değil; söz verdi. Alacaklıya karşı iflas etmek, iyi bir umuda karşı iflas etmekten daha az utanç vericidir. Öyle bir borcu ödemek için tüccarın uğurlu bir deniz yolculuğuna, toprağı işleyenin işlediği toprağın bereketine ve göğün lütfuna ihtiyacı vardır; onun borcu ise yalnız iradeyle ödenebilir.

4.36.5

Denique nihil illi iam liberi est; spopondit. Minus autem turpe est creditori quam spei bonae decoquere. Ad illud aes alienum solvendum opus est negotianti navigatione prospera, agrum colenti ubertate eius, quam colit, terrae, caeli favore; ille quod debet, sola potest voluntate persolvi.

4.36.6Talihin ahlâk üzerinde hakkı yoktur. Dostun ahlâkını öyle düzenlesin ki, kendinden bir şey alındığını da kendine bir şey eklendiğini de hissetmeyen, işler nasıl giderse gitsin aynı hâlde kalan o ruh, mümkün olan en büyük huzur içinde yetkinliğe ulaşsın. Böyle bir ruha halkın değer verdiği nimetler yığılsa, sahip olduklarının üstünde yükselir; talih bunlardan birini ya da hepsini silkip alsa, küçülmez.

4.36.6

In mores fortuna ius non habet. Hos disponat, ut quam tranquillissimus ille animus ad perfectum veniat, qui nec ablatum sibi quicquam sentit nec adiectum, sed in eodem habitu est, quomodocumque res cedunt. Cui sive adgeruntur vulgaria bona, supra res suas eminet, sive aliquid ex istis vel omnia casus excussit, minor non fit.

4.36.7Parthia'da doğmuş olsaydı, daha bebekken yay gererdi; Germania'da doğmuş olsaydı, daha çocukken ince bir mızrak sallardı; atalarımızın zamanında yaşamış olsaydı, ata binmeyi ve düşmanı göğüs göğüse vurmayı öğrenirdi. Her birine bunları kendi halkının terbiyesi öğütler ve buyurur.

4.36.7

Si in Parthia natus esset, arcum infans statim tenderet; si in Germania, protinus puer tenerum hastile vibraret; si avorum nostrorum temporibus fuisset, equitare et hostem comminus percutere didicisset. Haec singulis disciplina gentis suae suadet atque imperat.

4.36.8Öyleyse dostun neye çalışmalı? Her silaha, her türlü düşmana karşı işe yarayan şeye: ölümü hor görmeye. Ölümün, tabiatın kendini sevecek biçimde yarattığı ruhlarımızı incitecek kadar korkunç bir şey taşıdığından kimse şüphe etmez; öyle olmasaydı, herkesin kendini korumaya yönelmesi gibi istekli bir içgüdüyle gideceğimiz bir şeye karşı hazırlanmamıza, bilenmemize gerek kalmazdı.

4.36.8

Quid ergo huic meditandum est? Quod adversus omnia tela, quod adversus omne hostium genus bene facit, mortem contemnere, quae quin habeat aliquid in se terribile, ut et animos nostros, quos in amorem sui natura formavit, offendat, nemo dubitat; nec enim opus esset in id comparari et acui, in quod instinctu quodam voluntario iremus, sicut feruntur omnes ad conservationem sui.

4.36.9Kimse gerekirse güller üstünde gönül rahatlığıyla yatabilmek için eğitim görmez; insan, işkence karşısında sadakatini teslim etmemek için, gerekirse bir gün yaralı olarak bile siper önünde ayakta, mızrağına bile yaslanmadan nöbet tutmak için katılaştırılır; çünkü bir desteğe yaslananlara arada bir uyku sokulur.

Ölümün hiçbir sakıncası yoktur; çünkü sakıncası olacak birinin var olması gerekir.

4.36.9

Nemo discit, ut si necesse fuerit, aequo animo in rosa iaceat, sed in hoc duratur, ut tormentis non summittat fidem, ut si necesse fuerit, stans etiam aliquando saucius pro vallo pervigilet et ne pilo quidem incumbat, quia solet obrepere interim somnus in aliquod adminiculum reclinatis. Mors nullum habet incommodum; esse enim debet aliquid, cuius sit incommodum.

4.36.10Daha uzun bir ömre bu kadar büyük bir arzu duyuyorsan, gözden kaybolup çıktıkları ve birazdan yeniden çıkacakları şeylerin tabiatına geri saklanan hiçbir şeyin yok olmadığını düşün; bunlar son bulur, ama yok olmaz. Korktuğumuz ve reddettiğimiz ölüm de hayata ara verir, onu kapıp götürmez. Bizi yeniden ışığa çıkaracak gün gelecek; pek çokları, bizi her şeyi unutmuş olarak geri getirmeseydi, o günü reddederdi.

4.36.10

Quod si tanta cupiditas te longioris aevi tenet, cogita nihil eorum, quae ab oculis abeunt et in rerum naturam, ex qua prodierunt ac mox processura sunt, reconduntur, consumi; desinunt ista, non pereunt. Et mors, quam pertimescimus ac recusamus, intermittit vitam, non eripit; veniet iterum, qui nos in lucem reponat dies, quem multi recusarent, nisi oblitos reduceret.

4.36.11Ama yok oluyormuş gibi görünen her şeyin yalnızca değiştiğini sonra daha ayrıntılı öğreteceğim. Geri dönecek olan gönül rahatlığıyla ayrılmalıdır. Kendine geri dönen şeylerin çemberine bak: bu evrende hiçbir şeyin sönmediğini, sırayla inip yükseldiğini göreceksin. Yaz gitti, ama başka bir yıl onu geri getirecek; kış düştü, onu kendi ayları geri getirecek; gece güneşi örttü, ama onu da hemen gündüz kovacak. Yıldızların bu dolaşması geçtiği her yeri yeniden geçer; göğün bir kısmı durmadan yükselir, bir kısmı batar.

4.36.11

Sed postea diligentius docebo omnia, quae videntur perire, mutari. Aequo animo debet rediturus exire. Observa orbem rerum in se remeantium; videbis nihil in hoc mundo extingui, sed vicibus descendere ac surgere. Aestas abît, sed alter illam annus adducet; hiemps cecidit, referent illam sui menses; solem nox obruit, sed ipsam statim dies abiget. Stellarum iste discursus quicquid praeterît repetit; pars caeli levatur assidue, pars mergitur.

4.36.12Son olarak şunu da ekleyip bitireyim: ne bebekler ne çocuklar ne aklını yitirmiş olanlar ölümden korkar; aptallığın ulaştırdığı kaygısızlığı bize akıl sağlamıyorsa, bu en utanç verici şeydir. Hoşça kal.

4.36.12

Denique finem faciam, si hoc unum adiecero, nec infantes nec pueros nec mente lapsos timere mortem et esse turpissimum, si eam securitatem nobis ratio non praestat, ad quam stultitia perducit. Vale.

4.37.137. Mektup

İyi bir zihne ulaşmanın en sağlam bağı şudur: iyi bir adam olmaya söz verdin, yemine çağrıldın. Biri sana bu askerliğin yumuşak ve kolay olduğunu söylerse seninle alay ediyordur. Aldatılmanı istemem. Bu en şerefli sözleşmeyle o en utanç verici sözleşmenin sözleri aynıdır: "Yakılmaya, zincire vurulmaya, demirle öldürülmeye."

4.37.1

Quod maximum vinculum est ad bonam mentem, promisisti virum bonum, sacramento rogatus es. Deridebit te, si quis tibi dixerit mollem esse militiam et facilem. Nolo te decipi. Eadem honestissimi huius et illius turpissimi auctoramenti verba sunt: Uri, vinciri ferroque necari.

4.37.2Ellerini arenaya kiralayan, kanlarıyla ödeyecekleri şeyi yiyip içen kimselerden, bunlara istemeseler bile katlanacaklarına dair güvence alınır; senden ise isteyerek ve seve seve katlanacağına dair. Onlar silahlarını indirip halkın merhametini deneyebilirler; sen ise ne silahını indireceksin ne de hayatını dileneceksin. Dimdik ve yenilmeden ölmelisin. Üstelik birkaç gün ya da birkaç yıl kazanmak neye yarar? Biz affı olmayan bir dövüşe doğarız.

4.37.2

Ab illis, qui manus harenae locant et edunt ac bibunt, quae per sanguinem reddant, cavetur, ut ista vel inviti patiantur; a te, ut volens libensque patiaris. Illis licet arma summittere, misericordiam populi temptare; tu neque summittes nec vitam rogabis. Recto tibi invictoque moriendum est. Quid porro prodest paucos dies aut annos lucrificare? Sine missione nascimur.

4.37.3"Öyleyse," diyorsun, "nasıl kurtulayım?" Zorunluluklardan kaçamazsın, ama onları yenebilirsin.

Güçle yol açılır.

Bu yolu sana felsefe verecek. Kurtulmak, kaygısız olmak, mesut olmak, kısacası en büyük şey olan özgürlüğe kavuşmak istiyorsan, ona yönel. Buna başka türlü ulaşılamaz.

4.37.3

Quomodo ergo, inquis, me expediam? Effugere non potes necessitates, potes vincere. Fit via vi. Et hanc tibi viam dabit philosophia. Ad hanc te confer, si vis salvus esse, si securus, si beatus, denique si vis esse, quod est maximum, liber. Hoc contingere aliter non potest.

4.37.4Akılsızlık aşağılık, düşkün, bayağı, köleye yakışır bir şeydir; pek çok ve en vahşi tutkunun boyunduruğu altındadır. Kimi zaman sırayla, kimi zaman hep birlikte buyruk veren bu ağır efendileri senden bilgelik uzaklaştırır; tek özgürlük odur. Oraya tek bir yol götürür, o da dosdoğrudur; yolunu şaşırmazsın. Sağlam adımlarla yürü. Her şeyi kendine boyun eğdirmek istiyorsan, kendini akla boyun eğdir; akıl seni yönetirse birçoklarını yönetirsin. Neye nasıl girişmen gerektiğini ondan öğreneceksin; işlerin içine düşüncesizce düşmeyeceksin.

4.37.4

Humilis res est stultitia, abiecta, sordida, servilis, multis affectibus et saevissimis subiecta. Hos tam graves dominos, interdum alternis imperantes, interdum pariter, dimittit a te sapientia, quae sola libertas est. Una ad hanc fert via, et quidem recta; non aberrabis. Vade certo gradu; si vis omnia tibi subicere, te subice rationi; multos reges si ratio te rexerit. Ab illa disces, quid et quemadmodum adgredi debeas; non incides rebus.

4.37.5Bana, istediği şeyi istemeye nasıl başladığını bilen tek bir kişi gösteremezsin; oraya onu bir karar götürmedi, bir atılım fırlattı. Talih bize ne sıklıkta çarpıyorsa biz de ona o sıklıkta çarparız. Yürümeyip sürüklenmek ve olayların girdabının ortasında birden şaşkına dönüp "Ben buraya nasıl geldim?" diye sormak utanç vericidir. Hoşça kal.

4.37.5

Neminem mihi dabis, qui sciat, quomodo quod vult, coeperit velle; non consilio adductus illo, sed inpetu inpactus est. Non minus saepe fortuna in nos incurrit quam nos in illam. Turpe est non ire, sed ferri et subito in medio turbine rerum stupentem quaerere: Huc ego quemadmodum veni? Vale.

4.38.138. Mektup

Bu mektup alışverişimizi sıklaştırmamızı haklı olarak istiyorsun. En çok fayda sağlayan sohbettir, çünkü ruha azar azar sızar. Önceden hazırlanıp halkın önünde coşkuyla dökülen tartışmaların gürültüsü daha çok, sıcaklığı daha azdır. Felsefe iyi bir öğüttür; öğüdü kimse bağırarak vermez. Bazen o halk nutuklarını da, deyim yerindeyse, kullanmak gerekir: tereddüt edeni itmek gerektiğinde. Ama amaç birinin öğrenmeyi istemesini değil de öğrenmesini sağlamaksa, daha alçak sesli bu sözlere başvurmak gerekir. Bunlar daha kolay girer ve tutunur; çünkü çok söze değil, etkili sözlere ihtiyaç var.

4.38.1

Merito exigis, ut hoc inter nos epistularum commercium frequentemus. Plurimum proficit sermo, quia minutatim inrepit animo. Disputationes praeparatae et effusae audiente populo plus habent strepitus, minus familiaritatis. Philosophia bonum consilium est; consilium nemo clare dat. Aliquando utendum est et illis, ut ita dicam, contionibus, ubi qui dubitat, impellendus est; ubi vero non hoc agendum est, ut velit discere, sed ut discat, ad haec submissiora verba veniendum est. Facilius intrant et haerent; nec enim multis opus est, sed efficacibus.

4.38.2Bunlar tohum gibi saçılmalıdır: tohum ne kadar küçük olsa da uygun bir yer bulunca gücünü açar ve en küçükten en büyüğe büyüyerek yayılır. Akıl da aynısını yapar: bakarsan geniş yer kaplamaz, işledikçe büyür. Söylenen sözler azdır; ama ruh onları iyi karşılarsa güçlenir ve boy atar. Diyorum ki öğütlerin durumu tohumlarınkiyle aynıdır: dar olsalar da çok iş görürler. Yeter ki, dediğim gibi, uygun bir zihin onları kabul edip içine çeksin. O zihin de karşılığında çok şey doğuracak ve aldığından fazlasını verecektir. Hoşça kal.

4.38.2

Seminis modo spargenda sunt, quod quamvis sit exiguum, cum occupavit idoneum locum, vires suas explicat et ex minimo in maximos auctus diffunditur. Idem facit ratio; non late patet, si aspicias: in opere crescit. Pauca sunt, quae dicuntur, sed si illa animus bene excepit, convalescunt et exurgunt. Eadem est, inquam, praeceptorum condicio quae seminum; multum efficiunt. et angusta sunt. Tantum, ut dixi, idonea mens capiat illa et in se trahat. Multa invicem et ipsa generabit et plus reddet quam acceperit. Vale.

4.39.139. Mektup

İstediğin notları özenle düzenleyip dar bir çerçeveye sığdırarak hazırlayacağım elbette. Ama bak, düzenli ve sistemli bir anlatım, bugün halk arasında breviarium, eskiden Latince konuşulduğu zamanlar summarium denen bu özetten daha yararlı olmasın. Birincisi öğrenen için daha gerekli, ikincisi bilen için. Çünkü biri öğretir, öteki hatırlatır. Ama sana ikisini de bolca sağlayacağım. Benden şu ya da bu yazarı göstermemi istemene gerek yok; kendine bir tanıtıcı gösteren, kendisi tanınmayan kişidir.

4.39.1

Commentarios, quos desideras, diligenter ordinatos et in angustum coactos ego vero conponam. Sed vide, ne plus profutura sit ratio ordinaria quam haec, quae nunc vulgo breviarium dicitur, olim cum latine loquerentur, summarium vocabatur. Illa res discenti magis necessaria est, haec scienti. Illa enim docet, haec admonet. Sed utriusque rei tibi copiam faciam. Tu a me non est quod illum aut illum exigas; qui notorem dat, ignotus est.

4.39.2Öyleyse istediğini yazacağım, ama kendi tarzımda; o zamana kadar elinde, yazılarını yeterince düzenli bulup bulmayacağını bilmediğim pek çok yazar var. Filozofların listesini eline al; senin için ne kadar çok kişinin emek verdiğini görünce, bunun kendisi bile seni uyanmaya zorlayacak. Sen de onlardan biri olmayı arzulayacaksın. Çünkü soylu bir ruhun içindeki en iyi şey şudur: ahlâken güzel olana doğru kendiliğinden coşar.

Yüksek yaradılışlı hiçbir adam aşağılık ve bayağı şeylerden hoşlanmaz; büyük şeylerin görünüşü onu kendine çağırır ve yüceltir.

4.39.2

Scribam ergo quod vis, sed meo more; interim multos habes, quorum scripta nescio an satis ordinent. Sume in manus indicem philosophorum; haec ipsa res expergisci te coget, si videris, quam multi tibi laboraverunt. Concupisces et ipse ex illis unus esse. Habet enim hoc optimum in se generosus animus, quod concitatur ad honesta. Neminem excelsi ingenii virum humilia delectant et sordida; magnarum rerum species ad se vocat et extollit.

4.39.3Alev nasıl dimdik yükselir, yatamaz ve bastırılamaz, dinlenemediği gibi; ruhumuz da öyle hareket hâlindedir ve ne kadar coşkunsa o kadar kıpır kıpır ve faaldir. Ama bu atılımı daha iyi şeylere yönelten ne mutludur! Kendini talihin hak ve hükmünün dışına koyacak. İyi talihi ölçülü taşıyacak, kötü talihi ufalayacak ve başkalarının hayran olduğu şeyleri küçümseyecektir.

4.39.3

Quemadmodum flamma surgit in rectum, iacere ac deprimi non potest, non magis quam quiescere; ita noster animus in motu est, eo mobilior et actuosior, quo vehementior fuerit. Sed felix, qui ad meliora hunc inpetum dedit! Ponet se extra ius dicionemque fortunae. Secunda temperabit, adversa comminuet et aliis admiranda despiciet.

4.39.4Büyük şeyleri hor görmek ve aşırıdansa orta hâlliyi yeğlemek büyük bir ruhun işidir. Çünkü orta hâlli olan faydalı ve hayat vericidir; aşırı olan ise taştığı için zarar verir. Fazla bereket ekini böyle yere yatırır, dallar fazla yük altında böyle kırılır, fazla döl böyle olgunluğa ermez. Aynı şey ruhların da başına gelir: ölçüsüz bir talih onları çatlatır, çünkü onu yalnız başkalarına değil, kendilerine de haksızlık etmek için kullanırlar.

4.39.4

Magni animi est magna contemnere ac mediocria malle quam nimia. Illa enim utilia vitaliaque sunt; at haec eo, quod superfluunt, nocent. Sic segetem nimia sternit ubertas, sic rami nimio onere franguntur, sic ad maturitatem non pervenit nimia fecunditas. Idem animis quoque evenit, quos inmoderata felicitas rumpit, qua non tantum in aliorum iniuriam, sed etiam in suam utuntur.

4.39.5Hangi düşman birine karşı, bazılarına karşı kendi hazları kadar aşağılayıcı olmuştur? Bunların taşkınlığını ve çılgın şehvetini yalnız şu bir sebeple bağışlayabilirsin: yaptıklarının acısını kendileri çekerler. Bu çılgınlığın onları hırpalaması da haksız değil; çünkü tabiî ölçüyü aşan arzu zorunlu olarak sınırsızlığa taşar. Tabiî olanın kendi sınırı vardır; boş ve şehvetten doğmuş şeylerin ise sınırı yoktur.

4.39.5

Qui hostis in quemquam tam contumeliosus fuit quam in quosdam voluptates suae sunt? Quorum inpotentiae atque insanae libidini ob hoc unum possis ignoscere, quod quae fecere patiuntur. Nec inmerito hic illos furor vexat; necesse est enim in inmensum exeat cupiditas, quae naturalem modum transilit. Ille enim habet suum finem, inania et ex libidine orta sine termino sunt.

4.39.6Gerekli olanı fayda ölçer; gereksiz olanı neyle sınırlayacaksın? Bu yüzden kendilerini hazlara gömerler; hazlar alışkanlık hâline gelince de onlarsız yapamazlar. En sefil olmalarının sebebi de budur: kendileri için gereksiz olan şeylerin gerekli hâle geldiği bir noktaya varmışlardır. Bu yüzden hazların tadını çıkarmazlar, onlara kölelik ederler; üstelik, kötülüklerin en sonuncusu olarak, kendi kötülüklerini severler de. Utanç verici şeyler yalnız zevk vermekle kalmayıp onaylanmaya da başladığında mutsuzluk tamamlanmıştır; bir zamanlar kusur olan şeyler ahlâk hâline geldiğinde ilaca yer kalmaz. Hoşça kal.

4.39.6

Necessaria metitur utilitas; supervacua quo redigis? Voluptatibus itaque se mergunt, quibus in consuetudinem adductis carere non possunt, et ob hoc miserrimi sunt, quod eo pervenerunt, ut illis quae supervacua fuerant, facta sint necessaria. Serviunt itaque voluptatibus, non fruuntur, et mala sua, quod malorum ultimum est, et amant. Tunc autem est consummata infelicitas, ubi turpia non solum delectant, sed etiam placent, et desinit esse remedio locus, ubi quae fuerant vitia, mores sunt. Vale.

4.40.140. Mektup

Bana sık sık yazdığın için teşekkür ederim. Çünkü elinden gelen tek yolla kendini bana gösteriyorsun. Mektubunu ne zaman alsam hemen birlikteymişiz gibi oluyor. Uzaktaki dostlarımızın, hatırayı tazeleyen ve özlemi sahte ve boş bir avuntuyla hafifleten resimleri bize hoş geliyorsa, uzaktaki dostun gerçek izlerini, gerçek işaretlerini getiren mektuplar ne kadar daha hoştur? Çünkü yüz yüzeyken en tatlı olan şeyi, yani onu tanımayı, dostun mektuba basılmış eli sağlar.

4.40.1

Quod frequenter mihi scribis, gratias ago. Nam quo uno modo potes, te mihi ostendis. Numquam epistulam tuam accipio, ut non protinus una simus. Si imagines nobis amicorum absentium iucundae sunt, quae memoriam renovant et desiderium falso atque inani solacio levant, quanto iucundiores sunt litterae, quae vera amici absentis vestigia, veras notas adferunt? Nam quod in conspectu dulcissimum est, id amici manus epistulae inpressa praestat, agnoscere.

4.40.2Filozof Serapion'u, oraya uğradığında dinlediğini yazıyorsun: "Kelimeleri büyük bir hızla koparıp atmayı âdet edinmiş; onları tek tek dökmüyor, sıkıştırıp itiyor. Çünkü tek bir sesin yetemeyeceği kadar çok kelime geliyor." Bunu bir filozofta onaylamam; onun hayatı gibi konuşması da düzenli olmalıdır; aceleyle düşüp koşan hiçbir şey düzenli değildir. Bu yüzden Homeros'ta coşkun, ara vermeden kar gibi yağan konuşma genç hatibe verilmiştir; yaşlıdan ise yumuşak ve baldan tatlı bir konuşma akar.

4.40.2

Audisse te scribis Serapionem philosophum, cum istuc adplicuisset: Solet magno cursu verba convellere, quae non effundit una, sed premit et urguet. Plura enim veniunt quam quibus vox una sufficiat. Hoc non probo in philosopho, cuius pronuntiatio quoque, sicut vita, debet esse conposita; nihil autem ordinatum est, quod praecipitatur et properat. Itaque oratio illa apud Homerum concitata et sine intermissione in morem nivis superveniens iuveniori oratori data est, lenis et melle dulcior seni profluit.

4.40.3Şunu bil: bu hızlı ve taşkın konuşma gücü, önemli ve ciddi bir işi yürüten ve öğreten birinden çok bir sokak cambazına yakışır. Onun damla damla konuşmasını da koşmasını da istemem; ne kulakları gersin ne de boğsun. Çünkü o yoksulluk ve cılızlık da, kesik kesik ağırlığın verdiği bıkkınlık yüzünden dinleyicinin dikkatini azaltır; yine de beklenen söz, uçup giden sözden daha kolay yerleşir. Hem insanların öğrencilerine öğüt "teslim ettiği" söylenir; kaçıp giden şey teslim edilemez.

4.40.3

Sic itaque habe, istam vim dicendi rapidam atque abundantem aptiorem esse circulanti quam agenti rem magnam ac seriam docentique. Aeque stillare illum nolo quam currere; nec extendat aures nec obruat. Nam illa quoque inopia et exilitas minus intentum auditorem habet taedio interruptae tarditatis, facilius tamen insidit, quod exspectatur, quam quod praetervolat. Denique tradere homines discipulis praecepta dicuntur; non traditur quod fugit.

4.40.4Şunu da ekle: hakikate hizmet eden söz süssüz ve sade olmalıdır. Bu halk konuşması ise hakikatten hiçbir şey taşımaz; kalabalığı coşturmak, düşünmeyen kulakları bir hamleyle kapıp sürüklemek ister; incelenmeye fırsat vermez, akıp gider. Yönetilemeyen bir şey nasıl yönetebilir? Üstelik zihinleri iyileştirmek için kullanılan bu söz içimize işlemelidir. İlaçlar, içeride kalmadıkça fayda vermez.

4.40.4

Adice nunc, quod quae veritati operam dat oratio, inconposita esse debet et simplex. Haec popularis nihil habet veri; movere vult turbam et inconsultas aures inpetu rapere, tractandam se non praebet, aufertur. Quomodo autem regere potest, quae regi non potest? Quid, quod haec oratio, quae sanandis mentibus adhibetur, descendere in nos debet? Remedia non prosunt, nisi inmorantur.

4.40.5Üstelik içinde çok boşluk ve beyhudelik vardır; değerinden çok ses çıkarır. Beni dehşete düşüren şeyler yatıştırılmalı, kışkırtan şeyler dizginlenmeli, aldatan şeyler dağıtılmalı, sefahat bastırılmalı, açgözlülük azarlanmalı; bunlardan hangisi aceleyle yapılabilir? Hangi hekim hastaları geçerken iyileştirir? Hem seçilmeden yuvarlanan kelimelerin böyle bir gürültüsünde hiçbir haz da yoktur.

4.40.5

Multum praeterea habet inanitatis et vani, plus sonat quam valet. Lenienda sunt, quae me exterrent, conpescenda, quae inritant, discutienda, quae fallunt, inhibenda luxuria, corripienda avaritia; quid horum raptim potest fieri? Quis medicus aegros in transitu curat? Quid, quod ne voluptatem quidem ullam habet talis verborum sine dilectu ruentium strepitus?

4.40.6Ama olabileceğine inanmayacağın pek çok şeyi bir kez tanımak nasıl yeterse, kelimeleri talim ettirmiş bu kimseleri bir kez dinlemek de fazlasıyla yeter. Çünkü onlardan ne öğrenmek, neyi taklit etmek istenir? Konuşması karmakarışık, dizginsiz ve frenlenemez olanların ruhu hakkında ne düşünülür?

4.40.6

Sed ut pleraque, quae fieri posse non crederes, cognovisse satis est, ita istos, qui verba exercuerunt, abunde est semel audisse. Quid enim quis discere, quid imitari velit? Quid de eorum animo iudicet, quorum oratio perturbata et inmissa est nec potest reprimi?

4.40.7Yokuş aşağı koşanların adımı istedikleri yerde durmaz; bedenin harekete geçmiş ağırlığı onları kapıp götürür ve istediklerinden daha öteye savurur. Bu konuşma hızı da öyle kendi denetiminde değildir ve felsefeye yeterince yakışan bir şey değildir; felsefe kelimeleri fırlatmamalı, yerine koymalı ve adım adım ilerlemelidir.

4.40.7

Quemadmodum per proclive currentium non ubi visum est, gradus sistitur, sed inritato corporis pondere se rapit ac longius quam voluit effertur; sic ista dicendi celeritas nec in sua potestate est nec satis decora philosophiae, quae ponere debet verba, non proicere, et pedetemptim procedere.

4.40.8"Ne yani? Felsefe hiç coşmayacak mı?" Neden coşmasın? Ama ahlâkın ağırbaşlılığını koruyarak; oysa bu şiddetli ve aşırı güç onu soyup atar. Gücü büyük olsun, ama ölçülü; sürekli akan bir su olsun, sel değil. Bir hatibe bile böyle geri döndürülemeyen, kural tanımadan akıp giden bir konuşma hızına güçlükle izin veririm. Çünkü zaman zaman deneyimsiz ve cahil de olan bir yargıç onu nasıl izleyebilir? Gösteriş merakı ya da kendine hâkim olamayan bir duygu onu sürüklediğinde bile ancak kulakların kaldırabileceği kadar hızlansın ve söz yığsın.

4.40.8

Quid ergo? Non aliquando et insurget? Quidni? Sed salva dignitate morum, quam violenta ista et nimia vis exuit. Habeat vires magnas, moderatas tamen; perennis sit unda, non torrens. Vix oratori permiserim talem dicendi velocitatem inrevocabilem ac sine lege vadentem. Quemadmodum enim iudex subsequi poterit aliquando etiam inperitus et rudis? Tum quoque, cum illum aut ostentatio abstulerit aut affectus inpotens sui, tantum festinet atque ingerat, quantum aures pati possunt.

4.40.9Öyleyse ne kadar söylediklerine bakıp nasıl söylediklerine bakmayan bu kimseleri dinlemezsen doğru yaparsın; gerekirse sen de Publius Vinicius gibi tutuk tutuk konuşmayı yeğle. Publius Vinicius'un nasıl konuştuğu sorulduğunda Asellius "Uzata uzata," demişti. Geminus Varius ise şöyle demişti: "Bu adama nasıl hatip dediğinizi bilmiyorum; üç kelimeyi bir araya getiremiyor." Neden sen de Vinicius gibi konuşmayı yeğlemeyesin?

4.40.9

Recte ergo facies, si non videris istos, qui quantum dicant, non quemadmodum quaerunt, et ipse malueris, si necesse est, ut P. Vinicius dicere, qui titubat. Cum quaereretur, quomodo P. Vinicius diceret, Asellius ait: Tractim. Nam Geminus Varius ait: Quomodo istum disertum dicatis nescio; tria verba non potest iungere. Quidni malis tu sic dicere, quomodo Vinicius?

4.40.10Belki karşına, kelimeleri tek tek koparan Vinicius'a, sanki konuşmuyor da yazdırıyormuş gibi, "Konuş da bir şey söyleyecek misin, görelim," diyen adam kadar tatsız biri çıkar. Ama kendi zamanının en ünlü hatibi Quintus Haterius'un o koşuşunun aklı başında bir adamdan çok uzak olmasını isterim; hiç duraksamaz, hiç ara vermezdi; bir kez başlar, bir kez bitirirdi.

4.40.10

Aliquis tam insulsus intervenerit quam qui illi singula verba vellenti, tamquam dictaret, non diceret, ait: Dic, numquid dicas. Nam Q. Hateri cursum, suis temporibus oratoris celeberrimi, longe abesse ab homine sano volo; numquam dubitavit, numquam intermisit; semel incipiebat, semel desinebat.

4.40.11Yine de bazı şeylerin uluslara az ya da çok yakıştığını düşünüyorum; Yunanlılarda bu serbestliğe katlanabilirsin; biz ise yazarken bile noktalamaya alışmışızdır. Roma belagatinin kendisinden fışkırdığı Cicero'muz da rahvan giderdi. Roma dili daha çok etrafına bakınır, kendini tartar ve tartılmaya izin verir.

4.40.11

Quaedam tamen et nationibus puto magis aut minus convenire; in Graecis hanc licentiam tuleris; nos etiam cum scribimus, interpungere adsuevimus. Cicero quoque noster, a quo Romana eloquentia exiluit, gradarius fuit. Romanus sermo magis se circumspicit et aestimat praebetque aestimandum.

4.40.12Hem hayatıyla hem ilmiyle, bunların ardından da belagatiyle seçkin bir adam olan Fabianus, coşkunluktan çok akıcılıkla konuşurdu; buna hız değil, rahatlık diyebilirdin. Bunu bilge bir adamda kabul ederim, ama aramam; konuşması engelsiz çıksın, ama akıp gitmektense adım adım ilerlemesini yeğlerim.

4.40.12

Fabianus, vir egregius et vita et scientia et, quod post ista est, eloquentia quoque, disputabat expedite magis quam concitate, ut posses dicere facilitatem esse illam, non celeritatem. Hanc ego in viro sapiente recipio, non exigo; ut oratio eius sine impedimento exeat, proferatur tamen malo quam profluat.

4.40.13Seni bu hastalıktan daha da çok caydırmamın sebebi şu: buna ancak utanmayı bıraktığında sahip olabilirsin; yüzsüzleşmeli ve kendi sesine kulak tıkamalısın. Çünkü o denetimsiz akış, eleştirmek isteyeceğin pek çok şey getirir.

4.40.13

Eo autem magis te deterreo ab isto morbo, quod non potest tibi ista res contingere aliter quam si te pudere desierit; perfrices frontem oportet et te ipse non audias. Multa enim inobservatus ille cursus feret, quae reprehendere velis.

4.40.14Diyorum ki bu şey sana utanma duygunu koruyarak nasip olmaz. Üstelik her gün alıştırma yapmak, emeği konudan kelimelere aktarmak gerekir. Bu hız sende bulunsa ve hiç emek vermeden akıp gidebilse bile, yine de ölçülü kılınmalıdır. Çünkü bilge bir adama nasıl daha ölçülü bir yürüyüş yakışırsa, cüretkâr değil sıkı bir konuşma da öyle yakışır. Öyleyse sonun sonu şu: sana yavaş konuşmanı buyuruyorum. Hoşça kal.

4.40.14

Non potest, inquam, tibi contingere res ista salva verecundia. Praeterea exercitatione opus est cotidiana et a rebus studium transferendum est ad verba. Haec autem etiam si aderunt et poterunt sine ullo tuo labore decurrere, tamen temperanda sunt. Nam quemadmodum sapienti viro incessus modestior convenit, ita oratio pressa, non audax. Summa ergo summarum haec erit: tardilocum esse te iubeo. Vale.

4.41.141. Mektup

Yazdığın gibi iyi bir zihne doğru yürümeyi sürdürüyorsan, en iyi ve senin için en sağlıklı şeyi yapıyorsun; bunu dilemek aptallıktır, çünkü kendinden elde edebilirsin. Ellerini göğe kaldırmana, bizi heykelin kulağına, sanki daha iyi duyulabilirmişiz gibi, yaklaştırsın diye tapınak bekçisine yalvarmana gerek yok: tanrı sana yakındır, seninledir, içindedir.

4.41.1

Facis rem optimam et tibi salutarem, si, ut scribis, perseveras ire ad bonam mentem, quam stultum est optare, cum possis a te impetrare. Non sunt ad caelum elevandae manus nec exorandus aedituus, ut nos ad aurem simulacri, quasi magis exaudiri possimus, admittat; prope est a te deus, tecum est, intus est.

4.41.2Diyorum ki, Lucilius: içimizde kutsal bir ruh oturur; iyi ve kötü yaptıklarımızın gözcüsü ve bekçisidir. Biz ona nasıl davranırsak, o da bize öyle davranır. Tanrısız iyi bir adam yoktur; yoksa biri onun yardımı olmadan talihin üstüne çıkabilir mi? Yüce ve dimdik öğütleri o verir. Her iyi adamın içinde

hangi tanrı olduğu belirsiz, bir tanrı oturur.

4.41.2

Ita dico, Lucili: sacer intra nos spiritus sedet, malorum honorumque nostrorum observator et custos. Hic prout a nobis tractatus est, ita nos ipse tractat. Bonus vero vir sine deo nemo est; an potest aliquis supra fortunam nisi ab illo adiutus exurgere? Ille dat consilia magnifica et erecta. In unoquoque virorum bonorum Quis deus incertum est, habitat deus.

4.41.3Yaşlı, olağan yüksekliği aşmış ağaçlarla dolu, birbirini örten dalların perdesiyle göğü gözden saklayan sık bir koruya rastlarsan, ormanın o yüksekliği, yerin o ıssızlığı ve açık havada bu kadar sık ve kesintisiz gölgeye duyduğun hayranlık sende bir tanrısal varlığa inanç uyandırır. Kayaları derinlemesine oyulmuş bir mağara bir dağı askıda tutuyorsa, elle yapılmamış da tabiî sebeplerle bu genişlikte oyulmuşsa, ruhunu bir tür din duygusunun belli belirsiz sezişiyle sarsar. Büyük ırmakların kaynaklarına saygı gösteririz; geniş bir ırmağın gizli bir yerden birden fışkırdığı yerde sunaklar vardır; sıcak su kaynaklarına tapınılır; bazı gölleri ya karanlıkları ya da ölçülemez derinlikleri kutsal kılmıştır.

4.41.3

Si tibi occurrerit vetustis arboribus et solitam altitudinem egressis frequens lucus et conspectum caeli ramorum aliorum alios protegentium summovens obtentu, illa proceritas silvae et secretum loci et admiratio umbrae in aperto tam densae atque continuae fidem tibi numinis faciet. Si quis specus saxis penitus exesis montem suspenderit, non manu factus, sed naturalibus causis in tantam laxitatem excavatus, animum tuum quadam religionis suspicione percutiet. Magnorum fluminum capita veneramur; subita ex abdito vasti amnis eruptio aras habet; coluntur aquarum calentium fontes, et stagna quaedam vel opacitas vel inmensa altitudo sacravit.

4.41.4Tehlikeler karşısında yılmayan, arzulara bulaşmamış, güçlükler içinde mutlu, fırtınaların ortasında dingin, insanlara yukarıdan, tanrılara eşit düzeyden bakan bir insan görsen, içine ona karşı bir saygı dolmaz mı? "Bu şey, içinde bulunduğu şu bedenciğe benzer sanılamayacak kadar büyük ve yücedir" demez misin? Oraya tanrısal bir güç inmiştir.

4.41.4

Si hominem videris interritum periculis, intactum cupiditatibus, inter adversa felicem, in mediis tempestatibus placidum, ex superiore loco homines videntem, ex aequo deos, non subibit te veneratio eius? Non dices: Ista res maior est altiorque quam ut credi similis huic, in quo est, corpusculo possit? Vis isto divina descendit.

4.41.5Üstün, ölçülü, her şeyin yanından onları küçük görerek geçen, korktuğumuz ve dilediğimiz her şeye gülen bir ruhu göksel bir kudret harekete geçirir. Bu kadar büyük bir şey tanrısal bir desteği olmadan ayakta duramaz. Bu yüzden büyük kısmıyla indiği yerdedir. Güneşin ışınları yeryüzüne değer ama gönderildikleri yerdedir; büyük ve kutsal ruh da öyle: tanrısal şeyleri daha yakından tanıyalım diye buraya indirilmiştir, bizimle birlikte yaşar ama kaynağına bağlı kalır; oradan sarkar, oraya bakar ve oraya yönelir; bizim işlerimize daha üstün bir varlık olarak katılır.

4.41.5

Animum excellentem, moderatum, omnia tamquam minora transeuntem, quicquid timemus optamusque ridentem, caelestis potentia agitat. Non potest res tanta sine adminiculo numinis stare. Itaque maiore sui parte illic est, unde descendit. Quemadmodum radii solis contingunt quidem terram, sed ibi sunt, unde mittuntur; sic animus magnus ac sacer et in hoc demissus, ut propius divina nossemus, conversatur quidem nobiscum, sed haeret origini suae; illinc pendet, illuc spectat ac nititur, nostris tamquam melior interest.

4.41.6Öyleyse bu ruh nedir? Kendi nimetinden başka hiçbir nimetle parlamayan ruh. Çünkü insanda başkasına ait şeyleri övmekten daha aptalca ne olabilir? Hemen başkasına aktarılabilecek şeylere hayran olandan daha deli kim olabilir? Altın gemler atı daha iyi yapmaz. Yelesi yaldızlanmış, eğitilirken hırpalanmış ve süsü kabul etmeye zorla alıştırılmış aslan arenaya bir türlü salınır, yabani ve ruhu kırılmamış aslan bir başka türlü. Elbette ikincisi, tabiatın olmasını istediği gibi atılımında keskin, vahşiliğiyle göz alıcı, güzelliği korkmadan bakılamamasında yatan aslan, o gevşek ve yaldızlı olana tercih edilir.

4.41.6

Quis est ergo hic animus? Qui nullo bono nisi suo nitet; quid enim est stultius quam in homine aliena laudare? Quid eo dementius, qui ea miratur, quae ad alium transferri protinus possunt? Non faciunt meliorem equum aurei freni. Aliter leo aurata iuba mittitur, dum contractatur et ad patientiam recipiendi ornamenti cogitur fatigatus, aliter incultus, integri spiritus; hic scilicet inpetu acer, qualem illum natura esse voluit, speciosus ex horrido, cuius hic decor est, non sine timore aspici, praefertur illi languido et bratteato.

4.41.7Kimse kendine ait olandan başka bir şeyle övünmemeli. Asmayı, dallarını meyveyle yüklüyorsa, taşıdığı yükün ağırlığıyla destek kazıklarını yere eğiyorsa överiz; altın salkımları, altın yaprakları sarkan bir asmayı kim buna tercih eder? Asmanın kendine özgü fazileti verimliliktir; insanda da kendisine ait olan şey övülmelidir. Güzel köleleri, güzel bir evi var, çok eker, çok faize para verir; bunların hiçbiri onun içinde değil, çevresindedir.

4.41.7

Nemo gloriari nisi suo debet. Vitem laudamus, si fructu palmites onerat, si ipsa pondere ad terram eorum, quae tulit, adminicula deducit; num quis huic illam praeferret vitem, cui aureae uvae, aurea folia dependent? Propria virtus est in vite fertilitas, in homine quoque id laudandum est, quod ipsius est. Familiam formosam habet et domum pulchram, multum serit, multum fenerat; nihil horum in ipso est, sed circa ipsum.

4.41.8Onda ne elinden alınabilecek ne de verilebilecek olan, insana özgü olan şeyi öv. Ne olduğunu mu soruyorsun? Ruh ve ruhta yetkinleşmiş akıl. Çünkü insan akıllı bir canlıdır. Öyleyse insanın iyisi, ne için doğduysa onu gerçekleştirdiğinde tamamlanır.

4.41.8

Lauda in illo, quod nec eripi potest nec dari, quod proprium hominis est. Quaeris quid sit? Animus et ratio in animo perfecta. Rationale enim animal est homo. Consummatur itaque bonum eius, si id inplevit, cui nascitur.

4.41.9Peki bu akıl ondan ne ister? En kolay şeyi: kendi tabiatına uygun yaşamayı. Ama bunu herkesin ortak deliliği zorlaştırır; birbirimizi kusurlara itip dururuz. Kimsenin tutmadığı, halkın ittiği kimseler sağlığa nasıl geri çağrılabilir? Hoşça kal.

4.41.9

Quid est autem, quod ab illo ratio haec exigat? Rem facillimam, secundum naturam suam vivere. Sed hanc difficilem facit communis insania; in vitia alter alterum trudimus. Quomodo autem revocari ad salutem possunt, quos nemo retinet, populus inpellit? Vale.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…