Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları
V. Kitap
5.42.142. Mektup
O adam seni iyi bir adam olduğuna inandırdı mı bile? Oysa iyi bir adam ne bu kadar çabuk olunabilir ne de bu kadar çabuk tanınabilir. Şimdi kime iyi adam dediğimi biliyor musun? İkinci derecedeki iyi adama. Çünkü öteki, belki anka kuşu gibi beş yüz yılda bir doğar. Büyük şeylerin uzun aralıklarla doğmasına şaşmamalı; sıradan olanları, kalabalık için doğanları talih sık sık ortaya çıkarır, olağanüstü olanları ise nadirliğin kendisiyle değerli kılar.
Iam tibi iste persuasit virum se bonum esse? Atqui vir bonus tam cito nec fieri potest nec intellegi. Scis quem nunc virum bonum dicam? Huius secundae notae. Nam ille alter fortasse tamquam phoenix semel anno quingentesimo nascitur. Nec est mirum ex intervallo magna generari; mediocria et in turbam nascentia saepe fortuna producit, eximia vero ipsa raritate commendat.
5.42.2Ama o adam iddia ettiği şeyden hâlâ çok uzak. İyi adamın ne olduğunu bilseydi, henüz öyle olmadığına inanırdı; belki de olunabileceğinden bile umudunu keserdi. "Ama kötüler hakkında kötü düşünüyor." Bunu kötüler de yapar; kötülüğün, kendisinden ve kendi gibilerinden hoşnut olmamasından daha büyük bir cezası yoktur.
Sed iste multum adhuc abest ab eo, quod profitetur. Et si sciret, quid esset vir bonus, nondum esse se crederet, fortasse etiam fieri posse desperaret. At male existimat de malis. Hoc etiam mali faciunt, nec ulla maior poena nequitiae est quam quod sibi ac suis displicet.
5.42.3"Ama ani ve büyük bir kudreti ölçüsüzce kullananlardan nefret ediyor." Aynı kudrete sahip olunca aynısını yapacak. Pek çok kişinin kusurları güçsüz oldukları için gizli kalır; güçlerine güvendiklerinde, talihin şimdiden açığa çıkardığı kusurlardan daha az cüretkâr olmayacaklardır.
At odit eos, qui subita et magna potentia inpotenter utuntur. Idem faciet, cum idem potuerit. Multorum, quia inbecilla sunt, latent vitia, non minus ausura, cum illis vires suae placuerint, quam illa, quae iam felicitas aperuit.
5.42.4Kötülüklerini sergileyecek araçlardan yoksundurlar. Zehirli bir yılan bile soğuktan kaskatı kesilmişken güvenle elle tutulur; zehri o zaman da eksik değildir, ama uyuşmuştur. Pek çoklarının zalimliği, hırsı ve sefahati, en kötülerle aynı cürete varmak için yalnızca talihin yardımından yoksundur. Aynı şeyleri istediklerini şöyle anlarsın: istedikleri kadar güç ver.
Instrumenta illis explicandae nequitiae desunt. Sic tuto serpens etiam pestifera tractatur, dum riget frigore; non desunt tunc illi venena, sed torpent. Multorum crudelitas et ambitio et luxuria, ut paria pessimis audeat, fortunae favore deficitur. Eadem velle sic subinde cognosces: da posse, quantum volunt.
5.42.5Hatırlarsın, birinin senin elinde olduğunu ileri sürdüğünde, onun uçarı ve hafif biri olduğunu, senin onun ayağını değil kanadını tuttuğunu söylemiştim. Yalan mı söyledim? Elinde tuttuğun bir tüydü; onu bıraktı ve uçup gitti. Sonra sana ne oyunlar oynadığını, kendi başına inecek ne çok şeye kalkıştığını biliyorsun. Başkalarını tehlikeye atarak kendi felaketine koştuğunu görmüyordu. Peşinden koştuğu şeyler gereksiz olmasalar bile ne kadar yük getireceklerini düşünmüyordu.
Meministi, cum quendam adfirmares esse in tua potestate, dixisse me volaticum esse ac levem et te non pedem eius tenere, sed pennam. Mentitus sum? Pluma tenebatur, quam remisit et fugit. Scis, quos postea tibi exhibuerit ludos, quam multa in caput suum casura temptaverit. Non videbat se per aliorum pericula in suum ruere. Non cogitabat, quam onerosa essent, quae petebat, etiam si supervacua non essent.
5.42.6Bu yüzden imrendiğimiz, büyük emekle peşinden koştuğumuz şeylerde şuna bakmalıyız: ya onlarda hiçbir yarar yoktur ya da zararı daha çoktur. Bazıları gereksizdir, bazıları bu bedele değmez. Ama biz bunu iyice görmeyiz ve bize en pahalıya mal olan şeyler bedava gibi görünür.
Hoc itaque in his, quae adfectamus, ad quae labore magno contendimus, inspicere debemus, aut nihil in illis commodi esse aut plus incommodi. Quaedam supervacua sunt, quaedam tanti non sunt. Sed hoc non pervidemus, et gratuita nobis videntur, quae carissime constant.
5.42.7Aptallığımız şuradan görülebilir: yalnızca para ödediğimiz şeyleri satın alınmış sayarız, kendimizi harcadığımız şeylere ise bedava deriz. Karşılığında evimizi ya da hoş veya verimli bir çiftliği vermemiz gerekse satın almak istemeyeceğimiz şeylere, kaygıyla, tehlikeyle, utanma duygumuzu, özgürlüğümüzü ve zamanımızı yitirerek ulaşmaya pek hazırız; hiç kimse için kendisinden daha ucuz bir şey yoktur.
Ex eo licet stupor noster appareat, quod ea sola putamus emi, pro quibus pecuniam solvimus, ea gratuita vocamus, pro quibus nos ipsos inpendimus. Quae emere nollemus, si domus nobis nostra pro illis esset danda, si amoenum aliquod fructuosumve praedium, ad ea paratissimi sumus pervenire cum sollicitudine, cum periculo, cum iactura pudoris et libertatis et temporis; adeo nihil est cuique se vilius.
5.42.8Öyleyse bütün kararlarımızda ve işlerimizde, bir malın satıcısına her gittiğimizde yaptığımızı yapalım: arzuladığımız şeyin kaça verildiğine bakalım. Çoğu zaman en büyük bedel, karşılığında hiçbir şey ödenmeyen şeyin bedelidir. Sana, elde edilip alındıktan sonra özgürlüğümüzü elimizden zorla koparmış pek çok şey gösterebilirim; bunlar bizim olmasaydı kendimizin olurduk.
Idem itaque in omnibus consiliis rebusque faciamus, quod solemus facere, quotiens ad institorem alicuius mercis accessimus; videamus, hoc quod concupiscimus, quanti deferatur. Saepe maximum pretium est, pro quo nullum datur. Multa possum tibi ostendere, quae adquisita acceptaque libertatem nobis extorserint; nostri essemus, si ista nostra non essent.
5.42.9Öyleyse bunları yalnız bir kazanç söz konusu olduğunda değil, bir kayıp söz konusu olduğunda da kendi içinde evirip çevir. "Bu kaybolacak." Elbette, dışarıdan gelmişti; onsuz da, onunla yaşadığın kadar kolay yaşayacaksın. Onu uzun süre elinde tuttuysan, doyduktan sonra kaybediyorsun; uzun süre tutmadıysan, alışmadan önce kaybediyorsun. "Daha az paran olacak." Elbette, daha az derdin de.
Haec ergo tecum ipse versa, non solum ubi de incremento agetur, sed etiam ubi de iactura. Hoc periturum est. Nempe adventicium fuit; tam facile sine isto vives quam vixisti. Si diu illud habuisti, perdis postquam satiatus es; si non diu, perdis antequam adsuescas. Pecuniam minorem habebis. Nempe et molestiam.
5.42.10"Daha az nüfuzun olacak." Elbette, daha az kıskanılacaksın da. Bizi deliliğe sürükleyen, pek çok gözyaşıyla yitirdiğimiz şu şeylere bir bak; onlarda insanı üzenin kaybın kendisi değil, kayıp kanaati olduğunu anlayacaksın. Kimse onların yok olduğunu hissetmez, yalnızca düşünür. Kendine sahip olan hiçbir şey kaybetmemiştir. Ama kaç kişiye kendine sahip olmak nasip olmuştur? Hoşça kal.
Gratiam minorem. Nempe et invidiam. Circumspice ista, quae nos agunt in insaniam, quae cum plurumis lacrimis amittimus; scies non damnum in is molestum esse, sed opinionem damni. Nemo illa perisse sentit, sed cogitat. Qui se habet, nihil perdidit. Sed quoto cuique habere se contigit? Vale.
5.43.143. Mektup
Bunun bana nasıl ulaştığını, kimseye anlatmadığın düşünceni bana kimin anlattığını soruyorsun. En çok şey bilen anlattı: söylenti. "Ne yani," diyorsun, "söylenti çıkaracak kadar büyük biri miyim ben?" Kendini buraya bakarak ölçmen için bir sebep yok; bulunduğun yere bak.
Quomodo hoc ad me pervenerit quaeris, quis mihi id te cogitare narraverit, quod tu nulli narraveras? Is qui scit plurumum, rumor. Quid ergo? inquis, Tantus sum, ut possim excitare rumorem? Non est quod te ad hunc locum respiciens metiaris; ad istum respice, in quo moraris.
5.43.2Komşuları arasında yükselen her şey, yükseldiği yerde büyüktür. Çünkü büyüklüğün belli bir ölçüsü yoktur; karşılaştırma onu ya yükseltir ya da alçaltır. Irmakta büyük olan gemi denizde küçücüktür. Bir dümen bir gemi için büyük, bir başkası için küçüktür.
Quicquid inter vicina eminet, magnum est illic, ubi eminet. Nam magnitudo non habet modum certum; comparatio illam aut tollit aut deprimit. Navis, quae in flumine magna est, in mari parvula est. Gubernaculum, quod alteri navi magnum, alteri exiguum est.
5.43.3Sen şimdi eyalette, kendini küçümsesen de büyüksün. Ne yaptığın, nasıl yemek yediğin, nasıl uyuduğun soruluyor, biliniyor; bu yüzden daha da dikkatli yaşamalısın. Ama ancak herkesin gözü önünde yaşayabildiğinde, duvarların seni saklamayıp yalnızca koruduğunda kendini mutlu say; oysa çoğu zaman bu duvarların çevremize daha güvenli yaşamamız için değil, daha gizlice hata yapmamız için örüldüğüne inanırız.
Tu nunc in provincia, licet contemnas ipse te, magnus es. Quid agas, quemadmodum cenes, quemadmodum dormias, quaeritur, scitur; eo tibi diligentius vivendum est. Tunc autem felicem esse te iudica, cum poteris in publico vivere, cum te parietes tui tegent, non abscondent, quos plerumque circumdatos nobis iudicamus non ut tutius vivamus, sed ut peccemus occultius.
5.43.4Ahlâkımızı tartabileceğin bir şey söyleyeyim: kapısı açık yaşayabilecek neredeyse kimseyi bulamazsın. Kapıcıları önümüze kibrimiz değil, vicdanımız dikmiştir; öyle yaşıyoruz ki ansızın görülmek, suçüstü yakalanmak demektir. Ama kendini gizlemenin, insanların gözlerinden ve kulaklarından kaçmanın ne faydası var?
Rem dicam, ex qua mores aestimes nostros: vix quemquam invenies, qui possit aperto ostio vivere. Ianitores conscientia nostra, non superbia opposuit; sic vivimus, ut deprendi sit subito adspici. Quid autem prodest recondere se et oculos hominum auresque vitare?
5.43.5İyi bir vicdan kalabalığı çağırır; kötü vicdan yalnızlıkta bile tedirgin ve kaygılıdır. Yaptıkların ahlâken güzelse herkes bilsin; çirkinse, sen bildikten sonra kimsenin bilmemesinin ne önemi var? Bu tanığı hor görüyorsan, ne yazık sana! Hoşça kal.
Bona conscientia turbam advocat, mala etiam in solitudine anxia atque sollicita est. Si honesta sunt quae facis, omnes sciant, si turpia, quid refert neminem scire, cum tu scias? O te miserum, si contemnis hunc testem! Vale.
5.44.144. Mektup
Yine kendini bana küçücük gösteriyor ve önce tabiatın, sonra talihin sana karşı pek cimri davrandığını söylüyorsun; oysa kendini kalabalıktan ayırıp insanların ulaşabileceği en büyük mutluluğa yükselebilirsin. Felsefede başka iyi bir şey yoksa bile şu vardır: soy ağacına bakmaz. Herkes, ilk kökenine kadar geri götürülürse, tanrılardan gelir.
Iterum tu mihi te pusillum facis et dicis malignius tecum egisse naturam prius, deinde fortunam, cum possis eximere te vulgo et ad felicitatem hominum maximam emergere. Si quid est aliud in philosophia boni, hoc est, quod stemma non inspicit. Omnes, si ad originem primam revocantur, a dis sunt.
5.44.2Roma şövalyesisin ve bu sınıfa seni kendi çalışkanlığın getirdi; ama vallahi pek çoklarına tiyatrodaki o on dört sıra kapalıdır; senato herkesi kabul etmez; ordu bile emeğe ve tehlikeye ortak edeceklerini titizlikle seçer. İyi bir zihin herkese açıktır; bunun için hepimiz soyluyuz. Felsefe ne kimseyi reddeder ne de seçer; herkesi aydınlatır.
Eques Romanus es, et ad hunc ordinem tua te perduxit industria; at mehercules multis quattuordecim clausa sunt; non omnes curia admittit; castra quoque, quos ad laborem et periculum recipiant, fastidiose legunt. Bona mens omnibus patet, omnes ad hoc sumus nobiles. Nec reicit quemquam philosophia nec eligit; omnibus lucet.
5.44.3Sokrates patrici değildi. Kleanthes su çekti ve ellerini bir bahçeyi sulamaya kiraladı. Felsefe Platon'u soylu olarak kabul etmedi, soylu yaptı. Bunlara eşit olabileceğinden neden umudunu kesesin? Kendini onlara layık gösterirsen bunların hepsi senin atalarındır; şuna hemen inanırsan da layık göstereceksin: soylulukta kimse seni geçemez.
Patricius Socrates non fuit. Cleanthes aquam traxit et rigando horto locavit manus. Platonem non accepit nobilem philosophia, sed fecit. Quid est quare desperes his te posse fieri parem? Omnes hi maiores tui sunt, si te illis geris dignum; geres autem, si hoc protinus tibi ipse persuaseris, a nullo te nobilitate superari.
5.44.4Hepimizin ardında aynı sayıda ata vardır; herkesin kökeni hafızanın ötesindedir. Platon, kölelerden gelmeyen hiçbir kral, krallardan gelmeyen hiçbir köle olmadığını söyler. Bütün bunları uzun bir değişkenlik birbirine karıştırmış, talih altüst etmiştir.
Omnibus nobis totidem ante nos sunt; nullius non origo ultra memoriam iacet. Platon ait neminem regem non ex servis esse oriundum, neminem servum non ex regibus. Omnia ista longa varietas miscuit et sursum deorsum fortuna versavit.
5.44.5Soylu kimdir? Tabiatın fazilete elverişli yarattığı kişi. Bakılacak tek şey budur; yoksa eskiye dönersen, herkes kendisinden önce hiçbir şey olmayan o başlangıçtan gelir. Evrenin ilk doğuşundan bu zamana kadar bizi, parlak ve bayağı olanların sırayla birbirini izlediği bir zincir getirmiştir. Dumandan kararmış ata maskeleriyle dolu bir avlu insanı soylu yapmaz. Kimse bizim şanımız için yaşamadı; bizden önce olan da bizim değildir. İnsanı soylu yapan ruhtur; ruh hangi durumda olursa olsun talihin üstüne çıkabilir.
Quis est generosus? Ad virtutem bene a natura conpositus. Hoc unum intuendum est; alioquin si ad vetera revocas, nemo non inde est, ante quod nihil est. A primo mundi ortu usque in hoc tempus perduxit nos ex splendidis sordidisque alternata series. Non facit nobilem atrium plenum fumosis imaginibus. Nemo in nostram gloriam vixit nec quod ante nos fuit, nostrum est; animus facit nobilem, cui ex quacumque condicione supra fortunam licet surgere.
5.44.6Öyleyse kendini Roma şövalyesi değil, azatlı bir köle say; hür doğanlar arasında tek özgür kişi olmayı başarabilirsin. "Nasıl?" diyorsun. İyiyi ve kötüyü halkın sözüne göre ayırt etmezsen. Bakılması gereken, şeylerin nereden geldiği değil, nereye gittiğidir. Hayatı mesut kılabilecek bir şey varsa, o kendi hakkıyla iyidir. Çünkü bozulup kötüye dönüşemez.
Puta itaque te non equitem Romanum esse, sed libertinum; potes hoc consequi, ut solus sis liber inter ingenuos. Quomodo? inquis. Si mala bonaque non populo auctore distinxeris. Intuendum est non unde veniant, sed quo eant. Si quid est, quod vitam beatam potest facere, id bonum est suo iure. Depravari enim in malum non potest.
5.44.7Herkes mutlu hayatı istediği hâlde yanılgı nerededir? İnsanlar onun araçlarını onun kendisi sanırlar ve onu ararken ondan kaçarlar. Çünkü mutlu hayatın özü sağlam bir kaygısızlık ve ona duyulan sarsılmaz bir güvendir; oysa insanlar kaygı sebepleri toplarlar ve hayatın tuzaklarla dolu yolunda yüklerini yalnız taşımakla kalmaz, sürüklerler. Böylece aradıkları şeye ulaşmaktan hep daha da uzaklaşırlar; ne kadar çok emek harcarlarsa kendilerini o kadar engeller ve geriye doğru sürüklenirler. Labirentte acele edenlerin başına gelen budur: hızlarının kendisi onları dolaştırır. Hoşça kal.
Quid est ergo, in quo erratur, cum omnes beatam vitam optent? Quod instrumenta eius pro ipsa habent et illam, dum petunt, fugiunt. Nam cum summa vitae beatae sit solida securitas et eius inconcussa fiducia, sollicitudinis colligunt causas et per insidiosum iter vitae non tantum ferunt sarcinas, sed trahunt; ita longius ab effectu eius, quod petunt, semper abscedunt et quo plus operae inpenderunt, hoc se magis impediunt et feruntur retro. Quod evenit in labyrintho properantibus; ipsa illos velocitas inplicat. Vale.
5.45.145. Mektup
Orada kitap kıtlığı olduğundan yakınıyorsun. Kaç tane değil, ne kadar iyi kitabın olduğu önemlidir; belli kitapları okumak fayda verir, çeşit çeşit okumak eğlendirir. Kararlaştırdığı yere varmak isteyen tek bir yolu izlesin, pek çok yolda dolaşmasın. Bu, bir yere gitmek değil, başıboş dolaşmaktır.
Librorum istic inopiam esse querens. Non refert, quam multos, sed quam bonos habeas; lectio certa prodest, varia delectat. Qui, quo destinavit, pervenire vult, unam sequatur viam, non per multas vagetur. Non ire istuc, sed errare est.
5.45.2"Bana kitaptan çok öğüt vermeni isterdim," diyorsun. Ben de elimde ne kitap varsa göndermeye, bütün ambarımı silkip boşaltmaya hazırım. Elimden gelse kendimi de oraya taşırdım; görevinin sonuna yakında ereceğini ummasaydım, bu yaşlılık seferini kendime buyururdum; ne Kharybdis ne Skylla ne de o efsanelere konu boğaz beni caydırabilirdi. Seni kucaklayabilmek ve ruhça ne kadar büyüdüğünü yüz yüze ölçebilmek için oraları yalnız gemiyle geçmekle kalmaz, yüzerek geçerdim.
Vellem, inquis, magis consilium mihi quam libros dares. Ego vero quoscumque habeo, mittere paratus sum et totum horreum excutere. Me quoque isto, si possem, transferrem, et nisi mature te finem officii sperarem inpetraturum, hanc senilem expeditionem indixissem mihi nec me Charybdis et Scylla et fabulosum istud fretum deterrere potuissent. Tranassem ista, non solum traiecissem, dummodo te conplecti possem et praesens aestimare, quantum animo crevisses.
5.45.3Kitaplarımın sana gönderilmesini istemene gelince: resmimi isteseydin kendimi güzel sanmayacağım gibi, bundan dolayı kendimi belagatli de saymıyorum. Bunun bir yargıdan değil, bir sevgi düşkünlüğünden geldiğini biliyorum. Bir yargıdan geliyorsa da, o yargıyı sana sevgi düşkünlüğü dayatmıştır.
Ceterum quod libros meos tibi mitti desideras, non magis ideo me disertum puto quam formosum putarem, si imaginem meam peteres. Indulgentiae scio istud esse, non iudicii. Et si modo iudicii est, indulgentia tibi inposuit.
5.45.4Ama nasıl olurlarsa olsunlar, sen onları, sanki hakikati hâlâ arıyormuşum, bilmiyormuşum ve inatla arıyormuşum gibi oku. Çünkü kendimi kimsenin buyruğuna teslim etmedim, kimsenin adını taşımıyorum. Büyük adamların yargısına çok güvenirim, ama bir şeyi de kendi yargıma ayırırım. Çünkü onlar da bize bulunmuş şeyler değil, aranacak şeyler bıraktılar; gereksiz olanları da aramasalardı belki gerekli olanları bulurlardı.
Sed qualescumque sunt, tu illos sic lege, tamquam verum quaeram adhuc, non sciam, et contumaciter quaeram. Non enim me cuiquam emancipavi, nullius nomen fero. Multum magnorum virorum iudicio credo, aliquid et meo vindico. Nam illi quoque non inventa, sed quaerenda nobis reliquerunt, et invenissent forsitan necessaria, nisi et supervacua quaesissent.
5.45.5Kelime oyunları, boş yere zekâ bileyen hileli tartışmalar onların çok zamanını çaldı. Düğümler atar, kelimelere iki anlamlı bir mana bağlar, sonra da çözeriz.
Buna o kadar vaktimiz mi var? Yaşamayı, ölmeyi artık biliyor muyuz? Bütün zihnimizle, bizi kelimelerin değil şeylerin aldatmaması için önlem alınması gereken yöne gitmeliyiz.
Multum illis temporis verborum cavillatio eripuit, captiosae disputationes, quae acumen irritum exercent. Nectimus nodos et ambiguam significationem verbis inligamus ac deinde dissolvimus. Tantum nobis vacat? Iam vivere, iam mori scimus? Tota illo mente pergendum est, ubi provideri debet, ne res nos, non verba, decipiant.
5.45.6Tartışma dışında kimsenin tuzağına düşmediği kelime benzerliklerini bana neden ayırt ediyorsun? Şeyler aldatır; onları ayırt et. İyinin yerine kötüyü kucaklıyoruz; dilediğimizin tersini diliyoruz. Dileklerimiz dileklerimizle, kararlarımız kararlarımızla çatışıyor.
Quid mihi vocum similitudines distinguis, quibus nemo umquam nisi dum disputat captus est? Res fallunt; illas discerne. Pro bonis mala amplectimur; optamus contra id, quod optavimus. Pugnant vota nostra cum votis, consilia cum consiliis.
5.45.7Dalkavukluk dostluğa ne kadar benzer! Onu yalnız taklit etmekle kalmaz, yener ve geride bırakır; açık ve hoşgörülü kulaklarla karşılanır ve yüreğin en derinine iner; tam da yaraladığı için hoşa gider. Bu benzerliği nasıl ayırt edebileceğimi öğret bana. Dost kılığında yaltakçı bir düşman geliyor bana. Kusurlar faziletlerin adı altında bize sokulur: pervasızlık cesaret unvanının altına gizlenir, ölçülülüğe korkaklık denir, korkak ihtiyatlı diye kabul edilir; bunlarda büyük bir tehlikeyle yanılırız. Bunlara kesin işaretler vur.
Adulatio quam similis est amicitiae! Non imitatur tantum illam, sed vincit et praeterit; apertis ac propitiis auribus recipitur et in praecordia ima descendit, eo ipso gratiosa, quo laedit. Doce quemadmodum hanc similitudinem possim dinoscere. Venit ad me pro amico blandus inimicus. Vitia nobis sub virtutum nomine obrepunt, temeritas sub titulo fortitudinis latet, moderatio vocatur ignavia, pro cauto timidus accipitur; in his magno periculo erramus. His certas notas inprime.
5.45.8Öte yandan kendisine boynuzları olup olmadığı sorulan kişi alnını yoklayacak kadar aptal değildir; en ince bir çıkarımla onu inandırdığın şeyin doğru olmadığını bilmeyecek kadar budala ya da kalın kafalı da değildir. Bu şeyler, hokkabazların kapları ve taşları gibi zarar vermeden aldatır; onlarda beni aldatmacanın kendisi eğlendirir. Bunun nasıl yapıldığını anlamamı sağla, zevkini kaybetmişimdir. Bu tuzaklar için de aynısını söylüyorum; onlara safsatadan daha iyi hangi adı verebilirim? Bilmeyene zarar vermezler, bilene de fayda sağlamazlar.
Ceterum qui interrogatur, an cornua habeat, non est tam stultus, ut frontem suam temptet, nec rursus tam ineptus aut hebes, ut ne sciat tu illi subtilissima collectione persuaseris. Sic ista sine noxa decipiunt, quomodo praestigiatorum acetabula et calculi, in quibus me fallacia ipsa delectat. Effice, ut quomodo fiat intellegam; perdidi usum. Idem de istis captionibus dico; quo enim nomine potius sophismata appellem? Nec ignoranti nocent nec scientem iuvant.
5.45.9Kelimelerin iki anlamlılığını illa da çözmek istiyorsan, bize şunu öğret: mesut olan, halkın öyle dediği, büyük paraların aktığı kişi değildir. Mesut olan, bütün iyisi ruhunda olan, dimdik ve yüce, değişebilen şeyleri ayaklar altına alan kişidir; yerini değiştirmek isteyeceği kimseyi görmeyen, insanı yalnızca insan olduğu yönüyle değerlendiren; tabiatı kendine hoca edinen, onun kanunlarına göre kendini düzenleyen, onun buyurduğu gibi yaşayan; hiçbir gücün nimetlerini elinden silkip alamadığı, kötüyü iyiye çeviren, yargısında kesin, sarsılmaz, korkusuz olan; bir güç onu kıpırdatsa da hiçbir şeyin sarsamadığı; talih elindeki en zararlı silahı en büyük güçle fırlattığında onu yaralamayıp yalnızca dürten, o da nadiren dürten kişidir. Çünkü talihin insan soyunu boyun eğdirdiği öteki silahları ondan dolu gibi seker; dolu da çatıya çarpar, evde oturana hiçbir zarar vermeden takırdar ve erir.
Si utique vis verborum ambiguitates diducere, hoc nos doce, beatum non eum esse, quem vulgus appellat, ad quem pecunia magna confluxit, sed illum, cui bonum omne in animo est, erectum et excelsum et mutabilia calcantem, qui neminem videt, cum quo se conmutatum velit, qui hominem ea sola parte aestimat, qua homo est, qui natura magistra utitur, ad illius leges conponitur, sic vivit, quomodo illa praescripsit, cui bona sua nulla vis excutit, qui mala in bonum vertit, certus iudicii, inconcussus, intrepidus, quem aliqua vis movet, nulla perturbat, quem fortuna, cum quod habuit telum nocentissimum vi maxima intorsit, pungit, non vulnerat, et hoc raro. Nam cetera eius tela, quibus genus humanum debellatur, grandinis more dissultant, quae incussa tectis sine ullo habitatoris incommodo crepitat ac solvitur.
5.45.10Hakkında bunca kitap yazılmış, senin de "Yalancı" (pseudomenos) dediğin şeyle beni neden oyalıyorsun? İşte bütün hayatım bana yalan söylüyor; onu çürüt, keskin zekâlıysan onu hakikate getir. Hayat, büyük kısmı gereksiz olan şeyleri gerekli sayıyor. Gereksiz olmayan şey de insanı talihli ve mesut kılabilmek bakımından hiçbir ağırlık taşımaz. Çünkü bir şey gerekli diye hemen iyi değildir; yoksa ekmeğe, arpa lapasına ve onlarsız yaşanamayan öteki şeylere bu adı verirsek iyiyi ayaklar altına atmış oluruz.
Quid me detines in eo, quem tu ipse pseudomenon appellas, de quo tantum librorum conpositum est? Ecce tota mihi vita mentitur; hanc coargue, hanc ad verum, si acutus es, redige. Necessaria iudicat, quorum magna pars supervacua est. Etiam quae non est supervacua, nihil in se momenti habet in hoc, ut possit fortunatam beatumque praestare. Non enim statim bonum est, si quid necessarium est; aut proicimus bonum, si hoc nomen pani et polentae damus et ceteris, sine quibus vita non ducitur.
5.45.11İyi olan şey her durumda gereklidir; gerekli olan şey ise her durumda iyi değildir; çünkü bazı gerekli şeyler aynı zamanda en değersiz şeylerdir. Kimse iyinin değerini, onu gündelik işe yarayan bu şeylerin düzeyine indirecek kadar bilmez değildir.
Quod bonum est, utique necessarium est; quod necessarium est, non utique bonum est, quoniam quidem necessaria sunt quaedam eadem vilissima. Nemo usque eo dignitatem boni ignorat, ut illud ad haec in diem utilia demittat.
5.45.12Öyleyse ne? Çabanı, gereksiz şeylerin büyük zaman harcanarak arandığını ve pek çoklarının hayatın araçlarını toplarken hayatı geçirip bitirdiğini herkese göstermeye yöneltmeyecek misin? Tek tek insanları gözden geçir, hepsine birlikte bak: herkesin hayatı yarına bakar.
Quid ergo? Non eo potius curam transferes, ut ostendas omnibus magno temporis inpendio quaeri supervacua et multos transisse vitam, dum vitae instrumenta conquirunt? Recognosce singulos, considera universos; nullius non vita spectat in crastinum.
5.45.13Bunun neresi kötü, diye mi soruyorsun? Sonsuz kötüdür. Çünkü yaşamıyorlar, yaşayacaklar. Her şeyi erteliyorlar. Dikkat etsek bile hayat bizi geride bırakırdı; oysa şimdi biz oyalanırken sanki başkasınınmış gibi koşup geçiyor; son günde bitiyor, ama her gün yok oluyor.
Ama okuyanın sol elini doldurmaması gereken bir mektubun ölçüsünü aşmamak için, aşırı ince düşünen, yalnız bununla uğraşıp asıl işle uğraşmayan diyalektikçilerle olan bu davayı başka bir güne erteleyeyim. Hoşça kal.
Quid in hoc sit mali, quaeris? Infinitum. Non enim vivunt, sed victuri sunt. Omnia differunt. Etiamsi adtenderemus, tamen nos vita praecurreret; nunc vero cunctantes quasi aliena transcurrit et ultimo die finitur, omni perit. Sed ne epistulae modum excedam, quae non debet sinistram manum legentis inplere, in alium diem hanc litem cum dialecticis differam nimium subtilibus et hoc solum curantibus, non et hoc. Vale.
5.46.146. Mektup
Bana vaat ettiğin kitabını aldım; rahat bir vakitte okuyacakmış gibi açtım ve yalnızca biraz tatmak istedim. Sonra kitabın kendisi beni okşayıp daha ileri gitmeye çekti. Ne kadar akıcı olduğunu şuradan anlayabilirsin: bana hafif geldi; oysa ne benim ne de senin cüssende bir kitaptı, ilk bakışta Titus Livius'un ya da Epikuros'un eseri sanılabilecek kadar büyüktü. Beni öyle bir tatlılıkla tuttu ve sürükledi ki hiç ara vermeden okuyup bitirdim. Güneş dışarı çağırıyordu, açlık uyarıyordu, bulutlar tehdit ediyordu; yine de hepsini bitirdim.
Librum tuum, quem mihi promiseras, accepi et tamquam lecturus ex commodo adaperui ac tantum degustare volui. Deinde blanditus est ipse, ut procederem longius. Qui quam disertus fuerit, ex hoc intellegas licet; levis mihi visus est, cum esset nec mei nec tui corporis, sed qui primo aspectu aut Titi Livii aut Epicuri posset videri. Tanta autem dulcedine me tenuit et traxit, ut illum sine ulla dilatione perlegerim. Sol me invitabat, fames admonebat, nubes minabantur; tamen exhausi totum.
5.46.2Yalnız zevk almadım, sevindim de. Ne zekâ, ne ruh vardı onda! Ara verseydi, aradan sonra yeniden yükselseydi, ne coşku derdim; ama bu coşku değildi, bir süreklilikti: erkekçe ve temiz bir üslup; yine de arada o tatlı, yerinde yumuşak ton beliriyordu. Büyüksün, dimdiksin; böyle kalmanı, böyle yürümeni istiyorum. Konunun da payı var; bu yüzden zekâyı kavrayan ve kışkırtan verimli bir konu seçilmelidir.
Non tantum delectatus, sed gavisus sum. Quid ingenii iste habuit, quid animi! Dicerem, quid inpetus, si interquievisset, si ex intervallo surrexisset; nunc non fuit inpetus, sed tenor, conpositio virilis et sancta; nihilominus interveniebat dulce illud et loco lene. Grandis, erectus es; hoc te volo tenere, sic ire. Fecit aliquid et materia; ideo eligenda est fertilis, quae capiat ingenium, quae incitet.
5.46.3Kitap hakkında, onu yeniden ele aldığımda daha fazlasını yazacağım; şimdi yargım pek oturmuş değil, sanki okumamışım da dinlemişim gibi. Bırak bir de inceleyeyim. Korkmana gerek yok; hakikati duyacaksın. Ne mutlu sana ki, kimsenin sana bu kadar uzaktan yalan söylemesini gerektirecek hiçbir şeyin yok! Ne var ki artık sebep ortadan kalksa bile alışkanlık yüzünden yalan söylüyoruz. Hoşça kal.
De libro plura scribam cum illum retractavero; nunc parum mihi sedet iudicium, tamquam audierim illa, non legerim. Sine me et inquirere. Non est quod verearis; verum audies. O te hominem felicem, quod nihil habes, propter quod quisquam tibi tam longe mentiatur! Nisi quod iam etiam ubi causa sublata est, mentimur consuetudinis causa. Vale.
5.47.147. Mektup
Senden gelenlerden, kölelerinle samimi bir biçimde yaşadığını memnuniyetle öğrendim. Bu senin basiretine, bu senin bilgine yakışır. "Köledirler." Hayır, insandırlar. "Köledirler." Hayır, ev arkadaşlarıdırlar. "Köledirler." Hayır, mütevazı dostlardır. "Köledirler." Hayır, talihin her ikinize de aynı ölçüde söz geçirebildiğini düşünürsen, kölelikte yoldaşlarındır.
Libenter ex is, qui a te veniunt, cognovi familiariter te cum servis tuis vivere. Hoc prudentiam tuam, hoc eruditionem decet. Servi sunt. Immo homines. Servi sunt. Immo contubernales. Servi sunt. Immo humiles amici. Servi sunt. Immo conservi, si cogitaveris tantundem in utrosque licere fortunae.
5.47.2Bu yüzden kölesiyle yemek yemeyi utanç verici sayanlara gülüyorum. Neden utanç verici olsun, en kibirli bir âdet yemek yiyen efendinin çevresini ayakta duran bir köle kalabalığıyla sarmasa? Efendi alabileceğinden fazlasını yer; büyük bir açgözlülükle şişmiş, artık mide görevini unutmuş karnını doldurur; öyle ki tıktığı her şeyi daha büyük bir zahmetle çıkarır;
Itaque rideo istos, qui turpe existimant cum servo suo cenare. Quare, nisi quia superbissima consuetudo cenanti domino stantium servorum turbam circumdedit? Est ille plus quam capit, et ingenti aviditate onerat distentum ventrem ac desuetum iam ventris officio, ut maiore opera omnia egerat quam ingessit;
5.47.3zavallı kölelerin ise dudaklarını kıpırdatmasına, konuşmak için bile izin yoktur. Her mırıltı sopayla bastırılır; tesadüfi şeyler bile, öksürük, hapşırık, hıçkırık, dayaktan muaf değildir. Herhangi bir sesle bozulan sessizliğin bedeli ağır ödenir. Bütün gece aç ve dilsiz ayakta dururlar.
at infelicibus servis movere labra ne in hoc quidem, ut loquantur, licet. Virga murmur omne conpescitur, et ne fortuita quidem verberibus excepta sunt, tussis, sternumenta, singultus. Magno malo ulla voce interpellatum silentium luitur. Nocte tota ieiuni mutique perstant.
5.47.4Böylece efendinin yanında konuşmasına izin verilmeyenler efendileri hakkında konuşur. Oysa yalnız efendilerinin yanında değil, onlarla birlikte konuşabilen, ağızları dikilmemiş eski zaman köleleri, efendileri için boyunlarını uzatmaya, onların başına gelecek tehlikeyi kendi başlarına çekmeye hazırdı; şölenlerde konuşurlardı, ama işkence altında susarlardı.
Sic fit, ut isti de domino loquantur, quibus coram domino loqui non licet. At illi, quibus non tantum coram dominis, sed cum ipsis erat sermo, quorum os non consuebatur, parati erant pro domino porrigere cervicem, periculum inminens in caput suum avertere; in conviviis loquebantur, sed in tormentis tacebant.
5.47.5Sonra aynı kibirden doğmuş şu atasözü dolaşıyor: köle sayısı kadar düşman vardır. Onlar bizim düşmanımız değildir; onları düşman biz yaparız.
Şimdilik öteki zalimce, insanlık dışı davranışları geçiyorum: onları insan gibi değil, yük hayvanı gibi kullandığımızı. Yemeğe uzandığımızda biri tükürükleri siler, bir başkası sedirin altına çömelip sarhoşların artıklarını toplar.
Deinde eiusdem arrogantiae proverbium iactatur, totidem hostes esse quot servos. Non habemus illos hostes, sed facimus. Alia interim crudelia, inhumana praetereo, quod ne tamquam hominibus quidem, sed tamquam iumentis abutimur. Cum ad cenandum discubuimus, alius sputa detergit, alius reliquias temulentorum toro subditus colligit.
5.47.6Bir başkası pahalı kuşları doğrar; usta elini göğüs ve butlar boyunca belli çizgilerle dolaştırıp parçaları ayırır. Zavallı adam, yalnızca semiz kuşları zarifçe kesmek için yaşıyor! Ama bunu hazzı uğruna öğreten, zorunluluktan öğrenenden daha acınacak durumdadır.
Alius pretiosas aves scindit; per pectus et clunes certis ductibus circumferens eruditam manum frusta excutit, infelix, qui huic uni rei vivit, ut altilia decenter secet, nisi quod miserior est, qui hoc voluptatis causa docet quam qui necessitatis discit.
5.47.7Bir başkası, şarap sunan bir uşak, kadın gibi süslenmiş, yaşıyla boğuşuyor; çocukluktan kurtulamıyor, oraya geri sürükleniyor. Artık asker yapısına ermiş olduğu hâlde kılları sürtülerek ya da kökünden yolunarak tüysüz bırakılmış, bütün geceyi uykusuz geçiriyor; geceyi efendisinin sarhoşluğuyla şehveti arasında bölüşüyor: yatak odasında erkek, şölende çocuk.
Alius vini minister in muliebrem modum ornatus cum aetate luctatur; non potest effugere pueritiam, retrahitur, iamque militari habitu glaber retritis pilis aut penitus evulsis tota nocte pervigilat, quam inter ebrietatem domini ac libidinem dividit et in cubiculo vir, in convivio puer est.
5.47.8Bir başkası, misafirleri gözetleme işi kendisine verilmiş zavallı, ayakta durup dalkavuklukları ve boğazlarının ya da dillerinin ölçüsüzlüğüyle yarın tekrar davet edilecek olanları bekler. Buna efendinin damak zevkini inceden inceye bilen erzakçıları ekle: hangi şeyin tadının onu uyardığını, hangisinin görüntüsünün hoşuna gittiğini, midesi bulanırken hangisinin yeniliğiyle canlanabileceğini, artık neye doyduğu için tiksindiğini, o gün neye can attığını bilirler. Efendi bunlarla yemek yemeye katlanamaz ve kölesiyle aynı sofraya oturmayı yüceliğinden bir şey eksiltmek sayar. Tanrılar daha iyisini versin!
Alius, cui convivarum censura permissa est, perstat infelix et exspectat, quos adulatio et intemperantia aut gulae aut linguae revocet in crastinum. Adice obsonatores, quibus dominici palati notitia subtilis est, qui sciunt, cuius illum rei sapor excitet, cuius delectet aspectus, cuius novitate nauseabundus erigi possit, quid iam ipsa satietate fastidiat, quid illo die esuriat. Cum his cenare non sustinet et maiestatis suae deminutionem putat ad eandem mensam cum servo suo accedere. Di melius!
5.47.9Bu kölelerden kaç efendisi var onun! Callistus'un eski efendisinin onun kapısının önünde beklediğini gördüm; ona satış etiketi asan, onu işe yaramaz köleler arasında satışa çıkaran adam, başkaları içeri girerken dışarıda bırakıldı. Tellalın sesini denediği ilk takıma atılmış o köle ona minnetini böyle ödedi: sırası gelince o da onu reddetti, o da onu evine layık görmedi. Efendi Callistus'u satmıştı; ama Callistus da efendisine neler ödetti!
Quot ex istis dominos habet! Stare ante limen Callisti dominum suum vidi et eum, qui illi inpegerat titulum, qui inter reicula mancipia produxerat, aliis intrantibus excludi. Rettulit illi gratiam servus ille in primam decuriam coniectus, in qua vocem praeco experitur; et ipse illum invicem apologavit, et ipse non iudicavit domo sua dignum. Dominus Callistum vendidit; sed domino quam multa Callistus!
5.47.10Kölen dediğin bu adamın senin gibi aynı tohumlardan doğduğunu, aynı göğün altında yaşadığını, senin gibi soluduğunu, senin gibi yaşadığını, senin gibi öldüğünü düşünmek istemez misin? Sen onu hür doğmuş biri olarak nasıl görebilirsen, o da seni köle olarak öyle görebilir. Marius'un bozgununda talih, en parlak biçimde doğmuş, askerlik yoluyla senatoya adım atmaya hazırlanan pek çok kişiyi düşürdü; birini çoban, birini kulübe bekçisi yaptı. Hor gördüğün sırada kendinin de içine düşebileceğin bir talihteki insanı hor gör bakalım!
Vis tu cogitare istum, quem servum tuum vocas, ex isdem seminibus ortum eodem frui caelo, aeque spirare, aeque vivere, aeque mori! tam tu illum videre ingenuum potes quam ille te servum. Mariana clade multos splendidissime natos, senatorium per militiam auspicantes gradum, fortuna depressit, alium ex illis pastorem, alium custodem casae fecit; contemne nunc eius fortunae hominem, in quam transire, dum contemnis, potes.
5.47.11Kendimi büyük bir konuya atıp, karşılarında en kibirli, en zalim, en aşağılayıcı olduğumuz köleleri nasıl kullanmamız gerektiğini tartışmak istemiyorum. Yine de öğüdümün özü şudur: senden aşağıdakiyle, senden üstün olanın seninle yaşamasını istediğin gibi yaşa. Kölene karşı ne kadar şeye hakkın olduğu her aklına geldiğinde, efendinin de sana karşı o kadar şeye hakkı olduğu aklına gelsin.
Nolo in ingentem me locum inmittere et de usu servorum disputare, in quos superbissimi, crudelissimi, contumeliosissimi sumus. Haec tamen praecepti mei summa est: sic cum inferiore vivas, quemadmodum tecum superiorem velis vivere. Quotiens in mentem venerit, quantum tibi in servum liceat, veniat in mentem tantundem in te domino tuo licere.
5.47.12"Ama benim hiç efendim yok," diyorsun. Daha gençsin; belki olur. Hekabe'nin, Kroisos'un, Dareios'un annesinin, Platon'un, Diogenes'in hangi yaşta kölelik etmeye başladığını bilmiyor musun?
At ego, inquis, nullum habeo dominum. Bona aetas est; forsitan habebis. Nescis, qua aetate Hecuba servire coeperit, qua Croesus, qua Darei mater, qua Platon, qua Diogenes?
5.47.13Kölenle merhametle, hatta güler yüzle yaşa; onu sohbetine, danışmana, sofrana kabul et. Burada bütün zevk düşkünleri takımı bana karşı bağıracak: "Bundan daha aşağılık, bundan daha utanç verici bir şey yoktur." Oysa bu aynı kimseleri başkalarının kölelerinin elini öperken yakalayacağım.
Vive cum servo clementer, comiter quoque, et in sermonem illum admitte et in consilium et in convictum. Hoc loco adclamabit mihi tota manus delicatorum: Nihil hac re humilius, nihil turpius. Hos ego eosdem deprehendam alienorum servorum osculantes manum.
5.47.14Atalarımızın efendilerden her türlü kıskançlığı, kölelerden her türlü aşağılanmayı nasıl kaldırdığını bile görmüyor musunuz? Efendiye "ev babası" (pater familiae), kölelere de, mimlerde hâlâ yaşayan bir adla, "ev halkı" (familiares) dediler. Efendilerin kölelerle yalnızca o gün yemek yemesi için değil, o gün mutlaka yemek yemesi için bir bayram koydular; evde onların makam tutmalarına, hüküm vermelerine izin verdiler ve evi küçük bir devlet saydılar.
Ne illud quidem videtis, quam omnem invidiam maiores nostri dominis, omnem contumeliam servis detraxerint? Dominum patrem familiae appellaverunt, servos, quod etiam in mimis adhuc durat, familiares. Instituerunt diem festum, non quo solo cum servis domini vescerentur, sed quo utique; honores illis in domo gerere, ius dicere permiserunt et domum pusillam rem publicam esse iudicaverunt.
5.47.15"Ne yani? Bütün kölelerimi soframa mı oturtacağım?" Bütün hür insanları oturtmadığın kadar. Bazılarını daha bayağı bir iş yaptıkları için, örneğin şu katırcıyı ya da şu sığırtmacı, dışarıda bırakacağımı sanıyorsan yanılıyorsun; onları işlerine göre değil, ahlâklarına göre değerlendireceğim. Herkes ahlâkını kendine kendisi verir, işini ise rastlantı verir. Kimisi layık olduğu için seninle yemek yesin, kimisi layık olsun diye. Çünkü onlarda bayağı insanlarla düşüp kalkmaktan gelen köleye yakışır bir şey varsa, daha saygın kişilerle birlikte yaşamak onu silkip atacaktır.
Quid ergo? Omnes servos admovebo mensae meae? Non magis quam omnes liberos. Erras, si existimas me quosdam quasi sordidioris operae reiecturum, ut puta illum mulionem et illum bubulcum; non ministeriis illos aestimabo, sed moribus. Sibi quisque dat mores, ministeria casus adsignat. Quidam cenent tecum, quia digni sunt, quidam, ut sint. Si quid enim in illis, ex sordida conversatione servile est, honestiorum convictus excutiet.
5.47.16Sevgili Lucilius, dostu yalnızca forumda ve senatoda aramana gerek yok; dikkatle bakarsan evinde de bulursun. İyi bir malzeme çoğu zaman bir usta olmadığı için boşta kalır; dene ve gör. At satın alacak biri atın kendisine değil de eğerine ve gemine bakarsa nasıl aptalsa, bir insanı elbisesinden ya da elbise gibi bizi saran toplumsal konumundan değerlendiren de en büyük aptaldır.
Non est, mi Lucili, quod amicum tantum in foro et in curia quaeras; si diligenter adtenderis, et domi invenies. Saepe bona materia cessat sine artifice; tempta, et experiere. Quemadmodum stultus est, qui equum empturus non ipsum inspicit, sed stratum eius ac frenos, sic stultissimus est, qui hominem aut ex veste aut ex condicione, quae vestis modo nobis circumdata est, aestimat.
5.47.17"Köledir." Ama belki ruhça özgürdür. "Köledir." Bu ona zarar mı verecek? Köle olmayan birini göster bana: biri şehvetine kölelik eder, biri açgözlülüğüne, biri hırsına, hepsi korkuya. Bir yaşlı kadına kölelik eden bir eski konsül göstereyim, bir hizmetçi kıza kölelik eden bir zengin göstereyim, pandomim oyuncularının kölesi olmuş en soylu gençleri göstereyim! Hiçbir kölelik gönüllü kölelikten daha utanç verici değildir.
Bu yüzden şu burnu havada kimseler, kölelerine karşı neşeli olmaktan ve kibirlenmeden üstün olmaktan seni alıkoymasın; senden korkmaktansa sana saygı göstersinler.
Servus est. Sed fortasse liber animo. Servus est. Hoc illi nocebit? Ostende, quis non sit; alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes timori. Dabo consularem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos iuvenes mancipia pantomimorum! Nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant, quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem; colant potius te quam timeant.
5.47.18Biri şimdi, "senden korkmaktansa saygı göstersinler" dediğim için köleleri özgürlük şapkasına çağırdığımı, efendileri yüksek yerlerinden aşağı attığımı söyleyecek. "Gerçekten mi?" der; "efendiye himaye altındakiler gibi, sabah selamına gelenler gibi saygı göstersinler?" Bunu söyleyen, bir tanrıya yeten şeyin efendilere az gelmediğini unutuyor. Saygı gösterilen, sevilir de; sevgi korkuyla karışamaz.
Dicet aliquis nunc me vocare ad pilleum servos et dominos de fastigio suo deicere, quod dixi: colant potius dominum quam timeant. Ita inquit prorsus: colant tamquam clientes, tamquam salutatores? Hoc qui dixerit, obliviscetur id dominis parum non esse, quod deo sat est. Qui colitur, et amatur; non potest amor cum timore misceri.
5.47.19Bu yüzden kölelerinin senden korkmasını istememekle, onları sözle azarlamakla en doğrusunu yaptığına hükmediyorum; dayakla dilsiz hayvanlar uyarılır.
Bizi inciten her şey bize zarar da vermez. Ama sefahat bizi kudurmaya sürükler; öyle ki isteğimize uygun karşılık vermeyen her şey öfkemizi çağırır.
Rectissime ergo facere te iudico, quod timeri a servis tuis non vis, quod verborum castigatione uteris; verberibus muta admonentur. Non quicquid nos offendit, et laedit. Sed ad rabiem nos cogunt pervenire deliciae, ut quicquid non ex voluntate respondit, iram evocet.
5.47.20Kendimize kralların ruhunu giydiriyoruz. Çünkü onlar da hem kendi güçlerini hem başkalarının güçsüzlüğünü unutup, talihlerinin büyüklüğü onları bu tehlikeden tamamen korumuşken, haksızlığa uğramışlar gibi parlar, kudururlar. Bunu bilmez değiller; ama yakınarak zarar verme fırsatı kollarlar: haksızlık edebilmek için haksızlığa uğramış olurlar.
Regum nobis induimus animos. Nam illi quoque obliti et suarum virium et inbecillitatis alienae sic excandescunt, sic saeviunt, quasi iniuriam acceperint, a cuius rei periculo illos fortunae suae magnitudo tutissimos praestat. Nec hoc ignorant, sed occasionem nocendi captant querendo; acceperunt iniuriam ut facerent.
5.47.21Seni daha fazla oyalamak istemem; çünkü senin yüreklendirilmeye ihtiyacın yok. İyi ahlâkın, başka özelliklerinin yanında şu özelliği de vardır: kendinden hoşnuttur, kalıcıdır. Kötülük hafiftir, sık sık değişir; daha iyiye doğru değil, başka bir şeye doğru. Hoşça kal.
Diutius te morari nolo; non est enim tibi exhortatione opus. Hoc habent inter cetera boni mores: placent sibi, permanent. Levis est malitia, saepe mutatur, non in melius, sed in aliud. Vale.
5.48.148. Mektup
Yolculuktan gönderdiğin, yolculuğun kendisi kadar uzun mektubuna sonra cevap vereceğim. Kenara çekilip ne öğütleyeceğimi iyice düşünmem gerek. Çünkü danışan sen de danışıp danışmamayı uzun uzun düşündün; bir soruyu çözmek onu sormaktan daha uzun bir düşünme gerektirdiğine göre, bunu benim ne kadar daha çok yapmam gerek! Hele senin için faydalı olan bir şey, benim için faydalı olan başka bir şeyse. Yine mi Epikurosçu gibi konuşuyorum?
Ad epistulam, quam mihi ex itinere misisti, tam longam quam ipsum iter fuit, postea rescribam. Seducere me debeo et quid suadeam circumspicere. Nam tu quoque, qui consulis, diu an consuleres cogitasti; quanto magis hoc mihi faciendum est, cum longiore mora opus sit, ut sol vas quaestionem quam ut proponas? Utique cum aliud tibi expediat, aliud mihi. Iterum ego tamquam Epicureus loquor?
5.48.2Hayır, benim için de senin için faydalı olan şey faydalıdır; yoksa seni ilgilendiren her şey benim de işim değilse dost değilim demektir. Dostluk aramızda her şeyde bir ortaklık kurar. Ne iyi ne kötü bir şey tek başımıza başımıza gelir; hayat ortak yaşanır. Yalnız kendine bakan, her şeyi kendi çıkarına çeviren kimse mutlu yaşayamaz; kendin için yaşamak istiyorsan başkası için yaşamalısın.
Mihi vero idem expedit, quod tibi; aut non sum amicus, nisi quicquid agitur ad te pertinens, meum est. Consortium rerum omnium inter nos facit amicitia. Nec secundi quicquam singulis est nec adversi; in commune vivitur. Nec potest quisquam beate degere, qui se tantum intuetur, qui omnia ad utilitates suas convertit; alteri vivas oportet, si vis tibi vivere.
5.48.3Bizi insanlarla insan olarak kaynaştıran ve insan soyunun ortak bir hukuku olduğuna hükmeden bu topluluk özenle ve titizlikle gözetilirse, sözünü ettiğim o daha içten topluluğu, dostluğu beslemeye de çok katkıda bulunur. Çünkü bir insanla birçok şeyi ortak olan, bir dostla her şeyi ortak olacaktır.
Haec societas diligenter et sancte observata, quae nos homines hominibus miscet et iudicat aliquod esse commune ius generis humani, plurimum ad illam quoque, de qua loquebar, interiorem societatem amicitiae colendam proficit. Omnia enim cum amico communia habebit, qui multa cum homine.
5.48.4Lucilius, insanların en iyisi, şu ince düşünürlerden "dost" kelimesinin kaç anlamda söylendiğini, "insan"ın ne çok şey ifade ettiğini değil de bir dosta, bir insana neyi borçlu olduğumu öğrenmeyi yeğlerim. İşte bilgelik ve akılsızlık ayrı yönlere gidiyor; hangisine katılayım? Hangi tarafa gitmemi buyuruyorsun? Biri için her insan dost yerine geçer, öteki için dost bile insan yerine geçmez. Biri dostu kendisi için edinir, öteki kendini dostu için hazırlar. Sen ise benim için kelimeleri büküyor, heceleri ayırıyorsun.
Hoc, Lucili virorum optime, mihi ab istis subtilibus praecipi malo, quid amico praestare debeam, quid homini, quam quot modis amicus dicatur, et homo quam multa significet. In diversum ecce sapientia et stultitia discedunt; cui accedo? In utram ire partem iubes? Illi homo pro amico est, huic amicus non est pro homine. Ille amicum sibi parat, hic se amico. Tu mihi verba distorques et syllabas digeris.
5.48.5Elbette, en kurnaz soruları kurmazsam, doğrudan doğan yalanı yanlış bir sonuçla bağlamazsam, kaçınılması gerekenleri aranması gerekenlerden ayıramam! Utanıyorum: bu kadar ciddi bir işte yaşlı başlı adamlar oyun oynuyoruz.
Scilicet nisi interrogationes vaferrimas struxero et conclusione falsa a vero nascens mendacium adstrinxero, non potero a fugiendis petenda secernere. Pudet me; in re tam seria senes ludimus.
5.48.6"Fare bir hecedir. Fare peynir kemirir; öyleyse hece peynir kemirir." Farz et ki bunu çözemiyorum. Bu bilgisizlikten başıma hangi tehlike gelir? Ne sakıncası olur? Şüphesiz bir gün kapanla hece yakalamaktan ya da biraz dikkatsiz davranırsam bir kitabın peynirimi yemesinden korkmalıyım! Meğer şu çıkarım daha zekice olmasın: "Fare bir hecedir. Hece ise peynir kemirmez; öyleyse fare peynir kemirmez."
Mus syllaba est. Mus autem caseum rodit; syllaba ergo caseum rodit. Puta nunc me istuc non posse solvere. Quod mihi ex ista inscientia periculum inminet? Quod incommodum? Sine dubio verendum est, ne quando in muscipulo syllabas capiam aut ne quando, si neglegentior fuero, caseum liber comedat. Nisi forte illa acutior est collectio: Mus syllaba est. Syllaba autem caseum non rodit; mus ergo caseum non rodit.
5.48.7Ne çocukça saçmalıklar! Bunun için mi kaşlarımızı çattık? Bunun için mi sakal bıraktık? Asık suratla, sapsarı yüzle öğrettiğimiz şey bu mu?
Felsefenin insan soyuna ne vaat ettiğini bilmek ister misin? Öğüt. Birini ölüm çağırıyor, birini yoksulluk yakıyor, birini başkasının ya da kendi zenginliği eziyor. Biri kötü talihten tiksiniyor, öteki kendi parlak talihinden kaçmak istiyor. Bunu insanlar hırpalıyor, onu tanrılar.
O pueriles ineptias! In hoc supercilia subduximus? In hoc barbam demisimus? Hoc est, quod tristes docemus et pallidi? Vis scire, quid philosophia promittat generi humano? Consilium. Alium mors vocat, alium paupertas urit, alium divitiae vel alienae torquent vel suae. Ille malam fortunam horret, hic se felicitati suae subducere cupit. Hunc homines male habent, illum di.
5.48.8Bana bu oyuncakları neden kuruyorsun? Şaka yapacak yer değil burası; sen bedbahtların yardımına çağrıldın. Kazazedelere, tutsaklara, hastalara, yoksullara, kaldırılmış baltanın altına başını uzatmış olanlara yardım edeceğine söz verdin. Nereye sapıyorsun? Ne yapıyorsun?
Seninle oyun oynadığın bu adam korkuyor; ona yardım et, ilmekte asılı duranların cezasından onu kurtar. Her yandan herkes sana ellerini uzatıyor; mahvolmuş ve mahvolmak üzere olan hayatları için bir yardım diliyorlar; bütün umutları ve dayanakları sende. Onları bu büyük çalkantıdan çekip çıkarmanı, dağılmış ve yolunu şaşırmış olanlara hakikatin parlak ışığını göstermeni istiyorlar.
Quid mihi lusoria ista conponis? Non est iocandi locus; ad miseros advocatus es. Opem laturum te naufragis, captis, aegris, egentibus, intentae securi subiectum praestantibus caput pollicitus es. Quo diverteris? Quid agis? Hic, cum quo ludis, timet; succurre, †quidquid laqueti res pendentium penis. † Omnes undique ad te manus tendunt, perditae vitae perituraeque auxilium aliquod inplorant, in te spes opesque sunt. Rogant, ut ex tanta illos volutatione extrahas, ut disiectis et errantibus clarum veritatis lumen ostendas.
5.48.9Söyle onlara: tabiat neyi gerekli, neyi gereksiz kılmıştır, ne kolay kanunlar koymuştur; onları izleyenler için hayat ne hoş, ne rahattır; tabiattan çok kanaate güvenenlerinki ise ne acı ve karmaşıktır.
Önce bu oyuncakların onların dertlerinin hangi kısmını hafifleteceğini öğretirsen, dertleri hafifletmeye yaradıklarına inanırım. Bunlardan hangisi arzuları giderir? Hangisi onları ölçüye vurur? Keşke yalnızca faydasız olsalardı! Zarar veriyorlar. İstediğin zaman sana apaçık göstereceğim: bu kılı kırk yaran inceliklere atılan soylu bir yaradılış ufalanır ve zayıflar.
Dic, quid natura necessarium fecerit, quid supervacuum, quam faciles leges posuerit, quam iucunda sit vita, quam expedita illas sequentibus, quam acerba et inplicita eorum, qui opinioni plus quam naturae crediderunt. Ad horum mala levanda valere lusoria ista crediderim, si prius docueris, quam partem eorum levatura sint. Quid istorum cupiditates demit? Quid temperat? Utinam tantum non prodessent! Nocent. Hoc tibi, cum voles, manifestissimum faciam, comminui et debilitari generosam indolem in istas argutias coniectam.
5.48.10Talihe karşı savaşacak olanlara ne silahlar uzattıklarını, onları nasıl donattıklarını söylemeye utanıyorum. En yüksek iyiye bu yoldan mı gidilir? Felsefenin şu "ya şöyleyse"leri, "meğer"leriyle, praetorun ilan tahtası önünde oturan dava vekillerine bile yakışmayacak utanç verici, yüz kızartıcı itirazlarla mı? Sorduğunuz kişiyi bile bile tuzağa düşürdüğünüzde, onun bir usul hatasıyla davayı kaybetmiş görünmesini sağlamaktan başka ne yapıyorsunuz? Ama praetor davayı kaybedenleri nasıl eski hâllerine döndürürse, felsefe de bunları eski hâllerine döndürür.
Pudet dicere, contra fortunam militaturis quae porrigant tela, quemadmodum illos subornent. Hac ad summum bonum itur? Per istud philosophia sive nive et turpes infamesque etiam ad album sedentibus exceptiones? Quid enim aliud agitis, cum eum, quem interrogatis, scientes in fraudem inducitis, quam ut formula cecidisse videatur? Sed quemadmodum illos praetor, sic hos philosophia in integrum restituit.
5.48.11Büyük vaatlerden neden vazgeçiyorsunuz? Altının parıltısının gözlerimi kılıcın parıltısından daha fazla kamaştırmayacağını, herkesin dilediğini de herkesin korktuğunu da büyük bir sarsılmazlıkla ayaklar altına alacağımı sağlayacağınızı büyük laflarla söyledikten sonra, neden dilbilgicilerin alfabesine iniyorsunuz? Ne diyorsunuz?
Yıldızlara böyle mi gidilir?
Çünkü felsefenin bana vaat ettiği şey, beni tanrıya eşit kılmaktır. Buna davet edildim, bunun için geldim; sözünü tut.
Quid disceditis ab ingentibus promissis et grandia locuti, effecturos vos, ut non magis auri fulgor quam gladii praestringat oculos meos, ut ingenti constantia et quod omnes optant et quod omnes timent calcem, ad grammaticorum elementa descenditis? Quid dicitis? Sic itur ad astra? Hoc enim est, quod mihi philosophia promittit, ut parem deo faciat. Ad hoc invitatus sum, ad hoc veni; fidem praesta.
5.48.12Öyleyse, sevgili Lucilius, kendini elinden geldiğince filozofların bu itirazlarından ve ön itirazlarından uzak tut. İyiliğe açık ve sade olan yakışır. Önümüzde çok ömür kalmış olsaydı bile, zorunlu olanlara yetsin diye onu tutumlu harcamak gerekirdi; şimdi zaman bu kadar kıtken gereksiz şeyleri öğrenmek ne delilik! Hoşça kal.
Quantum potes ergo, mi Lucili, reduc te ab istis exceptionibus et praescriptionibus philosophorum. Aperta decent et simplicia bonitatem. Etiam si multum superesset aetatis, parce dispensandum erat, ut sufficeret necessariis; nunc quae dementia est supervacua discere in tanta temporis egestate? Vale.
5.49.149. Mektup
Sevgili Lucilius, bir dostu hatırlamak için bir yerin uyarısına ihtiyaç duyan kimse gerçekten tembel ve ihmalkârdır; yine de tanıdık yerler bazen ruhumuzda saklı duran özlemi uyandırır. Sönmüş bir hatırayı geri getirmezler, ama uyuyanı kışkırtırlar; tıpkı yas tutanların acısını, zamanla yatışmış olsa bile, ölenin sevdiği küçük bir kölenin, bir elbisenin ya da bir evin tazelemesi gibi.
İşte Campania, özellikle de Neapolis ve senin Pompeii'nin görüntüsü sana duyduğum özlemi inanılmaz biçimde tazeledi; bütünüyle gözümün önündesin. Tam şu anda senden ayrılıyorum. Gözyaşlarını yuttuğunu ve bastırmaya çalışırken dışarı taşan duygularına yeterince direnemediğini görüyorum. Seni daha şimdi kaybetmiş gibiyim.
Est quidem, mi Lucili, supinus et neglegens, qui in amici memoriam ab aliqua regione admonitus inducitur; tamen repositum in animo nostro desiderium loca interdum familiaria evocant nec extinctum memoriam reddunt, sed quiescentem inritant, sicut dolorem lugentium, etiam si mitigatus est tempore, aut servulus familiaris amisso aut vestis aut domus renovat. Ecce Campania et maxime Neapolis ac Pompeiorum tuorum conspectus incredibile est quam recens desiderium tui fecerint; totus mihi in oculis es. Cum maxime a te discedo. Video lacrimas conbibentem et adfectibus tuis inter ipsam coercitionem exeuntibus non satis resistentem. Modo amisisse te videor.
5.49.2Hatırlarsan, hangi şey "daha şimdi" değil ki? Daha şimdi filozof Sotion'un yanında çocuk olarak oturuyordum, daha şimdi dava savunmaya başladım, daha şimdi savunmak istemez oldum, daha şimdi savunamaz oldum. Zamanın hızı sonsuzdur; geriye bakanlara daha açık görünür. Çünkü şimdiye dalmış olanları aldatır; baş döndürücü kaçışının geçişi öyle yumuşaktır.
Quid enim non modo est, si recorderis? Modo apud Sotionem philosophum puer sedi, modo causas agere coepi, modo desii velle agere, modo desii posse. Infinita est velocitas temporis, quae magis apparet respicientibus. Nam ad praesentia intentos fallit; adeo praecipitis fugae transitus lenis est.
5.49.3Bunun sebebini mi soruyorsun? Geçen bütün zaman aynı yerdedir; hep birlikte görünür, bir arada yatar. Her şey aynı uçuruma düşer. Üstelik bütünü kısa olan bir şeyde uzun aralıklar olamaz. Yaşadığımız bir noktadır, hatta noktadan da küçük. Ama tabiat bu en küçük şeyi bile daha uzun bir sürenin görünüşüne bürüyerek alaya almıştır: bir kısmından bebekliği, bir kısmından çocukluğu, bir kısmından gençliği, bir kısmından gençlikten yaşlılığa doğru bir inişi, bir kısmından da yaşlılığın kendisini yapmıştır. Ne dar bir yere ne çok basamak koymuş!
Causam huius rei quaeris? Quicquid temporis transit, eodem loco est; pariter aspicitur, una iacet. Omnia in idem profundum cadunt. Et alioqui non possunt longa intervalla esse in ea re, quae tota brevis est. Punctum est quod vivimus et adhuc puncto minus. Sed et hoc minimum specie quadam longioris spatii natura derisit; aliud ex hoc infantiam fecit, aliud pueritiam, aliud adulescentiam, aliud inclinationem quandam ab adulescentia ad senectutem, aliud ipsam senectutem. In quam angusto quodam quot gradus posuit!
5.49.4Seni daha şimdi uğurladım; yine de bu "daha şimdi" ömrümüzün iyice bir parçasıdır; bir gün tükenecek olan ömrün kısalığını düşünelim. Zaman bana eskiden bu kadar hızlı görünmezdi; şimdi akışı inanılmaz geliyor; ya bitiş çizgisinin yaklaştığını hissettiğim için, ya da dikkat etmeye ve kaybımı hesaplamaya başladığım için.
Modo te prosecutus sum; et tamen hoc modo aetatis nostrae bona portio est, cuius brevitatem aliquando defecturam cogitemus. Non solebat mihi tam velox tempus videri; nunc incredibilis cursus apparet, sive quia admoveri lineas sentio, sive quia adtendere coepi et conputare damnum meum.
5.49.5Bu yüzden, en büyük özenle korunsa bile zorunlu olanlara yetmeyen bu zamanın büyük kısmını gereksiz şeylere harcayanlara daha çok kızıyorum. Cicero, ömrü iki katına çıksa bile lirik şairleri okumaya vakti olmayacağını söyler; diyalektikçileri de aynı yere koy; onların saçmalığı daha kasvetlidir. Lirik şairler açıkça eğlenir; diyalektikçiler ise bir iş yaptıklarını sanırlar.
Eo magis itaque indignor aliquos ex hoc tempore, quod sufficere ne ad necessaria quidem potest, etiam si custoditum diligentissime fuerit, in supervacua maiorem partem erogare. Negat Cicero, si duplicetur sibi aetas, habiturum se tempus, quo legat lyricos; eodem loco pone dialecticos; tristius inepti sunt. Illi ex professo lasciviunt, hi agere ipsos aliquid existimant.
5.49.6Bunlara göz atılmaması gerektiğini söylemiyorum; ama yalnızca göz atılmalı ve eşikten selamlanmalıdır; tek amaç, aldatılmamak ve onlarda büyük ve gizli bir iyilik olduğuna hükmetmemektir.
Çözmektense hor görmenin daha incelikli olduğu bir soruyla kendini neden işkenceye sokup eritiyorsun? Ufak tefek şeyleri toplamak, kaygısızca ve rahatça göç edenin işidir; düşman arkadan sıkıştırırken ve askere yola çıkması buyrulduğunda, zorunluluk barışın boş vaktinin topladığı her şeyi silkip atar.
Nec ego nego prospicienda ista, sed prospicienda tantum et a limine salutanda in hoc unum, ne verba nobis dentur et aliquid esse in illis magni ac secreti boni iudicemus. Quid te torques et maceras in ea quaestione, quam subtilius est contempsisse quam solvere? Securi est et ex commodo migrantis minuta conquirere; cum hostis instat a tergo et movere se iussus est miles, necessitas excutit quicquid pax otiosa collegerat.
5.49.7Belirsiz anlama düşen kelimelerin peşine düşüp kurnazlığımı onlarda denemeye vaktim yok.
Bak, hangi halklar toplanıyor, hangi surlar kapılarını kapayıp
kılıç biliyor.
Çevremde yankılanan bu savaş gürültüsünü büyük bir yüreklilikle dinlemeliyim.
Non vacat mihi verba dubie cadentia consectari et vafritiam in illis meam experiri. Adspice qui coeant populi, quae moenia clusis Ferrum acuant portis. Magno mihi animo strepitus iste belli circumsonantis exaudiendus est.
5.49.8Yaşlılar ve kadınlar surları güçlendirmek için taş yığarken, silahlı gençlik kapıların içinde çıkış işaretini beklerken ya da isterken, düşman mızrakları kapılarda titreşirken ve toprağın kendisi lağımlardan ve tünellerden sarsılırken, ben boş boş oturup şöyle küçük sorular sorsam herkese haklı olarak deli görünürdüm: "Kaybetmediğin şeye sahipsin. Boynuzlarını kaybetmedin; öyleyse boynuzların var"; ya da bu keskin sayıklamanın örneğine göre uydurulmuş başka sorular.
Demens omnibus merito viderer, si cum saxa in munimentum murorum senes feminaeque congererent, cum iuventus intra portas armata signum eruptionis expectaret aut posceret, cum hostilia in portis tela vibrarent et ipsum solum suffossionibus et cuniculis tremeret, sederem otiosus et eiusmodi quaestiunculas ponens: Quod non perdidisti, habes. Cornua autem non perdidisti; cornua ergo habes aliaque ad exemplum huius acutae delirationis concinnata.
5.49.9Oysa bunlara emek harcarsam sana aynı ölçüde deli görünebilirim; çünkü şimdi de kuşatma altındayım. Ama o zaman kuşatılmış biri olarak tehlike beni dışarıdan tehdit ederdi, sur beni düşmandan ayırırdı; şimdi ise ölümcül olan şeyler benimle birlikte. Bu saçmalıklara vaktim yok; elimde büyük bir iş var. Ne yapayım? Ölüm beni izliyor, hayat kaçıyor; bunlara karşı bana bir şey öğret.
Atqui aeque licet tibi demens videar, si istis inpendero operam; et nunc obsideor. Tunc tamen periculum mihi obsesso externum inmineret, murus me ab hoste secerneret; nunc mortifera mecum sunt. Non vaco ad istas ineptias; ingens negotium in manibus est. Quid agam? Mors me sequitur, fugit vita; adversus haec me doce aliquid.
5.49.10Ölümden kaçmamamı, hayatın da benden kaçmamasını sağla. Güç olana karşı beni yüreklendir, kaçınılmaz olana karşı gönül rahatlığı ver. Zamanımın darlığını genişlet. Hayatın iyiliğinin süresinde değil, kullanımında olduğunu öğret; uzun yaşamış birinin az yaşamış olabileceğini, hatta bunun pek sık olduğunu öğret. Uyumaya giderken bana "Uyanmayabilirsin" de; uyandığımda "Bir daha uyumayabilirsin" de. Çıkarken "Geri dönmeyebilirsin" de; dönerken "Bir daha çıkmayabilirsin" de.
Effice, ut ego mortem non fugiam, vita me non effugiat. Exhortare adversus difficilia, adde aequanimitatem adversus inevitabilia. Angustias temporis mei laxa. Doce non esse positum bonum vitae in spatio eius, sed in usu, posse fieri, immo saepissime fieri, ut qui diu vixit, parum vixerit. Dic mihi dormituro: Potes non expergisci; dic experrecto: Potes non dormire amplius. Dic exeunti: Potes non reverti; dic redeunti: Potes non exire.
5.49.11Hayatı ölümden ayıran mesafenin yalnızca deniz yolculuğunda en küçük olduğunu sanıyorsan yanılıyorsun; aralık her yerde aynı incelikte. Ölüm kendini her yerde bu kadar yakın göstermez; ama her yerde bu kadar yakındır.
Bu karanlıkları dağıt; o zaman bana, zaten hazır olduğum şeyleri daha kolay öğretirsin. Tabiat bizi öğrenmeye yatkın yarattı ve bize yetkin olmayan ama yetkinleştirilebilecek bir akıl verdi.
Erras, si in navigatione tantum existimas minimum esse, quo a morte vita diducitur; in omni loco aeque tenue intervallum est. Non ubique se mors tam prope ostendit; ubique tam prope est. Has tenebras discute; et facilius ea trades, ad quae praeparatus sum. Dociles natura nos edidit et rationem dedit inperfectam, sed quae perfici posset.
5.49.12Benimle adalet üzerine, saygı borcu üzerine, tutumluluk üzerine, iffetin her iki türü üzerine tartış: başkasının bedeninden uzak durmayı gerektireni ve kendi bedenine özen göstermeyi gerektireni. Beni dolambaçlı yollardan götürmezsen, yöneldiğim yere daha kolay ulaşırım. Çünkü o tragedya şairinin dediği gibi,
Hakikatin dili sadedir.
Bu yüzden onu karmaşıklaştırmamalı; çünkü büyük işlere girişen ruhlara bu sinsi kurnazlıktan daha az yakışan bir şey yoktur. Hoşça kal.
De iustitia mihi, de pietate disputa, de frugalitate, de pudicitia utraque, et illa, cui alieni corporis abstinentia est, et hac, cui sui cura. Si me nolueris per devia ducere, facilius ad id, quo tendo, perveniam. Nam ut ait ille tragicus, Veritatis simplex oratio est. Ideoque illam inplicari non oportet; nec enim quicquam minus convenit quam subdola ista calliditas animis magna conantibus. Vale.
5.50.150. Mektup
Mektubunu, gönderdiğin tarihten aylar sonra aldım. Bu yüzden getirene ne yaptığını sormayı gereksiz buldum. Hatırlıyorsa, hafızası pek iyi demektir! Yine de umarım artık öyle yaşıyorsundur ki nerede olursan ol, ne yaptığını bileyim. Çünkü her gün kendini daha iyi yapmaktan, yanılgılarından bir şey bırakmaktan, şeylerin kusuru sandığın kusurların kendi kusurların olduğunu anlamaktan başka ne yapıyorsun ki? Bazı kusurları yerlere ve zamanlara yükleriz. Oysa onlar, nereye gidersek gidelim, peşimizden geleceklerdir.
Epistulam tuam accepi post multos menses quam miseras. Supervacuum itaque putavi ab eo, qui adferebat, quid ageres quaerere. Valde enim bonae memoriae est, si meminit! Et tamen spero te sic iam vivere, ut ubicumque eris, sciam quid agas. Quid enim aliud agis quam ut meliorem te ipse cottidie facias, ut aliquid ex erroribus ponas, ut intellegas tua vitia esse, quae putas rerum? Quaedam enim locis et temporibus adscribimus. At illa, quocumque transierimus, secutura sunt.
5.50.2Karımın soytarısı Harpaste'nin evimde miras kalmış bir yük olarak kaldığını biliyorsun. Ben bu ucubelerden son derece tiksinirim; bir soytarıyla eğlenmek istersem onu uzakta aramam gerekmez: kendime gülerim. Bu soytarı kadın birden görmez oldu. Sana inanılmaz ama gerçek bir şey anlatıyorum: kör olduğunu bilmiyor. Bakıcısından durmadan başka bir yere taşınmalarını istiyor. Evin karanlık olduğunu söylüyor.
Harpasten, uxoris meae fatuam, scis hereditarium onus in domo mea remansisse. Ipse enim aversissimus ab istis prodigiis sum; si quando fatuo delectari volo, non est mihi longe quaerendus; me rideo. Haec fatua subito desiit videre. Incredibilem rem tibi narro, sed veram: nescit esse se caecam. Subinde paedagogum suum rogat ut migret. Ait domum tenebricosam esse.
5.50.3Onda güldüğümüz şeyin hepimizin başına geldiğini iyice bil: kimse açgözlü olduğunu, kimse hırslı olduğunu anlamaz. Körler yine de bir rehber ararlar; biz ise rehbersiz dolaşır ve şöyle deriz: "Ben makam düşkünü değilim, ama Roma'da kimse başka türlü yaşayamaz. Ben savurgan değilim, ama şehrin kendisi büyük masraflar istiyor. Öfkeli olmam, henüz belli bir hayat tarzı kurmamış olmam benim kusurum değil; bunu gençlik yapıyor."
Hoc quod in illa ridemus, omnibus nobis accidere liqueat tibi; nemo se avarum esse intellegit, nemo cupidum. Caeci tamen ducem quaerunt, nos sine duce erramus et dicimus: Non ego ambitiosus sum, sed nemo aliter Romae potest vivere. Non ego sumptuosus sum, sed urbs ipsa magnas inpensas exigit Non est meum vitium, quod iracundus sum, quod nondum constitui certum genus vitae; adulescentia haec facit.
5.50.4Kendimizi neden aldatıyoruz? Kötülüğümüz dışarıda değil; içimizde, tam bağrımızda oturuyor; sağlığa güçlükle kavuşmamızın sebebi de hasta olduğumuzu bilmememizdir.
Tedavi olmaya başlasak bile, bunca hastalığın bunca gücünü ne zaman dağıtacağız? Oysa şimdi hekim bile aramıyoruz; taze bir kusur için çağrılsa işi daha az olurdu. Körpe ve acemi ruhlar doğruyu göstereni izlerdi.
Quid nos decipimus? Non est extrinsecus malum nostrum; intra nos est, in visceribus ipsis sedet, et ideo difficulter ad sanitatem pervenimus, quia nos aegrotare nescimus. Si curari coeperimus, quando tot morborum tantas vires discutiemus? Nunc vero ne quaerimus quidem medicum, qui minus negotii haberet, si adhiberetur ad recens vitium. Sequerentur teneri et rudes animi recta monstrantem.
5.50.5Tabiattan uzaklaşmış olandan başka kimse tabiata güçlükle geri götürülmez. İyi bir zihni öğrenmekten utanıyoruz; ama vallahi, bu işin hocasını aramak utanç vericiyse, bu kadar büyük bir iyiliğin bize tesadüfen bulaşabileceğinden de umudu kesmeli.
Çalışmak gerekiyor; doğrusunu söylemek gerekirse, dediğim gibi, ruhumuzu çarpıklığı katılaşmadan önce biçimlendirmeye ve düzeltmeye başlarsak, emek de büyük değildir. Ama katılaşmış olanlardan da umudumu kesmiyorum.
Nemo difficulter ad naturam reducitur, nisi qui ab illa defecit. Erubescimus discere bonam mentem; at mehercules, si turpe est magistrum huius rei quaerere, illud desperandum est, posse nobis casu tantum bonum induere. Laborandum est, et ut verum dicam, ne labor quidem magnus est, si modo, ut dixi, ante animum nostrum formare incipimus et recorrigere, quam indurescat pravitas eius. Sed nec indurata despero.
5.50.6Direngen bir çabanın ve dikkatli, titiz bir özenin alt edemeyeceği hiçbir şey yoktur; meşe gövdelerini ne kadar eğri olsalar da doğrultabilirsin. Isı eğrilmiş kirişleri düzeltir; başka türlü büyümüş olanlar da kullanımımızın gerektirdiği biçime sokulur. Esnek ve her türlü sıvıdan daha uysal olan ruh biçimi ne kadar daha kolay alır! Çünkü ruh, belli bir hâlde bulunan bir soluktan başka nedir? Soluğun, ne kadar inceyse öteki bütün maddelerden o kadar daha kolay işlendiğini görürsün.
Nihil est, quod non expugnet pertinax opera et intenta ac diligens cura; robora in rectum quamvis flexa revocabis. Curvatas trabes calor explicat et aliter natae in id finguntur, quod usus noster exigit; quanto facilius animus accipit formam, flexibilis et omni umore obsequentior. Quid enim est aliud animus quam quodam modo se habens spiritus? Vides autem tanto spiritum esse faciliorem omni alia materia, quanto tenuior est.
5.50.7Sevgili Lucilius, kötülüğün bizi şimdiden ele geçirmiş olması, uzun süredir bize sahip olması, bizim için iyi umut beslemene engel olmasın; kimseye iyi zihin kötüsünden önce gelmez. Hepimiz önceden işgal edilmişiz. Faziletleri öğrenmek, kusurları unutmaktır.
Illud, mi Lucili, non est quod te inpediat, quo minus de nobis bene speres, quod malitia nos iam tenet, quod diu in possessione nostri est; ad neminem ante bona mens venit quam mala. Omnes praeoccupati sumus. Virtutes discere vitia dediscere est.
5.50.8Kendimizi düzeltmeye daha büyük bir yüreklilikle girişmeliyiz; çünkü bir kez bize verilen iyiye sonsuza dek sahip olunur; fazilet unutulmaz. Zıtlar yabancı bir yerde kötü tutunur, bu yüzden itilip kovulabilirler; kendi yerlerine gelen şeyler ise sadakatle oturur. Fazilet tabiata uygundur, kusurlar ona düşman ve hasımdır.
Eo maiore animo ad emendationem nostri debemus accedere, quod semel traditi nobis boni perpetua possessio est; non dediscitur virtus. Contraria enim male in alieno haerent, ideo depelli et exturbari possunt; fideliter sedent, quae in locum suum veniunt. Virtus secundum naturam est, vitia inimica et infesta sunt.
5.50.9Ama kabul edilen faziletler nasıl çıkıp gidemezse ve onları korumak kolaysa, onlara doğru yola çıkış da öyle zordur; çünkü denenmemiş şeylerden korkmak zayıf ve hasta bir zihnin özelliğidir. Bu yüzden zihin başlamaya zorlanmalıdır; sonra ilaç acı değildir. Çünkü iyileştirirken hemen hoşa gider. Öteki ilaçların hazzı iyileşmeden sonra gelir; felsefe ise hem sağlık verici hem tatlıdır. Hoşça kal.
Sed quemadmodum virtutes receptae exire non possunt facilisque earum tutela est, ita initium ad illas eundi arduum, quia hoc proprium inbecillae mentis atque aegrae est, formidare inexperta. Itaque cogenda est, ut incipiat; deinde non est acerba medicina. Protinus enim delectat, dum sanat. Aliorum remediorum post sanitatem voluptas est, philosophia pariter et salutaris et dulcis est. Vale.
5.51.151. Mektup
Herkes elinden geldiğince, sevgili Lucilius! Sen orada Etna'ya, Sicilya'nın o yüksek ve en ünlü dağına sahipsin. Messalla'nın, ya da Valgius'un (çünkü ikisinde de okudum), ona neden "eşsiz" dediğini bulamıyorum; çünkü pek çok yer ateş kusar, yalnız yüksek yerler de değil (gerçi bu daha sık olur, çünkü ateş elbette en yükseğe çıkar), alçak yerler de. Biz elimizden geldiği kadarıyla Baiae'yle yetiniyoruz; oraya vardığımın ertesi günü ayrıldım. Bazı tabiî güzellikleri olsa da sefahat orayı kendi şenlik yeri olarak seçtiği için kaçınılması gereken bir yer.
Quomodo quisque potest, mi Lucili! Tu istic habes Aetnam, editum illum ac nobilissimum Siciliae montem, quem quare dixerit Messala unicum, sive Valgius, apud utrumque enim legi, non reperio, cum plurima loca evomant ignem, non tantum edita, quod crebrius evenit, videlicet quia ignis in altissimum effertur, sed etiam iacentia. Nos utcumque possumus, contenti sumus Bais, quas postero die quam adtigeram reliqui, locum ob hoc devitandum, cum habeat quasdam naturales dotes, quia illum sibi celebrandum luxuria desumpsit.
5.51.2Ne yani? Bir yere düşmanlık mı ilan etmeli? Hiç de değil. Ama bilge ve dürüst bir adama nasıl bir giysi ötekinden daha çok yakışırsa, o hiçbir renkten nefret etmeyip bazı renkleri yalnızca tutumluluğu benimsemiş biri için pek uygun bulmazsa, bilge ya da bilgeliğe yönelen bir adamın iyi ahlâka yabancı sayıp kaçınacağı bir bölge de vardır.
Quid ergo? Ulli loco indicendum est odium? Minime. Sed quemadmodum aliqua vestis sapienti ac probo viro magis convenit quam aliqua, nec ullum colorem ille odit, sed aliquem parum putat aptum esse frugalitatem professo; sic regio quoque est, quam sapiens vir aut ad sapientiam tendens declinet tamquam alienam bonis moribus.
5.51.3Bu yüzden inzivaya çekilmeyi düşünen kişi asla Kanopos'u seçmez, gerçi Kanopos kimsenin ölçülü olmasını yasaklamaz; Baiae'yi de seçmez; bu yerler kusurların hanı olmaya başladı. Orada sefahat kendine en çok izni verir; orada, sanki o yere bir serbestlik borçluymuş gibi, daha çok gevşer.
Itaque de secessu cogitans numquam Canopum eliget, quamvis neminem Canopus esse frugi vetet, ne Baias quidem; deversorium vitiorum esse coeperunt. Illic sibi plurimum luxuria permittit, illic, tamquam aliqua licentia debeatur loco, magis solvitur.
5.51.4Yalnız bedenimiz için değil, ahlâkımız için de sağlıklı bir yer seçmeliyiz. İşkencecilerin arasında oturmak istemediğim gibi, meyhanelerin arasında da oturmak istemem. Kıyılarda dolaşan sarhoşları, gemicilerin cümbüşlerini, koro şarkılarıyla çınlayan gölleri ve kanunlardan kurtulmuş gibi yalnız günah işlemekle kalmayıp günahını ilan eden sefahatin öteki gösterilerini görmenin ne gereği var?
Non tantum corpori, sed etiam moribus salubrem locum eligere debemus. Quemadmodum inter tortores habitare nolim, sic ne inter popinas quidem. Videre ebrios per litora errantes et comessationes navigantium et symphoniarum cantibus strepentes lacus et alia, quae velut soluta legibus luxuria non tantum peccat, sed publicat, quid necesse est?
5.51.5Kusurların kışkırtıcılarından olabildiğince uzağa kaçmaya çalışmalıyız. Ruh katılaştırılmalı ve hazların okşayışlarından uzaklara çekilmelidir. Tek bir kış karargâhı Hannibal'i gevşetti; karlara ve Alplere boyun eğmemiş o adamı Campania'nın ılık rahatlıkları güçsüz bıraktı. Silahla yendi, kusurlarla yenildi.
Id agere debemus, ut irritamenta vitiorum quam longissime profugiamus. Indurandus est animus et a blandimentis voluptatum procul abstrahendus. Una Hannibalem hiberna solverunt et indomitum illum nivibus atque Alpibus virum enervaverunt fomenta Campaniae. Armis vicit, vitiis victus est.
5.51.6Bizim de savaşmamız gerekiyor, hem de hiçbir zaman dinlenme, hiçbir zaman boş vakit verilmeyen bir savaş türünde. Her şeyden önce hazlar alt edilmeli; gördüğün gibi, vahşi yaradılışları bile kendilerine çektiler. Biri ne büyük bir işe giriştiğini gözünün önüne koyarsa, hiçbir şeyin zevke düşkünce, yumuşakça yapılmaması gerektiğini bilecektir. Benim bu sıcak havuzlarla ne işim var? Bedenleri kurutmak için kuru buharın kapatıldığı terleme odalarıyla ne işim var? Ter, ancak emekle çıksın.
Nobis quoque militandum est, et quidem genere militiae, quo numquam quies, numquam otium datur. Debellandae sunt in primis voluptates, quae, ut vides, saeva quoque ad se ingenia rapuerunt. Si quis sibi proposuerim quantum operis adgressus sit, sciet nihil delicate, nihil molliter esse faciendum. Quid mihi cum istis calentibus stagnis? Quid cum sudatoriis, in quae siccus vapor corpora exhausurus includitur? Omnis sudor per laborem exeat.
5.51.7Hannibal'in yaptığını yapsak, işlerin akışını kesip savaşı bırakarak bedenlerimizi kollamaya koyulsak, herkes bu vakitsiz gevşekliği, zafer kazanmış biri için bile, hele zafer kazanmakta olan biri için, haklı olarak tehlikeli bulup kınardı. Bize, Kartaca sancaklarını izleyenlerden daha az izin vardır; geri çekilirsek daha çok tehlike, direnirsek bile daha çok iş bekler.
Si faceremus, quod fecit Hannibal, ut interrupto cursu rerum omissoque bello fovendis corporibus operam daremus, nemo non intempestivam desidiam victori quoque, nedum vincenti, periculosam merito reprehenderet; minus nobis quam illis Punica signa sequentibus licet, plus periculi restat cedentibus, plus operis etiam perseverantibus.
5.51.8Talih benimle savaşıyor; buyruklarını yerine getirmeyeceğim. Boyunduruğu kabul etmiyorum; hatta daha büyük bir fazilet gerektireni yapıp onu silkip atıyorum. Ruh yumuşatılmamalı; hazza boyun eğersem acıya, emeğe, yoksulluğa da boyun eğmek zorunda kalırım; hırs da öfke de üzerimde aynı hakkı isteyecek; bunca tutkunun arasında parçalanacağım, hatta didik didik edileceğim.
Fortuna mecum bellum gerit; non sum imperata facturus. Iugum non recipio, immo, quod maiore virtute faciendum est, excutio. Non est emolliendus animus; si voluptati cessero, cedendum est dolori, cedendum est labori, cedendum est paupertati; idem sibi in me iuris esse volet et ambitio et ira; inter tot adfectus distrahar, immo discerpar.
5.51.9Hedef özgürlüktür; bu ödül için çalışılır. Özgürlüğün ne olduğunu mu soruyorsun? Hiçbir şeye, hiçbir zorunluluğa, hiçbir rastlantıya köle olmamak, talihi eşit şartlarda bir savaşa çekmek. Ondan daha güçlü olduğumu anladığım gün, talih hiçbir şey yapamayacak. Ölüm elimdeyken ona mı katlanacağım?
Libertas proposita est; ad hoc praemium laboratur. Quae sit libertas, quaeris? Nulli rei servire, nulli necessitati, nullis casibus, fortunam in aequum deducere. Quo die illa me intellexero plus posse, nil poterit. Ego illam feram, cum in manu mors sit?
5.51.10Bu düşüncelere dalmış biri ciddi ve kutsal yerler seçmelidir. Aşırı hoşluk ruhları kadınlaştırır; bölgenin de dinçliği bozmakta bir etkisi olabileceğinde şüphe yok. Tırnakları sarp yollarda sertleşmiş yük hayvanları her yola dayanır; yumuşak ve bataklık bir otlakta semirmiş olanların tırnakları çabuk aşınır. Daha yiğit asker de engebeli bölgeden gelir; şehirli ve evde doğmuş köle tembeldir. Sabandan silaha geçen eller hiçbir emekten kaçmaz; yağlanıp parlatılmış adam ise ilk tozda bayılır.
His cogitationibus intentum loca seria sanctaque eligere oportet. Effeminat animos amoenitas nimia nec dubie aliquid ad corrumpendum vigorem potest regio. Quamlibet viam iumenta patiuntur, quorum durata in aspero ungula est; in molli palustrique pascuo saginata cito subteruntur. Et fortior miles ex confragoso venit; segnis est urbanus et verna. Nullum laborem recusant manus, quae ad arma ab aratro transferuntur; in primo deficit pulvere ille unctus et nitidus.
5.51.11Bir yerin daha sert terbiyesi yaradılışı güçlendirir ve büyük girişimlere elverişli kılar. Scipio sürgününü Baiae'de değil Liternum'da geçirmekle daha şerefli davrandı; onun düşüşü bu kadar yumuşak bir yere konamazdı. Roma halkının talihinin kamu gücünü ilk kez kendilerine devrettiği kişiler, Gaius Marius, Gnaeus Pompeius ve Caesar da Baiae bölgesinde villalar yaptırdılar, ama onları dağların en yüksek sırtlarına kondurdular. Yüksek bir yerden aşağıdakileri enine boyuna gözetlemek daha askerce görünüyordu. Hangi konumu seçtiklerine, binaları hangi yerlere ve nasıl diktiklerine bak: bunların villa değil, ordugâh olduğunu anlayacaksın.
Severior loci disciplina firmat ingenium aptumque magnis conatibus reddit. Literni honestius Scipio quam Bais exulabat; ruina eius non est tam molliter conlocanda. Illi quoque, ad quos primos fortuna populi Romani publicas opes transtulit, C. Marius et Cn. Pompeius et Caesar extruxerunt quidem villas in regione Baiana, sed illas inposuerunt summis iugis montium. Videbatur hoc magis militare, ex edito speculari late longeque subiecta. Aspice, quam positionem elegerint, quibus aedificia excitaverunt locis et qualia; scies non villas esse, sed castra.
5.51.12Cato'nun bir gün, önünden gemiyle geçen zina düşkünü kadınları, rengârenk boyanmış bunca çeşit sandalı, bütün gölü kaplayan gülleri saymak, şarkı söyleyenlerin gece boyu süren gürültüsünü dinlemek için küçük bir sahil köşkünde oturacağını sanıyor musun? Tek bir gece için kendi eliyle kazdığı bir siperin içinde kalmayı yeğlemez miydi? Erkek olan herkes uykusunun koro şarkısıyla değil de savaş borusuyla bölünmesini neden yeğlemesin?
Habitaturum tu putas umquam fuisse in mica Catonem, ut praenavigantes adulteras dinumeraret et tot genera cumbarum variis coloribus picta et fluvitantem toto lacu rosam, ut audiret canentium nocturna convicia? Nonne ille manere intra vallum maluisset, quod in unam noctem manu sua ipse duxisset? Quidni mallet, quisquis vir est, somnum suum classico quam symphonia rumpi?
5.51.13Ama Baiae'yle yeterince uzun kavga ettik; kusurlarla ise asla yeterince edemeyiz. Lucilius, rica ederim, onları ölçüsüzce, sonsuzca kovala. Çünkü onların da ne sonu ne ölçüsü vardır. Yüreğini parçalayan her şeyi at; başka türlü çıkarılamıyorlarsa, yüreği onlarla birlikte söküp atmak gerekirdi. Özellikle hazları kov ve onları en büyük düşmanın say; Mısırlıların "öpücükçüler" (philetai) dediği haydutlar gibi, bizi boğmak için kucaklarlar. Hoşça kal.
Sed satis diu cum Bais litigavimus, numquam satis cum vitiis, quae, oro te, Lucili, persequere sine modo, sine fine. Nam illis quoque nec finis est nec modus. Proice quaecumque cor tuum laniant, quae si aliter extrahi nequirent, cor ipsum cum illis revellendum erat. Voluptates praecipue exturba et invisissimas habe; latronum more, quos φιλητάς Aegyptii vocant, in hoc nos amplectuntur, ut strangulent. Vale.
5.52.152. Mektup
Lucilius, bir yere yönelmişken bizi başka bir yere çeken, çekilmek istediğimiz yere iten bu şey nedir? Ruhumuzla boğuşan ve hiçbir şeyi bir kez ve kesin olarak istememize izin vermeyen nedir? Türlü kararlar arasında bocalıyoruz. Hiçbir şeyi özgürce, hiçbir şeyi tam olarak, hiçbir şeyi her zaman istemiyoruz.
Quid est hoc, Lucili, quod nos alio tendentes alio trahit et eo, unde recedere cupimus, inpellit? Quid conluctatur cum animo nostro nec permittit nobis quicquam semel velle? Fluctuamur inter varia consilia. Nihil libere volumus, nihil absolute, nihil semper.
5.52.2"Bu akılsızlıktır," diyorsun; "ona hiçbir şey sabit gelmez, hiçbir şey uzun süre hoşuna gitmez." Ama kendimizi ondan nasıl, ne zaman koparacağız? Kimse kendi başına yüzeye çıkacak kadar güçlü değildir; biri elini uzatmalı, biri çekip çıkarmalı.
Stultitia, inquis, est, cui nihil constat, nihil diu placet. Sed quomodo nos aut quando ab illa revellemus? Nemo per se satis valet ut emergat; oportet manum aliquis porrigat, aliquis educat.
5.52.3Epikuros, bazılarının hiç kimsenin yardımı olmadan hakikate ulaştığını, yollarını kendilerinin açtığını söyler. En çok, atılımı kendinden gelen, kendi kendilerini ileri taşıyanları över. Bazılarının ise başkasının yardımına muhtaç olduğunu, kimse önden gitmezse yola çıkmayacaklarını ama iyi izleyeceklerini söyler. Metrodoros'un bunlardan olduğunu söyler; bu da seçkin, ama ikinci sıradan bir yaradılıştır. Biz o birinci sınıftan değiliz; ikinciye kabul edilirsek ne mutlu bize. Başkasının iyiliğiyle kurtulabilen bu insanı da küçümseme; kurtarılmak istemek de büyük bir şeydir.
Quosdam ait Epicurus ad veritatem sine ullius adiutorio exisse, fecisse sibi ipsos viam. Hos maxime laudat, quibus ex se impetus fuit, qui se ipsi protulerunt. Quosdam indigere ope aliena, non ituros, si nemo praecesserit, sed bene secuturos. Ex his Metrodorum ait esse; egregium hoc quoque, sed secundae sortis ingenium. Nos ex illa prima nota non sumus; bene nobiscum agitur, si in secundam recipimur. Ne hunc quidem contempseris hominem, qui alieno beneficio esse salvus potest; et hoc multum est, velle servari.
5.52.4Bunların dışında, onu bile hor görmemek gereken başka bir insan türü de bulacaksın: doğruya zorlanabilen ve itilebilen, yalnız bir rehbere değil bir yardımcıya ve, deyim yerindeyse, bir zorlayıcıya ihtiyaç duyanlar. Bu üçüncü renktir. Bunun da bir örneğini istersen, Epikuros Hermarkhos'un böyle olduğunu söyler. Bu yüzden birini daha çok kutlar, ötekine daha çok hayranlık duyar; ikisi de aynı gayeye ulaşmış olsa da, aynı şeyi daha zor bir malzemeyle başarmış olmanın övgüsü daha büyüktür.
Praeter haec adhuc invenies genus aliud hominum ne ipsum quidem fastidiendum eorum, qui cogi ad rectum conpellique possunt, quibus non duce tantum opus sit, sed adiutore et, ut ita dicam, coactore. Hic tertius color est. Si quaeris huius quoque exemplar, Hermarchum ait Epicurus talem fuisse. Itaque alteri magis gratulatur, alterum magis suspicit; quamvis enim ad eundem finem uterque pervenerit, tamen maior est laus idem effecisse in difficiliore materia.
5.52.5İki bina düşün: temelden birbirine benzemiyorlar, ama aynı ölçüde yüksek ve görkemliler. Birinin arsası temizdi; orada iş hemen yükseldi. Ötekinin temelleri, yumuşak ve sulu toprağa atıldıkları için insanı bitkin düşürdü ve sağlam zemine varılana kadar çok emek harcandı. İkisine de bakan için birinin yaptığı her şey ortadadır; ötekinin büyük ve daha zor kısmı ise gizli kalır.
Puta enim duo aedificia excitata esse, ab imo disparia, aeque excelsa atque magnifica. Alterum puram aream accepit; illic protinus opus crevit. Alterum fundamenta lassarunt in mollem et fluvidam humum missa multumque laboris exhaustum est, dum pervenitur ad solidum. Intuenti ambo quicquid fecit alter in aperto est, alterius magna pars et difficilior latet.
5.52.6Bazı yaradılışlar kolay ve rahattır; bazılarını ise, derler ya, elle işlemek gerekir, temelleriyle uğraşmak gerekir. Bu yüzden kendisiyle hiçbir uğraşı olmayanı daha talihli sayarım; tabiatının kötü yatkınlığını yenen ve kendini bilgeliğe götürmeyip oraya zorla çekip çıkaran ise kendine karşı daha çok hak kazanmıştır.
Quaedam ingenia facilia, expedita, quaedam manu, quod aiunt, facienda sunt et in fundamentis suis occupata. Itaque illum ego feliciorem dixerim, qui nihil negotii secum habuit, hunc quidem melius de se meruisse, qui malignitatem naturae suae vicit et ad sapientiam se non perduxit, sed extraxit.
5.52.7Bize bu sert ve zahmetli yaradılışın verildiğini bilebilirsin. Engellerin arasından yürüyoruz. O hâlde savaşalım, bazılarının yardımını çağıralım. "Kimi çağıracağım?" diyorsun; "şunu mu, bunu mu?" Vakti bol olan eskilere de dön; bize yalnız yaşayanlar değil, yaşamış olanlar da yardım edebilir.
Hoc durum ac laboriosum ingenium nobis datum scias licet. Imus per obstantia. Itaque pugnemus, aliquorum invocemus auxilium. Quem, inquis, invocabo? Hunc aut illum? Tu vero etiam ad priores revertere, qui vacant; adiuvare nos possunt non tantum qui sunt, sed qui fuerunt.
5.52.8Yaşayanlardan da, kelimeleri büyük bir hızla döken, basmakalıp sözleri evirip çeviren, özel çevrelerde cambazlık edenleri değil, hayatlarıyla öğretenleri seçelim; ne yapılması gerektiğini söyledikten sonra bunu yaparak ispatlayanları, neden kaçınılması gerektiğini öğretip kaçınılmalı dedikleri şeyin içinde asla yakalanmayanları.
Dinlediğinde değil de gördüğünde daha çok hayran kalacağın kişiyi yardımcı olarak seç.
Ex his autem, qui sunt, eligamus non eos, qui verba magna celeritate praecipiant et communes locos volvunt et in privato circulantur, sed eos, qui vita docent, qui cum dixerunt, quid faciendum sit, probant faciendo, qui docent, quid vitandum sit, nec umquam in eo, quod fugiendum dixerunt, deprehenduntur. Eum elige adiutorem, quem magis admireris, cum videris quam cum audieris.
5.52.9Ama halkı içeri alıp ders vermeyi âdet edinmiş olanları dinlemeni de bu yüzden yasaklamam; yeter ki kalabalığın önüne kendileri daha iyi olmak ve başkalarını daha iyi kılmak niyetiyle çıksınlar, bunu hırs uğruna yapmasınlar. Alkış avlayan felsefeden daha utanç verici ne olabilir? Hasta, kendisini kesen hekimi över mi?
Nec ideo te prohibuerim hos quoque audire, quibus admittere populum ac disserere consuetudo est, si modo hoc proposito in turbam prodeunt, ut meliores fiant faciantque meliores, si non ambitionis hoc causa exercent. Quid enim turpius philosophia captante clamores? Numquid aeger laudat medicum secantem?
5.52.10Susun, saygıyla dinleyin ve kendinizi tedaviye bırakın. Bağırsanız bile, bunu kusurlarınıza dokunulduğu için inlemenizden başka türlü duymayacağım. Dikkat ettiğinizi, konuların büyüklüğünden etkilendiğinizi mi göstermek istiyorsunuz? Peki, buna izin olsun; ama hüküm vermenize, daha iyisi hakkında oy kullanmanıza elbette izin vermem. Pythagoras'ın yanında öğrenciler beş yıl susmak zorundaydı; onlara hemen konuşma ve övme izni verildiğini mi sanıyorsun?
Tacete, favete et praebete vos curationi. Etiam si exclamaveritis, non aliter audiam, quam si ad tactum vitiorum vestrorum ingemescatis. Testari vultis adtendere vos moverique magnitudine rerum? Sane liceat; ut quidem iudicetis et feratis de meliore suffragium, quidni non permittam? Apud Pythagoram discipulis quinque annis tacendum erat; numquid ergo existimas statim illis et loqui et laudare licuisse?
5.52.11Cahillerin bağırışlarıyla dinleyicilerin arasından neşe içinde ayrılan adamın deliliği ne büyüktür! Kendin övemeyeceğin insanlar tarafından övüldüğüne neden seviniyorsun? Fabianus halka ders verirdi, ama ölçülü bir biçimde dinlenirdi. Ara sıra büyük bir övgü çığlığı patlardı, ama onu konuların büyüklüğü uyandırırdı, pürüzsüz ve yumuşakça akan bir konuşmanın sesi değil.
Quanta autem dementia eius est, quem clamores inperitorum hilarem ex auditorio dimittunt? Quid laetaris, quod ab hominibus his laudatus es, quos non potes ipse laudare? Disserebat populo Fabianus, sed audiebatur modeste. Erumpebat interdum magnus clamor laudantium, sed quem rerum magnitudo evocaverat, non sonus inoffense ac molliter orationis elapsae.
5.52.12Tiyatronun bağırışıyla okulun bağırışı arasında bir fark olsun; övmenin de bir yakışığı vardır. Gözlemlenirse her şey her şeyin belirtisidir ve en küçük şeylerden bile ahlâka dair bir kanıt çıkarılabilir: edepsizi yürüyüşü de, elinin kıpırdanışı da, bazen tek bir cevabı da, başını tek parmakla kaşıyışı da, gözlerinin süzülüşü de ele verir. Arsızı gülüşü, deliyi yüzü ve duruşu gösterir. Çünkü bunlar işaretlerle açığa çıkar; birinin nasıl övdüğüne, nasıl övüldüğüne bakarsan onun nasıl biri olduğunu anlarsın.
Intersit aliquid inter clamorem theatri et scholae; est aliqua et laudandi decentia. Omnia rerum omnium, si observentur, indicia sunt et argumentum morum ex minimis quoque licet capere: inpudicum et incessus ostendit et manus mota et unum interdum responsum et relatus ad caput digitus et flexus oculorum. Inprobum risus, insanum vultus habitusque demonstrat. Illa enim in apertum per notas exeunt; qualis quisque sit, scies, si quemadmodum laudet, quemadmodum laudetur, aspexeris.
5.52.13Dinleyici dört bir yandan filozofa elini uzatır ve hayran kalabalığı onun başının üstüne kadar yığılır; anlıyorsan, o artık övülmüyor, ölü gibi bağırışlarla uğurlanıyor. Bu çığlıklar, amacı halkın hoşuna gitmek olan sanatlara bırakılsın; felsefeye ise sessizce tapınılsın.
Hinc atque illinc philosopho manus auditor intentat et super ipsum caput mirantium turba consistit; non laudatur ille nunc, si intellegis, sed conclamatur. Relinquantur istae voces illis artibus, quae propositum habent populo placere; philosophia adoretur.
5.52.14Gençlerin ruhlarının atılımına uymasına bazen izin vermek gerekecek; ama ancak bunu gerçekten bir atılımla yaptıklarında, kendilerine susmayı buyuramadıklarında. Böyle bir övgü dinleyenlerin kendilerine de bir yüreklendirme getirir ve gençlerin ruhlarını kışkırtır. Konunun kendisiyle heyecanlansınlar, düzenlenmiş sözlerle değil; yoksa belagat, şeylere değil de kendisine bir arzu uyandırırsa onlara zarar verir.
Permittendum erit aliquando iuvenibus sequi impetum animi, tunc autem, cum hoc ex impetu facient, cum silentium sibi imperare non poterunt. Talis laudatio aliquid exhortationis adfert ipsis audientibus et animos adulescentium exstimulat. Ad rem commoveantur, non ad verba conposita; alioquin nocet illis eloquentia, si non rerum cupiditatem facit, sed sui.
5.52.15Bunu şimdilik erteleyeceğim; çünkü kendine özgü uzun bir açıklama ister: halka nasıl ders verilmeli, ders veren halkın önünde kendine neye izin vermeli, halka kendi önünde neye izin vermeli. Felsefenin kendini satılığa çıkardıktan sonra zarar gördüğünde şüphe olmayacak. Ama bir satıcı değil de bir rahip bulursa, kendi tapınağının içinde gösterilebilir. Hoşça kal.
Differam hoc in praesentia; desiderat enim propriam et longam exsecutionem, quemadmodum populo disserendum, quid sibi apud populum permittendum sit, quid populo apud se. Damnum quidem fecisse philosophiam non erit dubium, postquam prostituta est. Sed potest in penetralibus suis ostendi, si modo non institorem, sed antistitem nancta est. Vale.