İçeriğe geç
Lucilius'a Ahlâk Mektupları

Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları

III. Kitap

3.22.122. Mektup

Artık bu gösterişli ve kötü meşgalelerden çıkarılman gerektiğini anlıyorsun. Ama bunu nasıl başarabileceğini soruyorsun. Bazı şeyler ancak yanında olan biri tarafından gösterilebilir. Hekim mektupla yemek ya da banyo vaktini seçemez; nabzı yoklamak gerekir. Eski bir atasözüne göre gladyatör kararını arenada verir: hasmının yüzü, elinin bir kıpırdanışı, bedeninin bir eğilişi dikkatle bakana bir şey söyler.

3.22.1

Iam intellegis educendum esse te ex istis occupationibus speciosis et malis. Sed quo modo id consequi possis quaeris. Quaedam non nisi a praesente monstrantur. Non potest medicus per epistulas cibi aut balinei tempus eligere; vena tangenda est. Vetus proverbium est gladiatorem in harena capere consilium; aliquid adversarii vultus, aliquid manus mota, aliquid ipsa inclinatio corporis intuentem monet.

3.22.2Genel olarak ne yapılageldiği, ne yapılması gerektiği hem söylenebilir hem yazılabilir; böyle bir öğüt yalnız uzaktakilere değil, gelecek kuşaklara da verilir. Öbürünü ise, bir şeyin ne zaman ya da nasıl yapılması gerektiğini, kimse uzaktan öğütleyemez; buna işlerin içinde karar vermek gerekir.

3.22.2

Quid fieri soleat, quid oporteat, in universum et mandari potest et scribi; tale consilium non tantum absentibus, etiam posteris datur. Illud alterum, quando fieri debeat aut quemadmodum, ex longinquo nemo suadebit, cum rebus ipsis deliberandum est.

3.22.3Kaçıp giden fırsatı gözetlemek yalnız yanında olmayı değil, uyanık olmayı da gerektirir. Öyleyse onu kolla; görürsen yakala ve bütün atılımınla, bütün gücünle bu görevlerden sıyrılmaya çalış.

Hangi görüşü ileri sürdüğüme kulak ver: ya bu hayattan ya da hayattan çıkmalısın, diyorum. Ama aynı zamanda yumuşak bir yoldan gitmek gerektiğini düşünüyorum: kötü düğümlediğin şeyi koparmaktansa çözmelisin; yeter ki çözmenin başka yolu yoksa koparasın da. Kimse hep asılı kalmayı bir kez düşmeye tercih edecek kadar korkak değildir.

3.22.3

Non tantum praesentis, sed vigilantis est occasionem observare properantem. Itaque hanc circumspice, hanc si videris, prende et toto impetu, totis viribus id age, ut te istis officiis exuas. Et quidem quam sententiam feram, adtende. Censeo aut ex ista vita tibi aut e vita exeundum. Sed idem illud existimo, leni eundum via, ut quod male inplicuisti, solvas potius quam abrumpas, dummodo si alia solvendi ratio non erit, vel abrumpas. Nemo tam timidus est, ut malit semper pendere quam semel cadere.

3.22.4Bu arada, ilk iş olarak, kendine engel olma. Daldığın, ya da öyle görünmesini tercih ediyorsan, düştüğün işlerle yetin. Daha ötesine uzanmaya çalışmana gerek yok; yoksa mazeretini yitirirsin ve düşmediğin ortaya çıkar. Çünkü şu yaygın sözler yanlıştır: "Başka türlü yapamazdım." "İstemesem ne olacaktı? Zorunluydu." Kimse başarının peşinden koşmak zorunda değildir; talihe direnmek değilse bile, onun seni taşıdığı yerde durmak, onu zorlamamak da bir şeydir.

3.22.4

Interim, quod primum est, impedire te noli. Contentus esto negotiis, in quae descendisti, vel quod videri mavis, incidisti. Non est quod ad ulteriora nitaris; aut perdes excusationem et apparebit te non incidisse. Ista enim, quae dici solent, falsa sunt: Non potui aliter. Quid, si nollem? Necesse erat. Nulli necesse est felicitatem cursu sequi; est aliquid, etiam si non repugnare, subsistere nec instare fortunae ferenti.

3.22.5Yalnız öğüt vermeye gelmekle kalmayıp başkalarını da danışmaya çağırırsam gücenir misin; hem de benden daha basiretli olan ve bir şeye karar verirken başvurduğum kimseleri? Epikuros'un bu konuyla ilgili mektubunu oku, Idomeneus'a yazılmış olanı: ona elinden geldiğince kaçmasını ve daha büyük bir güç araya girip çekilme özgürlüğünü elinden almadan acele etmesini rica eder.

3.22.5

Numquid offenderis, si in consilium non venio tantum, sed advoco, et quidem prudentiores quam ipse sum, ad quos soleo deferre, si quid delibero? Epicuri epistulam ad hanc rem pertinentem lege, Idomeneo quae inscribitur, quem rogat, ut quantum potest fugiat et properet, antequam aliqua vis maior interveniat et auferat libertatem recedendi.

3.22.6Ama yine de, uygun biçimde ve vaktinde denenebilecek olmadıkça hiçbir şeye girişilmemesi gerektiğini de ekler. Ancak uzun süre kollanan o vakit geldiğinde fırlayıp çıkmak gerektiğini söyler. Kaçmayı düşünen birinin uyuklamasını yasaklar; vaktinden önce acele etmez, vakti gelince de oyalanmazsak en zor durumlardan bile kurtarıcı bir çıkış umar.

3.22.6

Idem tamen subicit nihil esse temptandum, nisi cum apte poterit tempestiveque temptari. Sed cum illud tempus captatum diu venerit, exiliendum ait. Dormitare de fuga cogitantem vetat et sperat salutarem etiam ex difficillimis exitum, si nec properemus ante tempus nec cessemus in tempore.

3.22.7Sanırım şimdi Stoacıların görüşünü de soruyorsun. Kimsenin onları senin yanında gözü karalıkla kötülemesi için bir sebep yok; cesur olmaktan çok temkinlidirler. Belki sana şunları söylemelerini bekliyorsun: "Yükün altından kaçmak çirkindir. Bir kez üstlendiğin vazifeyle boğuş. İşlerin güçlüğüyle ruhu büyümeyen, emekten kaçan kişi cesur ve gözüpek bir adam değildir."

3.22.7

Puto, nunc et Stoicam sententiam quaeris. Non est quod quisquam illos apud te temeritatis infamet; cautiores quam fortiores sunt. Expectas forsitan, ut tibi haec dicant: Turpe est cedere oneri. Luctare cum officio, quod semel recepisti. Non est vir fortis ac strenuus qui laborem fugit, nisi crescit illi animus ipsa rerum difficultate.

3.22.8Bunlar sana söylenecektir; ama sebat etmeye değerse, iyi bir insana yakışmayan hiçbir şeyi yapmak ya da ona katlanmak gerekmeyecekse. Yoksa iyi insan kendini alçaltıcı ve aşağılayıcı bir zahmetle yıpratmaz, iş için işe dalmaz. Onun yapacağını sandığın şeyi de yapmaz: ihtiraslı işlere bulaşıp onların çalkantılarına hep katlanmaz. İçinde yuvarlandığı işlerin ağır, belirsiz ve tehlikeli olduğunu görünce ayağını geri çeker; sırtını dönmez, ama yavaş yavaş güvenli bir yere çekilir.

3.22.8

Dicentur tibi ista, si operae pretium habebit perseverantia, si nihil indignum bono viro faciendum patiendumve erit; alioqui sordido se et contumelioso labore non conteret nec in negotiis erit negotii causa. Ne illud quidem, quod existimas facturum eum, faciet, ut ambitiosis rebus inplicitus semper aestus earum ferat. Sed cum viderit gravia, in quibus volutabatur, incerta, ancipitia, referet pedem, non vertet terga, sed sensim recedet in tutum.

3.22.9Lucilius'um, meşgalelerin ödüllerini küçümsersen meşgalelerden kurtulmak kolaydır. Bizi oyalayan ve alıkoyan şunlardır: "Peki ne olacak? Bu kadar büyük umutları mı bırakacağım? Tam hasat zamanı mı çekileceğim? Yanımda kimse olmayacak, sedyemin ardında maiyet yürümeyecek, avlum boş mu kalacak?"

Demek ki insanlar bunlardan istemeye istemeye çekilir; mutsuzluklarının ücretini severler, mutsuzluklarına ise lanet ederler.

3.22.9

Facile est autem, mi Lucili, occupationes evadere, si occupationum pretia contempseris. Illa sunt, quae nos morantur et detinent: Quid ergo? Tam magnas spes relinquam? Ab ipsa messe discedam? Nudum erit latus, incomitata lectica, atrium vacuum? Ab his ergo inviti homines recedunt et mercedem miseriarum amant, ipsas execrantur.

3.22.10Hırslarından, bir sevgiliden yakınır gibi yakınırlar; yani gerçek duygularına bakarsan nefret etmiyor, atışıyorlar. Arzuladıkları şeylere ağıt yakan, vazgeçemedikleri şeylerden kaçmaktan söz eden şu adamları bir yokla: kendilerinin güçlükle ve sefilce katlandığını söyledikleri şeyde gönüllü olarak oyalandıklarını göreceksin.

3.22.10

Sic de ambitione quomodo de amica queruntur; id est, si verum adfectum eorum inspicias, non oderunt, sed litigant. Excute istos, qui, quae cupiere, deplorant et de earum rerum locuntur fuga, quibus carere non possunt; videbis voluntariam esse illis in eo moram, quod aegre ferre ipsos et misere locuntur.

3.22.11Öyledir, Lucilius: köleliğin tuttuğu insanlar az, köleliğe tutunanlar çoktur.

Ama onu bırakmayı aklına koyduysan ve özgürlüğü gerçekten beğendiysen, danışmana da yalnız bunu sürekli bir kaygı içinde yapmamak için ihtiyaç duyuyorsan, bütün Stoacı bölük seni neden onaylamasın? Bütün Zenonlar ve Khrysipposlar sana ölçülü olanı, ahlâken güzel olanı ve sana uygun olanı öğütleyecektir.

3.22.11

Ita est, Lucili; paucos servitus, plures servitutem tenent. Sed si deponere illam in animo est et libertas bona fide placuit, in hoc autem unum advocationem petis, ut sine perpetua sollicitudine id tibi facere contingat, quidni tota te cohors Stoicorum probatura sit? Omnes Zenones et Chrysippi moderata, honesta, tua suadebunt.

3.22.12Ama yanına ne kadar şey alacağını, inzivanı ne kadar büyük bir parayla donatacağını hesaplamak için ayak sürüyorsan hiçbir zaman çıkış bulamazsın. Kimse yükleriyle yüzerek kurtulamaz. Tanrıların lütfuyla daha iyi bir hayata çık; ama tanrıların, güler yüzle ve iyi niyetle görkemli kötülükler bağışladığı şu insanlara lütfettiği gibi değil. Tanrılar ancak şu bakımdan mazur görülebilir: insanı yakan, işkence eden bu şeyleri, onları dileyenlere vermişlerdir.

3.22.12

Sed si propter hoc tergiversaris, ut circumspicias, quantum feras tecum et quam magna pecunia instruas otium, numquam exitum invenies. Nemo cum sarcinis enatat. Emerge ad meliorem vitam propitiis dis, sed non sic, quomodo istis propitii sunt, quibus bono ac benigno vultu mala magnifica tribuerunt, ad hoc unum excusati, quod ista, quae urunt, quae excruciant, optantibus data sunt.

3.22.13Mektuba mührümü basıyordum ki yeniden açmak gerekti; âdet olan küçük armağanla sana gelsin ve yanında parlak bir söz getirsin diye. İşte aklıma, daha doğru mu yoksa daha güzel mi söylendiğini bilemediğim bir söz geldi. "Kimin?" diyorsun. Epikuros'un; çünkü hâlâ başkalarının yüklerini sahipleniyorum:

3.22.13

Iam inprimebam epistulae signum; resolvenda est, ut cum sollemni ad te munusculo veniat et aliquam magnificam vocem ferat secum, et occurrit mihi ecce nescio utrum verior an eloquentior. Cuius? inquis; Epicuri, adhuc enim alienas sarcinas adsero;

3.22.14"Herkes hayattan, sanki yeni girmiş gibi çıkar." İstediğin birini yakala, genç, yaşlı ya da orta yaşlı: hepsinin ölümden aynı ölçüde korktuğunu, hayattan aynı ölçüde habersiz olduğunu göreceksin. Kimsenin elinde tamamlanmış bir şey yok; çünkü işlerimizi hep geleceğe erteledik. Bu sözde beni en çok sevindiren, yaşlıların bebekliğinin yüzlerine vurulmasıdır.

3.22.14

Nemo non ita exit e vita, tamquam modo intraverit. Quemcumque vis occupa, adulescentem senem medium; invenies aeque timidum mortis, aeque inscium vitae. Nemo quicquam habet facti, in futurum enim nostra distulimus. Nihil me magis in ista voce delectat quam quod exprobratur senibus infantia.

3.22.15"Kimse hayattan yeni doğmuş bir bebekten başka türlü çıkmaz" diyor. Bu yanlış: doğduğumuzdan daha kötü ölürüz. Bu bizim kusurumuzdur, tabiatın değil. Tabiat bizden yakınmalı ve şöyle demelidir: "Bu da ne? Sizi arzusuz, korkusuz, batıl inançsız, vefasızlıksız ve öteki belalardan uzak doğurdum; nasıl girdiyseniz öyle çıkın."

3.22.15

Nemo, inquit, aliter quam qui modo natus est exit e vita. Falsum est; peiores morimur quam nascimur. Nostrum istud, non naturae vitium est. Illa nobiscum queri debet et dicere: Quid hoc est? Sine cupiditatibus vos genui, sine timoribus, sine superstitione, sine perfidia ceterisque pestibus; quales intrastis exite.

3.22.16Biri doğduğu kadar kaygısız ölecekse bilgeliği kavramış demektir. Oysa şimdi tehlike yaklaşınca titriyoruz; ne gönlümüz yerinde kalıyor ne yüzümüzün rengi; hiçbir işe yaramayacak gözyaşları dökülüyor. Kaygısızlığın tam eşiğinde kaygılanmaktan daha çirkin ne olabilir?

3.22.16

Percepit sapientiam, si quis tam securus morietur quam nascitur; nunc vero trepidamus, cum periculum accessit, non animus nobis, non color constat; lacrimae nihil profuturae cadunt. Quid est turpius quam in ipso limine securitatis esse sollicitum?

3.22.17Bunun sebebi şudur: bütün iyilerden yoksunuz, bu yüzden hayatın kaybından sıkıntı çekiyoruz. Çünkü hayatın hiçbir parçası bizde kalıp birikmedi: geçip gitti, akıp gitti. Kimse ne kadar iyi değil, ne kadar uzun yaşadığına özen gösterir; oysa iyi yaşamak herkese nasip olabilir, uzun yaşamak ise kimsenin elinde değildir. Hoşça kal.

3.22.17

Causa autem haec est, quod inanes omnium bonorum sumus, vitae iactura laboramus. Non enim apud nos pars eius ulla subsedit; transmissa est et effluxit. Nemo quam bene vivat, sed quam diu, curat, cum omnibus possit contingere, ut bene vivant, ut diu, nulli. Vale.

3.23.123. Mektup

Kışın bize ne kadar insafla davrandığını, hem yumuşak hem kısa geçtiğini, baharın ne kadar cimri olduğunu, soğuğun ne kadar mevsimsiz geldiğini ve laf arayanların öteki boş sözlerini yazacağımı mı sanıyorsun? Hayır, ben hem bana hem sana fayda verebilecek bir şey yazacağım. Bu da seni sağlam bir zihne yüreklendirmekten başka ne olabilir? Bunun temelinin ne olduğunu mu soruyorsun? Boş şeylere sevinmemek. Temel dedim; aslında zirvedir.

3.23.1

Putas me tibi scripturum, quam humane nobiscum hiemps egerit, quae et remissa fuit et brevis, quam malignum ver sit, quam praeposterum frigus, et alias ineptias verba quaerentium? Ego vero aliquid, quod et mihi et tibi prodesse possit, scribam. Quid autem id erit, nisi ut te exhorter ad bonam mentem? Huius fundamentum quod sit quaeris? Ne gaudeas vanis. Fundamentum hoc esse dixi; culmen est.

3.23.2Neye sevineceğini bilen, mutluluğunu başkasının eline bırakmamış olan zirveye ulaşmıştır. Bir umudun kışkırttığı kimse ise, umduğu şey el altında olsa da, zorlukla elde edilecek bir şey olmasa da, umdukları onu hiç aldatmamış olsa da kaygılıdır, kendinden emin değildir.

3.23.2

Ad summa pervenit, qui scit, quo gaudeat, qui felicitatem suam in aliena potestate non posuit; sollicitus est et incertus sui, quem spes aliqua proritat, licet ad manum sit, licet non ex difficili petatur, licet numquam illum sperata deceperint.

3.23.3Lucilius'um, her şeyden önce şunu yap: sevinmeyi öğren.

Rastlantıyla gelen şeyleri uzaklaştırdığım, en tatlı eğlenceler olan umutlardan bile kaçınmak gerektiğini düşündüğüm için şimdi elinden pek çok hazzı aldığımı mı sanıyorsun? Tam tersine, sevincin hiç eksik olmasını istemem. Onun senin evinde doğmasını istiyorum; yeter ki senin içinde olsun, doğar. Öteki neşeler göğsü doldurmaz, yalnız alnın kırışıklarını açar; hafiftirler; meğer ki gülen kişinin sevindiğini düşünesin. Ruh canlı, kendine güvenen ve her şeyin üstünde dimdik olmalıdır.

3.23.3

Hoc ante omnia fac, mi Lucili: disce gaudere. Existimas nunc me detrahere tibi multas voluptates, qui fortuita summoveo, qui spes, dulcissime oblectamenta, devitandas existimo? Immo contra nolo tibi umquam deesse laetitiam. Volo illam tibi domi nasci; nascitur, si modo intra te ipsum sit. Ceterae hilaritates non implent pectus, frontem remittunt, leves sunt, nisi forte tu iudicas eum gaudere, qui ridet. Animus esse debet alacer et fidens et super omnia erectus.

3.23.4İnan bana, gerçek sevinç ciddi bir şeydir. Yoksa birinin gevşek bir yüzle, şu nazlıların deyişiyle şen şakrak bir yüzle ölümü küçümsediğini, yoksulluğa evinin kapısını açtığını, hazları dizginlediğini, acılara katlanmayı düşünüp tasarladığını mı sanıyorsun? Bunları kendi içinde evirip çeviren büyük bir sevinç içindedir, ama pek okşayıcı olmayan bir sevinç. Senin bu sevince sahip olmanı istiyorum; nereden isteneceğini bir kez bulduktan sonra hiç tükenmeyecektir.

3.23.4

Mihi crede, verum gaudium res severa est. An tu existimas quemquam soluto vultu et, ut isti delicati locuntur, hilariculo mortem contemnere, paupertati domum aperire, voluptates tenere sub freno, meditari dolorum patientiam? Haec qui apud se versat, in magno gaudio est, sed parum blando. In huius gaudii possessione esse te volo; numquam deficiet, cum semel unde petatur inveneris.

3.23.5Değersiz madenlerin ürünü yüzeydedir; en zengin madenler, damarı derinde gizlenen ve kazana durmadan daha bol karşılık verecek olanlardır. Kalabalığın hoşlandığı şeylerin hazzı ince ve yüzeyseldir; dışarıdan getirilmiş her sevinç temelsizdir. Benim sözünü ettiğim, seni götürmeye çalıştığım sevinç ise sağlamdır; içeriye doğru gittikçe genişleyen bir şeydir.

3.23.5

Levium metallorum fructus in summo est; illa opulentissima sunt, quorum in alto latet vena adsidue plenius responsura fodienti. Haec, quibus delectatur vulgus, tenuem habent ac perfusoriam voluptatem, et quodcumque invecticium gaudium est, fundamento caret. Hoc, de quo loquor, ad quod te conor perducere, solidum est et quod plus pateat introrsus.

3.23.6Sevgili Lucilius, rica ederim, insanı mesut kılabilecek tek şeyi yap: dışarıdan parlayan, sana bir başkası tarafından ya da bir başka şeyden vaat edilen bu şeyleri dağıt ve çiğne; gerçek iyiye bak ve kendi malınla sevin. Peki nedir bu kendi malın? Kendin ve senin en iyi parçan. Zavallı bedenini de, onsuz hiçbir şey yapılamasa bile, büyük bir şeyden çok gerekli bir şey say. Beden boş, kısa, pişmanlık verici hazlar telkin eder; bunlar büyük bir ölçülülükle dengelenmezse tersine dönüşür. Şunu diyorum: haz ölçüyü tutmazsa uçurumdan acıya doğru kayar.

Ama iyi olduğuna inandığın şeyde ölçüyü tutmak zordur. Gerçek iyiye duyulan hırs ise güvenlidir.

3.23.6

Fac, oro te, Lucili carissime, quod unum potest praestare felicem: dissice et conculca ista, quae extrinsecus splendent, quae tibi promittuntur ab alio vel ex alio, ad verum bonum specta et de tuo gaude. Quid est autem hoc de tuo? Te ipso et tui optima parte. Corpusculum quoque, etiam si nihil fieri sine illo potest, magis necessariam rem crede quam magnam; vanas suggerit voluptates, breves, paenitendas, ac nisi magna moderatione temperentur, in contrarium abituras. Ita dico: in praecipiti voluptas ad dolorem vergit, nisi modum tenuit. Modum autem tenere in eo difficile est, quod bonum esse credideris. Veri boni aviditas tuta est.

3.23.7"Bu gerçek iyi nedir, nereden gelir?" diye soruyorsun. Söyleyeyim: iyi bir vicdandan, ahlâken güzel kararlardan, doğru eylemlerden, rastlantıyla gelen şeyleri küçümsemekten, tek bir yolu izleyen dingin ve kesintisiz bir hayat gidişinden. Çünkü bir amaçtan öbürüne geçenler, hatta geçmeyip bir tesadüfle sürüklenenler, askıda ve başıboş kalırken kesin ve kalıcı bir şeye nasıl sahip olabilirler?

3.23.7

Quid sit istud, interrogas, aut unde subeat? Dicam: ex bona conscientia, ex honestis consiliis, ex rectis actionibus, ex contemptu fortuitorum, ex placido vitae et continuo tenore unam prementis viam. Nam illi, qui ex aliis propositis in alia transibunt aut ne transibunt quidem, sed casu quodam transmittuntur, quomodo habere quicquam certum mansurumve possunt suspensi et vagi?

3.23.8Kendilerini ve işlerini bir karara göre düzenleyenler azdır; ötekiler ırmaklarda yüzen şeyler gibidir: gitmezler, sürüklenirler. Bunlardan kimini daha yumuşak bir dalga tutup usulca taşımış, kimini daha şiddetlisi kapıp götürmüş, kimini akıntı yavaşlayınca kıyının yakınına bırakmış, kimini de coşkun bir sel denize fırlatmıştır. Bu yüzden ne istediğimize karar vermeli ve onda sebat etmeliyiz.

3.23.8

Pauci sunt, qui consilio se suaque disponant, ceteri eorum more, quae fluminibus innatant, non eunt, sed feruntur. Ex quibus alia lenior unda detinuit ac mollius vexit, alia vehementior rapuit, alia proxima ripae cursu languescente deposuit, alia torrens impetus in mare eiecit. Ideo constituendum est, quid velimus, et in eo perseverandum.

3.23.9Borç ödemenin yeri burası. Sana senin Epikuros'unun bir sözünü verip bu mektubu borçtan kurtarabilirim: "Hayata hep yeniden başlamak can sıkıcıdır." Ya da anlam şöyle daha iyi ifade edilebilirse: "Hep yaşamaya başlayanlar kötü yaşar."

3.23.9

Hic est locus solvendi aeris alieni. Possum enim tibi vocem Epicuri tui reddere et hanc epistulam liberare: Molestum est semper vitam incohare. Aut si hoc modo magis sensus potest exprimi: Male vivunt, qui semper vivere incipiunt.

3.23.10"Neden?" diyorsun; çünkü bu söz bir açıklama istiyor. Çünkü onların hayatı hep yarımdır. Yaşamaya daha yeni başlayan kişi ölüme hazır duramaz. Yeterince yaşamış olmaya çalışmalıyız. Hayatını henüz kurmakta olan kimse böyle düşünmez.

3.23.10

Quare? inquis, desiderat enim explanationem ista vox. Quia semper illis inperfecta vita est. Non potest autem stare paratus ad mortem, qui modo incipit vivere. Id agendum est, ut satis vixerimus. Nemo hoc putat, qui orditur cum maxime vitam.

3.23.11Bunların az olduğunu sanma; neredeyse herkes böyledir. Bazıları ise bitirmeleri gereken zamanda başlar. Bunu şaşırtıcı buluyorsan, daha da şaşacağın bir şey ekleyeyim: bazıları yaşamaya başlamadan yaşamayı bırakmıştır. Hoşça kal.

3.23.11

Non est quod existimes paucos esse hos; propemodum omnes sunt. Quidam vero tunc incipiunt, cum desinendum est. Si hoc iudicas mirum, adiciam quod magis admireris: quidam ante vivere desierunt quam inciperent. Vale.

3.24.124. Mektup

Düşmanının öfkesinin seni tehdit ettiği davanın sonucundan kaygılı olduğunu yazıyorsun; senin, kendine daha iyi ihtimaller kurmanı ve tatlı bir umuda yaslanmanı öğütleyeceğimi sanıyorsun. Gerçekten de kötülükleri çağırmanın, geldiklerinde zaten yeterince erken katlanılacak şeyleri önceden yaşamanın ve şimdiki zamanı gelecek korkusuyla harcamanın ne gereği var? Bir gün mutsuz olacaksın diye şimdiden mutsuz olmak şüphesiz aptalcadır. Ama ben seni başka bir yoldan kaygısızlığa götüreceğim:

3.24.1

Sollicitum esse te scribis de iudicii eventu, quod tibi furor inimici denuntiat, existimas me suasurum, ut meliora tibi ipse proponas et adquiescas spei blandae. Quid enim necesse est mala accersere, satis cito patienda cum venerint, praesumere ac praesens tempus futuri metu perdere? Est sine dubio stultum, quia quandoque sis futurus miser, esse iam miserum. Sed ego alia te ad securitatem via ducam:

3.24.2Bütün kaygılardan sıyrılmak istiyorsan, olmasından korktuğun her ne ise onu mutlaka olacakmış gibi düşün; o kötülük her ne ise kendi içinde ölç ve korkuna bir değer biç. Korktuğun şeyin ya büyük ya da uzun olmadığını mutlaka anlayacaksın.

3.24.2

si vis omnem sollicitudinem exuere, quicquid vereris ne eveniat, eventurum utique propone, et quodcumque est illud malum, tecum ipse metire ac timorem tuum taxa; intelleges profecto aut non magnum aut non longum esse, quod metuis.

3.24.3Sana güç verecek örnekleri uzun uzun toplamaya da gerek yok; her çağ bunlardan yetiştirmiştir. Hatırını ister kendi tarihimizin, ister yabancıların hangi alanına gönderirsen gönder, karşına ya büyük bir ilerlemenin ya da büyük bir atılımın ürünü olan yaradılışlar çıkacaktır.

Mahkûm edilirsen başına sürgüne gönderilmekten, zindana atılmaktan daha ağır bir şey gelebilir mi? İnsanın yakılmaktan, ölmekten öte korkacağı bir şey var mı? Bunları tek tek ele al ve onları hor görenleri say; böylelerini aramaya gerek yok, aralarından seçmek yeter.

3.24.3

Nec diu exempla, quibus confirmeris, colligenda sunt; omnis illa aetas tulit. In quamcumque partem rerum vel civilium vel externarum memoriam miseris, occurrent tibi ingenia aut profectus aut inpetus magni. Numquid accidere tibi, si damnaris, potest durius quam ut mittaris in exilium, ut ducaris in carcerem? Numquid ultra quicquam ulli timendum est quam ut uratur, quam ut pereat? Singula ista constitue et contemptores eorum cita, qui non quaerendi, sed eligendi sunt.

3.24.4Rutilius mahkûmiyetine, sanki onu üzen tek şey haksız yargılanmasıymış gibi katlandı. Metellus sürgüne yiğitçe, Rutilius ise seve seve katlandı; biri geri dönmeyi devletin hatırı için kabul etti, öteki ise geri dönmeyi, o günlerde hiçbir isteği geri çevrilmeyen Sulla'ya geri çevirdi. Sokrates zindanda sohbetler etti; kaçmasını sağlayacağını vaat edenler varken çıkmak istemedi ve kaldı; insanları en ağır iki şeyin, ölümün ve zindanın korkusundan kurtarmak için.

3.24.4

Damnationem suam Rutilius sic tulit, tamquam nihil illi molestum aliud esset quam quod male iudicaretur. Exilium Metellus fortiter tulit, Rutilius etiam libenter; alter, ut rediret, rei publicae praestitit, alter reditum suum Sullae negavit, cui nihil tunc negabatur. In carcere Socrates disputavit et exire, cum essent qui promitterent fugam, noluit remansitque, ut duarum rerum gravissimarum hominibus metum demeret, mortis et carceris.

3.24.5Mucius elini ateşe koydu. Yanmak acıdır; bunu kendi elinle kendine yapıyorsan ne kadar daha acıdır! Bak: ne eğitim görmüş ne de ölüme ve acıya karşı herhangi bir öğretiyle donanmış, yalnızca bir askerin sağlamlığıyla kuşanmış bir adam, boşa çıkan girişiminin cezasını kendinden alıyor. Düşmanın mangalında eriyip damlayan sağ elinin başında seyirci gibi dikildi ve kemikleri çıplak kalmış, eriyip akan elini, düşman ateşi önünden çekene kadar geri çekmedi. O ordugâhta daha başarılı bir şey yapabilirdi, ama daha yiğitçe bir şey yapamazdı. Bak, fazilet tehlikeleri karşılamakta, zulmün onları dayatmasından ne kadar daha atılgandır: Porsenna'nın, kendisini öldürmek istediği için Mucius'u bağışlaması, Mucius'un onu öldüremediği için kendini bağışlamasından daha kolay oldu.

3.24.5

Mucius ignibus manum inposuit. Acerbum est uri; quanto acerbius, si id te faciente patiaris! Vides hominem non eruditum nec ullis praeceptis contra mortem aut dolorem subornatum, militari tantum robore instructum, poenas a se inriti conatus exigentem; spectator destillantis in hostili foculo dexterae stetit nec ante removit nudis ossibus fluentem manum, quam ignis illi ab hoste subductus est. Facere aliquid in illis castris felicius potuit, nihil fortius. Vide quanto acrior sit ad occupanda pericula virtus quam crudelitas ad inroganda: facilius Porsenna Mucio ignovit, quod voluerat occidere, quam sibi Mucius, quod non occiderat.

3.24.6"Bu hikâyeler bütün okullarda bıktırıncaya kadar anlatıldı," diyorsun; "ölümü hor görmeye gelince bana şimdi de Cato'yu anlatacaksın." Neden anlatmayayım? O son gece kılıcını başucuna koymuş, Platon'un kitabını okuyordu. Bu son anlar için iki araç hazırlamıştı: biri ölmeyi istemek, öteki ölebilmek için. Böylece işlerini, kırılmış ve sona gelmiş işler nasıl düzene konabilirse öyle düzene koyduktan sonra, kimsenin Cato'yu ne öldürmeye ne de kurtarmaya imkân bulamaması için gerekeni yapmaya karar verdi.

3.24.6

Decantatae, inquis, in omnibus scholis fabulae istae sunt; iam mihi, cum ad contemnendam mortem ventum fuerit, Catonem narrabis. Quidni ego narrem ultima illa nocte Platonis librum legentem posito ad caput gladio? Duo haec in rebus extremis instrumenta prospexerat, alterum ut vellet mori, alterum, ut posset. Compositis ergo rebus, utcumque componi fractae atque ultimae poterant, id agendum existimavit, ne cui Catonem aut occidere liceret aut servare contingeret.

3.24.7O güne kadar her türlü kandan temiz tuttuğu kılıcını çekerek şöyle dedi: "Talih, bütün çabalarıma engel olmakla hiçbir şey kazanmadın. Şimdiye kadar kendi özgürlüğüm için değil, vatanın özgürlüğü için savaştım; bu kadar inatla uğraşmamın sebebi özgür yaşamak değil, özgürler arasında yaşamaktı. Şimdi insan soyunun işlerinden umut kesildiğine göre, Cato güvenli bir yere çekilsin."

3.24.7

Et stricto gladio, quem usque in illum diem ab omni caede purum servaverat: Nihil, inquit, egisti, fortuna, omnibus conatibus meis obstando. Non pro mea adhuc sed pro patriae libertate pugnavi, nec agebam tanta pertinacia, ut liber, sed ut inter liberos viverem. Nunc quoniam deploratae sunt res generis humani, Cato deducatur in tutum.

3.24.8Sonra bedenine ölümcül bir yara açtı. Hekimler yarayı sardığında kanı da gücü de azalmıştı ama gönlü aynıydı; artık yalnız Caesar'a değil kendine de öfkelenerek çıplak ellerini yaraya daldırdı ve her kudreti hor gören o soylu canını salıvermedi, söküp attı.

3.24.8

Inpressit deinde mortiferum corpori vulnus. Quo obligato a medicis cum minus sanguinis haberet, minus virium, animi idem, iam non tantum Caesari sed sibi iratus nudas in vulnus manus egit et generosum illum contemptoremque omnis potentiae spiritum non emisit, sed eiecit.

3.24.9Bu örnekleri şimdi zekâmı çalıştırmak için değil, en korkunç görünen şeye karşı sana yüreklilik aşılamak için üst üste yığıyorum. Yalnız yiğit adamların son nefesi verme anını hor gördüğünü değil, başka işlerde korkak olan bazılarının da bu konuda en yiğitlerin yüreğine yetiştiğini gösterirsem, sana daha kolay yüreklilik aşılarım. Gnaeus Pompeius'un kayınpederi Scipio böyledir: ters bir rüzgârla Afrika kıyısına geri atılmış, gemisinin düşman eline geçtiğini görünce kendini kılıçla delip geçmiş ve komutanın nerede olduğunu soranlara "Komutanın durumu iyi," demişti.

3.24.9

Non in hoc exempla nunc congero, ut ingenium exerceam, sed ut te adversus id, quod maxime terribile videtur, exhorter. Facilius autem exhortabor, si ostendero non fortes tantum viros hoc momentum efflandae animae contempsisse, sed quosdam ad alia ignavos in hac re aequasse animum fortissimorum, sicut illum Cn. Pompei socerum Scipionem, qui contrario in Africam vento relatus cum teneri navem suam vidisset ab hostibus, ferro se transverberavit et quaerentibus, ubi imperator esset, Imperator, inquit, se bene habet.

3.24.10Bu söz onu atalarına eşit kıldı ve Afrika'da Scipio ailesinin kaderi olan şanın kesilmesine izin vermedi. Kartaca'yı yenmek büyük işti, ama ölümü yenmek daha büyüktür. "Komutanın durumu iyi." Bir komutan, hele Cato'nun komutanı, başka türlü mü ölmeliydi?

3.24.10

Vox haec illum parem maioribus fecit et fatalem Scipionibus in Africa gloriam non est interrumpi passa. Multum fuit Carthaginem vincere, sed amplius mortem. Imperator, inquit, se bene habet. An aliter debebat imperator, et quidem Catenis, mori?

3.24.11Seni tarih kitaplarına geri göndermiyorum; bütün çağlardan, sayıca pek çok olan ölümü hor görenleri de toplamıyorum. Gevşekliğinden ve sefahatinden yakındığımız şu kendi zamanımıza bak: her sınıftan, her talihten, her yaştan, dertlerini ölümle kesip atmış insanlar karşına çıkacaktır.

İnan bana, Lucilius: ölümden korkmak şöyle dursun, onun sayesinde korkulacak hiçbir şey kalmaz. Öyleyse düşmanının tehditlerini kaygısızca dinle.

3.24.11

Non revoco te ad historias nec ex omnibus saeculis contemptores mortis, qui sunt plurimi, colligo. Respice ad haec nostra tempora, de quorum languore ac deliciis querimur; omnis ordinis homines suggerent, omnis fortunae, omnis aetatis, qui mala sua morte praeciderint. Mihi crede, Lucili, adeo mors timenda non est, ut beneficio eius nihil timendum sit. Securus itaque inimici minas audi.

3.24.12Vicdanın sana güven verse de, davanın dışında pek çok şey de sonuca etki ettiğinden, hem en hakkaniyetli olanı um hem de kendini en haksız olana hazırla. Ama her şeyden önce şunu unutma: şeylerin üstündeki gürültüyü kaldır ve her birinde gerçekte ne olduğunu gör; o zaman bunlarda korkunun kendisinden başka korkunç bir şey olmadığını anlayacaksın.

3.24.12

Et quamvis conscientia tibi tua fiduciam faciat, tamen quia multa extra causam valent, et quod aequissimum est spera, et ad id te quod est iniquissimum conpara. Illud autem ante omnia memento, demere rebus tumultum ac videre, quid in quaque re sit; scies nihil esse in istis terribile nisi ipsum timorem.

3.24.13Çocukların başına geldiğini gördüğün şey, biraz daha büyük çocuklar olan bizim de başımıza gelir: onlar sevdikleri, alıştıkları, birlikte oynadıkları kişileri maskeli görünce dehşete kapılırlar. Yalnız insanların değil, şeylerin de maskesi çıkarılmalı ve onlara kendi yüzleri geri verilmelidir.

3.24.13

Quod vides accidere pueris, hoc nobis quoque maiusculis pueris evenit: illi quos amant, quibus adsueverunt, cum quibus ludunt, si personatos vident, expavescunt. Non hominibus tantum, sed rebus persona demenda est et reddenda facies sua.

3.24.14Neden bana kılıçlar, ateşler ve çevrende homurdanan bir cellat kalabalığı gösteriyorsun? Altına gizlenip aptalları korkuttuğun şu alayı kaldır! Sen ölümsün; daha geçenlerde kölemin, hizmetçi kızımın hor gördüğü ölüm. Neden yine bana büyük bir gösterişle kırbaçlar, işkence sehpaları seriyorsun? Neden her eklemi koparmak için ona göre uydurulmuş aletler ve bir insanı parça parça doğramaya yarayan bin başka araç? Bırak bizi sersemleten bu şeyleri! İnlemelere, çığlıklara, parçalanırken boğazdan sökülen seslerin acılığına sus de! Sen olsa olsa acısın: şu gutlu adamın hor gördüğü, şu mide hastasının sefahatinin ortasında katlandığı, genç bir kadının doğumda dayandığı acı. Katlanabiliyorsam hafifsin, katlanamıyorsam kısasın.

3.24.14

Quid mihi gladios et ignes ostendis et turbam carnificum circa te frementem? Tolle istam pompam, sub qua lates et stultos territas! Mors es, quam nuper servus meus, quam ancilla contempsit. Quid tu rursus mihi flagella et eculeos magno apparatu explicas? Quid singulis articulis singula machinamenta, quibus extorqueantur, aptata et mille alia instrumenta excarnificandi particulatim hominis? Pone ista, quae nos obstupefaciunt. Iube conticiscere gemitus et exclamationes et vocum inter lacerationem elisarum acerbitatem! Nempe dolor es, quem podagricus ille contemnit, quem stomachicus ille in ipsis deliciis perfert, quem in puerperio puella perpetitur. Levis es, si ferre possum, brevis es, si ferre non possum.

3.24.15Sık sık duyduğun, sık sık söylediğin bu şeyleri gönlünde evirip çevir. Ama gerçekten duyup duymadığını, gerçekten söyleyip söylemediğini sonuçla sına. Çünkü bize çoğu kez yöneltilen en utanç verici suçlama şudur: felsefenin sözleriyle uğraştığımız, işleriyle değil.

Ne o, ölümün, sürgünün, acının seni tehdit ettiğini şimdi mi öğrendin? Sen bunlar için doğdun. Olabilecek her şeyi olacakmış gibi düşünelim.

3.24.15

Haec in animo voluta, quae saepe audisti, saepe dixisti. Sed an vere audieris, an vere dixeris, effectu proba. Hoc enim turpissimum est, quod nobis obici solet, verba nos philosophiae, non opera tractare. Quid, tu nunc primum tibi mortem inminere scisti, nunc exilium, nunc dolorem? In haec natus es. Quicquid fieri potest, quasi futurum cogitemus.

3.24.16Sana yapmanı öğütlediğim şeyi zaten yaptığından eminim; şimdi ruhunu bu kaygıya gömmemen için uyarıyorum. Çünkü körelir ve ayağa kalkma zamanı geldiğinde daha az dinç olur. Onu kendi özel davandan alıp herkesin davasına götür. Kendine, ölümlü ve kırılgan bir bedenciğin olduğunu, ona acının yalnız haksızlıktan ya da daha güçlü birinin şiddetinden gelmeyeceğini söyle. Hazların kendisi işkenceye döner: ziyafetler hazımsızlık getirir, sarhoşluklar sinirlerde uyuşukluk ve titreme, şehvetler ayakların, ellerin, bütün eklemlerin bozulmasını.

3.24.16

Quod facere te moneo, scio certe te fecisse; nunc admoneo, ut animum tuum non mergas in istam sollicitudinem. Hebetabitur enim et minus habebit vigoris, cum exurgendum erit. Abduc illum a privata causa ad publicam. Dic mortale tibi et fragile corpusculum esse, cui non ex iniuria tantum aut ex potentioris viribus denuntiabitur dolor. Ipsae voluptates in tormenta vertuntur, epulae cruditatem adferunt, ebrietates nervorum torporem tremoremque, libidines pedum, manuum, articulorum omnium depravationes.

3.24.17Yoksul mu olacağım? Çoğunluğun arasında olurum. Sürgün mü edileceğim? Gönderildiğim yerde doğduğumu düşünürüm. Zincire mi vurulacağım? Ne olmuş? Şimdi serbest miyim ki? Tabiat beni zaten bedenimin bu ağır yüküne bağlamış. Öleceğim mi? Bununla şunu söylüyorsun: hastalanabilmeyi bırakacağım, zincire vurulabilmeyi bırakacağım, ölebilmeyi bırakacağım.

3.24.17

Pauper fiam; inter plures ero. Exul fiam; ibi me natum putabo, quo mittar. Alligabor; quid enim? Nunc solutus sum? Ad hoc me natura grave corporis mei pondus adstrinxit. Moriar; hoc dicis, desinam aegrotare posse, desinam alligari posse, desinam mori posse.

3.24.18Burada Epikurosçuların nakaratını tekrarlayıp yeraltı dünyası korkularının boş olduğunu, ne İksion'un bir tekerlekte döndürüldüğünü ne Sisyphos'un omuzlarıyla bir kayayı yokuş yukarı ittiğini ne de birinin bağırsaklarının her gün hem yeniden bitip hem didiklenebileceğini söyleyecek kadar budala değilim. Kimse Kerberos'tan, karanlıktan, çıplak kemiklerden çatılmış hayaletlerin görünüşünden korkacak kadar çocuk değildir. Ölüm ya bizi yok eder ya da soyar. Yükü alınıp salıverilenleri daha iyi şeyler bekler; yok olanlara hiçbir şey kalmaz, iyiler de kötüler de aynı biçimde ortadan kalkmıştır.

3.24.18

Non sum tam ineptus, ut Epicuream cantilenam hoc loco persequar et dicam vanos esse inferorum metus, nec Ixionem rota volvi nec saxum umeris Sisyphi trudi in adversum nec ullius viscera et renasci posse cotidie et carpi; nemo tam puer est, ut Cerberum timeat et tenebras et larvalem habitum nudis ossibus cohaerentium. Mors nos aut consumit aut exuit. Emissis meliora restant onere detracto, consumptis nihil restat, bona pariter malaque submota sunt.

3.24.19Burada senin bir dizeni anmama izin ver; ama önce şunu hatırlatayım: bunları yalnız başkaları için değil, kendin için de yazdığını kabul et. Bir şey söyleyip başka bir şey düşünmek utanç vericidir; bir şey yazıp başka bir şey düşünmek ne kadar daha utanç vericidir! Hatırlıyorum, bir zamanlar şu konuyu işlemiştin: ölüme birden düşmeyiz, ona azar azar ilerleriz; her gün ölürüz.

3.24.19

Permitte mihi hoc loco referre versum tuum, si prius admonuero, ut te iudices non aliis scripsisse ista, sed etiam tibi. Turpe est aliud loqui, aliud sentire; quanto turpius aliud scribere, aliud sentire! Memini te illum locum aliquando tractasse, non repente nos in mortem incidere, sed minutatim procedere; cotidie morimur.

3.24.20Çünkü her gün hayatın bir parçası elimizden alınır; büyürken bile hayat küçülür. Bebekliğimizi yitirdik, sonra çocukluğumuzu, sonra gençliğimizi. Düne kadar geçen bütün zaman yok olup gitti; yaşamakta olduğumuz şu günü bile ölümle paylaşıyoruz. Su saatini son damla boşaltmaz, ondan önce akıp gitmiş olan her şey boşaltır; bunun gibi, var olmaktan çıktığımız son saat de ölümü tek başına yapmaz, yalnızca tamamlar. O saatte ölüme varırız, ama ona uzun zamandır gelmekteyiz.

3.24.20

Cotidie enim demitur aliqua pars vitae, et tunc quoque, cum crescimus, vita decrescit. Infantiam amisimus, deinde pueritiam, deinde adulescentiam. Usque ad hesternum, quicquid transît temporis, perit; hunc ipsum, quem agimus, diem cum morte dividimus. Quemadmodum clepsydram non extremum stillicidium exhaurit, sed quicquid ante defluxit, sic ultima hora, qua esse desinimus, non sola mortem facit, sed sola consummat; tunc ad illam pervenimus, sed diu venimus.

3.24.21Bunları her zamanki üslubunla, her zaman yüce ama sözlerini hakikate ödünç verdiğinde hiç olmadığı kadar keskin bir üslupla anlattıktan sonra şöyle demiştin:

Ölüm tek bir kez gelmez; bizi kapıp götüren, son ölümdür.

Benim mektubumu okumaktansa kendini okumanı yeğlerim. O zaman korktuğumuz bu ölümün son ölüm olduğunu, tek ölüm olmadığını göreceksin.

3.24.21

Haec cum descripsisses quo soles ore, semper quidem magnus, numquam tamen acrior quam ubi veritati commodas verba, dixisti: Mors non una venit, sed quae rapit, ultima mors est. Malo te legas quam epistulam meam. Apparebit enim tibi hanc, quam timemus, mortem extremam esse, non solam.

3.24.22Neye baktığını görüyorum: bu mektuba hangi gözü pek sözü, hangi faydalı öğüdü sıkıştırdığımı soruyorsun. Elimdeki bu konunun kendisinden bir şey gönderilecek. Epikuros ölümü arzulayanları, ondan korkanlardan daha az azarlamaz ve şöyle der: "Hayattan bıktığın için ölüme koşmak gülünçtür; çünkü ölüme koşmak zorunda kalmana yol açan, senin yaşayış tarzındır."

3.24.22

Video quo spectes; quaeris, quid huic epistulae infulserim, quod dictum alicuius animosum, quod praeceptum utile. Ex hac ipsa materia, quae in manibus fuit, mittetur aliquid. Obiurgat Epicurus non minus eos, qui mortem concupiscunt, quam eos, qui timent, et ait: Ridiculum est currere ad mortem taedio vitae, cum genere vitae, ut currendum ad mortem esset, effeceris.

3.24.23Bir başka yerde de şöyle der: "Ölüm korkusuyla hayatını huzursuz etmişken ölümü istemekten daha gülünç ne olabilir?" Bunlara aynı türden şu sözü de ekleyebilirsin: insanların düşüncesizliği, hatta deliliği öyle büyüktür ki bazıları ölüm korkusuyla ölüme sürüklenir.

3.24.23

Item alio loco dicit: Quid tam ridiculum quam adpetere mortem, cum vitam inquietam tibi feceris metu mortis? His adicias et illud eiusdem notae licet, tantam hominum inprudentiam esse, immo dementiam, ut quidam timore mortis cogantur ad mortem.

3.24.24Bunlardan hangisini düşünüp tartarsan tart, ruhunu ya ölüme ya da hayata katlanmak için güçlendirirsin. Çünkü her iki yönde de uyarılmaya ve güçlendirilmeye ihtiyacımız var: ne hayatı fazla sevmeliyiz ne ondan fazla nefret etmeliyiz. Akıl insana kendi hayatına son vermesini öğütlediğinde bile bu atılım gelişigüzel ve koşar adım yapılmamalıdır.

3.24.24

Quicquid horum tractaveris, confirmabis animum vel ad mortis vel ad vitae patientiam. In utrumque enim monendi ac firmandi sumus, et ne nimis amemus vitam et ne nimis oderimus. Etiam cum ratio suadet finire se, non temere nec cum procursu capiendus est inpetus.

3.24.25Yiğit ve bilge adam hayattan kaçmamalı, çıkmalıdır. Her şeyden önce, pek çok kişiyi saran şu tutkudan, ölme şehvetinden de sakınmalı. Çünkü, sevgili Lucilius, başka şeylere olduğu gibi ölmeye karşı da ruhun düşüncesiz bir eğilimi vardır. Bu eğilim kimi zaman soylu ve en ateşli yaradılıştaki adamları, kimi zaman da korkak ve bitkin olanları yakalar: ilkler hayatı hor görür, ikinciler ondan bezer.

3.24.25

Vir fortis ac sapiens non fugere debet e vita, sed exire. Et ante omnia ille quoque vitetur affectus, qui multos occupavit, libido moriendi. Est enim, mi Lucili, ut ad alia, sic etiam ad moriendum inconsulta animi inclinatio, quae saepe generosos atque acerrimae indolis viros corripit, saepe ignavos iacentesque; illi contemnunt vitam, hi gravantur.

3.24.26Bazılarının içine aynı şeyleri yapmaktan ve görmekten gelen bir doygunluk, hayattan nefret değil bıkkınlık çöker; bu bıkkınlığa, felsefenin kendisi bizi iterken kayarız. Şöyle deriz: "Ne zamana kadar hep aynı şeyler? Uyanacağım, uyuyacağım; acıkacağım, doyacağım; üşüyeceğim, terleyeceğim. Hiçbir şeyin sonu yok; her şey bir çember hâlinde birbirine bağlı, kaçıyor ve kovalıyor. Geceyi gündüz, gündüzü gece kovalıyor; yaz sonbahara karışıp bitiyor, sonbaharın ardından kış geliyor, onu da bahar dizginliyor; her şey geri dönmek için geçip gidiyor. Yeni bir şey yapmıyorum, yeni bir şey görmüyorum." Sonunda insanın bundan da midesi bulanır.

Yaşamayı acı değil de gereksiz bulan çok kişi vardır. Hoşça kal.

3.24.26

Quosdam subit eadem faciendi videndique satietas et vitae non odium sed fastidium, in quod prolabimur ipsa inpellente philosophia, dum dicimus: Quousque eadem? Nempe expergiscar dormiam, esuriam fastidiam, algebo aestuabo. Nullius rei finis est, sed in orbem nexa sunt omnia, fugiunt ac secuntur. Diem nox premit, dies noctem, aestas in autumnum desinit, autumno hiemps instat, quae vere conpescitur; omnia sic transeunt ut revertantur. Nihil novi facio, nihil novi video; fit aliquando et huius rei nausia. Multi sunt, qui non acerbum iudicent vivere, sed supervacuum. Vale.

3.25.125. Mektup

İki dostumuza gelince, farklı yollardan gitmek gerekiyor: birinin kusurları düzeltilmeli, ötekininki kırılmalı. Bütün açık sözlülüğümü kullanacağım. Onu incitmiyorsam sevmiyorum demektir. "Ne yani," diyorsun, "kırk yaşında bir vesayetliyi kendi vesayetin altında tutmayı mı düşünüyorsun? Artık katılaşmış, söz geçmez olmuş yaşına bir bak. Yeniden biçimlendirilemez; ancak körpe olan şekil alır."

3.25.1

Quod ad duos amicos nostros pertinet, diversa via eundum est; alterius enim vitia emendanda, alterius frangenda sunt. Utar libertate tota. Non amo illum, nisi offendo. Quid ergo? inquis, quadragenarium pupillum cogitas sub tutela tua continere? Respice aetatem eius iam duram et intractabilem. Non potest reformari; tenera finguntur.

3.25.2Bir ilerleme sağlayıp sağlamayacağımı bilmiyorum. Başarısız olmayı, sadakatte kusur etmeye yeğlerim. Uzun süredir hasta olanların bile, onların taşkınlığına karşı durursan, istemedikleri pek çok şeyi hem yapmaya hem de katlanmaya zorlarsan iyileşebileceklerinden umudunu kesme. Ötekine de pek güvenim yok; yalnız şu var ki hâlâ hata yapmaktan utanıyor. Bu utanç beslenmeli; ruhunda kaldıkça iyi bir umuda yer olacaktır. Bu eski kurtla daha yumuşak davranmak gerektiğini düşünüyorum, kendinden umudunu kesmesin diye.

3.25.2

An profecturus sim nescio. Malo successum mihi quam fidem deesse. Nec desperaveris etiam diutinos aegros posse sanari, si contra intemperantiam steteris, si multa invitos et facere coegeris et pati. Ne de altero quidem satis fiduciae habeo, excepto eo, quod adhuc peccare erubescit. Nutriendus est hic pudor, qui quamdiu in animo eius duraverit, aliquis erit bonae spei locus. Cum hoc veterano parcius agendum puto, ne in desperationem sui veniat.

3.25.3Ona yaklaşmak için şimdiki zamandan, kusurlarına ara verip düzelmiş birine benzediği bu zamandan daha uygun bir vakit de olmadı. Bu ara başkalarını aldattı; beni kandıramaz. Kusurlarının şimdi yok olmadığını, yalnızca durduğunu bildiğimden onların yüksek bir faizle geri döneceğini bekliyorum. Bu işe günlerimi vereceğim ve bir şey yapılabilir mi, yapılamaz mı, deneyip göreceğim.

3.25.3

Nec ullum tempus adgrediendi fuit melius quam hoc, dum interquiescit, dum emendato similis est. Aliis haec intermissio eius inposuit; mihi verba non dat. Exspecto cum magno faenore vitia reditura, quae nunc scio cessare, non deesse. Inpendam huic rei dies et utrum possit aliquid agi an non possit, experiar.

3.25.4Sen ise bize, şimdi yaptığın gibi, kendini güçlü göster ve yükünü hafiflet. Elimizdeki şeylerin hiçbiri zorunlu değil. Tabiatın kanununa dönelim; zenginlik hazırdır. İhtiyaç duyduğumuz şey ya bedavadır ya ucuz: tabiat ekmek ve su ister. Bunlar karşısında kimse yoksul değildir; arzusunu bunların sınırı içinde tutan herkes, Epikuros'un dediği gibi, mutlulukta Iuppiter'le bile yarışabilir. Bu mektuba onun bir sözünü katacağım.

3.25.4

Tu nobis te, ut facis, fortem praesta et sarcinas contrahe. Nihil ex his, quae habemus, necessarium est. Ad legem naturae revertamur; divitiae paratae sunt. Aut gratuitum est, quo egemus, aut vile; panem et aquam natura desiderat Nemo ad haec pauper est, intra quae quisquis desiderium suum clusit, cum ipso Iove de felicitate contendat, ut ait Epicurus, cuius aliquam vocem huic epistulae involvam.

3.25.5"Her şeyi," der, "Epikuros seni seyrediyormuş gibi yap." Kendine bir bekçi koymanın, gözünü dikebileceğin, düşüncelerine tanık saydığın birine sahip olmanın faydası şüphesizdir. Elbette çok daha yücesi, iyi ve hep yanında olan bir adamın gözleri önündeymiş gibi yaşamaktır; ama ben şuna da razıyım: ne yaparsan yap, biri seni seyrediyormuş gibi yap. Yalnızlık bize her kötülüğü fısıldar.

3.25.5

Sic fac, inquit, omnia, tamquam spectet Epicurus. Prodest sine dubio custodem sibi inposuisse et habere, quem respicias, quem interesse cogitationibus tuis iudices. Hoc quidem longe magnificentius est, sic vivere tamquam sub alicuius boni viri ac semper praesentis oculis, sed ego etiam hoc contentus sum, ut sic facias, quaecumque facies, tamquam spectet aliquis; omnia nobis mala solitudo persuadet.

3.25.6Kendine karşı bile saygı duyacak kadar ilerlediğinde lalanı salabilirsin; o zamana kadar kendini birkaç kişinin otoritesi altında koru: bu ister o Cato olsun, ister Scipio ya da Laelius, ister ortaya çıkmasıyla düşkün insanların bile kusurlarını bastıracağı böyle biri; ta ki kendini, yanında hata yapmaya cesaret edemeyeceğin biri hâline getirinceye kadar. Bunu başardığında ve sende kendine karşı bir itibar doğmaya başladığında, Epikuros'un yine öğütlediği şeye izin vermeye başlayacağım: "Kalabalık içinde bulunmak zorunda kaldığında, işte o zaman kendi içine çekil."

3.25.6

Cum iam profeceris tantum, ut sit tibi etiam tui reverentia, licebit dimittas paedagogum; interim aliquorum te auctoritate custodi, aut Cato ille sit aut Scipio aut Laelius aut talis, cuius interventu perditi quoque homines vitia supprimerent, dum te efficis eum, cum quo peccare non audeas. Cum hoc effeceris, et aliqua coeperit apud te tui esse dignatio, incipiam tibi permittere, quod idem suadet Epicurus: Tunc praecipue in te ipse secede, cum esse cogeris in turba.

3.25.7Çoğunluğa benzememelisin. Kendine çekilmek senin için henüz güvenli değilken insanlara tek tek bak: herkes için kendisiyle olmaktansa kim olursa olsun biriyle olmak daha iyidir. "Kalabalık içinde bulunmak zorunda kaldığında, işte o zaman kendi içine çekil"; ama iyi, sakin, ölçülü bir adamsan. Değilsen kendinden kaçıp kalabalığa sığınmalısın; çünkü burada, kendi yanında, kötü bir adama daha yakınsın. Hoşça kal.

3.25.7

Dissimilem te fieri multis oportet. Dum tibi tutum non est ad te recedere, circumspice singulos; nemo est, cui non satius sit cum quolibet esse quam secum. Tunc praecipue in te ipse secede, cum esse cogeris in turba; si bonus vir, si quietus, si temperans. Alioquin in turbam tibi a te recedendum est; istic malo viro propius es. Vale.

3.26.126. Mektup

Daha geçenlerde sana yaşlılığı karşımda gördüğümü söylüyordum; şimdi yaşlılığı geride bırakmış olmaktan korkuyorum. Bu yıllara, hiç değilse bu bedene artık başka bir ad yakışır; çünkü yaşlılık yorgun bir çağın adıdır, kırılmış bir çağın değil. Beni çökmüşler, sona dokunanlar arasında say.

3.26.1

Modo dicebam tibi, in conspectu esse me senectutis; iam vereor, ne senectutem post me reliquerim. Aliud iam his annis, certe huic corpori, vocabulum convenit, quoniam quidem senectus lassae aetatis, non fractae, nomen est; inter decrepitos me numera et extrema tangentis.

3.26.2Yine de seninle kendimi kutluyorum: çağın haksızlığını bedenimde hissettiğim hâlde ruhumda hissetmiyorum. Yalnızca kusurlar ve kusurların uşakları yaşlandı; ruh dinç ve bedenle pek bir işinin kalmamasından memnun. Yükünün büyük kısmını indirdi. Coşuyor ve yaşlılık konusunda benimle tartışıyor: bunun kendi çiçeklenme çağı olduğunu söylüyor.

3.26.2

Gratias tamen mihi apud te ago; non sentio in animo aetatis iniuriam, cum sentiam in corpore. Tantum vitia et vitiorum ministeria senuerunt; viget animus et gaudet non multum sibi esse cum corpore. Magnam partem oneris sui posuit. Exultat et mihi facit controversiam de senectute. Hunc ait esse florem suum.

3.26.3Ona inanalım; nimetinin tadını çıkarsın. Bana düşünceye dalmamı, bu huzuru ve ahlâktaki bu ölçülülüğü ne kadar bilgeliğe, ne kadar yaşa borçlu olduğumu ayırt etmemi, neyi yapamadığımı, neyi yapmak istemediğimi titizlikle incelememi buyuruyor; yapamamaktan memnun olduğum her şeyi istemediğim şeylerden sayacağım. Gerçekten, sona ermesi gereken her şey tükenmişse, bunun neresi şikâyet, neresi sakınca?

3.26.3

Credamus illi; bono suo utatur. Ire in cogitationem iubet et dispicere, quid ex hac tranquillitate ac modestia morum sapientiae debeam, quid aetati, et diligenter excutere, quae non possim facere, quae nolim †prodesse habiturus ad qui si nolim quidquid non posse me gaudeo†. Quae enim querella est, quod incommodum, si quidquid debebat desinere, defecit?

3.26.4"En büyük sakınca," diyorsun, "azalmak, tükenmek ve tam yerinde bir sözle erimektir." Gerçekten de birden itilip yere serilmeyiz; azar azar didikleniriz. Her gün gücümüzden bir şey alır.

Tabiat bağlarımızı çözerken kendi sonuna doğru çözülüp dağılmaktan daha iyi bir çıkış olabilir mi? Bir darbe ve hayattan ani bir ayrılış kötü bir şey olduğu için değil; ama bu yol, yavaşça çekilip gitmek, yumuşaktır. Ben kendi payıma, sanki sınav yaklaşıyormuş ve bütün yıllarım hakkında hükmünü verecek o gün gelmiş gibi kendimi gözlüyor ve kendime şöyle sesleniyorum:

3.26.4

Incommodum summum est, inquis, minui et deperire et, ut proprie dicam, liquescere. Non enim subito inpulsi ac prostrati sumus; carpimur. Singuli dies aliquid subtrahunt viribus. Ecquis exitus est melior quam in finem suum natura solvente dilabi? Non quia aliquid mali est ictus et e vita repentinus excessus, sed quia lenis haec est via, subduci. Ego certe, velut adpropinquet experimentum et ille laturus sententiam de omnibus annis meis dies venerit, ita me observo et adloquor:

3.26.5"Şimdiye kadar," diyorum, "işlerle ya da sözlerle gösterdiğimiz şeyler hiçbir şey değildir. Bunlar ruhun hafif ve aldatıcı rehineleridir, pek çok cilaya sarılmışlardır; ne kadar ilerlediğimi öğrenmek için ölüme güveneceğim. Bu yüzden bütün hilelerin ve boyaların kaldırılıp kendim hakkında hüküm vereceğim o güne korkmadan hazırlanıyorum: yiğitçe sözleri yalnız söylüyor muyum, yoksa duyuyor muyum; talihe karşı savurduğum bütün kafa tutan sözler bir yapmacık, bir sahne oyunu muydu?"

3.26.5

Nihil est, inquam, adhuc, quod aut rebus aut verbis exhibuimus. Levia sunt ista et fallacia pignora animi multisque involuta lenociniis; quid profecerim, morti crediturus sum. Non timide itaque conponor ad illum diem, quo remotis strophis ac fucis de me iudicaturus sum, utrum loquar fortia an sentiam, numquid simulatio fuerit et mimus, quicquid contra fortunam iactavi verborum contumacium.

3.26.6İnsanların senin hakkındaki düşüncesini bir yana bırak; o hep şüphelidir ve iki tarafa bölünür. Bütün hayat boyunca sürdürülmüş çalışmaları bir yana bırak; senin hakkında hükmü ölüm verecek. Şunu söylüyorum: tartışmalar, bilgince sohbetler, bilgelerin öğütlerinden derlenmiş sözler ve bilgili konuşmalar ruhun gerçek gücünü göstermez. Çünkü söz, en korkaklarda bile cesurdur. Ne yapmış olduğun, son nefesini verirken ortaya çıkacak. Bu şartı kabul ediyorum, hükümden korkmuyorum.

3.26.6

Remove existimationem hominum; dubia semper est et in partem utramque dividitur. Remove studia tota vita tractata; mors de te pronuntiatura est. Ita dico: disputationes et litterata conloquia et ex praeceptis sapientium verba collecta et eruditus sermo non ostendunt verum robur animi. Est enim oratio etiam timidissimis audax. Quid egeris, tunc apparebit, cum animam ages. Accipio condicionem, non reformido iudicium.

3.26.7Bunları kendi kendime söylüyorum; ama seninle de konuştuğumu düşün. Sen daha gençsin; ne fark eder? Yıllar sayılmaz. Ölümün seni nerede beklediği belli değil; o yüzden sen onu her yerde bekle.

3.26.7

Haec mecum loquor, sed tecum quoque me locutum puta. Iuvenior es; quid refert? Non dinumerantur anni. Incertum est, quo loco te mors expectet; itaque tu illam omni loco expecta.

3.26.8Artık bitirmek istiyordum, elim de kapanış cümlesine gidiyordu; ama ayini tamamlamak ve bu mektuba yol azığı vermek gerek. Kimden borç alacağımı söylemediğimi farz et: kimin kasasını kullandığımı biliyorsun. Beni biraz bekle, ödeme kendi evimden yapılacak; o zamana kadar Epikuros borç verecek. Diyor ki: "Ölüme hazırlan"; ya da anlam böyle daha iyi geçiyorsa: "Tanrılara geçmeye hazırlan."

3.26.8

Desinere iam volebam et manus spectabat ad clausulam; sed conficienda sunt sacra et huic epistulae viaticum dandum est. Puta me non dicere, unde sumpturus sum mutuum: scis cuius arca utar. Expecta me pusillum, et de domo fiet numeratio; interim commodabit Epicurus, qui ait: Meditare mortem vel si commodius sit transire ad deos.

3.26.9Anlam açıktır: ölümü iyice öğrenmek mükemmel bir şeydir. Belki yalnız bir kez kullanılacak bir şeyi öğrenmeyi gereksiz sanıyorsun. Ona hazırlanmamızın sebebi tam da budur: bilip bilmediğimizi sınayamadığımız bir şeyi hep öğrenmek gerekir.

3.26.9

Hic patet sensus: egregia res est mortem condiscere. Supervacuum forsitan putas id discere, quod semel utendum est. Hoc est ipsum, quare meditari debeamus; semper discendum est, quod an sciamus, experiri non possumus.

3.26.10"Ölüme hazırlan": bunu söyleyen, özgürlüğe hazırlanmayı buyurur. Ölmeyi öğrenmiş olan, köle olmayı unutmuştur; her kudretin üstündedir, hiç değilse dışındadır. Zindan, gözetim, sürgüler ona ne yapabilir? Kapısı açıktır. Bizi bağlı tutan tek bir zincir vardır: hayat sevgisi. Bu sevgi atılmamalı, ama öyle azaltılmalıdır ki, iş gerektirdiğinde, bir gün nasıl olsa yapılması gereken şeyi hemen yapmaya hazır olmamızı hiçbir şey alıkoymasın, engellemesin. Hoşça kal.

3.26.10

Meditare mortem; qui hoc dicit, meditari libertatem iubet. Qui mori didicit, servire dedidicit; supra omnem potentiam est, certe extra omnem. Quid ad illum carcer et custodia et claustra? Liberum ostium habet. Una est catena, quae nos alligatos tenet, amor vitae, qui ut non est abiciendus, ita minuendus est, ut si quando res exiget, nihil nos detineat nec inpediat, quo minus parati simus, quod quandoque faciendum est, statim facere. Vale.

3.27.127. Mektup

"Sen mi bana öğüt veriyorsun?" diyorsun. "Kendine öğüt verdin, kendini düzelttin de mi? Bu yüzden mi başkalarını düzeltmeye vakit ayırıyorsun?" Hastayken başkalarını tedaviye kalkışacak kadar arsız değilim; ama aynı hastanede yatıyormuşum gibi seninle ortak derdimizi konuşuyor ve ilaçları paylaşıyorum. Öyleyse beni kendi kendime konuşuyormuşum gibi dinle. Seni iç dünyama alıyorum ve senin yanında kendimle hesaplaşıyorum.

3.27.1

Tu me, inquis, mones? Iam enim te ipse monuisti, iam correxisti? Ideo aliorum emendationi vacas? Non sum tam inprobus, ut curationes aeger obeam, sed tamquam in eodem valitudinario iaceam, de communi tecum malo conloquor et remedia communico. Sic itaque me audi, tamquam mecum loquar. In secretum te meum admitto et te adhibito mecum exigo.

3.27.2Kendi kendime bağırıyorum: "Yıllarını say; çocukken istediğin şeyleri hâlâ istemekten, aynı şeylerin peşine düşmekten utanacaksın. Hiç değilse ölüm günün yaklaşırken kendine şunu sağla: kusurların senden önce ölsün. Bedeli ağır ödenecek o bulanık hazları bırak; yalnız gelecek olanlar değil, geçmiş olanlar da zarar verir. Suçlar işlenirken yakalanmasa da kaygı onlarla birlikte gitmez; aynı biçimde edepsiz hazlardan sonra da pişmanlık kalır. Sağlam değildirler, güvenilir değildirler; zarar vermeseler bile kaçıp giderler.

3.27.2

Clamo mihi ipse: Numera annos tuos, et pudebit eadem velle, quae volueras puer, eadem parare. Hoc denique tibi circa mortis diem praesta: moriantur ante te vitia. Dimitte istas voluptates turbidas, magno luendas; non venturae tantum, sed praeteritae nocent. Quemadmodum scelera etiam si non sint deprehensa cum fierent, sollicitudo non cum ipsis abit; ita inprobarum voluptatum etiam post ipsas paenitentia est. Non sunt solidae, non sunt fideles; etiam si non nocent, fugiunt.

3.27.3Bunun yerine kalıcı bir nimet ara. Ama ruhun kendi içinden kendisi için bulduğundan başka kalıcı nimet yoktur. Yalnız fazilet sürekli ve kaygısız bir sevinç verir; bir engel çıksa bile, aşağıdan geçip giden ve günü asla yenemeyen bulutlar gibi araya girer."

3.27.3

Aliquod potius bonum mansurum circumspice. Nullum autem est, nisi quod animus ex se sibi invenit. Sola virtus praestat gaudium perpetuum, securum; etiam si quid obstat, nubium modo intervenit, quae infra feruntur nec umquam diem vincunt.

3.27.4Bu sevince ulaşmak ne zaman nasip olacak? Gerçi şimdiye kadar oyalanılmadı, ama acele edilsin. Geriye çok iş kalıyor; bu işin bitmesini istiyorsan uykusuzluğunu da emeğini de kendin harcamalısın. Bu iş başkasına havale edilemez.

3.27.4

Quando ad hoc gaudium pervenire continget? Non quidem cessatur adhuc, sed festinetur. Multum restat operis, in quod ipse necesse est vigiliam, ipse laborem tuum inpendas, si effici cupis. Delegationem res ista non recipit.

3.27.5Başka türden bir öğrenim yardım kabul eder. Calvisius Sabinus bizim zamanımızda zengin bir adamdı. Hem serveti hem zekâsı azatlı bir köleninkiydi; talihini bu kadar yakışıksız taşıyan bir adam görmedim. Hafızası o kadar kötüydü ki kâh Odysseus'un, kâh Akhilleus'un, kâh Priamos'un adını unuturdu; oysa bunları lalalarımızı tanıdığımız kadar iyi tanırız. Adları söylemeyip uyduran hiçbir yaşlı ad hatırlatıcı köle, seçmenleri onun Troyalıları ve Akhaları selamladığı kadar yanlış selamlamamıştır. Yine de bilgili görünmek istiyordu.

3.27.5

Aliud litterarum genus adiutorium admittit. Calvisius Sabinus memoria nostra fuit dives. Et patrimonium habebat libertini et ingenium; numquam vidi hominem beatum indecentius. Huic memoria tam mala erat, ut illi nomen modo Vlixis excideret, modo Achillis, modo Priami, quos tam bene quam paedagogos nostros novimus. Nemo vetulus nomenclator, qui nomina non reddit, sed inponit, tam perperam tribus quam ille Troianos et Achivos persalutabat. Nihilominus eruditus volebat videri.

3.27.6Bu yüzden şu kestirmeyi buldu: büyük paralar verip köleler satın aldı; biri Homeros'u, biri Hesiodos'u ezbere bilecekti; dokuz lirik şairin her birine de birer köle ayırdı. Bunları pahalıya almasına şaşmana gerek yok: hazır bulamamış, yetiştirilmeleri için ısmarlamıştı. Bu köle takımı hazır olunca misafirlerini rahatsız etmeye başladı. Bu köleleri ayaklarının dibinde bulundururdu; tekrarlayacağı dizeleri sık sık onlardan isterdi, ama çoğu zaman kelimenin ortasında takılıp kalırdı.

3.27.6

Hanc itaque conpendiariam excogitavit: magna summa emit servos, unum, qui Homerum teneret, alterum, qui Hesiodum; novem praeterea lyricis singulos adsignavit. Magno emisse illum non est quod mireris; non invenerat, faciendos locavit. Postquam haec familia illi conparata est, coepit convivas suos inquietare. Habebat ad pedes hos, a quibus subinde cum peteret versus, quos referret, saepe in medio verbo excidebat.

3.27.7Aptal zenginlerin sofrasını kemiren, dolayısıyla yüzlerine gülen, bu ikisine eklenen şey olarak da arkalarından gülen Satellius Quadratus, ona yere düşen kırıntıları toplayacak filologlar tutmasını öğütledi. Sabinus her kölenin kendisine yüz bin sesterse mal olduğunu söyleyince, "Daha azına aynı sayıda kitap sandığı alırdın," dedi. Yine de Sabinus, evinde herhangi birinin bildiği şeyi kendisinin de bildiği kanaatindeydi.

3.27.7

Suasit illi Satellius Quadratus, stultorum divitum adrosor, et quod sequitur, adrisor, et quod duobus his adiunctum est, derisor, ut grammaticos haberet analectas. Cum dixisset Sabinus centenis milibus sibi constare singulos servos; Minoris, inquit, totidem scrinia emisses. Ille tamen in ea opinione erat, ut putaret se scire, quod quisquam in domo sua sciret.

3.27.8Aynı Satellius ona güreşmesini öğütlemeye başladı; hasta, solgun, sıska bir adama. Sabinus "Nasıl yapabilirim ki? Zar zor yaşıyorum," deyince, "Rica ederim, öyle söyleme," dedi; "ne kadar çok güçlü kuvvetli kölen olduğunu görmüyor musun?" Sağlam bir zihin ne ödünç alınır ne satın alınır. Bence satılık olsaydı da alıcısı olmazdı. Oysa bozuk zihin her gün satın alınıyor.

3.27.8

Idem Satellius illum hortari coepit, ut luctaretur, hominem aegrum, pallidum, gracilem. Cum Sabinus respondisset: Et quomodo possum? Vix vivo. Noli, obsecro te, inquit, istuc dicere; non vides, quam multos servos valentissimos habeas? Bona mens nec commodatur nec emitur. Et puto, si venalis esset, non haberet emptorem. At mala cotidie emitur.

3.27.9Ama artık borcumu al ve hoşça kal: "Zenginlik, tabiatın kanununa göre düzenlenmiş yoksulluktur." Epikuros bunu sık sık, şöyle ya da böyle söyler; ama hiçbir zaman yeterince öğrenilmeyen şey hiçbir zaman fazla söylenmiş olmaz. Kimine ilaçlar gösterilmeli, kiminin kafasına sokulmalıdır. Hoşça kal.

3.27.9

Sed accipe iam quod debeo et vale. Divitiae sunt ad legem naturae conposita paupertas. Hoc saepe dicit Epicurus aliter atque aliter; sed numquam nimis dicitur, quod numquam satis discitur. Quibusdam remedia monstranda, quibusdam inculcanda sunt. Vale.

3.28.128. Mektup

Bunun yalnız senin başına geldiğini sanıyor ve sanki yeni bir şeymiş gibi, bu kadar uzun bir yolculuğa ve bunca yerin çeşitliliğine rağmen zihnindeki kederi ve ağırlığı dağıtamadığına şaşıyor musun? Gökyüzünü değil, ruhunu değiştirmelisin. İstersen engin bir denizi aş, istersen, bizim Vergilius'un dediği gibi,

Karalar ve şehirler geride kalsın,

nereye varırsan var, kusurların seni izleyecektir.

3.28.1

Hoc tibi soli putas accidisse et admirans quasi rem novam, quod peregrinatione tam longa et tot locorum varietatibus non discussisti tristitiam gravitatemque mentis? Animum debes mutare, non caelum. Licet vastum traieceris mare, licet, ut ait Vergilius noster, Terraeque urbesque recedant, sequentur te, quocumque perveneris, vitia.

3.28.2Aynı şeyden yakınan birine Sokrates şöyle dedi: "Kendini de yanında götürdüğün hâlde yolculukların sana fayda etmemesine neden şaşıyorsun? Seni dışarı süren sebep hâlâ üzerine çöküyor." Toprakların yeniliği ne yardım edebilir? Şehirleri, yerleri tanımak ne işe yarar? Bu savrulup durma boşa gider. Bu kaçışın neden sana yardım etmediğini mi soruyorsun? Kendinle birlikte kaçıyorsun. Ruhunun yükünü indirmelisin; o zamana kadar hiçbir yer sana hoş gelmeyecek.

3.28.2

Hoc idem querenti cuidam Socrates ait: Quid miraris nihil tibi peregrinationes prodesse, cum te circumferas? Premit te eadem causa, quae expulit. Quid terrarum iuvare novitas potest? Quid cognitio urbium aut locorum? In inritum cedit ista iactatio. Quaeris quare te fuga ista non adiuvet? Tecum fugis. Onus animi deponendum est; non ante tibi ullus placebit locus.

3.28.3Şimdiki hâlini, bizim Vergilius'un sahneye çıkardığı kâhin kadına benzet: coşmuş, kışkırtılmış, içinde kendisine ait olmayan bir ruhu bolca taşıyan kadın:

Kâhin kadın çılgınca coşuyor, büyük tanrıyı

göğsünden silkip atabilir mi diye.

Üzerine çökmüş ağırlığı silkip atmak için oraya buraya gidiyorsun; oysa bu ağırlık çalkantının kendisiyle daha da rahatsız edici olur. Gemide de kımıldamadan duran yükler daha az bastırır; dengesizce yuvarlananlar ise çöktükleri tarafı daha çabuk batırır. Ne yaparsan kendine karşı yapıyorsun ve hareketin kendisiyle kendine zarar veriyorsun; çünkü bir hastayı sarsıyorsun.

3.28.3

Talem nunc esse habitum tuum cogita, qualem Vergilius noster vatis inducit iam concitatae et instigatae multumque habentis in se spiritus non sui: Bacchatur vates, magnum si pectore possit Excussisse deum. Vadis huc illuc, ut excutias insidens pondus, quod ipsa iactatione incommodius fit, sicut in navi onera inmota minus urgent, inaequaliter convoluta citius eam partem, in quam incubuere, demergunt. Quicquid facis, contra te facis et motu ipso noces tibi; aegrum enim concutis.

3.28.4Ama bu kötülüğü söküp attığında her yer değişikliği hoş olacak. Dünyanın en uç köşelerine sürülebilirsin, barbar ülkesinin herhangi bir köşesine yerleştirilebilirsin; o yer neresi olursa olsun seni konuksever karşılayacak. Nereye geldiğinden çok kim olarak geldiğin önemlidir; bu yüzden gönlümüzü hiçbir yere bağlamamalıyız. Şu inançla yaşamalıyız: "Ben tek bir köşe için doğmadım; benim vatanım bütün bu dünyadır."

3.28.4

At cum istud exemeris malum, omnis mutatio loci iucunda fiet; in ultimas expellaris terras licebit, in quolibet barbariae angulo conloceris, hospitalis tibi illa qualiscumque sedes erit. Magis quis veneris quam quo, interest, et ideo nulli loco addicere debemus animum. Cum hac persuasione vivendum est: Non sum uni angulo natus, patria mea totus hic mundus est.

3.28.5Bu sana açık olsaydı, öncekilerden bıkıp ardı ardına göç ettiğin bölgelerin çeşitliliğinden hiç yardım görmediğine şaşmazdın. Çünkü her yeri kendi yerin sayarsan, vardığın ilk yer sana hoş gelirdi. Şimdi ise yolculuk etmiyorsun, başıboş dolaşıyorsun, sürükleniyorsun, bir yerden ötekine geçiyorsun; oysa aradığın şey, yani iyi yaşamak, her yerde bulunur.

3.28.5

Quod si liqueret tibi, non admirareris nil adiuvari te regionum varietatibus, in quas subinde priorum taedio migras. Prima enim quaeque placuisset, si omnem tuam crederes. Nunc non peregrinaris, sed erras et agens ac locum ex loco mutas, cum illud, quod quaeris, bene vivere, omni loco positum sit.

3.28.6Forumdan daha karmaşık bir yer olabilir mi? Orada bile, gerekirse, sakin yaşanabilir. Ama kendimi düzenlemem serbest olsa, forumun görüntüsünden, hatta komşuluğundan bile uzağa kaçarım. Çünkü havası ağır yerler en sağlam bünyeyi bile sarstığı gibi, henüz tam olmayan ve iyileşmekte olan sağlam bir zihin için de pek sağlıklı olmayan bazı yerler vardır.

3.28.6

Num quid tam turbidum fieri potest quam forum? Ibi quoque licet quiete vivere, si necesse sit. Sed si liceat disponere se, conspectum quoque et viciniam fori procul fugiam. Nam ut loca gravia etiam firmissimam valitudinem temptant, ita bonae quoque menti necdum adhuc perfectae et convalescent! sunt aliqua parum salubria.

3.28.7Dalgaların ortasına atılan, kargaşalı hayatı beğenen ve her gün güçlüklerle büyük bir yüreklilikle boğuşanlardan ayrılıyorum. Bilge bunlara katlanır ama onları seçmez; savaşta olmaktansa barışta olmayı yeğler. Kendi kusurlarını atmış olmak, başkalarınınkiyle kavga etmek zorundaysan pek işe yaramaz.

3.28.7

Dissentio ab his, qui in fluctus medios eunt et tumultuosam probantes vitam cotidie cum difficultatibus rerum magno animo conluctantur. Sapiens feret ista, non eliget, et malet in pace esse quam in pugna. Non multum prodest vitia sua proiecisse, si cum alienis rixandum est.

3.28.8"Otuz tiran Sokrates'in çevresini sardı," derler, "ama onun ruhunu kıramadı." Kaç efendi olduğunun ne önemi var? Kölelik birdir. Onu hor gören, efendilerin kalabalığı ne kadar büyük olursa olsun, özgürdür.

3.28.8

Triginta, inquit, tyranni Socraten circumsteterunt nec potuerunt animum eius infringere. Quid interest, quot domini sint? Servitus una est. Hanc qui contempsit, in quantalibet turba dominantium liber est.

3.28.9Bitirme vakti geldi, ama önce gümrük vergisini ödeyeyim. "Kurtuluşun başlangıcı, hatanın farkına varmaktır." Bence Epikuros bunu çok güzel söylemiştir. Çünkü hata yaptığını bilmeyen, düzeltilmek istemez; kendini düzeltmeden önce kendini suçüstü yakalamalısın.

3.28.9

Tempus est desinere, sed si prius portorium solvero. Initium est salutis notitia peccati. Egregie mihi hoc dixisse videtur Epicurus. Nam qui peccare se nescit, corrigi non vult; deprehendas te oportet, antequam emendes.

3.28.10Bazıları kusurlarıyla övünür; kötülüklerini faziletler yerine sayanların çare üzerine düşüneceğini mi sanıyorsun? Bu yüzden elinden geldiğince kendini suçla, kendini sorgula; önce davacının, sonra yargıcın, en son da af dileyen savunucunun rolünü üstlen. Arada bir kendini incit. Hoşça kal.

3.28.10

Quidam vitiis gloriantur; tu existimas aliquid de remedio cogitare, qui mala sua virtutum loco numerant? Ideo quantum potes, te ipse coargue, inquire in te; accusatoris primum partibus fungere, deinde iudicis, novissime deprecatoris. Aliquando te offende. Vale.

3.29.129. Mektup

Marcellinus'umuzu soruyorsun, ne yaptığını öğrenmek istiyorsun. Bize seyrek geliyor; başka hiçbir sebepten değil, hakikati işitmekten korktuğu için; oysa artık bu tehlikeden uzaktır. Çünkü dinleyecek olandan başkasına söylenmemeli. Bu yüzden Diogenes ve öteki Kinikler hakkında, herkese karşı açık sözlü davranıp önlerine çıkanı uyardıkları için, bunu yapmaları gerekip gerekmediği tartışılır.

3.29.1

De Marcellino nostro quaeris et vis scire, quid agat. Raro ad nos venit, non ulla alia ex causa quam quod audire verum timet, a quo periculo iam abest. Nulli enim nisi audituro dicendum est. Ideo de Diogene nec minus de aliis Cynicis, qui libertate promiscua usi sunt et obvios monuerunt, dubitari solet, an hoc facere debuerint.

3.29.2Sağırları ya da doğuştan veya hastalık yüzünden dilsiz olanları azarlamanın ne anlamı var? "Neden sözlerimi esirgeyeyim?" diyorsun; "bedavadırlar. Uyardığım kişiye faydam dokunup dokunmayacağını bilemem; ama şunu bilirim: birçok kişiyi uyarırsam birine faydam dokunur. Avuç avuç saçmak gerekir. Çok deneyenin bir gün başarması kaçınılmazdır."

3.29.2

Quid enim, si quis surdos obiurget aut natura morbove mutos? Quare, inquis, verbis parcam? Gratuita sunt. Non possum scire, an ei profuturus sim, quem admoneo; illud scio, alicui me profuturum si multos admonuero. Spargenda manus est. Non potest fieri, ut non aliquando succedat multa temptanti.

3.29.3Sevgili Lucilius, büyük bir adamın bunu yapması gerektiğini düşünmüyorum; otoritesi sulanır ve daha az aşınmış olsaydı düzeltebileceği kişiler üzerinde yeterince ağırlığı kalmaz. Okçu arada bir isabet ettirmemeli, arada bir ıskalamalıdır. Sonuca tesadüfen ulaşan şey sanat değildir. Bilgelik bir sanattır: kesin bir hedefe nişan alsın, ilerleyecek olanları seçsin, umudunu kestiklerinden uzaklaşsın; yine de onları hemen bırakmasın ve umutsuzluğun tam ortasında son çareleri denesin.

3.29.3

Hoc, mi Lucili, non existimo magno viro faciendum; diluitur eius auctoritas nec habet apud eos satis ponderis, quos posset minus obsolefacta corrigere. Sagittarius non aliquando ferire debet, sed aliquando deerrare. Non est ars, quae ad effectum casu venit. Sapientia ars est; certum petat, eligat profecturos, ab is, quos desperavit, recedat, non tamen cito relinquat et in ipsa desperatione extrema remedia temptet.

3.29.4Ben Marcellinus'umuzdan henüz umudumu kesmiş değilim. Hâlâ kurtarılabilir, ama ona çabuk el uzatılırsa. Gerçi uzatanı kendisiyle birlikte aşağı çekme tehlikesi var; onda büyük bir zekâ gücü var, ama artık kötüye yönelmiş bir güç. Yine de bu tehlikeyi göze alacağım ve kusurlarını ona göstermeye cüret edeceğim.

3.29.4

Marcellinum nostrum ego nondum despero. Etiamnunc servari potest, sed si cito illi manus porrigitur. Est quidem periculum, ne porrigentem trahat; magna in illo ingenii vis est, sed iam tendentis in pravum. Nihilominus adibo hoc periculum et audebo illi mala sua ostendere.

3.29.5Her zamanki gibi yapacak: yas tutanları bile güldürebilecek o şakalarını çağıracak; önce kendisiyle, sonra bizimle alay edecek. Söyleyeceğim her şeyi önceden kapacak. Okullarımızı didik didik edecek ve filozofların aldığı bahşişleri, metreslerini, oburluklarını yüzüme vuracak. Bana birini zina içinde, birini meyhanede, birini sarayda gösterecek.

3.29.5

Faciet quod solet; advocabit illas facetias, quae risum evocare lugentibus possunt, et in se primum, deinde in nos iocabitur. Omnia, quae dicturus sum, occupabit. Scrutabitur scholas nostras et obiciet philosophis congiaria, amicas, gulam. Ostendet mihi alium in adulterio, alium in popina, alium in aula.

3.29.6Bana Marcus Lepidus'un filozofu Ariston'u gösterecek; o, taşınan sedyede ders verirdi, çünkü eserlerini yayımlamak için bu zamanı seçmişti. Hangi okuldan olduğu sorulduğunda Scaurus, "Herhalde Peripatetik [yürüyerek ders veren] değil," demişti. Seçkin bir adam olan Iulius Graecinus'a onun hakkında ne düşündüğü sorulduğunda da, sanki kendisine bir savaş arabası savaşçısı soruluyormuş gibi, "Söyleyemem," demişti, "çünkü yere inince ne yaptığını bilmiyorum."

3.29.6

Ostendet mihi M. Lepidi philosophum Aristonem, qui in gestatione disserebat. Hoc enim ad edendas operas tempus acceperat. De cuius secta cum quaereretur, Scaurus ait: Utique Peripateticus non est. De eodem cum consuleretur Iulius Graecinus, vir egregius, quid sentiret, Non possum, inquit, tibi dicere; nescio enim, quid de gradu faciat, tamquam de essedario interrogaretur.

3.29.7Felsefeyi satmaktansa ihmal etseler daha şerefli olacak bu şarlatanları yüzüme vuracak. Yine de hakaretlere katlanmaya karar verdim; o beni güldürsün, ben belki onu ağlatırım; ya da gülmeyi sürdürürse, kötülükler içinde bir avuntu bulur gibi, deliliğin neşeli bir türüne yakalandığına sevineceğim. Ama bu neşe uzun sürmez. Dikkat et: aynı kişilerin kısa bir süre içinde hem en coşkun biçimde güldüğünü hem de en azgın biçimde kudurduğunu göreceksin.

3.29.7

Hos mihi circulatores, qui philosophiam honestius neglexissent quam vendunt, in faciem ingeret. Constitui tamen contumelias perpeti; moveat ille mihi risum, ego fortasse illi lacrimas movebo, aut si ridere perseverabit, gaudebo tamquam in malis, quod illi genus insaniae hilare contigerit. Sed non est ista hilaritas longa. Observa; videbis eosdem intra exiguum tempus acerrime ridere et acerrime rabere.

3.29.8Niyetim ona yaklaşmak ve birçoklarının gözünde daha değersiz göründüğü zamanlarda ne kadar değerli olduğunu göstermek. Kusurlarını söküp atamasam da dizginleyeceğim; son bulmazlar ama ara verirler. Belki de ara vermeyi alışkanlık hâline getirirlerse son da bulurlar. Bu bile küçümsenmemeli; çünkü ağır hastalar için iyi bir hafifleme sağlığın yerini tutar.

3.29.8

Propositum est adgredi illum et ostendere, quanto pluris fuerit, quom multis minoris videretur. Vitia eius etiam si non excidero, inhibebo; non desinent, sed intermittent. Fortasse autem et desinent, si intermittendi consuetudinem fecerint. Non est hoc ipsum fastidiendum, quoniam quidem graviter adfectis sanitatis loco est bona remissio.

3.29.9Ben ona hazırlanırken sen, bunu yapabilecek durumda olan, nereden nereye çıktığını anlayan ve bundan nereye kadar çıkacağını sezebilen sen, bu arada ahlâkını düzene koy, ruhunu yükselt, korkulan şeylere karşı dimdik dur. Sana korku verenleri sayma. Ancak birer birer geçilebilen bir yerde kalabalıktan korkan biri aptal görünmez mi? Aynı şekilde, ölümünü birçokları tehdit etse de ona birçoğunun birden yolu yoktur. Tabiat bunu böyle düzenlemiştir: canını sana nasıl tek kişi verdiyse, öyle tek kişi alacaktır.

3.29.9

Dum me illi paro, tu interim, qui potes, qui intellegis, unde quo evaseris, et ex eo suspicans, quousque sis evasurus, compone mores tuos, attolle animum, adversus formidata consiste. Numerare eos noli, qui tibi metum faciunt. Nonne videatur stultus, si quis multitudinem eo loco timeat, per quem transitus singulis est? Aeque ad tuam mortem multis aditus non est, licet illam multi minentur. Sic istuc natura disposuit: spiritum tibi tam unus eripiet quam unus dedit.

3.29.10Biraz utanman olsaydı son taksiti bana bağışlardın. Ama ben de borcun sonunda cimrilik etmeyeceğim, sana borcumu ödeyeceğim: "Halkın hoşuna gitmeyi hiç istemedim. Çünkü benim bildiklerimi halk beğenmez; halkın beğendiklerini ben bilmem."

3.29.10

Si pudorem haberes, ultimam mihi pensionem remisisses. Sed ne ego quidem me sordide geram in finem aeris alieni et tibi quod debeo, inpingam. Numquam volui populo placere. Nam quae ego scio, non probat populus; quae probat populus, ego nescio.

3.29.11"Kim söylüyor bunu?" diyorsun; sanki kimi buyruk altına aldığımı bilmiyormuşsun gibi: Epikuros. Ama aynı şeyi her okuldan herkes sana hep bir ağızdan söyleyecektir: Peripatetikler, Akademikler, Stoacılar, Kinikler. Faziletten hoşlanan biri halkın hoşuna nasıl gidebilir? Halkın beğenisi kötü yollarla kazanılır. Onlara benzemen gerekir; seni kendilerinden biri olarak tanımadıkça beğenmezler. Oysa senin kendine nasıl göründüğün, başkalarına nasıl göründüğünden çok daha önemlidir. Ahlâksızların sevgisi ancak ahlâksız bir yolla kazanılabilir.

3.29.11

Quis hoc? inquis, tamquam nescias, cui imperem; Epicurus. Sed idem hoc omnes tibi ex omni domo conclamabunt, Peripatetici, Academici, Stoici, Cynici. Quis enim placere populo potest, cui placet virtus? Malis artibus popularis favor quaeritur. Similem te illis facias oportet. Non probabunt, nisi agnoverint. Multo autem ad rem magis pertinet, qualis tibi videaris quam qualis aliis. Conciliari nisi turpi ratione amor turpium non potest.

3.29.12Öyleyse bütün sanatların ve her şeyin üstünde tutulan o övülen felsefe ne sağlayacak? Elbette şunu: halkın hoşuna gitmektense kendi hoşuna gitmeyi yeğlemeni, yargıları saymayıp tartmanı, tanrılardan ve insanlardan korkmadan yaşamanı, kötülükleri ya yenmeni ya da onlara son vermeni. Bunun dışında, seni ayaktakımının alkışlarıyla ünlenmiş görürsem, sen içeri girerken bağırışlar, alkışlar, pandomim oyuncularına yakışır süsler seni sarmışsa, bütün şehirde kadınlar ve çocuklar seni övüyorsa, bu beğeniye hangi yolun götürdüğünü bilirken sana nasıl acımam? Hoşça kal.

3.29.12

Quid ergo illa laudata et omnibus praeferenda artibus rebusque philosophia praestabit? Scilicet ut malis tibi placere quam populo, ut aestimes iudicia, non numeres, ut sine metu deorum hominumque vivas, ut aut vincas mala aut finias. Ceterum, si te videro celebrem secundis vocibus vulgi, si intrante te clamor et plausus, pantomimica ornamenta, obstrepuerint, si tota civitate te feminae puerique laudaverint, quidni ego tui miserear, cum sciam, quae via ad istum favorem ferat? Vale.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…