Augustinus · Maniheistlere Karşı Tekvin Üzerine
I. Kitap
11. Bölüm
Maniheistler aldatacakları kimseleri seçselerdi, biz de onlara cevap vereceğimiz kelimeleri seçerdik. Ama onlar edebiyattan anlayanları da anlamayanları da yanılgılarıyla kovaladıkları, hakikati vaat ederken hakikatten uzaklaştırmaya çalıştıkları için, boşlukları süslü ve cilalı bir sözle değil, apaçık şeylerle çürütülmelidir. Gerçekten Hristiyan olan bazı kimselerin görüşü de hoşuma gitti: Bunlar özgür sanatlarda yetişmiş oldukları hâlde, Maniheistlere karşı yayımladığımız öbür kitaplarımızı okuyunca, daha az eğitimlilerin bu kitapları ya hiç anlamadığını ya da güçlükle anladığını gördüler; bu kadar zararlı yanılgıları eğitimsizlerin ruhlarından da söküp atmayı düşünüyorsam, herkesin konuştuğu dilden ayrılmamamı büyük bir iyi niyetle bana öğütlediler. Çünkü bu alışılmış ve yalın dili bilginler de anlar; ötekini ise bilgisizler anlamaz.
Maniheistler, bilmedikleri Eski Ahit Yazılarını kınamayı ve bu kınamayla, onlara ne cevap vereceğini bulamayan zayıf ve küçük kardeşlerimizle alay edip onları aldatmayı âdet edinmişlerdir; çünkü onu anlamayanların gözünde kolayca kusurlu bulunamayacak hiçbir Yazı yoktur. Ama ilahî takdir, türlü türlü yanılgıya düşmüş birçok heretiğin bulunmasına bunun için izin verdi: Bize hakaret edip bilmediğimiz şeyleri sorduklarında hiç değilse böylece tembelliğimizi silkip atalım ve ilahî Yazıları bilmeyi isteyelim. Havari de bunun için der ki: "Aranızda heresiler olmalı ki, denenmiş olanlar aranızda belli olsun" (1 Korintliler 11:19). Çünkü Tanrı katında denenmiş olanlar iyi öğretebilenlerdir; ama öğretmedikçe insanlara belli olamazlar, öğretmek istedikleri de ancak öğrenmek isteyenlerdir. Oysa birçokları araştırmaya üşenir; ta ki heretiklerin verdiği sıkıntılar ve hakaretlerle âdeta uykudan uyandırılsınlar, cahilliklerinden utansınlar ve bu cahillik yüzünden tehlikede olduklarını hissetsinler. Bu insanların imanı iyiyse heretiklere boyun eğmez, onlara ne cevap vereceklerini titizlikle araştırırlar. Tanrı da onları yalnız bırakmaz; öyle ki isteyen alır, arayan bulur, kapıyı çalana açılır (Matta 7:7). Aradıklarını Katolik öğretisinde bulabileceklerinden ümidi kesenler ise yanılgılar içinde yıpranır; sebatla araştırırlarsa da, büyük zahmetlerden sonra yorgun, susuz ve yarı ölü hâlde, saptıkları kaynakların kendisine dönerler.
- Si eligerent Manichaei quos deciperent, eligeremus et nos verba quibus eis responderemus: cum vero illi et doctos litteris, et indoctos errore suo persequantur, et cum promittunt veritatem, a veritate conentur avertere; non ornato politoque sermone, sed rebus manifestis convincenda est vanitas eorum, Placuit enim mihi quorumdam vere christianorum sententia, qui cum sint eruditi liberalibus litteris, tamen alios libros nostros, quos adversus Manichaeos edidimus, cum legissent, viderunt eos ab imperitioribus, aut non aut difficile intelligi, et me benevolentissime monuerunt ut communem loquendi consuetudinem non desererem, si errores illos tam perniciosos ab animis etiam imperitorum expellere cogitarem. Hunc enim sermonem usitatum et simplicem etiam docti intelligunt, illum autem indocti non intelligunt. 2. Solent ergo Manichaei Scripturas Veteris Testamenti, quas non noverunt, vituperare, et ea vituperatione infirmos et parvulos nostros, non invenientes quomodo sibi respondeant, irridere atque decipere: quia nulla Scriptura est, quae non apud eos qui illam non intelligunt, facile possit reprehendi. Sed ideo divina providentia multos diversi erroris haereticos esse permisit, ut cum insultant nobis, et interrogant nos ea quae nescimus, vel sic excutiamus pigritiam, et divinas Scripturas nosse cupiamus. Propterea et Apostolus dicit: Oportet haereses esse, ut probati manifesti fiant inter vos (I Cor. XI, 19). Illi enim Deo probati sunt, qui bene possunt docere: sed manifesti hominibus esse non possunt, nisi cum docent; docere autem nolunt, nisi eos qui doceri quaerunt. Sed multi ad quaerendum pigri sunt, nisi per molestias et insultationes haereticorum quasi de somno excitentur, et de imperitia sua erubescant sibi, et de illa imperitia sua periclitari se sentiant. Qui homines si bonae sunt fidei, non cedunt haereticis, sed quid eis respondeant diligenter inquirunt. Nec eos deserit Deus, ut petentes accipiant, et quaerentes inveniant, et pulsantibus aperiatur (Matth. VII, 7). Qui autem desperant se posse in catholica disciplina invenire quod quaerunt, atteruntur erroribus; et si perseveranter inquirunt, ad ipsos fontes a quibus aberraverunt, post magnos labores fatigati atque sitientes, et pene mortui revertuntur.
22. Bölüm
Maniheistler, Eski Ahit'in Tekvin diye adlandırılan ilk kitabını şöyle kınamayı âdet edinmişlerdir: "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" yazılı olduğu için, hangi başlangıçta, diye sorarlar ve derler ki: Tanrı göğü ve yeri zamanın bir başlangıcında yarattıysa, göğü ve yeri yaratmadan önce ne yapıyordu? Ebedî zamanlar boyunca daha önce hiç yapmadığı bir şeyi birden yapmak neden hoşuna gitti? Onlara şöyle cevap veririz: Tanrı göğü ve yeri başlangıçta yarattı, ama zamanın başlangıcında değil, Mesih'te; çünkü Söz Baba'nın yanındaydı, her şey onun aracılığıyla ve onda yaratıldı (Yuhanna 1:1, 3). Nitekim Yahudiler Rabbimiz İsa Mesih'e kim olduğunu sorduklarında, "Başlangıç'ım; size konuşan da benim" diye cevap verdi (Yuhanna 8:25). Ama Tanrı'nın göğü ve yeri zamanın başlangıcında yarattığına inansak bile, zamanın başlangıcından önce zaman olmadığını elbette anlamalıyız. Çünkü zamanları da Tanrı yarattı; bu yüzden zamanları yaratmadan önce zamanlar yoktu. Demek ki Tanrı'nın henüz hiçbir şey yaratmadığı bir zaman olduğunu söyleyemeyiz. Bütün zamanların yapıcısı kendisiyken, Tanrı'nın yaratmadığı bir zaman nasıl olabilirdi? Zaman gök ve yerle birlikte var olmaya başladıysa, Tanrı'nın henüz göğü ve yeri yaratmadığı bir zaman bulunamaz. "Birden ne hoşuna gitti?" diyenler, sanki Tanrı'nın hiçbir şey yapmadığı birtakım zamanlar geçmiş gibi konuşurlar. Oysa Tanrı'nın henüz yaratmadığı zaman geçemezdi; çünkü zamanların yapıcısı ancak zamanlardan önce olan biri olabilir. Maniheistler de elbette havari Pavlus'u okur, över ve ona saygı gösterirler; onun Mektuplarını kötü yorumlayarak birçok kişiyi aldatırlar. Öyleyse havari Pavlus'un şu sözüyle ne demek istediğini bize söylesinler: "Tanrı'ya saygıya uygun hakikat bilgisi; yalan söylemeyen Tanrı'nın ebedî zamanlardan önce vaat ettiği ebedî hayat ümidine dayanır" (Titus 1:1–2). Ebedî zamanların kendilerinden önce ne olabilirdi ki? Bunu açıklamak zorunda kalsınlar da, titizlikle araştırmaları gereken şeyi düşüncesizce kınamak istediklerinde, anlamadıklarını anlasınlar.
Ama "Tanrı'nın birden göğü ve yeri yaratması neden hoşuna gitti?" demeyip "birden"i çıkarır ve yalnız "Tanrı'nın göğü ve yeri yaratması neden hoşuna gitti?" derlerse ne diyeceğiz? Bu evrenin Tanrı'yla yaşıt olduğunu söylemiyoruz; çünkü bu evren, Tanrı'nın sahip olduğu ebediyete sahip değildir. Evreni Tanrı yarattı; zamanlar da Tanrı'nın yarattığı yaratılışla birlikte var olmaya başladı; ebedî zamanlar denmesi de bundandır. Ama zamanlar Tanrı'nın ebedî olduğu gibi ebedî değildir; çünkü zamanların yapıcısı olan Tanrı zamanlardan öncedir. Nitekim Tanrı'nın yarattığı her şey çok iyidir, ama Tanrı'nın iyi olduğu gibi iyi değildir; çünkü o yarattı, bunlar ise yaratıldı. Onları kendisi ne ise o olsunlar diye kendinden doğurmadı; yoktan yarattı, öyle ki ne kendilerini yaratana ne de kendilerini aracılığıyla yarattığı Oğluna eşit olsunlar; adil olan da budur. Öyleyse bunlar "Tanrı'nın göğü ve yeri yaratması neden hoşuna gitti?" derlerse, onlara şöyle cevap verilmelidir: Tanrı'nın iradesini bilmek isteyenler önce insan iradesinin gücünü öğrensinler. Çünkü Tanrı'nın iradesinin sebeplerini bilmek istiyorlar; oysa var olan her şeyin sebebi Tanrı'nın iradesinin kendisidir. Tanrı'nın iradesinin bir sebebi olsaydı, Tanrı'nın iradesinden önce gelen bir şey olurdu; buna inanmak ise günahtır. Öyleyse "Tanrı göğü ve yeri niçin yarattı?" diyene "Çünkü istedi" diye cevap verilmelidir. Göğün ve yerin sebebi Tanrı'nın iradesidir; bu yüzden Tanrı'nın iradesi gökten ve yerden büyüktür. "Göğü ve yeri yaratmayı niçin istedi?" diyen ise Tanrı'nın iradesinden büyük bir şey arıyor; oysa ondan büyük hiçbir şey bulunamaz. Öyleyse insanın pervasızlığı kendini dizginlesin ve olmayanı aramasın, yoksa olanı bulamaz. Tanrı'nın iradesini bilmek isteyen biri varsa Tanrı'ya dost olsun; çünkü biri dostu olmadığı bir insanın iradesini bilmek isteseydi, herkes onun küstahlığına ve budalalığına gülerdi. Ama hiç kimse ahlâkını iyice arıtmadan ve Havari'nin sözünü ettiği o buyruğun gayesine ulaşmadan Tanrı'nın dostu olamaz: "Buyruğun gayesi temiz bir yürekten, iyi bir vicdandan ve içten bir imandan doğan sevgidir" (1 Timoteos 1:5). Bunlara sahip olsalardı heretik olmazlardı.
- Primum ergo librum Veteris Testamenti, qui inscribitur Genesis, sic solent Manichaei reprehendere. Quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quaerunt, in quo principio; et dicunt: Si in principio aliquo temporis fecit Deus coelum et terram, quid agebat antequam faceret coelum et terram? et quid ei subito placuit facere, quod nunquam antea fecerat per tempora aeterna? His respondemus, Deum in principio fecisse coelum et terram, non in principio temporis, sed in Christo, cum Verbum esset apud Patrem, per quod facta et in quo facta sunt omnia (Joan. I, 1, 3). Dominus enim noster Jesus Christus, cum eum Judaei interrogassent quis esset, respondit, Principium, quia et loquor vobis (Joan. VIII, 25). Sed etsi in principio temporis Deum fecisse caelum et terram credamus, debemus utique intelligere quod ante principium temporis non erat tempus. Deus enim fecit et tempora: et ideo antequam faceret tempora, non erant tempora. Non ergo possumus dicere fuisse aliquod tempus quando Deus nondum aliquid fecerat. Quomodo enim erat tempus quod Deus non fecerat, cum omnium temporum ipse sit fabricator? Et si tempus cum caelo et terra esse coepit, non potest inveniri tempus quo Deus nondum fecerat coelum et terram. Cum autem dicitur, Quid ei placuit subito, sic dicitur, quasi aliqua tempora transierint, quibus Deus nihil operatus est. Non enim transire poterat tempus, quod nondum fecerat Deus; quia non potest esse operator temporum, nisi qui est ante tempora. Certe et ipsi Manichaei legunt apostolum Paulum, et laudant et honorant; et ejus Epistolas male interpretando multos decipiunt. Dicant ergo nobis quid dixerit apostolus Paulus, Agnitionem veritatis quae est secundum pietatem Dei in spem vitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna (Tit. I, 1, 2): aeterna enim tempora quid ante se habere potuerunt? Hoc ergo cogantur exponere, ut intelligant se non intelligere, cum temere volunt reprehendere quod diligenter quaerere debuerunt. 4. Si autem non dicunt, Quid placuit Deo subito facere coelum et terram, sed tollunt inde, subito; et hoc tantum dicunt, Quid placuit Deo facere coelum et terram? Non enim coaevum Deo mundum istum dicimus, quia non ejus aeternitatis est hic mundus, cujus aeternitatis est Deus: mundum quippe fecit Deus, et sic cum ipsa creatura quam Deus fecit, tempora esse coeperunt; et ideo dicuntur tempora aeterna. Non tamen sic sunt aeterna tempora quomodo aeternus est Deus, quia Deus est ante tempora, qui fabricator est temporum: sicut omnia quae fecit Deus bona sunt valde, sed non sic bona sunt, quomodo bonus est Deus, quia ille fecit, haec autem facta sunt: nec ea genuit de seipso, ut hoc essent quod ipse est; sed ea fecit de nihilo, ut non essent aequalia, nec ei a quo facta sunt, nec Filio ejus per quem facta sunt; justum est enim. Si ergo isti dixerint, Quid placuit Deo facere coelum et terram? respondendum est eis, ut prius discant vim voluntatis humanae, qui voluntatem Dei nosse desiderant. Causas enim voluntatis Dei scire quaerunt, cum voluntas Dei omnium quae sunt, ipsa sit causa. Si enim habet causam voluntas Dei, est aliquid quod antecedat voluntatem Dei, quod nefas est credere. Qui ergo dicit, Quare fecit Deus coelum et terram? respondendum est ei, Quia voluit. Voluntas enim Dei causa est coeli et terrae, et ideo major est voluntas Dei quam coelum et terra. Qui autem dicit, Quare voluit facere coelum et terram? majus aliquid quaerit quam est voluntas Dei: nihil autem majus inveniri potest. Compescat ergo se humana temeritas, et id quod non est non quaerat, ne id quod est non inveniat. Et si voluntatem Dei nosse quisquam desiderat, fiat amicus Deo: quia si voluntatem hominis nosse quisquam vellet, cujus amicus non esset, omnes ejus impudentiam ac stultitiam deriderent. Non autem quisquam efficitur amicus Dei, nisi purgatissimis moribus, et illo fine praecepti de quo Apostolus dicit, Finis autem praecepti est charitas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta (I Tim. I, 5): quod isti si haberent, non essent haeretici.
33. Bölüm
Tekvin kitabında ardından gelen "Yer ise görünmez ve düzensizdi" sözünü Maniheistler şöyle kınarlar: Yer zaten görünmez ve düzensiz idiyse, Tanrı başlangıçta göğü ve yeri nasıl yarattı? İlahî Yazıları tanımadan önce kınamak istedikleri için en açık şeyleri bile anlamıyorlar. "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı; yer ise görünmez ve düzensizdi" sözünden daha açık ne söylenebilirdi? Yani: Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı; Tanrı'nın yarattığı bu yer ise görünmez ve düzensizdi; Tanrı bütün şeylerin suretlerini düzenli bir ayrımla kendi yerlerine ve mekânlarına yerleştirmeden önce, "Işık olsun", "Kubbe olsun", "Sular toplansın", "Kuru toprak görünsün" demeden ve aynı kitapta küçüklerin kavrayabileceği şekilde sırayla anlatılan öbür sözleri söylemeden önce. Bütün bunlar öyle büyük sırlar taşır ki, bunları öğrenen herkes bütün heretiklerin boşluğuna ya insan oldukları için acır ya da kibirli oldukları için güler.
Aynı kitapta ardından "Ve karanlık uçurumun üstündeydi" gelir. Maniheistler bunu kınayıp derler ki: Demek Tanrı ışığı yaratmadan önce karanlıktaydı? Asıl kendileri bilgisizlik karanlığındadırlar; bu yüzden Tanrı'nın bu ışığı yaratmadan önce içinde bulunduğu ışığı anlamazlar. Çünkü bunlar beden gözleriyle gördükleri ışıktan başka ışık tanımazlar. Bu yüzden yalnız büyük hayvanlarla değil, sineklerle ve kurtçuklarla da birlikte gördüğümüz bu güneşe öyle taparlar ki onun, Tanrı'nın içinde oturduğu o ışığın bir parçacığı olduğunu söylerler. Biz ise Tanrı'nın içinde oturduğu ışığın başka bir ışık olduğunu anlayalım; İncil'de sözü edilen şu ışık da ondandır: "Bu dünyaya gelen her insanı aydınlatan gerçek ışık vardı" (Yuhanna 1:9). Çünkü bu güneşin ışığı her insanı aydınlatmaz; insanın bedenini ve ölümlü gözlerini aydınlatır; bu gözlerde de kartallar bizi geçer, onların bu güneşe bizden çok daha iyi baktığı söylenir. O ışık ise akılsız kuşların gözlerini değil, Tanrı'ya inanan ve görünür, geçici şeylerin sevgisinden dönüp onun buyruklarını yerine getirmeye yönelenlerin temiz yüreklerini besler. Bütün insanlar isterlerse bunu yapabilir; çünkü o ışık bu dünyaya gelen her insanı aydınlatır. Demek ki bu ışık yaratılmadan önce karanlık uçurumun üstündeydi; metin de burada sırası gelince bu ışıktan söz eder.
- Quod autem sequitur in libro Geneseos, Terra autem erat invisibilis et incomposita, sic reprehendunt Manichaei, ut dicant: Quomodo fecit Deus in principio coelum et terram, si jam et terra erat invisibilis et incomposita? Ita, cum volunt Scripturas divinas prius vituperare quam nosse, etiam res apertissimas non intelligunt. Quid enim manifestius dici potuit, quam hoc dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem erat invisibilis et incomposita; id est, In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem ipsa quam fecit Deus, invisibilis erat et incomposita, antequam Deus omnium rerum formas locis et sedibus suis ordinata distinctione disponeret: antequam diceret, Fiat lux, et, Fiat firmamentum, et, Congregentur aquae, et, Appareat arida, et caetera quae in eodem libro sic exponuntur per ordinem, quemadmodum possint ea parvuli capere? Quae omnia continent tam magna mysteria, ut quisquis ea didicerit, omnium haereticorum vanitatem vel doleat quia homines sunt, vel derideat quia superbi sunt. 6. Sequitur in eodem libro, Et tenebrae erant super abyssum. Quod Manichaei reprehendunt dicentes: In tenebris ergo erat Deus, antequam faceret lucem? Vere ipsi sunt in tenebris ignorantiae, et ideo non intelligunt lucem, in qua Deus erat antequam faceret istam lucem. Non enim norunt isti lucem, nisi quam carneis oculis vident. Et ideo istum solem, quem pariter non solum cum bestiis majoribus, sed etiam cum muscis et vermiculis cernimus, illi sic colunt ut particulam dicant esse lucis illius in qua habitat Deus. Sed nos intelligamus aliam lucem esse in qua Deus habitat, unde est illud lumen de quo in Evangelio legitur, Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9). Nam solis istius lumen non illuminat omnem hominem, sed corpus hominis et mortales oculos, in quibus nos vincunt aquilarum oculi, qui solem istum multo melius quam nos dicuntur aspicere. Illud autem lumen non irrationabilium avium oculos pascit, sed pura corda eorum qui Deo credunt, et ab amore visibilium rerum et temporalium se ad ejus praecepta implenda convertunt. Quod omnes homines possunt si velint, quia illud lumen omnem hominem illuminat venientem in hunc mundum. Ergo tenebrae erant super abyssum antequam lux ista fieret: de qua consequenter hoc loco dicitur.
44. Bölüm
"Ve Tanrı, Işık olsun, dedi." Çünkü ışığın olmadığı yerde karanlık vardır; karanlık bir şey olduğu için değil, ışığın yokluğunun kendisine karanlık dendiği için. Nitekim sessizlik de bir şey değildir; sesin olmadığı yere sessizlik denir. Çıplaklık da bir şey değildir; bedende örtünün olmadığı yere çıplaklık denir. Boşluk da bir şey değildir; cismin olmadığı yere boş denir. Karanlık da böyle bir şey değildir; ışığın olmadığı yere karanlık denir. Bunu şunun için söylüyoruz: Şöyle demeyi âdet edinmişlerdir: Tanrı ışığı yaratmadan önce uçurumun üstündeki bu karanlık nereden geliyordu? Onu kim yaratmış ya da doğurmuştu? Kimse yaratmamış ya da doğurmamışsa, karanlık ebedîydi. Sanki karanlık bir şeymiş gibi! Oysa söylendiği gibi, bu adı alan ışığın yokluğudur. Ama kendi masallarına aldanıp bir karanlık ulusu bulunduğuna inandıkları, o ulusta cisimler, suretler ve o cisimlerin içinde ruhlar olduğunu sandıkları için karanlığı bir şey sanırlar. Karanlığın ancak görmediğimizde hissedildiğini anlamazlar; tıpkı sessizliğin ancak duymadığımızda hissedilmesi gibi. Sessizlik nasıl hiçbir şey değilse, karanlık da hiçbir şey değildir. Bunlar nasıl karanlık ulusunun Tanrı'nın ışığına karşı savaştığını söylüyorlarsa, onlar kadar boş başka biri de aynı şekilde sessizlikler ulusunun Tanrı'nın sesine karşı savaştığını söyleyebilir. Ama bu boş sözleri çürütüp mahkûm etmeyi şimdilik üstlenmedik. Şimdi, Eski Ahit'te kınadıkları şeyleri Rab'bin bağışlamayı uygun gördüğü güç ölçüsünde savunmaya ve bunlarda insanların körlüğünün Tanrı'nın hakikatine karşı hiçbir şey yapamadığını göstermeye karar verdik.
- Et dixit Deus, Fiat lux. Quia ubi lux non est, tenebrae sunt, non quia aliquid sunt tenebrae, sed ipsa lucis absentia tenebrae dicuntur. Sicut silentium non aliqua res est, sed ubi sonus non est, silentium dicitur. Et nuditas aliqua res non est, sed in corpore ubi tegumentum non est, nuditas dicitur. Et inanitas non est aliquid, sed locus ubi corpus non est, inanis dicitur. Sic tenebrae non aliquid sunt, sed ubi lux non est, tenebrae dicuntur. Hoc ideo dicimus, quia solent dicere: Unde erant ipsae tenebrae super abyssum, antequam faceret Deus lucem? quis illas fecerat vel genuerat? aut si nemo fecerat vel genuerat eas, aeternae erant tenebrae. Quasi aliquid sint tenebrae: sed, ut dictum est, lucis absentia hoc nomen accepit. Sed quia ipsi fabulis suis decepti crediderunt gentem esse tenebrarum, in qua et corpora et formas et animas in illis corporibus fuisse arbitrantur, ideo putant quod tenebrae aliquid sint: et non intelligunt non sentiri tenebras, nisi quando non videmus, sicut non sentitur silentium, nisi quando non audimus. Sicut autem silentium nihil est, sic et tenebrae nihil sunt. Sicut autem isti dicunt gentem tenebrarum contra lucem Dei pugnasse; sic potest et alius similiter vanus dicere, gentem silentiorum contra vocem Dei pugnasse. Sed illas vanitates modo non suscepimus refellere atque convincere. Nunc enim ea quae reprehendunt in Veteri Testamento, statuimus defendere quantum vires Dominus praestare dignatur, et in eis ostendere contra veritatem Dei nihil valere hominum caecitatem.
55. Bölüm
"Ve Tanrı'nın Ruhu suyun üstünde dolaşıyordu" diye yazılı olanı da Maniheistler şöyle kınamayı âdet edinmişlerdir: Demek su Tanrı'nın Ruhu'nun meskeniydi ve Tanrı'nın Ruhu'nu o içine alıyordu? Her şeyi sapkın bir zihinle saptırmaya çalışıyor ve kendi kötülükleriyle körleşiyorlar. "Güneş yerin üstünde dolaşır" dediğimizde, güneşin yerde oturduğunu ve yerin güneşi içine aldığını mı anlatmak isteriz? Üstelik Tanrı'nın Ruhu suyun üstünde, güneşin yerin üstünde dolaştığı gibi dolaşmıyordu; azların anladığı başka bir şekilde dolaşıyordu. O Ruh suyun üstünde, güneşin yerin üstünde dolaşması gibi mekânın boyutları içinde değil, görünmez yüceliğinin gücüyle dolaşıyordu. Bize söylesinler: Ustanın iradesi, yapacağı şeylerin üstünde nasıl dolaşır? Bu insanca ve gündelik şeyleri kavrayamıyorlarsa Tanrı'dan korksunlar ve anlamadıklarını yalın bir yürekle arasınlar; yoksa göremedikleri hakikati kâfirce sözlerle parçalamak isterken balta kendi bacaklarına iner. Çünkü değişmez kalan hakikat parçalanamaz; ona indirilen her darbe geri teper ve, anlamayı hak etmek için inanmaları gereken şeyi vurmaya cüret edenlere daha şiddetli bir vuruşla döner.
Sonra soru sorar, alay ederek sorgularlar: Tanrı'nın Ruhu'nun üstünde dolaştığı bu su nereden geliyordu? Yukarıda Tanrı'nın suyu yarattığı yazılı mı? Bunu dindarca sorsalardı, nasıl anlaşılması gerektiğini bulurlardı. Çünkü burada "su", şimdi görüp dokunabildiğimiz bu su anlaşılsın diye böyle adlandırılmamıştır; nitekim düzensiz ve görünmez denen yer de şimdi görülebilen ve elle tutulabilen bu yer gibi değildi. "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" sözünde, gök ve yer adıyla Tanrı'nın yarattığı ve kurduğu bütün yaratılış kastedilmiştir. Bunların görünür şeylerin adlarıyla anılmasının sebebi, görünmez şeyleri kavramaya pek elverişli olmayan küçüklerin zayıflığıdır. Demek ki önce, ayrılmış ve biçim almış her şeyin kendisinden yapılacağı karışık ve biçimsiz madde yaratıldı; sanırım Yunanlar buna kaos derler. Nitekim başka bir yerde de Tanrı'ya edilen övgüler arasında şöyle dendiğini okuruz: "Evreni biçimsiz maddeden yaratan sen" (Bilgelik 11:17); bazı nüshalarda "görülmemiş maddeden" yazar.
- Quod autem scriptum est, Et Spiritus Dei superferebatur super aquam, sic solent Manichaei reprehendere, ut dicant: Aqua ergo erat habitaculum Spiritus Dei, et ipsa continebat Spiritum Dei? Totum conantur perversa mente pervertere, et excaecantur malitia sua. Cum enim dicimus, Sol superfertur super terram, numquid hoc intelligi volumus, quod in terra habitet sol, et terra solem contineat? Et tamen non sic Spiritus Dei superferebatur super aquam; sicut superfertur sol super terram; sed alio modo quem pauci intelligunt. Non enim per spatia locorum superferebatur aquae ille Spiritus, sicut sol terrae superfertur; sed per potentiam invisibilis sublimitatis suae. Dicant autem nobis isti, quomodo iis rebus quae fabricandae sunt, superferatur voluntas fabri. Quod si haec humana et quotidiana non comprehendunt, timeant Deum, et simplici corde quod non intelligunt quaerant, ne cum volunt verbis sacrilegis concidere veritatem quam videre non possunt, redeat illis securis in crura. Nam illa concidi non potest quae incommutabilis manet; sed quaecumque plagae in illam emissae fuerint repercutiuntur, et majore ictu redeunt in eos qui caedere audent, quod credere deberent, ut intelligere mererentur. 9. Deinde quaerunt, et insultando interrogant: Unde erat ipsa aqua super quam ferebatur Spiritus Dei? numquid enim superius scriptum est quod Deus aquam fecerit? Hoc si pie quaererent, invenirent quemadmodum intelligendum esset. Non enim aqua sic appellata est hoc loco, ut haec a nobis intelligatur quam videre jam possumus et tangere: quomodo nec terra quae incomposita et invisibilis dicta est, talis erat qualis ista quae jam videri et tractari potest. Sed illud quod dictum est, In principio fecit Deus caelum et terram, coeli et terrae nomine universa creatura significata est, quam fecit et condidit Deus. Ideo autem nominibus visibilium rerum haec appellata sunt, propter parvulorum infirmitatem, qui minus idonei sunt invisibilia comprehendere. Primo ergo materia facta est confusa et informis, unde omnia fierent quae distincta atque formata sunt, quod credo a Graecis chaos appellari. Sic enim et alio loco legimus dictum in laudibus Dei, Qui fecisti mundum de materia informi (Sap. XI, 18): quod aliqui codices habent, de materia invisa.
66. Bölüm
Bu yüzden Tanrı'nın her şeyi yoktan yarattığına inanmak çok doğrudur; çünkü biçim almış her şey bu maddeden yapılmış olsa bile, bu maddenin kendisi büsbütün yoktan yapılmıştır. Marangozların ve her türlü zanaatkârın, elinde yapacağı şeyin malzemesi olmadıkça hiçbir şey yapamadığını görüp, her şeye gücü yeten Tanrı'nın yoktan bir şey yapabildiğine inanmayan bu kimselere benzememeliyiz. Çünkü marangoza kereste, gümüşçüye gümüş, kuyumcuya altın yardım eder; çömlekçiye de işlerini tamamlayabilsin diye toprak yardım eder. Bir şeyi kendisinden yaptıkları malzemenin yardımı olmasa hiçbir şey yapamazlar; çünkü malzemenin kendisini onlar yapmaz. Marangoz tahtayı yapmaz, tahtadan bir şey yapar; bu türden bütün öbür zanaatkârlar da öyle. Her şeye gücü yeten Tanrı'nın ise istediğini gerçekleştirmek için kendi yaratmadığı hiçbir şeyin yardımına ihtiyacı yoktu. Yaratmak istediği şeyler için kendi yaratmadığı bir şey ona yardım etseydi, her şeye gücü yeten olmazdı; buna inanmak ise günahtır.
- Et ideo Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse, quia etiamsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa materia tamen de omnino nihilo facta est. Non enim debemus esse similes istis qui omnipotentem Deum non credunt aliquid de nihilo facere potuisse, cum considerant fabros et quoslibet opifices non posse aliquid fabricare, nisi habuerint unde fabricent. Et ligna enim adjuvant fabrum, et argentum adjuvat argentarium, et aurum aurificem, et terra figulum adjuvat ut possit perficere opera sua. Si enim non adjuventur ea materia unde aliquid faciunt, nihil possunt facere, cum materiam ipsam ipsi non faciant. Non enim faber lignum facit, sed de ligno facit aliquid: sic et caeteri omnes hujusmodi opifices. Omnipotens autem Deus nulla re adjuvandus erat, quam ipse non fecerat, ut quod volebat efficeret. Si enim ad eas res quas facere volebat, adjuvabat eum aliqua res quam ipse non fecerat, non erat omnipotens: quod sacrilegum est credere.
77. Bölüm
Demek ki Tanrı'nın yoktan yarattığı o biçimsiz madde önce gök ve yer diye adlandırıldı ve "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" dendi; zaten öyle olduğu için değil, öyle olabileceği için. Nitekim göğün sonradan yaratıldığı da yazılıdır. Bir ağacın tohumuna bakıp orada köklerin, gövdenin, dalların, meyvelerin ve yaprakların bulunduğunu söylesek, bunu onlar zaten var olduğu için değil, tohumdan çıkacakları için söyleriz. "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" sözü de böyle, göğün ve yerin tohumu gibi söylenmiştir: Göğün ve yerin maddesi henüz karışık hâldeydi, ama ondan gök ve yerin çıkacağı kesin olduğu için madde de daha şimdiden gök ve yer diye adlandırıldı. Rab de bu konuşma tarzıyla konuşur: "Artık size kul demeyeceğim, çünkü kul efendisinin ne yaptığını bilmez. Size dost dedim, çünkü Babamdan işittiğim her şeyi size bildirdim" (Yuhanna 15:15). Bu, zaten olmuş olduğu için değil, olacağı kesin olduğu için söylenmiştir. Çünkü biraz sonra onlara der ki: "Size söyleyecek daha çok şeyim var, ama şimdi bunları taşıyamazsınız" (Yuhanna 16:12). Öyleyse "Babamdan işittiğim her şeyi size bildirdim" demesi, bunu yapacağını bilmesinden başka neyle açıklanabilir? Gök ve yer henüz kendisinden yapılmamış olan madde de böylece gök ve yer diye anılabildi; çünkü gök ve yer başka bir şeyden yapılmayacaktı. İlahî Yazılarda bu türden sayısız deyiş bulunur. Kendi konuşma alışkanlığımızda da öyledir: Olacağını kesinlikle umduğumuz şey için "Oldu say" deriz.
Henüz biçimsiz olan bu maddeyi görünmez ve düzensiz yer diye de adlandırmak istedi; çünkü evrenin bütün unsurları içinde yer, öbürlerinden daha az güzel görünür. Karanlığından ötürü "görünmez", biçimsizliğinden ötürü "düzensiz" dedi. Aynı maddeyi, üstünde Tanrı'nın Ruhu'nun dolaştığı su diye de adlandırdı; tıpkı ustanın iradesinin yapacağı şeylerin üstünde dolaşması gibi. Bunu azların anlayışı kavrayabilse de, bilmem ki insan sözüyle azlar tarafından bile açıklanabilir mi? Bu maddeye su denmesi de saçma değildir; çünkü yerde doğan her şey, ister hayvan, ister ağaç ya da ot, ister bunlara benzer bir şey olsun, nemden biçimlenmeye ve beslenmeye başlar. Demek ki bütün bu adlar, ister gök ve yer, ister görünmez ve düzensiz yer ve karanlıklı uçurum, ister üstünde Ruh'un dolaştığı su olsun, biçimsiz maddenin adlarıdır; bilinmeyen şey eğitimsizlere bilinen kelimelerle tanıtılsın diye. Tek kelimeyle değil, birçok kelimeyle tanıtıldı; tek kelime olsaydı, insanların o kelimeden anlamaya alıştıkları şey sanılırdı. Demek ki ondan gök ve yer çıkacağı için gök ve yer dendi. Biçimsiz olduğu ve görüp dokunacak bir insan bulunsa bile hiçbir görünüşle görülemeyeceği, dokunulamayacağı için görünmez ve düzensiz yer ve uçurumun üstündeki karanlık dendi. İş görenin elinde kolayca biçim alıp her şey ondan biçimlendirilsin diye uysalca durduğu için su dendi. Ama bütün bu adların altında, Tanrı'nın evreni kendisinden kurduğu görülmemiş ve biçimsiz madde vardı.
- Informis ergo illa materia quam de nihilo Deus fecit, appellata est primo coelum et terra, et dictum est, In principio fecit Deus caelum et terram; non quia jam hoc erat, sed quia hoc esse poterat: nam et coelum scribitur postea factum. Quemadmodum si semen arboris considerantes, dicamus ibi esse radices, et robur, et ramos, et fructus, et folia; non quia jam sunt, sed quia inde futura sunt: sic dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quasi semen caeli et terrae, cum in confuso adhuc esset caeli et terrae materia; sed quia certum erat inde futurum esse coelum et terram, jam et ipsa materia coelum et terra appellata est. Isto genere locutionis etiam Dominus loquitur, cum dicit, Jam non dicam vos servos, quia servus nescit quid faciat dominus ejus. Vos autem dixi amicos, quia omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis (Joan. XV, 15): non quia jam factum erat, sed quia certissime futurum erat. Nam post paululum dicit illis: Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo (Id. XVI, 12). Utquid ergo dixerat, Omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis; nisi quia se sciebat hoc esse facturum? Sic etiam coelum et terra potuit dici materia unde nondum erat factum caelum et terra, sed tamen non erat aliunde faciendum. Innumerabiles tales locutiones in Scripturis divinis inveniuntur. Sicut in consuetudine sermonis nostri, cum id quod certissime speramus futurum dicimus, Jam factum puta. 12. Hanc autem adhuc informem materiam, etiam terram invisibilem atque incompositam voluit appellare, quia inter omnia elementa mundi terra videtur minus speciosa quam caetera. Invisibilem autem dixit, propter obscuritatem; et incompositam, propter informitatem. Eamdem ipsam materiam etiam aquam appellavit, super quam ferebatur Spiritus Dei, sicut superfertur rebus fabricandis voluntas artificis. Quod etsi paucorum intelligentia potest attingere, humanis tamen verbis, nescio utrum vel a paucis hominibus, possit exponi. Propterea vero non absurde etiam aqua dicta est ista materia, quia omnia quae in terra nascuntur, sive animalia, sive arbores vel herbae, et si qua similia, ab humore incipiunt formari atque nutriri. Haec ergo nomina omnia, sive coelum et terra, sive terra invisibilis et incomposita et abyssus cum tenebris, sive aqua super quam Spiritus ferebatur, nomina sunt informis materiae: ut res ignota notis vocabulis insinuaretur imperitioribus; et non uno vocabulo, sed multis, ne si unum esset, hoc putaretur esse quod consueverant homines in illo vocabulo intelligere. Dictum est ergo caelum et terra, quia inde futurum erat coelum et terra. Dicta est terra invisibilis et incomposita et tenebrae super abyssum, quia informis erat, et nulla specie cerni aut tractari poterat, etiamsi esset homo qui videret atque tractaret. Dicta est aqua, quia facilis et ductilis subjacebat operanti, ut de illa omnia formarentur. Sed sub his omnibus nominibus materia erat invisa et informis, de qua Deus condidit mundum.
88. Bölüm
"Ve Tanrı, Işık olsun, dedi. Ve ışık oldu." Maniheistler bunu kınamayı âdet edinmemişlerdir; ama ardından geleni kınarlar: "Ve Tanrı ışığın iyi olduğunu gördü." Derler ki: Demek Tanrı ışığı tanımıyordu, ya da iyiyi tanımıyordu. Zavallı insanlar! Tanrı'nın kendi eserlerinden hoşnut kalması hoşlarına gitmiyor; oysa zanaatkâr bir insanın da, örneğin bir marangozun da, Tanrı'nın bilgeliği ve gücü yanında hemen hemen hiç olduğu hâlde, tahtayı gücü yettiğince sanatın kurallarına uyduruncaya ve ustasının hoşuna gidinceye kadar uzun uzun kestiğini, işlediğini, yonttuğunu, keserle düzelttiğini, rendelediğini, tornaladığını ve cilaladığını görüyorlar. Yaptığı şey hoşuna gidiyor diye iyiyi tanımıyor muydu? Elbette tanıyordu, içeride, ruhunda; orada sanatın kendisi sanatla yapılan şeylerden daha güzeldir. Ama usta içeride, sanatında gördüğünü dışarıda, eserde onaylar; tamamlanmış olan da ustasının hoşuna gidendir. Demek ki "Tanrı ışığın iyi olduğunu gördü"; bu sözlerle Tanrı'nın gözünde alışılmadık bir iyinin parlayıverdiği değil, tamamlanmış olanın hoşuna gittiği gösterilir.
"Tanrı ışığın iyi olduğuna hayran kaldı" denseydi ne olurdu? Ne kadar bağırırlar, ne kadar kavga ederlerdi! Çünkü hayranlık gerçekten de beklenmedik şeylerden doğar. Yine de bunlar, İncil'de Rabbimiz İsa Mesih'in inananların imanına hayran kaldığını okur ve onu överler (Matta 8:10). Peki, o imanı onlarda, ona hayran kalandan başka kim yaratmıştı? Başkası yaratmış olsaydı bile, önceden bilen o, niçin hayran kalsın? Maniheistler bu meseleyi çözüyorlarsa, ötekinin de çözülebileceğini görsünler. Çözemiyorlarsa, kendileriyle ilgili olduğunu söyledikleri şeyi bilmezken, kendileriyle ilgili olmasını istemedikleri şeyi niçin kınıyorlar? Çünkü Rabbimizin hayran kalması, hâlâ böyle etkilenmeye ihtiyacı olan bizim hayran kalmamız gerektiğini gösterir. Demek ki onun bu türden bütün hareketleri tutkuyla sarsılmış bir ruhun değil, öğreten bir öğretmenin işaretleridir. Eski Ahit'in sözleri de böyledir: Tanrı'yı zayıf diye tanıtmaz, bizim zayıflığımıza yumuşak davranır. Çünkü Tanrı hakkında ona layık hiçbir şey söylenemez. Yine de beslenelim ve hiçbir insan sözüyle söylenemeyen şeylere ulaşalım diye, bize kavrayabileceğimiz şeyler söylenir.
- Et dixit Deus, Fiat lux. Et facta est lux. Hoc non solent reprehendere Manichaei, sed illud quod sequitur, Et vidit Deus lucem quia bona est. Dicunt enim: Ergo non noverat Deus lucem, aut non noverat bonum. Miseri homines, quibus displicet, quod Deo placuerunt opera sua, cum videant etiam hominem artificem, verbi gratia, lignarium fabrum, quamvis in comparatione sapientiae et potentiae Dei pene nullus sit, tamen tam diu lignum caedere atque tractare dolando, asciando, planando, vel tornando atque poliendo quousque ad artis regulas perducatur, quantum potest, et placeat artifici suo. Numquid ergo quia placet ei quod fecit, ideo non noverat bonum? Prorsus noverat intus in animo, ubi ars ipsa pulchrior est, quam illa quae arte fabricantur. Sed quod videt artifex intus in arte, hoc foris probat in opere, et hoc est perfectum quod artifici suo placet. Vidit ergo Deus lucem quia bona est: quibus verbis non ostenditur eluxisse Deo insolitum bonum, sed placuisse perfectum. 14. Quid si dictum esset, Miratus est Deus lucem quia bona est? quantum clamarent? quantum litigarent? Admiratio enim revera de rebus insperatis nasci solet, et tamen legunt isti, et laudant Dominum nostrum Jesum Christum in Evangelio admiratum esse fidem credentium (Matth. VIII, 10). Quis autem in illis fecerat ipsam fidem, nisi ipse qui eam mirabatur? Quod si et alius eam fecisset, utquid miraretur, qui praescius erat? Si solvunt Manichaei quaestionem istam, videant quia et illa solvi potest. Si autem non solvunt, quid ista reprehendunt quae ad se nolunt pertinere, cum illa quae ad se pertinere dicunt, non noverint? Quod enim miratur Dominus noster, nobis mirandum esse significat, quibus adhuc est opus sic moveri. Omnes ergo tales motus ejus non perturbati animi sunt signa, sed docentis magistri. Sic sunt et verba Veteris Testamenti, quae non Deum infirmum docent, sed nostrae infirmitati blandiuntur. Nihil enim de Deo digne dici potest. Nobis tamen ut nutriamur, et ad ea perveniamus quae nullo humano sermone dici possunt, ea dicuntur quae capere possumus.
99. Bölüm
"Ve Tanrı ışıkla karanlığı birbirinden ayırdı; Tanrı ışığa gündüz, karanlığa gece adını verdi." Burada "Tanrı karanlığı yarattı" denmedi; çünkü karanlık, yukarıda söylendiği gibi, ışığın yokluğudur. Yine de ışıkla karanlık arasında bir ayrım yapıldı. Bağırarak ses çıkarırız, ses çıkarmayarak da sessizlik yaparız, çünkü sesin kesilmesi sessizliktir; yine de bir tür hisle sesi sessizlikten ayırırız ve birine ses, ötekine sessizlik deriz. Bizim sessizlik yaptığımız nasıl doğru olarak söylenirse, ilahî Yazıların birçok yerinde de Tanrı'nın karanlık yaptığı doğru olarak söylenir; çünkü ışığı, dilediği zamanlarda ve yerlerde ya vermez ya da geri çeker. Bütün bunlar bizim anlayışımıza göre söylenmiştir. Tanrı ışığa gündüz, karanlığa gece adını hangi dilde verdi? İbranicede mi, Yunancada mı, Latincede mi, yoksa başka bir dilde mi? Adlandırdığı her şey için hangi dilde adlandırdığı sorulabilir. Ama Tanrı katında gürültüsüz ve dil çeşitliliği olmaksızın arı akıl vardır. "Adını verdi" demek "adlandırılmasını sağladı" demektir; çünkü her şeyi hem birbirinden ayırt edilebilecek hem de ad alabilecek şekilde ayırdı ve düzenledi. Ama "Tanrı adını verdi" sözünün gerçekten böyle mi anlaşılması gerektiğini sonra yeri gelince araştıracağız; çünkü Yazılara ne kadar yaklaşır ve onlara ne kadar alışırsak, deyişleri de bize o kadar tanıdık gelir. Nitekim "Şu ev sahibi bu evi yaptı" deriz, yani yaptırdı; ilahî Yazıların bütün kitaplarında da bunun gibi birçok şey bulunur.
- Et divisit Deus inter lucem et tenebras, et vocavit Deus diem lucem, et tenebras vocavit noctem. Hic non dictum est, Fecit Deus tenebras; quia tenebrae, sicut superius dictum est, lucis absentia est: distinctio tamen facta est inter lucem et tenebras. Quemadmodum nos clamando vocem facimus; silentium autem non sonando facimus, quia cessatio vocis silentium est: distinguimus tamen sensu quodam inter vocem et silentium, et illud vocamus vocem, illud silentium; quemadmodum ergo recte dicimur facere silentium, sic recte multis divinarum Scripturarum locis Deus dicitur facere tenebras, quia lucem quibus vult temporibus et locis vel non dat, vel detrahit. Hoc autem totum ad intellectum nostrum dictum est. Qua enim lingua vocavit Deus diem lucem, et tenebras noctem? utrum hebraea, an graeca, an latina, an aliqua alia? et sic omnia quae vocavit, quaeri potest qua lingua vocaverit. Sed apud Deum purus intellectus est, sine strepitu et diversitate linguarum. Vocavit autem dictum est, vocari fecit; quia sic distinxit omnia, et ordinavit, ut et discerni possent, et nomina accipere. Sed postea suo loco requiremus, utrum vere sic est accipiendum, quia vocavit Deus; quoniam quantum accedimus in Scripturis et in eis assuescimus, tantum nobis locutiones earum innotescunt. Sic enim dicimus, Ille paterfamilias aedificavit domum istam, id est aedificari fecit, et multa talia per omnes libros divinarum Scripturarum inveniuntur.
1010. Bölüm
"Ve akşam oldu, sabah oldu, bir gün." Maniheistler burada da, sanki gün akşamdan başlamış gibi söylendiğini sanarak iftira ederler. Işığın yaratıldığı, ışıkla karanlığın ayrıldığı, ışığa gündüz ve karanlığa gece dendiği o işin bütünüyle güne ait olduğunu anlamazlar. Bu işten sonra, sanki gün bitmiş gibi, akşam oldu. Ama gece de kendi gününe ait olduğu için, gece de geçip sabah olmadıkça bir günün geçtiği söylenmez. Sonraki günler de böyle sabahtan sabaha sayılır. Çünkü sabah olup bir gün geçince, artık olmuş olan bu sabahtan başlayarak ardından gelen iş başlar; bu işten sonra akşam, sonra sabah olur ve ikinci gün geçer; öbür günler de sırayla böyle geçer.
- Et facta est vespera, et factum est mane dies unus. Et hic calumniantur Manichaei, dum putant ita dictum esse, quasi a vespera dies coeperit. Non intelligunt operationem illam qua lux facta est, et divi sum est inter lucem et tenebras, et vocata est lux dies, et tenebrae nox; hanc ergo totam operationem non intelligunt ad diem pertinere: post hanc autem operationem tanquam finito die facta est vespera. Sed quia etiam nox ad diem suum pertinet, non dicitur transisse dies unus, nisi etiam nocte transacta cum factum est mane: sic deinceps reliqui dies computantur a mane usque in mane. Nunc enim cum factum est mane, et transactus est unus dies, incipit operatio, quae sequitur ab ipso mane quod jam factum est, et post ipsam operationem fit vespera, deinde mane, et transit alter dies: atque ita deinceps caeteri dies transeunt.
1111. Bölüm
"Ve Tanrı, Suyun ortasında bir kubbe olsun ve suyu sudan ayırsın, dedi; ve öyle oldu. Tanrı kubbeyi yaptı; kubbenin üstündeki suyu kubbenin altındaki sudan ayırdı ve Tanrı kubbeye gök adını verdi; ve Tanrı bunun iyi olduğunu gördü." Maniheistlerin bunu kınamayı âdet edindiklerini hatırlamıyorum. Yine de suların, bir kısmı kubbenin üstünde, bir kısmı altında olacak şekilde ayrılmasını, o maddenin su adıyla anıldığını söylediğimize göre, şöyle anlıyorum: Göğün kubbesiyle görünür şeylerin cismanî maddesi görünmez şeylerin cisimsiz maddesinden ayrılmıştır. Çünkü gök çok güzel bir cisim olsa da, görünmez her yaratık göğün güzelliğini de aşar; belki de görünmez suların göğün üstünde olduğu bu yüzden söylenir; azların anladığı gibi, bunlar göğü mekândaki yerleriyle değil, tabiatlarının değeriyle aşarlar. Gerçi bu konuda düşüncesizce hiçbir şey ileri sürülmemelidir; çünkü karanlık bir konudur ve insanların hislerinden uzaktır. Ama durum nasıl olursa olsun, anlaşılmadan önce ona inanılmalıdır. "Ve akşam oldu, sabah oldu, ikinci gün." Tekrarlanan bütün bunlar artık yukarıdaki gibi anlaşılmalı ve ele alınmalıdır.
- Et dixit Deus, Fiat firmamentum in medio aquae, et sit divisio inter aquam et aquam; et sic factum est. Et fecit Deus firmamentum, et divisit Deus inter aquam quae est super firmamentum, et inter aquam quae est sub firmamento, et vocavit Deus firmamentum caelum: et vidit Deus quia bonum est. Haec non memini Manichaeos reprehendere solere: tamen quod divisae sunt aquae ut aliae essent super firmamentum, et aliae sub firmamento, quoniam materiam illam dicebamus nomine aquae appellatam, credo firmamento coeli materiam corporalem rerum visibilium ab illa incorporali rerum invisibilium fuisse discretam. Cum enim coelum sit corpus pulcherrimum, omnis invisibilis creatura excedit etiam pulchritudinem coeli; et ideo fortasse super coelum esse dicuntur aquae invisibiles, quae a paucis intelliguntur non locorum sedibus, sed dignitate naturae superare coelum: quanquam de hac re nihil temere affirmandum est; obscura est enim, et remota a sensibus hominum: sed quoquo modo se habeat, antequam intelligatur, credenda est. Et facta est vespera, et factum est mane dies secundus. Jam omnia haec quae repetuntur, sicut superius intelligenda atque tractanda sunt.
1212. Bölüm
"Ve Tanrı, Göğün altındaki su tek bir yerde toplansın ve kuru toprak görünsün, dedi; ve öyle oldu. Göğün altındaki su tek bir yerde toplandı ve kuru toprak göründü. Tanrı kuru toprağa yer, suyun toplandığı yere deniz adını verdi. Ve Tanrı bunun iyi olduğunu gördü." Maniheistler bu yerde derler ki: Her yer suyla doluysa, sular tek bir yerde nasıl toplanabilirdi? Ama yukarıda, Tanrı'nın her şeyi kendisinden biçimlendireceği ve üstünde Tanrı'nın Ruhu'nun dolaştığı o maddenin su adıyla anıldığı söylendi. Şimdi ise "Göğün altındaki su tek bir yerde toplansın" denince, bununla o cismanî maddenin, bu görünür suların sahip olduğu görünüşe girecek şekilde biçimlenmesi kastedilir. Çünkü tek bir yerde toplanmanın kendisi, gördüğümüz ve dokunduğumuz bu suların biçimlenmesinin kendisidir; her suret birliğin kuralına bağlanır. "Kuru toprak görünsün" sözünden de, o maddenin, gördüğümüz ve dokunduğumuz bu yerin şimdi sahip olduğu görünür sureti alması dışında ne anlaşılmalıdır? Demek ki yukarıda görünmez ve düzensiz yer diye anılan şey, maddenin karışıklığı ve karanlığıydı; üstünde Tanrı'nın Ruhu'nun dolaştığı su diye anılan da yine aynı maddeydi. Şimdi ise bu su ve bu yer, şimdi gördüğümüz suretleri almadan önce bu adlarla anılan o maddeden biçimlendirilir. Bu arada, İbrani dilinde, ister tuzlu ister tatlı olsun, her su birikintisine deniz dendiği söylenir.
- Et dixit Deus, Congregetur aqua, quae est sub coelo, in congregationem unam, et appareat arida; et sic factum est. Et congregata est aqua, quae erat sub caelo, in congregationem unam, et apparuit arida. Et vocavit Deus aridam, terram; et congregationem aquae vocavit mare. Et vidit Deus quia bonum est. In isto loco Manichaei dicunt: Si totum aquis plenum erat, quomodo poterant aquae congregari in unum? Sed jam superius dictum est, nomine aquarum materiam illam appellatam super quam ferebatur Spiritus Dei, unde erat Deus omnia formaturus. Nunc vero cum dicitur, Congregetur aqua, quae est sub coelo, in congregationem unam; hoc dicitur ut illa materia corporalis formetur in eam speciem quam habent aquae istae visibiles. Ipsa enim congregatio in unum, ipsa est aquarum istarum formatio, quas videmus et tangimus. Omnis enim forma ad unitatis regulam cogitur. Et quod dicitur, Appareat arida, quid aliud dici intelligendum est, nisi ut illa materies accipiat visibilem formam, quam nunc habet terra ista quam videmus et tangimus? Superius ergo quod nominabatur terra invisibilis et incomposita, materiae confusio et obscuritas nominabatur; et quod nominabatur aqua super quam ferebatur Spiritus Dei, eadem rursus materia nominabatur. Nunc vero aqua ista et terra formantur ex illa materia, quae ipsis nominibus appellabatur, antequam formas istas, quas nunc videmus, acciperet. Sane dicitur, in hebraea locutione omnem aquarum congregationem, sive salsarum sive dulcium, mare appellari.
1313. Bölüm
"Ve Tanrı, Yer kendi cinsine ve benzerliğine göre tohum veren yem otunu ve tohumu kendi benzerliğine göre içinde olan, meyve veren meyve ağacını bitirsin, dedi. Ve öyle oldu. Yer kendi cinsine göre tohum veren yem otunu ve yeryüzünde, tohumu kendi benzerliğine ve cinsine göre içinde olan, meyve veren meyve ağacını çıkardı. Ve Tanrı bunun iyi olduğunu gördü. Ve akşam oldu, sabah oldu, üçüncü gün." Burada şöyle demeyi âdet edinmişlerdir: Tanrı yerden yem otunun ve meyve ağacının bitmesini buyurduysa, yeme yaramayan bunca dikenli ya da zehirli otun ve hiç meyve vermeyen bunca ağacın bitmesini kim buyurdu? Onlara öyle cevap verilmelidir ki hiçbir sır layık olmayanlara açılmasın ve bunların gelecek şeylerin hangi simgesi olarak böyle söylendiği gösterilmesin. Öyleyse şöyle denmelidir: Yer, insanın günahı yüzünden diken çıkarsın diye lanetlenmiştir; hissi olmayan yer cezayı hissetsin diye değil, insanın günahının suçunu hep insanların gözü önüne koysun, onlar da bundan ders alıp bir gün günahlardan dönsünler ve Tanrı'nın buyruklarına yönelsinler diye. Zehirli otlar ise ölümlülerin cezası ya da sınanması için yaratılmıştır; bütün bunlar da günah yüzündendir, çünkü günahtan sonra ölümlü olduk. Meyvesiz ağaçlarla ise insanlara sitem edilir: Tanrı'nın tarlasında, yani Kilisede, iyi işlerin meyvesi olmadan bulunmanın ne kadar utanılacak bir şey olduğunu anlasınlar ve Tanrı'nın kendilerini terk etmesinden korksunlar; çünkü kendileri de tarlalarındaki meyvesiz ağaçları başıboş bırakır, onlara hiç bakmazlar. Demek ki insanın günahından önce yerin yem otundan ve meyveli ağaçlardan başka bir şey çıkardığı yazılı değildir; günahtan sonra ise yerden birçok çirkin ve meyvesiz şey bittiğini görüyoruz; sanırım söylediğimiz sebepten ötürü. Nitekim ilk insana günah işledikten sonra şöyle denir: "Bütün işlerinde yer senin için lanetli olacak; ömrünün bütün günlerinde onun ürününü kederle ve iniltiyle yiyeceksin. Sana diken ve çalı çıkaracak, tarlanın otunu yiyeceksin. Alındığın toprağa dönünceye kadar ekmeğini alnının teriyle yiyeceksin; çünkü topraksın ve toprağa döneceksin" (Yaratılış 3:17–19).
- Et dixit Deus, Germinet terra herbam pabuli ferentem semen secundum suum genus et similitudinem, et lignum fructiferum faciens fructum, cujus semen sit in se secundum suam similitudinem. Et sic est factum. Et ejecit terra herbam pabuli, ferentem semen secundum suum genus, et lignum fructiferum faciens fructum, cujus semen est in se secundum suam similitudinem, secundum suum genus super terram. Et vidit Deus quia bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies tertius. Hic solent dicere: Si Deus jussit nasci de terra herbam pabuli; et lignum fructiferum, quis jussit nasci tantas herbas vel spinosas vel venenosas, quae ad pabulum non proficiunt, et tam multa ligna quae nullum fructum ferunt? Quibus sic respondendum est, ut nulla indignis aperiantur mysteria, neque ostendatur in qua figura futurorum ista sic dicta sint. Ergo dicendum est, quod per peccatum hominis terra maledicta sit, ut spinas pareret: non ut ipsa poenas sentiret, quae sine sensu est, sed ut peccati humani crimen semper hominibus ante oculos poneret, quo admonerentur aliquando averti a peccatis, et ad Dei praecepta converti. Herbae autem venenosae ad poenam, vel ad exercitationem mortalium creatae sunt; et hoc totum propter peccatum, quia mortales post peccatum facti sumus. Per infructuosas vero arbores insultatur hominibus, ut intelligant quam sit erubescendum sine fructu bonorum operum esse in agro Dei, hoc est in Ecclesia; et timeant ne deserat eos Deus, quia et ipsi in agris suis infructuosas arbores deserunt, nec aliquam culturam eis adhibent. Ante peccatum ergo hominis non est scriptum, quod terra aliud protulerit nisi herbam pabuli et ligna fructuosa: post peccatum autem videmus multa horrida et infructuosa de terra nasci, credo propter eam causam quam diximus. Sic enim dicitur ad primum hominem posteaquam peccavit: Maledicta erit terra tibi in omnibus operibus tuis; in tristitia et gemitu edes ex ea omnibus diebus vitae tuae: Spinas et tribulos ejiciet tibi, et edes pabulum agri tui: in sudore vultus tui edes panem tuum, donec revertaris in terram, de qua sumptus es; quia terra es, et in terram ibis (Gen. III, 17-19).
1414. Bölüm
"Ve Tanrı, Göğün kubbesinde yıldızlar olsun; yerin üstüne ışık versinler, gündüzle geceyi ayırsınlar; işaretler, zamanlar, günler ve yıllar için olsunlar; göğün kubbesinde parlasınlar ve yerin üstüne ışık versinler, dedi. Ve öyle oldu. Tanrı iki ışık kaynağı yaptı, büyüğünü ve küçüğünü: büyük ışık kaynağını günün başlangıcı için, küçük ışık kaynağını gecenin başlangıcı için; yıldızları da yaptı. Tanrı onları göğün kubbesine koydu ki yerin üstüne ışık versinler, gündüze ve geceye başkanlık etsinler, gündüzle geceyi ayırsınlar. Ve Tanrı bunun iyi olduğunu gördü. Ve akşam oldu, sabah oldu, dördüncü gün." Burada önce yıldızların, yani güneşin, ayın ve yıldızların nasıl dördüncü günde yaratıldığını sorarlar. Önceki üç gün güneş olmadan nasıl olabildi? Oysa şimdi günün güneşin doğuşu ve batışıyla geçtiğini, gecenin de güneş dünyanın öbür tarafından doğuya dönerken onun yokluğuyla olduğunu görüyoruz. Onlara şöyle cevap veririz: Önceki üç günün her biri, güneşin doğudan çıkıp yeniden doğuya dönünceye kadar dolaştığı süre kadar uzun bir zamanla hesaplanmış olabilir. Çünkü insanlar, doğan ve batan güneşi göremeyecekleri mağaralarda otursalar bile bu süreyi, zamanın bu uzunluğunu hissedebilirlerdi. Böylece bu sürenin güneş yaratılmadan önce, güneş olmadan da geçebildiği ve o üç günde her gün için bu sürenin hesaplandığı anlaşılır. Orada söylenen "Ve akşam oldu, sabah oldu" sözü bizi bundan alıkoymasaydı, bu cevabı verirdik; çünkü bunun güneşin yolu olmadan olamayacağını şimdi görüyoruz. Öyleyse şunu anlamamız kalıyor: Zamanın o süresi içinde işlerin ayrımları bu adlarla anılmıştır; tamamlanan işin bitişinden ötürü akşam, gelecek işin başlangıcından ötürü sabah. Elbette insan işlerine benzetilerek, çünkü onlar çoğunlukla sabah başlar, akşam biter. İlahî Yazıların, insan işlerinden ilahî şeylere kelimeler aktarmak gibi bir alışkanlığı vardır.
Sonra yıldızlar hakkında "İşaretler ve zamanlar için olsunlar" sözünün niçin söylendiğini sorarlar. Derler ki: O üç gün zamanlar olmadan var olabildi mi, yoksa onlar zaman aralıklarına girmiyor mu? Ama "işaretler ve zamanlar için" sözü, zamanlar bu yıldızlarla ayrılsın ve insanlarca ayırt edilsin diye söylenmiştir. Çünkü zamanlar akıp gitse de, yıldızların yollarıyla işaretlenen eklemlerle bölünmeseler, akıp geçebilirler ama insanlarca anlaşılamaz ve ayırt edilemezler. Bulutlu bir günde saatlerin geçmesi gibi: Geçerler ve kendi aralıklarını tamamlarlar, ama biz onları ayırt edemez ve işaretleyemeyiz.
"Ve Tanrı iki ışık kaynağı yaptı: büyük ışık kaynağını günün başlangıcı için, küçük ışık kaynağını gecenin başlangıcı için" sözü, "günün başkanlığı ve gecenin başkanlığı için" denmiş gibidir. Çünkü güneş yalnız günü başlatmaz, onu sürdürür ve bitirir de. Ay ise bazen gece yarısı ya da gecenin sonunda bize doğar. Öyleyse ayın bunu yaptığı geceler onunla başlamıyorsa, ay nasıl gecenin başlangıcı için yaratılmış olur? Ama başlangıçtan (inchoatio) ilk olanı (principium), ilk olandan da başkanlığı (principatus) anlarsan, açıktır ki gündüz başkanlık güneşte, gece ise aydadır; çünkü öbür yıldızlar o sırada görünse de, ay parıltısıyla hepsini aşar ve bu yüzden pek doğru olarak onların başkanı denir.
"Ve gündüzle geceyi ayırsınlar" sözüne gelince, burada şöyle bir iftira yapılabilir: Dördüncü günde bunu yıldızlar yapıyorsa, Tanrı gündüzle geceyi yukarıda nasıl ayırmıştı? Burada "Gündüzle geceyi ayırsınlar" sözü, "Gündüzle geceyi aralarında öyle bölüşsünler ki gündüz güneşe, gece ise aya ve öbür yıldızlara verilsin" denmiş gibidir. Bu ikisi zaten ayrılmıştı, ama henüz yıldızlar arasında değil; şimdi ise yıldızlardan hangisinin gündüz, hangisinin gece insanlara görüneceği kesinleşsin diye.
- Et dixit Deus, Fiant sidera in firmamento coeli, sic ut luceant super terram, et dividant inter diem et noctem, et sint in signa, et in tempora, et in dies, et in annos; et sint in splendorem in firmamento coeli, sic ut luceant super terram. Et sic est factum. Et fecit Deus duo luminaria, majus et minus: luminare majus in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem noctis, et stellas. Et posuit illas Deus in firmamento coeli, sic ut luceant super terram, et praesint diei et nocti, et dividant inter diem et noctem. Et vidit Deus quia bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies quartus. Hic primo quaerunt quomodo quarto die facta sint sidera, id est sol, et luna, et stellae. Tres enim dies superiores quomodo esse sine sole potuerunt, cum videamus nunc solis ortu et occasu diem transigi, noctem vero nobis fieri solis absentia, cum ab alia parte mundi ad orientem redit? Quibus respondemus, potuisse fieri ut tres superiores dies singuli per tantam moram temporis computarentur, per quantam moram circumit sol, ex quo procedit ab oriente quousque rursus ad orientem revertitur. Hanc enim moram et longitudinem temporis possent sentire homines etiamsi in speluncis habitarent, ubi orientem et occidentem solem videre non possent. Atque ita sentitur potuisse istam moram fieri etiam sine sole antequam sol factus esset, atque ipsam moram in illo triduo per dies singulos computatam. Hoc ergo responderemus, nisi nos revocaret quod ibi dicitur, Et facta est vespera, et factum est mane, quod nunc sine solis cursu videmus fieri non posse. Restat ergo ut intelligamus, in ipsa quidem mora temporis ipsas distinctiones operum sic appellatas, vesperam propter transactionem consummati operis, et mane propter inchoationem futuri operis; de similitudine scilicet humanorum operum, quia plerumque a mane incipiunt, et ad vesperam desinunt. Habent enim consuetudinem divinae Scripturae de rebus humanis ad divinas res verba transferre. 21. Deinde quaerunt utquid dictum sit de sideribus: Et sint in signa et in tempora. Numquid enim, aiunt, tres illi dies sine temporibus esse potuerunt, aut ad temporis spatia non pertinent? Sed, in signa et tempora dictum est, ut per haec sidera tempora distinguantur, et ab hominibus dignoscantur: quia si currant tempora, et nullis distinguantur articulis, qui articuli per siderum cursus notantur, possunt quidem currere tempora atque praeterire; sed intelligi et discerni ab hominibus non possunt. Sicut horae quando nubilus dies est, transeunt quidem, et sua spatia peragunt; sed distingui a nobis et notari non possunt. 22. Quod autem dictum est, Et fecit Deus duo luminaria; luminare majus in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem noctis, pro eo dictum est ac si diceretur, in principatum diei et in principatum noctis. Non enim sol tantummodo inchoat diem, et non etiam peragit et finit: luna vero aliquando media nocte vel in fine noctis ad nos procedit; si ergo illae noctes, quibus hoc facit, non ab ista inchoantur, quomodo in inchoationem noctis facta est? Si autem per inchoationem principium intelligas, et per principium principatum, manifestum est, quia per diem sol principatum tenet; luna vero per noctem, quia etsi caetera sidera tunc apparent, illa tamen suo fulgore superat omnia, et ideo princeps eorum rectissime dicitur. 23. Quod autem dictum est, Et dividant inter diem et noctem; potest hic fieri calumnia, ut dicatur: Quomodo jam Deus diviserat superius inter diem et noctem, si hoc, quarto die, sidera faciunt? Sic igitur hic dictum est, Dividant inter diem et noctem, tanquam si diceretur, Sic inter se diem dividant et noctem, ut soli dies detur, nox autem lunae et sideribus caeteris. Quae duo jam divisa erant, sed nondum inter sidera, ut jam certum esset de siderum numero, quid per diem, et quid per noctem appareret hominibus.
1515. Bölüm
"Ve Tanrı, Sular canlı ruhlu sürüngenler ve göğün kubbesi altında yerin üstünde uçan kuşlar çıkarsın, dedi. Ve öyle oldu. Tanrı büyük deniz canavarlarını, suların her birinin cinsine göre çıkardığı canlıların ve sürüngenlerin her ruhunu ve kanatlı her kuş cinsini cinsine göre yarattı. Ve Tanrı bunların iyi olduğunu gördü. Tanrı onları kutsayıp dedi ki: Verimli olun, çoğalın, denizlerin sularını doldurun; kuşlar da yeryüzünde çoğalsın. Ve akşam oldu, sabah oldu, beşinci gün." Burada, soru sorarak, daha doğrusu iftira ederek, niçin yalnız sularda yaşayan hayvanların değil, havada uçanların ve bütün kanatlıların da sulardan doğduğunun yazıldığını sorar ve kınarlar. Ama buna takılanların hepsi şunu bilsin: Kuşların uçtuğu bu bulutlu ve nemli hava, bu konuları titizlikle araştıran çok bilgili insanlarca genellikle sulardan sayılır. Çünkü denizin ve yerin buğularıyla, âdeta buharlarıyla yoğunlaşıp kalınlaşır ve bu nemle bir bakıma ağırlaşır, öyle ki kuşların uçuşunu taşıyabilir. Bu yüzden açık gecelerde çiy de düşer; sabahları otların üstünde bu çiyin damlaları bulunur. Nitekim Makedonya'daki Olympos denen dağın o kadar yüksek olduğu söylenir ki, tepesinde ne rüzgâr hissedilir ne de bulutlar toplanır; çünkü yüksekliğiyle kuşların uçtuğu bu nemli havanın bütününü aşar; bu yüzden orada kuşların da uçmadığı ileri sürülür. Bunu, bilmem hangi kurbanlar için her yıl adı geçen dağın tepesine çıkıp tozun üstüne birtakım işaretler yazan, ertesi yıl da onları bozulmamış bulan kimselerin bildirdiği söylenir; o yere rüzgâr ya da yağmur ulaşsaydı bu olamazdı. Ayrıca oradaki havanın inceliği onlara soluk aldırmadığı için, burun deliklerine ıslak süngerler tutup oradan daha kalın ve alışık oldukları havayı çekmedikçe orada dayanamazlarmış. İşte bunlar orada hiçbir zaman tek bir kuş da görmediklerini bildirdiler. Demek ki en güvenilir Yazının, yalnız balıkların ve sularda bulunan öbür canlıların değil, kuşların da sulardan doğduğunu anması boşuna değildir; çünkü kuşlar, denizin ve yerin nemlerinden yükselen bu havada uçabilirler.
- Et dixit Deus, Ejiciant aquae reptilia animarum vivarum, et volatilia volantia super terram sub firmamento caeli. Et sic factum est. Et fecit Deus cetos magnos, et omnem animam animalium et repentium quae ejecerunt aquae secundum uniuscujusque genus, et omne genus volatile pennatum secundum genus. Et vidit Deus quia bona sunt; et benedixit illa Deus dicens: Crescite et multiplicamini, et replete aquas maris, et volatilia multiplicentur super terram. Et facta est vespera, et factum est mane dies quintus. Hic solent reprehendere, quaerentes vel potius calumniantes, quare animalia non solum ea quae in aquis vivunt, sed etiam ea quae in aere volitant, et omnia pennata de aquis nata scriptum sit. Sed sciant omnes quos haec movent, istum aerem nebulosum et humidum, in quo aves volant, a doctissimis hominibus qui haec diligenter inquirunt, cum aquis solere deputari. Concrescit enim et crassus efficitur exhalationibus et quasi vaporibus maris et terrae, et de ipso humore pinguescit quodammodo ut volatus avium portare possit. Ideo per noctes serenas etiam rorat, cujus roris guttae mane in herbis inveniuntur. Nam mons ille Macedoniae, qui Olympus vocatur, tantae altitudinis esse dicitur, ut in ejus cacumine nec ventus sentiatur, nec nubes se colligant, quia excedit altitudine sua totum istum aerem humidum in quo aves volant, et ideo nec aves ibi volare asseverantur. Quod ab eis proditum dicitur, qui per singulos annos solebant, nescio quorum sacrificiorum causa, memorati montis cacumen ascendere, et aliquas notas in pulvere scribere, quas alio anno integras inveniebant: quod fieri non posset, si ventum aut pluviam locus ille pateretur. Deinde quia tenuitas aeris illius qui ibi est, non eos inspirabat, durare ibi non poterant, nisi spongias humectas naribus applicarent, unde crassiorem et consuetum spiritum ducerent: hi ergo indicaverunt se etiam nullam avem in eo loco aliquando vidisse. Non itaque immerito non solum pisces et caetera quae in aquis sunt animalia, sed etiam aves de aquis natas esse, fidelissima Scriptura commemorat; quia per istum aerem volare possunt, qui de maris et terrae humoribus surgit.
1616. Bölüm
"Ve Tanrı, Yer her birinin cinsine göre canlı ruh çıkarsın: dört ayaklıları, sürüngenleri ve yerin yabani hayvanlarını, dedi. Ve öyle oldu. Tanrı yerin yabani hayvanlarını cinslerine göre, evcil hayvanları cinslerine göre ve yerin bütün sürüngenlerini cinslerine göre yarattı. Ve Tanrı bunların iyi olduğunu gördü." Maniheistler şu meseleyi de ortaya atmayı âdet edinmişlerdir: Tanrı'nın, ister suda ister karada olsun, insanlara gerekli olmayan bunca hayvanı yaratmasına ne gerek vardı? Üstelik birçoğu zararlı ve korkutucudur. Ama bunu söylerken, evrenin bütününü yönetmek için her şeyi kullanan ve en yüksek kanunla ona hükmeden kurucularının ve ustalarının gözünde her şeyin nasıl güzel olduğunu anlamazlar. İşten anlamayan biri bir zanaatkârın atölyesine girerse, orada ne işe yaradığını bilmediği birçok alet görür; pek akılsızsa bunları gereksiz sanır. Hele dikkatsizlikle ocağa düşer ya da sivri bir demir aleti beceriksizce kullanırken kendini yaralarsa, orada zararlı ve tehlikeli birçok şey bulunduğunu da düşünür. Oysa usta bunların ne işe yaradığını bildiği için onun akılsızlığına güler ve saçma sözlerine aldırmadan atölyesinde işine devam eder. Yine de insanlar öyle budaladır ki bir insan ustanın yanında bilmedikleri şeyleri kınamaya cesaret edemez, onları görünce gerekli olduklarına ve bir işe yarasın diye konulduklarına inanırlar; ama kurucusu ve yöneticisi Tanrı diye bildirilen bu evrende, sebeplerini görmedikleri birçok şeyi kınamaya cüret eder, her şeye gücü yeten ustanın eserlerinde ve aletlerinde de bilmedikleri şeyi biliyormuş gibi görünmek isterler.
Ben ise farelerin ve kurbağaların, sineklerin ya da kurtçukların niçin yaratıldığını bilmediğimi itiraf ederim; yine de, günahlarımız yüzünden birçoğu bize aykırı görünse de, hepsinin kendi türünde güzel olduğunu görüyorum. Çünkü bir hayvanın bedenine ve organlarına baktığımda, uyumun birliğine yönelen ölçüler, sayılar ve düzen bulmadığım hiçbir yer yoktur. Bütün bunların, Tanrı'nın değişmez ve ebedî yüceliğinde bulunan en yüksek ölçüden, sayıdan ve düzenden başka nereden geldiğini anlamıyorum. Bu çok geveze ve çok ahmak kimseler bunu düşünseler bizi bıktırmazlar; en yüksek ve en aşağı bütün güzellikleri seyrederek her yerde usta olan Tanrı'yı överlerdi. Akıl hiçbir yerde incinmediğine göre, bedenin hissi bir yerde incinirse, bunu şeylerin kendi kusuruna değil, ölümlülüğümüzün hak ettiğine yorarlardı. Elbette bütün hayvanlar ya bize faydalıdır, ya zararlı, ya da gereksiz. Faydalılara karşı söyleyecekleri bir şey yoktur. Zararlılarla ya cezalandırılır, ya sınanır, ya da korkutuluruz; öyle ki birçok tehlikeye ve zahmete maruz bu hayatı değil, en büyük güvenliğin bulunduğu daha iyi başka bir hayatı sevelim, özleyelim ve dindarlığımızın karşılığı olarak onu kendimize kazanalım. Gereksizler hakkında ise ne diye soru soralım? Fayda vermemeleri hoşuna gitmiyorsa, zarar vermemeleri hoşuna gitsin; çünkü bizim evimize gerekli olmasalar da, evimizden çok daha büyük ve çok daha iyi olan bu evrenin bütünlüğü onlarla tamamlanır. Çünkü Tanrı bu evreni, her birimizin kendi evini yönettiğinden çok daha iyi yönetir. Öyleyse faydalı olanları kullan, zararlılardan sakın, gereksizleri kendi hâline bırak. Ama her şeyde ölçüleri, sayıları ve düzeni gördüğünde ustayı ara. Onu, en yüksek ölçünün, en yüksek sayının ve en yüksek düzenin bulunduğu yerden başka bir yerde, yani Tanrı'dan başkasında bulamazsın; onun hakkında, her şeyi ölçüyle, sayıyla ve ağırlıkla düzenlediği pek doğru olarak söylenmiştir (Bilgelik 11:20). Böylece belki de Tanrı'yı bir karıncanın küçüklüğünde överken, bir yük hayvanının yüksek sırtında ırmağı geçerken alacağından daha bol bir meyve alırsın.
- Et dixit Deus, Ejiciat terra animam vivam secundum unumquodque genus quadrupedum et serpentium et bestiarum terrae. Et sic est factum. Et fecit Deus bestias terrae secundum genus, et pecora secundum genus, et omnia repentia terrae secundum genus. Et vidit Deus quia bona sunt. Solent etiam istam Manichaei movere quaestionem ut dicant: Quid opus erat ut tam multa animalia Deus faceret, sive in aquis, sive in terra, quae hominibus non sunt necessaria? multa etiam perniciosa sunt et timenda. Sed cum ista dicunt, non intelligunt quemadmodum omnia pulchra sunt conditori et artifici suo, qui omnibus utitur ad gubernationem universitatis, cui summa lege dominatur. Si enim in alicujus opificis officinam imperitus intraverit, videt ibi multa instrumenta quorum causas ignorat, et si multum est insipiens, superflua putat. Jamvero si in fornacem incautus ceciderit, aut ferramento aliquo acuto, cum id male tractat, seipsum vulneraverit, etiam perniciosa et noxia existimat ibi esse multa. Quorum tamen usum quoniam novit artifex, insipientiam ejus irridet, et verba inepta non curans, officinam suam instanter exercet. Et tamen tam stulti sunt homines, ut apud artificem hominem non audeant vituperare quae ignorant, sed cum ea viderint credant esse necessaria, et propter usus aliquos instituta: in hoc autem mundo cujus conditor et administrator praedicatur Deus, audent multa reprehendere quorum causas non vident, et in operibus atque instrumentis omnipotentis artificis volunt se videri scire quod nesciunt. 26. Ego vero fateor me nescire mures et ranae quare creatae sint, aut muscae aut vermiculi: video tamen omnia in suo genere pulchra esse, quamvis propter peccata nostra multa nobis videantur adversa. Non enim animalis alicujus corpus et membra considero, ubi non mensuras et numeros et ordinem inveniam ad unitatem concordiae pertinere. Quae omnia unde veniant non intelligo, nisi a summa mensura et numero et ordine, quae in ipsa Dei sublimitate incommutabili atque aeterna consistunt. Quod si cogitarent isti loquacissimi et ineptissimi, non nobis taedium facerent, sed ipsi considerando omnes pulchritudines et summas et infimas, Deum artificem ubique laudarent; et quoniam nusquam offenditur ratio, sicubi forte sensus carnalis offenditur, non rerum ipsarum vitio, sed nostrae mortalitatis meritis imputarent. Et certe omnia animalia aut utilia nobis sunt, aut perniciosa, aut superflua. Adversus utilia non habent quid dicant. De perniciosis autem vel punimur, vel exercemur, vel terremur, ut non vitam istam multis periculis et laboribus subditam, sed aliam meliorem, ubi securitas summa est, diligamus et desideremus, et eam nobis pietatis meritis comparemus. De superfluis vero quid nobis est quaerere? Si tibi displicet quod non prosunt, placeat quod non obsunt; quia etsi domui nostrae non sunt necessaria, eis tamen completur hujus universitatis integritas, quae multo major est quam domus nostra et multo melior. Hanc enim multo melius administrat Deus, quam unusquisque nostrum domum suam. Usurpa ergo utilia, cave perniciosa, relinque superflua. In omnibus tamen cum mensuras et numeros et ordinem vides, artificem quaere. Nec alium invenies, nisi ubi summa mensura, et summus numerus, et summus ordo est, id est Deum, de quo verissime dictum est, quod omnia in mensura, et numero, et pondere disposuerit (Sap. XI, 21). Sic fortasse uberiorem capies fructum, cum Deum laudas in humilitate formicae, quam cum transis fluvium in alicujus jumenti altitudine.
1717. Bölüm
"Ve Tanrı dedi: İnsanı kendi suretimizde ve benzerliğimizde yapalım; denizin balıklarına, göğün kuşlarına, bütün evcil ve yabani hayvanlara, bütün yeryüzüne ve yerde sürünen bütün sürüngenlere hükmetsin"; altıncı günün tamamlandığı akşam ve sabaha kadar gelen öbür sözler de böyle. Maniheistler en çok bu meseleyi gevezelikle kurcalar ve insanın Tanrı'nın suretinde ve benzerliğinde yaratıldığına inandığımız için bizimle alay ederler. Çünkü bedenimizin biçimine bakar ve bahtsızca, Tanrı'nın burnu, dişleri, sakalı, hatta iç organları ve bizde gerekli olan öbür şeyleri var mı diye sorarlar. Tanrı'da böyle şeyler olduğuna inanmak gülünçtür, hatta dine aykırıdır; bu yüzden insanın Tanrı'nın suretinde ve benzerliğinde yaratıldığını inkâr ederler. Onlara şöyle cevap veririz: Tanrı küçük dinleyicilere tanıtılırken Yazılarda çoğu zaman bu organların adı geçer; üstelik bu yalnız Eski Ahit'in kitaplarında değil, Yeni Ahit'te de böyledir. Nitekim Tanrı'nın gözlerinden, kulaklarından, dudaklarından ve ayaklarından söz edilir; Oğul'un da Baba Tanrı'nın sağında oturduğu müjdelenir. Rab de bizzat der ki: "Gök üzerine ant içmeyin, çünkü Tanrı'nın tahtıdır; yer üzerine de içmeyin, çünkü onun ayaklarının taburesidir" (Matta 5:34–35). Yine kendisi, cinleri Tanrı'nın parmağıyla kovduğunu söyler (Luka 11:20). Ama Yazıları ruhanî olarak anlayan herkes, bu adlarla bedenin organlarını değil, ruhanî güçleri anlamayı öğrenmiştir; miğfer, kalkan, kılıç (Efesliler 6:16–17) ve daha birçok şey gibi. Öyleyse önce bu heretiklere şunu söylemeliyiz: Bunların Yeni Ahit'te de bulunduğunu görürken —ya da belki görmüyorlar da kavga ederken körleşiyorlar— bu tür kelimeler yüzünden Eski Ahit'e iftira etmek nasıl bir küstahlıktır?
Ama şunu bilsinler: Katolik öğretisinde ruhanî müminler Tanrı'nın bedensel bir biçimle sınırlandığına inanmazlar; insanın Tanrı'nın suretinde yaratıldığı söylenince bu, aklın ve anlayışın bulunduğu iç insana göre söylenir. Denizin balıklarına, göğün kuşlarına, bütün evcil ve yabani hayvanlara, bütün yeryüzüne ve yerde sürünen bütün sürüngenlere hükmetmesi de buradan gelir. Çünkü "İnsanı kendi suretimizde ve benzerliğimizde yapalım" dedikten hemen sonra, "Denizin balıklarına ve göğün kuşlarına hükmetsin" diye ve devamını ekledi; öyle ki insanın Tanrı'nın suretinde yaratıldığının beden yüzünden değil, bütün hayvanları aştığı o güç yüzünden söylendiğini anlayalım. Çünkü öbür bütün hayvanlar insana beden yüzünden değil, bizde olup onlarda olmayan akıl yüzünden tabidir. Gerçi bedenimiz de, hayvanlardan daha iyi ve bu yüzden Tanrı'ya benzer olduğumuzu gösterecek şekilde yapılmıştır. Çünkü ister sularda ister karada yaşasınlar, ister havada uçsunlar, bütün hayvanların bedenleri yere eğiktir ve insanın bedeni gibi dik değildir. Bu da ruhumuzun da kendi yukarısındaki şeylere, yani ebedî ruhanî şeylere doğru dik durması gerektiğini gösterir. Böylece insanın Tanrı'nın suretinde ve benzerliğinde yaratıldığı, bedenin dik biçiminin de tanıklığıyla, en çok ruh bakımından anlaşılır.
- Et dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; et habeat potestatem piscium maris et volatilium coeli, et omnium pecorum et ferarum, et omnis terrae, et omnium reptilium, quae super terram repunt, et caetera usque ad vesperam et mane quo completur dies sextus. Istam maxime quaestionem solent Manichaei loquaciter agitare, et insultare nobis quod hominem credamus factum ad imaginem et similitudinem Dei. Attendunt enim figuram corporis nostri, et infeliciter quaerunt utrum habeat Deus nares et dentes et barbam, et membra etiam interiora, et caetera quae in nobis sunt necessaria. In Deo autem talia ridiculum est, imo impium credere, et ideo negant bominem factum esse ad imaginem et similitudinem Dei. Quibus respondemus, membra quidem ista in Scripturis plerumque nominari, cum Deus insinuatur audientibus parvulis; et hoc non solum in Veteris Testamenti libris, sed etiam in Novi. Nam et oculi Dei commemorantur, et aures, et labia, et pedes, et ad dexteram Dei Patris sedere evangelizatur Filius. Et ipse Dominus dicit: Nolite per coelum jurare, quia sedes Dei est; neque per terram, quia scabellum pedum ejus est (Matth. v, 34, 35). Item ipse dicit quod in digito Dei ejiciebat daemonia (Luc. XI, 20). Sed omnes qui spiritualiter intelligunt Scripturas, non membra corporea per ista nomina, sed spirituales potentias accipere didicerunt, sicut galeas, et scutum, et gladium (Ephes. VI, 16,17), et alia multa. Primo ergo istis haereticis dicendum est, qua impudentia de talibus verbis Veteri Testamento calumnientur, cum etiam in Novo haec posita videant, aut fortasse non videant, sed cum litigant excaecentur. 28. Sed tamen noverint in catholica disciplina spirituales fideles non credere Deum forma corporea definitum; et quod homo ad imaginem Dei factus dicitur, secundum interiorem hominem dici, ubi est ratio et intellectus: unde etiam habet potestatem piscium maris, et volatilium coeli, et omnium pecorum et ferarum, et omnis terrae, et omnium repentium quae repunt super terram. Cum enim dixisset, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; addidit continuo, Et habeat potestatem piscium maris et volatilium caeli, et caetera: ut intelligeremus non propter corpus dici hominem factum ad imaginem Dei, sed propter eam potestatem qua omnia pecora superat. Omnia enim animalia caetera subjecta sunt homini, non propter corpus, sed propter intellectum, quem nos habemus, et illa non habent: quamvis corpus nostrum sic fabricatum sit, ut indicet nos meliores esse quam bestias, et propterea Deo similes. Omnium enim animalium corpora, sive quae in aquis, sive quae in terra vivunt, sive quae in aere volitant, inclinata sunt ad terram, et non sunt erecta sicut hominis corpus. Quo significatur, etiam animum nostrum in superna sua, id est in aeterna spiritualia, erectum esse debere. Ita intelligitur per animum maxime, attestante etiam erecta corporis forma, homo factus ad imaginem et similitudinem Dei.
1818. Bölüm
Bazen de şöyle derler: Birçok yabani hayvanın insanları öldürdüğünü, birçok kuşun bize zarar verdiğini, onlardan kaçmak ya da onları yakalamak isteyip çoğu zaman beceremediğimizi görürken, insan denizin balıklarına, göğün kuşlarına, bütün evcil ve yabani hayvanlara hükmetme gücünü nasıl aldı? Bunlar üzerinde gücü nasıl almış olabiliriz? Burada onlara önce şunu söylemeliyiz: İnsanı günahtan sonraki hâliyle, yani bu hayatın ölümlülüğüne mahkûm edilip Tanrı'nın suretinde yaratıldığı o yetkinliği kaybettiği zamanki hâliyle düşünenler çok yanılırlar. Ama mahkûm edilmiş insan bile pek çok hayvana hükmedecek kadar güçlüyse —çünkü bedeninin zayıflığı yüzünden birçok yabani hayvan onu öldürebilse de hiçbiri onu evcilleştiremez, o ise bu kadar çoğunu, hemen hemen hepsini evcilleştirir—, mahkûm edilmiş insan bu kadar güçlüyse, yenilenip kurtarıldığında ilahî sesin ona vaat ettiği hükümranlık hakkında ne düşünmeli?
- Aliquando etiam solent dicere: Quomodo accepit homo potestatem piscium maris et volatilium coeli et omnium pecorum et ferarum, cum videamus a multis feris homines occidi, et a multis volatilibus nobis noceri, quae volumus vel vitare vel capere et plerumque non possumus? quomodo ergo in haec accepimus potestatem? Hic illis primo dicendum est quod multum errent qui post peccatum considerant hominem, cum in hujus vitae mortalitatem damnatus est, et amisit perfectionem illam qua factus est ad imaginem Dei. Sed si damnatio ejus tantum valet, ut tam multis pecoribus imperet: quamvis enim a multis feris propter fragilitatem corporis possit occidi, a nullis tamen domari potest, cum ipse tam multas et prope omnes domet: si ergo haec hominis damnatio tantum valet, quid de regno ejus cogitandum est, quod ei renovato et liberato divina voce promittitur?
1919. Bölüm
Yazılı olan "Onları erkek ve dişi yarattı; Tanrı onları kutsayıp dedi ki: Verimli olun, çoğalın, doğurun ve yeryüzünü doldurun" sözüne gelince, günahtan önce erkekle dişinin birleşmesinin ve "Verimli olun, çoğalın, doğurun ve yeryüzünü doldurun" diye söylenen bu kutsamanın nasıl anlaşılması gerektiği, bedensel olarak mı yoksa ruhanî olarak mı anlaşılacağı pek haklı olarak sorulur. Çünkü bunu ruhanî olarak anlayabilir ve günahtan sonra bedensel doğurganlığa dönüştüğüne inanabiliriz. Önceleri erkekle dişinin birleşmesi iffetliydi: Biri yönetmeye, öteki boyun eğmeye uygundu. Akılla kavranan ölümsüz sevinçlerden oluşan ruhanî döl de yeryüzünü dolduruyordu; yani bedene hayat veriyor ve ona hükmediyordu, yani onu öyle tabi kılıyordu ki ondan hiçbir aykırılığa, hiçbir sıkıntıya uğramıyordu. Buna böyle inanmak gerekir, çünkü günah işlemeden önce henüz bu dünyanın çocukları değillerdi. Bu dünyanın çocukları doğurur ve doğarlar; Rab de bunu söyleyerek, bize vaat edilen gelecek hayatla karşılaştırıldığında bu bedensel doğuşun küçümsenmesi gerektiğini gösterir (Luka 20:34–36).
- Quod autem scriptum est, Masculum et feminam fecit illos; et benedixit eos Deus dicens, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram; rectissime quaeritur quemadmodum accipienda sit conjunctio masculi et feminae ante peccatum, et ista benedictio qua dictum est, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram: utrum carnaliter, an spiritualiter accipienda sit. Licet enim nobis eam etiam spiritualiter accipere, ut in carnalem fecunditatem post peccatum conversa esse credatur. Erat enim prius casta conjunctio masculi et feminae; hujus ad regendum, illius ad obtemperandum accommodata: et spiritualis fetus intelligibilium et immortalium gaudiorum replens terram, id est, vivificans corpus, et dominans ejus; id est, ita subjectum habens, ut nullam ex eo adversitatem, nullam molestiam pateretur. Quod ideo sic credendum est, quia nondum erant filii saeculi hujus antequam peccarent. Filii enim saeculi hujus generant et generantur, sicut Dominus dicit, cum in comparatione futurae vitae quae nobis promittitur, carnalem istam generationem contemnendam esse demonstrat (Luc. xx, 34-36).
2020. Bölüm
Onlara söylenen "Denizin balıklarına, göğün kuşlarına ve yerde sürünen bütün sürüngenlere hükmedin" sözüne gelince, insanın bütün bu hayvanlara akılla hükmettiği açık olan anlamı elbette korunmakla birlikte, bu söz ruhanî olarak da doğru anlaşılır: Bu hayvanlara benzer olarak taşıdığımız bütün duygularımızı ve ruh hareketlerimizi kendimize tabi kılalım ve itidal ve ölçülülükle onlara hükmedelim. Çünkü bu hareketler yönetilmezse taşar, en çirkin alışkanlıklara doğru yol alır, türlü türlü zararlı zevklerle bizi sürükler ve bizi her cins yabani hayvana benzetir. Yönetilip boyun eğdirildiklerinde ise büsbütün uysallaşır ve bizimle uyum içinde yaşarlar. Çünkü ruhumuzun hareketleri bize yabancı değildir. Onlar da, tohum veren otlarla, meyveli ağaçlarla ve yeşil otlarla beslenir gibi, akla uygun ilkelerin, en iyi ahlâkın ve ebedî hayatın bilgisiyle bizimle birlikte beslenir. İnsanın mutlu ve huzurlu hayatı da şudur: Bütün hareketlerinin akla ve hakikate uyması. O zaman bunlara sevinçler ve kutsal, iffetli, iyi aşklar denir. Uymazlarsa, umursamazca bırakıldıkları ölçüde ruhu parçalar, dağıtır ve hayatı en sefil hâle getirirler; o zaman da bunlara tutkular, şehvetler ve kötü arzular denir. Ölüm zaferle yutuluncaya kadar (1 Korintliler 15:54) bunları elimizden gelen bütün emekle içimizde çarmıha germemiz bize şimdiden buyrulmuştur. Çünkü Havari der ki: "İsa Mesih'e ait olanlar, bedenlerini tutkularıyla ve arzularıyla birlikte çarmıha germişlerdir" (Galatyalılar 5:24). Bunun bedensel olarak anlaşılmaması gerektiği konusunda herkes hiç değilse şuradan uyarılmalıdır: Tekvin'de yeşil otlar ve meyveli ağaçlar her cins yabani hayvana, bütün kuşlara ve bütün yılanlara yiyecek olarak verilir; oysa aslanların, şahinlerin, çaylakların ve kartalların ancak etle, başka hayvanları öldürerek beslendiğini görüyoruz. Sanırım ne ağacın ne otun bittiği kumluk ve çöl yerlerde yaşayan bazı yılanlar da böyledir.
- Et quod eis dictum est, Habete potestatem piscium maris, et volatilium coeli, et repentium omnium quae repunt super terram: salvo quidem intellectu, quo manifestum est omnibus his animalibus hominem ratione dominari; recte tamen intelligitur etiam spiritualiter, ut omnes affectiones et motus animi, quos habemus istis animalibus similes, subditos haberemus, et eorum dominaremur per temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur isti motus, erumpunt et pergunt in foedissimas consuetudines, et per diversas perniciosasque delectationes nos rapiunt, et faciunt similes omni generi bestiarum. Cum autem reguntur et subjiciuntur, omnino mansuescunt et nobiscum concorditer vivunt. Non enim a nobis alieni sunt motus animi nostri. Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum et morum optimorum, et vitae aeternae, tanquam herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis viridibus. Et haec est hominis vita beata atque tranquilla, cum omnes motus ejus rationi veritatique consentiunt; et vocantur gaudia, et amores sancti, et casti et boni. Si autem non consentiunt, nihilominus dum negligenter geruntur, conscindunt et dissipant animum, et faciunt vitam miserrimam; et vocantur perturbationes, et libidines, et concupiscentiae malae. De quibus jam nobis praecipitur, ut eas cum quanto possumus labore crucifigamus in nobis, donec absorbeatur mors in victoriam (I Cor. XV, 54). Dicit enim Apostolus: Qui autem Jesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum perturbationibus et concupiscentiis (Galat. v, 24). Vel hinc enim quivis admoneri debet non carnaliter haec esse intelligenda, quia herbae virides et ligna fructifera omni generi bestiarum, et omnibus volatilibus et omnibus serpentibus in Genesi dantur ad cibum, cum videamus leones, et accipitres, et milvos, et aquilas non pasci nisi carnibus, et interfectione aliorum animalium. Quod etiam de nonnullis serpentibus credo, qui sunt in arenosis et desertis locis, ubi nec lignum nec herba nascitur.
2121. Bölüm
"Ve Tanrı yarattığı her şeyin çok iyi olduğunu gördü" sözü elbette dikkatsizce geçilmemelidir. Çünkü tek tek işlerden söz ederken yalnız "Tanrı bunun iyi olduğunu gördü" diyordu; hepsinden birden söz edilirken ise "iyi" demek yetmedi, "çok" da eklenmeliydi. Çünkü Tanrı'nın tek tek işleri basiretli kimselerce incelendiğinde, her birinin kendi türüne göre konmuş, övgüye değer ölçüleri, sayıları ve düzenleri olduğu görülür; öyleyse hepsi birden, yani bu tek tek işlerin bir araya toplanmasıyla tamamlanan evrenin bütünü ne kadar daha çok övgüye değerdir? Çünkü parçalardan oluşan her güzellik, bütünde parçada olduğundan çok daha övgüye değerdir. İnsan bedeninde olduğu gibi: Yalnız gözleri, yalnız burnu, yalnız yanakları, yalnız başı, yalnız elleri, yalnız ayakları ve öbür organları tek tek ve ayrı ayrı güzel diye övüyorsak, tek tek güzel olan bütün organların güzelliklerini kattığı bütün beden ne kadar daha çok övülmeli! Öyle ki bedende tek başına da övülen güzel el, bedenden ayrılırsa kendisi de cazibesini kaybeder, öbür organlar da onsuz çirkin kalır. Bütünlüğün ve birliğin gücü ve etkisi o kadar büyüktür ki birçok iyi şey bile ancak bir bütün içinde birleşip uyuştuklarında hoşa gider. Evren (universum) adını da birlikten (unitas) almıştır. Maniheistler bunu düşünseler, evrenin bütününün yaratıcısı ve kurucusu olan Tanrı'yı överler; ölümlülüğümüzün şartı yüzünden bir parçada kendilerine takılan şeyi evrenin güzelliğine bağlarlar ve Tanrı'nın her şeyi yalnız iyi değil, çok iyi yarattığını görürlerdi. Nitekim süslü ve iyi dizilmiş bir konuşmada da tek tek heceleri, hatta ses verir vermez geçip giden tek tek harfleri ele alırsak, onlarda hoşa gidecek ve övülecek bir şey bulamayız. Çünkü o konuşmanın bütünü tek tek hecelerden ya da harflerden değil, hepsinden ötürü güzeldir.
- Sane non est negligenter praetereundum quod dictum est, Et vidit Deus omnia quacumque fecit, esse bona valde. Cum enim de singulis ageret, dicebat tantum, Vidit Deus quia bonum est: cum autem de omnibus diceretur, parum fuit dicere bona, nisi adderetur et valde. Si enim singula opera Dei cum considerantur a prudentibus, inveniuntur habere laudabiles mensuras et numeros et ordines in suo quaeque genere constituta; quanto magis omnia simul, id est ipsa universitas, quae istis singulis in unum collectis impletur? Omnis enim pulchritudo quae partibus constat, multo est laudabilior in toto quam in parte: sicut in corpore humano, si laudamus oculos solos, si nasum solum, si solas genas, aut solum caput, aut solas manus, aut solos pedes, et caetera si pulchra singula et sola laudamus; quanto magis totum corpus, cui omnia membra, quae singula pulchra sunt, conferunt pulchritudinem suam: ita ut manus pulchra, quae etiam sola laudabatur in corpore, si separetur a corpore, et ipsa amittat gratiam suam, et caetera sine illa inhonesta sint? Tanta est vis et potentia integritatis et unitatis, ut etiam quae multa sunt bona tunc placeant, cum in universum aliquid conveniunt atque concurrunt. Universum autem ab unitate nomen accepit. Quod si Manichaei considerarent, laudarent universitatis auctorem et conditorem Deum; et quod eos propter conditionem nostrae mortalitatis in parte offendit, redigerent ad universi pulchritudinem, et viderent quemadmodum Deus fecerit omnia non solum bona, sed etiam bona valde. Quia etiam in sermone aliquo ornato atque composito si consideremus singulas syllabas, vel etiam singulas litteras, quae cum sonuerint statim transeunt, non in eis invenimus quid delectet atque laudandum sit. Totus enim ille sermo non de singulis syllabis aut litteris, sed de omnibus pulcher est.
2222. Bölüm
Şimdi de, cahillikten çok küstahlıkla alay etmeyi âdet edindikleri şu yazılı söze bakalım: Tanrı göğü, yeri ve yarattığı her şeyi tamamlayınca yedinci gün bütün işlerinden dinlendi, yedinci günü kutsadı ve onu kutsal kıldı, çünkü o gün işlerinden dinlendi. Derler ki: Tanrı'nın dinlenmesine ne gerek vardı? Yoksa altı günün işleriyle yorulmuş, bitkin mi düşmüştü? Rab'bin "Babam şimdiye kadar çalışıyor" (Yuhanna 5:17) dediği yerdeki tanıklığını da eklerler ve bununla, Yeni Ahit'in Eski Ahit'e aykırı olduğuna inandırmaya çalıştıkları birçok cahili aldatırlar. Ama Rab'bin "Babam şimdiye kadar çalışıyor" dediği kimseler Tanrı'nın dinlenmesini bedensel olarak anlıyor ve Sebt'i bedensel olarak tutarken o günün anlamının neyi simgelediğini görmüyorlardı; bunlar da başka bir niyetle olsa bile aynı şekilde Sebt'in sırrını anlamıyorlar. Çünkü onlar Sebt'i bedensel olarak tutarak, bunlar da bedensel olarak lanetleyerek Sebt'i tanımadılar. Öyleyse herkes Mesih'e geçsin ki, Havari'nin dediği gibi peçe kalksın (2 Korintliler 3:16). Çünkü benzetmenin ve alegorinin örtüsü kaldırılıp hakikat görülebilecek şekilde çıplak kalınca peçe kalkmış olur.
Öyleyse önce bu deyişin kuralına ilahî Yazıların birçok yerinde dikkat edilmeli ve öğrenilmelidir. Tanrı'nın çok iyi olarak yarattığı bütün işlerinden dinlendiği söylenince bu, biz de iyi işler yaparsak bütün işlerimizden sonra bize vereceği dinlenmeden başka neyi anlatır? Havari de aynı deyiş biçimine göre der ki: "Nasıl dua etmemiz gerektiğini bilmeyiz; ama Ruh'un kendisi sözle anlatılamaz iniltilerle bizim için yalvarır" (Romalılar 8:26). Kutsallar için Tanrı'ya göre aracılık eden Kutsal Ruh, bir şeye muhtaçmış ya da sıkıntı çekiyormuş gibi inlemez; ama inlerken dua etmemiz için bizi o harekete geçirdiğinden, onun harekete geçirmesiyle bizim yaptığımız şeyi onun yaptığı söylenmiştir. Şu söz de böyle söylenir: "Tanrınız Rab, onu sevip sevmediğinizi bilmek için sizi sınıyor" (Yasa'nın Tekrarı 13:3). Çünkü kendisinden hiçbir şey gizli kalmayan Tanrı, kendisi bilsin diye değil, onu sevmede ne kadar ilerlediğimizi bize bildirmek için sınanmamıza izin verir. Rabbimiz de aynı deyişe göre dünyanın sonunun gününü ve saatini bilmediğini söyler (Matta 24:36). Onun bilmeyeceği ne olabilir? Ama bunu öğrencilerinden, onların iyiliği için gizlediğinden kendisinin bilmediğini söyledi; çünkü gizleyerek onları bilmez kılıyordu. Aynı mecaza göre o günü yalnız Baba'nın bildiğini de söyledi; çünkü onu Oğul'a bildiren Baba'ydı. Bu tür deyişi artık tanıyanlar için ilahî Yazılardaki birçok mesele bu mecazla hiç güçlük çekmeden çözülür. Bizim günlük dilimiz de bu tür deyişlerle doludur: Bizi sevindirdiği için "sevinçli gün", bizi uyuşturduğu için "uyuşuk soğuk", biz onu görmediğimiz için "kör hendek", cilalı sözler söylediği için "cilalı dil" deriz; nihayet bütün sıkıntılardan kurtulup dinlendiğimiz zamana da "bütün sıkıntılardan dinlenmiş zaman" deriz. Tanrı'nın çok iyi olarak yarattığı bütün işlerinden dinlendiğinin söylenmesi de böyledir: Çünkü iyi işler yaparsak, bütün işlerimizden onda dinleneceğiz. Çünkü bu iyi işlerimizin kendisi de, çağırana, buyurana, hakikatin yolunu gösterene, istememiz için bizi davet edene ve buyurduklarını yerine getirmemiz için güç verene mal edilmelidir.
- Jam nunc videamus etiam illud, quod solent majore impudentia, quam imperitia deridere, quod scriptum est, Deum consummato coelo et terra et omnibus quae fecit, requievisse die septimo ab omnibus operibus suis, et benedixisse diem septimum, et sanctificasse eum, quia requievit ab operibus suis. Dicunt enim: Quid opus erat ut Deus requievisset? an forte operibus sex dierum fatigatus et lassatus erat? Addunt etiam Domini testimonium, ubi ait, Pater meus usque nunc operatur (Joan. v, 17); et hinc multos imperitos decipiunt, quibus persuadere conantur Novum Testamentum Veteri Testamento adversari. Sed sicut illi quibus Dominus dicit, Pater meus usque nunc operatur, carnaliter opinabantur requiem Dei, et carnaliter sabbatum observantes non videbant quid illius diei significatio figuraret; sic et isti diversa quidem voluntate, pariter tamen non intelligunt sabbati sacramentum. Et illi enim carnaliter observando, et isti carnaliter exsecrando, sabbatum non noverunt. Transeat ergo unusquisque ad Christum ut auferatur velamen, sicut Apostolus dicit (II Cor. III, 16). Velamen enim aufertur, quando similitudinis et allegoriae cooperimento ablato, veritas nudatur, ut possit videri. 34. Primo ergo hujus locutionis regula in multis divinarum Scripturarum locis animadvertenda atque discenda est. Quid enim aliud significat, quod dicitur Deus requievisse ab omnibus operibus suis, quae fecit bona valde, nisi requiem nostram, quam nobis daturus est ab omnibus operibus nostris, si et nos bona opera fecerimus? Secundum ipsam figuram locutionis dicit et Apostolus: Quid enim oremus, sicut oportet, nescimus; sed ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII, 26). Non enim Spiritus sanctus gemit, quasi indigeat aut angustias patiatur, qui secundum Deum interpellat pro sanctis: sed quia ipse nos movet ad orandum cum gemimus, quod ipso movente nos facimus, ipse facere dictus est. Sic dicitur etiam illud: Tentat vos Dominus Deus noster, ut sciat si diligitis eum (Deut. XIII, 3). Non enim ut sciat ipse quem nihil latet, sed ut scire nos faciat, quantum in ejus dilectione profecerimus, tentari nos permittit. Secundum ipsam locutionem dicit et Dominus noster, nescire se diem et horam de fine saeculi (Matth. XXIV, 36). Quid enim potest esse quod ille nesciat? Sed quia hoc utiliter occultabat discipulis, nescientem se esse dixit, quia illos nescientes occultando faciebat. Secundum hanc figuram etiam Patrem solum dixit scire diem ipsum, quia eumdem Filium scire faceret. Ex hac figura multae quaestiones in divinis Scripturis, eis qui jam genus locutionis hujus noverunt, sine ulla difficultate solvuntur. Talibus locutionibus etiam abundat nostra consuetudo, cum dicimus laetum diem, quia nos laetos facit; et pigrum frigus, quia nos pigros facit; et fossam caecam, quia nos eam non videmus; et linguam politam, quia verba polita facit: postremo etiam quietum ab omnibus molestiis tempus dicimus, in quo nos ab omnibus molestiis quieti sumus. Sed et Deus requievisse dictus est ab omnibus operibus suis, quae fecit bona valde, quia in illo requiescemus ab omnibus operibus nostris, si opera bona fecerimus: quia et ipsa bona opera nostra illi tribuenda sunt qui vocat, qui praecipit, qui viam veritatis ostendit, qui ut et velimus invitat, et vires implendi ea quae imperat, subministrat.
2323. Bölüm
Ama bu dinlenmenin niçin yedinci güne verildiğini daha titizlikle düşünmek gerektiğine inanıyorum. Çünkü ilahî Yazıların bütün metni boyunca, âdeta kendi sınırlarıyla birbirinden ayrılmış, emekle geçen altı çağ görüyorum; öyle ki yedincisinde dinlenme umulsun. Bu altı çağ, Yazının Tanrı'nın yaptığını andığı şeylerin yapıldığı o altı güne de benzer. Çünkü insan soyunun bu ışığın tadına varmaya başladığı ilk zamanları, Tanrı'nın ışığı yarattığı ilk güne pek iyi benzetilir. Bu çağ, büyüklüğü ölçüsünde tek bir insan gibi düşünmemiz gereken dünyanın bütün tarihinin âdeta bebekliği sayılmalıdır; çünkü her insan ilk doğup ışığa çıktığında ilk çağı olan bebekliği yaşar. Bu çağ Âdem'den Nuh'a kadar on kuşak sürer. Bu günün akşamı gibi de tufan olur; çünkü bizim bebekliğimiz de âdeta bir unutuş tufanıyla silinir.
Sabah olunca, Nuh'un zamanlarından başlayarak çocukluk gibi ikinci çağ başlar; bu çağ da başka on kuşakla İbrahim'e kadar uzanır. Kubbenin suyla su arasında yaratıldığı ikinci güne pek iyi benzetilir; çünkü Nuh'un ailesiyle birlikte içinde bulunduğu gemi de, üstünde yüzdüğü alt sularla üstüne yağan üst sular arasında bir kubbeydi. Bu çağ tufanla silinmez; çünkü bizim çocukluğumuz da unutuşla hafızadan silinmez. Çocuk olduğumuzu hatırlarız, bebek olduğumuzu ise hatırlamayız. Bu çağın akşamı, kule yapanlar arasında dillerin karışmasıdır; sabah da İbrahim'le olur. Ama bu ikinci çağ da Tanrı'nın halkını doğurmadı; çünkü çocukluk da doğurmaya elverişli değildir.
Demek ki sabah İbrahim'le olur ve ilk gençliğe benzeyen üçüncü çağ gelir. Bu çağ, toprağın sulardan ayrıldığı üçüncü güne pek iyi benzetilir. Çünkü yanılgıları kararsız olan ve putlarla ilgili boş öğretilerle, bütün rüzgârlara kapılır gibi oradan oraya savrulan bütün uluslar deniz adıyla pek iyi anlatılır. İşte Tanrı'nın halkı, ulusların bu çeşitliliğinden ve bu dünyanın dalgalarından İbrahim aracılığıyla ayrıldı; tıpkı kuru toprağın, yani ilahî buyrukların gökten gelen yağmuruna susamış toprağın görünmesi gibi. Bu halk tek Tanrı'ya taparak, sulanmış bir toprak gibi faydalı meyveler verebilsin diye kutsal Yazıları ve peygamberlikleri aldı. Çünkü bu çağ artık Tanrı'ya bir halk doğurabildi; nitekim üçüncü çağ, yani ilk gençlik de artık çocuk sahibi olabilir. Bu yüzden İbrahim'e şöyle denmiştir: "Seni birçok ulusun babası yaptım; seni pek çok artıracağım, seni uluslar hâline getireceğim, senden krallar çıkacak. Kendimle seninle ve senden sonra gelecek soyun arasında, kuşaklar boyunca ebedî bir antlaşma olarak antlaşmamı kuracağım; senin ve senden sonra gelecek soyunun Tanrısı olayım diye. Sana ve senden sonra gelecek soyuna içinde yaşadığın toprağı, bütün Kenan ülkesini ebedî mülk olarak vereceğim ve onların Tanrısı olacağım" (Yaratılış 17:5–8). Bu çağ İbrahim'den Davut'a kadar on dört kuşak uzanır. Akşamı, halkın ilahî buyrukları çiğnediği günahlardadır; bu, en kötü kral Saul'ün kötülüğüne kadar sürer.
Oradan Davut'un krallığıyla sabah olur. Bu çağ gençliğe benzer. Gerçekten de bütün çağlar arasında gençlik hükmeder; bütün çağların sağlam süsü odur. Bu yüzden yıldızların göğün kubbesinde yaratıldığı dördüncü güne pek iyi benzetilir. Krallığın parlaklığını güneşin üstünlüğünden daha açık ne gösterebilir? Ayın parlaklığı krallığa boyun eğen halkı, âdeta sinagogun kendisini; yıldızlar onun önderlerini gösterir; hepsi de, kubbede olduğu gibi, krallığın sağlamlığı üzerine kurulmuştur. Bu çağın akşamı gibi de kralların günahlarıdır; o ulus bunlar yüzünden esir düşmeyi ve köle olmayı hak etti.
- Sed quare septimo die requies ista tribuatur, diligentius considerandum arbitror. Video enim per totum textum divinarum Scripturarum sex quasdam aetates operosas, certis quasi limitibus suis esse distinctas, ut in septima speretur requies; et easdem sex aetates habere similitudinem istorum sex dierum, in quibus ea facta sunt quae Deum fecisse Scriptura commemorat. Primordia enim generis humani, in quibus ista luce frui coepit, bene comparantur primo diei quo fecit Deus lucem. Haec aetas tanquam infantia deputanda est ipsius universi saeculi, quod tanquam unum hominem proportione magnitudinis suae cogitare debemus: quia unusquisque homo cum primo nascitur, et exit ad lucem, primam aetatem agit infantiam. Haec tenditur ab Adam usque ad Noe generationibus decem. Quasi vespera hujus diei fit diluvium; quia et infantia nostra tanquam oblivionis diluvio deletur. 36. Et incipit mane a temporibus Noe secunda aetas tanquam pueritia, et tenditur haec aetas usque ad Abraham aliis generationibus decem. Et bene comparatur secundo diei quo factum est firmamentum inter aquam et aquam; quia et arca in qua erat Noe cum suis, firmamentum erat inter aquas inferiores in quibus natabat, et superiores quibus compluebatur. Haec aetas non diluvio deletur, quia et pueritia nostra non oblivione tergitur de memoria. Meminimus enim nos fuisse pueros, infantes autem non meminimus. Hujus vespera est confusio linguarum in eis qui turrem faciebant, et fit mane ab Abraham. Sed nec ista aetas secunda generavit populum Dei, quia nec pueritia apta est ad generandum. 37. Mane ergo fit ab Abraham, et succedit aetas tertia similis adolescentiae. Et bene comparatur diei tertio, quo ab aquis terra separata est. Ab omnibus enim gentibus, quarum error instabilis et vanis simulacrorum doctrinis tanquam ventis omnibus mobilis, maris nomine bene significatur; ab hac ergo gentium varietate et hujus saeculi fluctibus separatus est populus Dei per Abraham, tanquam terra cum apparuit arida, id est, sitiens imbrem coelestem divinorum mandatorum: qui populus unum Deum colendo, tanquam irrigata terra, ut fructus utiles posset afferre, sanctas Scripturas et Prophetias accepit. Haec enim aetas potuit jam generare populum Deo, quia et tertia aetas, id est adolescentia filios habere jam potest. Et ideo ad Abraham dictum est: Patrem multarum gentium posui te, et augeam te nimis valde, et ponam te in gentes, et reges de te exient. Et ponam testamentum meum inter me et te, et inter semen tuum post te, in generationes eorum in testamentum aeternum; ut sim tibi Deus, et semini tuo post te: et dabo tibi et semini tuo post te terram in qua habitas, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, et ero illis Deus (Gen. XVII, 5-8). Haec aetas porrigitur ab Abraham usque ad David quatuordecim generationibus. Hujus vespera est in populi peccatis, quibus divina mandata praeteribant, usque ad malitiam pessimi regis Saul. 38. Et inde fit mane regnum David. Haec aetas similis juventutis est. Et revera inter omnes aetates regnat juventus, et ipsa est firmum ornamentum omnium aetatum: et ideo bene comparatur quarto diei, quo facta sunt sidera in firmamento coeli. Quid enim evidentius significat splendorem regni, quam solis excellentia? Et plebem obtemperantem regno splendor lunae ostendit, tanquam synagogam ipsam, et stellae principes ejus, et omnia tanquam in firmamento in regni stabilitate fundata. Hujus quasi vespera est in peccatis regum, quibus illa gens meruit captivari atque servire.
23_2Babil'e sürgünle sabah olur; o esaret sırasında halk yabancı bir ülkede, oldukça rahat bir boş vakit içinde yerleştirildi. Bu çağ Rabbimiz İsa Mesih'in gelişine kadar uzanır. Bu beşinci çağdır, yani gençlikten yaşlılığa iniş; henüz yaşlılık değil, ama artık gençlik de değil. Bu, Yunanların presbytēs dediği ileri yaştakinin çağıdır; çünkü onlarda ihtiyara presbytēs değil, gerōn denir. Gerçekten de Yahudi halkında bu çağ, krallığın gücünden aşağı eğilip kırıldı; tıpkı bir insanın gençlikten sonra yaşlanmaya başlaması gibi. Bu çağ, sularda hayvanların ve göğün kuşlarının yaratıldığı o beşinci güne pek iyi benzetilir; çünkü o insanlar artık ulusların arasında, denizdeki gibi yaşamaya ve uçan kuşlar gibi belirsiz ve kararsız bir yurt edinmeye başladılar. Ama orada büyük deniz canavarları da vardı elbette, yani o esarette köle olmaktan çok dünyanın dalgalarına hükmedebilen o büyük insanlar; çünkü hiçbir korku onları putlara tapmaya saptıramadı. Burada şuna elbette dikkat etmek gerekir: Tanrı o hayvanları "Verimli olun, çoğalın, denizin sularını doldurun; kuşlar da yeryüzünde çoğalsın" diyerek kutsadı; çünkü gerçekten de Yahudi ulusu uluslar arasına dağıldığından beri çok çoğaldı. Bu günün, yani bu çağın akşamı gibi de Yahudi halkında günahların çoğalmasıdır; çünkü öyle körleştiler ki Rab İsa Mesih'i bile tanıyamadılar.
Sabah ise Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla İncil'in duyurulmasıyla olur ve beşinci gün biter; altıncı gün başlar, onda eski insanın yaşlılığı görünür. Çünkü bu çağda o bedensel krallık ağır bir yıkıma uğradı: Tapınak yıkıldı, kurbanların kendisi de kesildi; o ulus da şimdi, krallığının gücü bakımından âdeta son nefesini veriyor. Yine de bu çağda, eski insanın yaşlılığında olduğu gibi, artık ruhanî olarak yaşayan yeni insan doğar. Çünkü altıncı gün "Yer canlı ruh çıkarsın" denmişti. Beşinci gün ise "Sular" canlı ruh değil, "canlı ruhlu sürüngenler çıkarsın" denmişti; çünkü sürüngenler bedendir; o halk da hâlâ bedensel sünnetle ve kurbanlarla, âdeta ulusların denizinde Kanun'a kulluk ediyordu. Bu canlı ruh ise ebedî hayatın arzulanmaya başlandığı hayatı anlatır. Demek ki toprağın çıkardığı yılanlar ve evcil hayvanlar, artık İncil'e sağlamca inanacak ulusları simgeler. Havarilerin İşleri'nde Petrus'a gösterilen o kapta onlardan söz edilir: "Kes ve ye." O bunlara murdar deyince ona şu cevap verildi: "Tanrı'nın temizlediğine sen murdar deme" (Elçilerin İşleri 10:13–15). O gün insan Tanrı'nın suretinde ve benzerliğinde nasıl yaratıldıysa, bu altıncı çağda da Rabbimiz bedende doğar; onun hakkında peygamber aracılığıyla şöyle denmiştir: "İnsandır, onu kim tanıyacak?" (Yeremya 17:9, Septuaginta'ya göre). O gün erkek ve dişi nasıl yaratıldıysa, bu çağda da Mesih ve Kilise vardır. O gün insan evcil hayvanların, yılanların ve göğün kuşlarının başına nasıl konduysa, bu çağda da Mesih kendisine boyun eğen, kısmen uluslardan, kısmen Yahudi halkından onun Kilisesine gelen ruhları yönetir; öyle ki evcil hayvanlar gibi bedensel arzulara kendini kaptırmış, yılanlar gibi karanlık bir merakla bulanmış, ya da kuşlar gibi kibirle şişinmiş insanlar onun eliyle evcilleşsin ve uysallaşsın. O gün insan ve onunla birlikte olan hayvanlar tohum veren otlarla, meyveli ağaçlarla ve yeşil otlarla nasıl besleniyorsa, bu çağda da Mesih'in iyi hizmetkârı olan ve ona gücü yettiğince iyi uyan her ruhanî insan, halkla birlikte kutsal Yazıların ve ilahî kanunun besinleriyle ruhanî olarak beslenir: kısmen düşüncelerin ve sözlerin doğurganlığını kazanmak için, tohum veren otlarla beslenir gibi; kısmen insanlar arasında yaşayışta ahlâkın faydası için, meyveli ağaçlarla beslenir gibi; kısmen de ebedî hayata yönelen imanın, ümidin ve sevginin dinçliği için, yeşil, yani hiçbir sıkıntı sıcağıyla kurumayacak taze otlarla beslenir gibi. Ama ruhanî insan bu besinlerle birçok şeyi anlayacak şekilde beslenir; bedensel olan, yani Mesih'te küçük olan ise, Tanrı'nın sürüsünden bir hayvan gibi, henüz anlayamadığı birçok şeye inanacak şekilde. Yine de hepsinin besini aynıdır.
- Et fit mane transmigratio in Babyloniam, cum in ea captivitate populus leniter in peregrino otio collocatus est. Et porrigitur haec aetas usque ad adventum Domini nostri Jesu Christi, id est quinta aetas, scilicet declinatio a juventute ad senectutem, nondum senectus, sed jam non juventus: quae senioris aetas est, quem Graeci πρεσβύτην vocant. Nam senex apud eos non πρεσβύτης, sed γέρων dicitur. Et revera sic ista aetas a regni robore inclinata et fracta est in populo Judaeorum, quemadmodum homo a juventute fit senior. Et bene comparatur illi diei quinto, quo facta sunt in aquis animalia, et volatilia coeli, posteaquam illi homines inter gentes, tanquam in mari, vivere coeperunt, et habere incertam sedem et instabilem, sicut volantes aves. Sed plane erant ibi etiam ceti magni, id est illi magni homines qui magis dominari fluctibus saeculi, quam servire in illa captivitate potuerunt. Non enim ad cultum idolorum aliquo terrore depravati sunt. Ubi sane animadvertendum est quod benedixit Deus illa animalia, dicens, Crescite et multiplicamini, et implete aquas maris, et volatilia multiplicentur super terram: quia revera gens Judaeorum, ex quo dispersa est per gentes, valde multiplicata est. Hujus diei, hoc est hujus aetatis, quasi vespera est multiplicatio peccatorum in populo Judaeorum, quia sic excaecati sunt, ut etiam Dominum Jesum Christum non possent agnoscere. 40. Mane autem fit ex praedicatione Evangelii per Dominum nostrum Jesum Christum, et finitur dies quintus: incipit sextus, in quo senectus veteris hominis apparet. Hac enim aetate illud carnale regnum vehementer attritum est, quando et templum dejectum est, et sacrificia ipsa cessaverunt; et nunc ea gens quantum ad regni sui vires attinet, quasi extremam vitam trahit. In ista tamen aetate tanquam in senectute veteris hominis, homo novus nascitur, qui jam spiritualiter vivit. Sexta enim die dictum erat: Producat terra animam vivam. Nam quinto die dictum erat: Producant aquae, non animam vivam, sed reptilia animarum vivarum; quoniam corpora sunt reptilia, et adhuc corporali circumcisione et sacrificiis tanquam in mari Gentium populus ille serviebat Legi. Istam vero animam vivam dicit, qua vita jam incipiunt aeterna desiderari. Serpentes ergo et pecora quae terra producit, gentes significant jam stabiliter Evangelio credituras. De quibus dicitur in illo vase quod Petro demonstratum est in Actibus Apostolorum: Macta, et manduca. Et cum ille immunda diceret, responsum est ei: Quae Deus mundavit, tu ne immunda dixeris (Act. X, 13-15). Tunc fit homo ad imaginem et similitudinem Dei, sicut in ista sexta aetate nascitur in carne Dominus noster, de quo dictum est per prophetam, Et homo est, et quis agnoscet eum? Et quemadmodum in illo die masculus et femina, sic et in ista aetate Christus et Ecclesia. Et praeponitur homo in illo die pecoribus et serpentibus et volatilibus caeli, sicut in ista aetate Christus regit animas obtemperantes sibi, quae ad Ecclesiam ejus, partim de Gentibus, partim de populo Judaeorum venerunt; ut ab eo domarentur atque mansuescerent homines, vel carnali concupiscentiae dediti sicut pecora, vel tenebrosa curiositate obscurati quasi serpentes, vel elati superbia quasi aves. Et sicut in illo die pascitur homo et animalia, quae cum ipso sunt, herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis viridibus; sic ista aetate spiritualis homo quicumque bonus minister est Christi, et eum bene quantum potest imitatur, cum ipso populo spiritualiter pascitur sanctarum Scripturarum alimentis et lege divina: partim ad concipiendam fecunditatem rationum atque sermonum, tanquam herbis seminalibus; partim ad utilitatem morum conversationis humanae, tanquam lignis fructiferis; partim ad vigorem fidei, spei et charitatis in vitam aeternam, tanquam herbis viridibus, id est vigentibus, quae nullo aestu tribulationum possint arescere. Sed spiritualis sic istis alimentis pascitur, ut multa intelligat; carnalis autem, id est parvulus in Christo, tanquam pecus Dei, ut multa credat quae intelligere nondum potest: tamen eosdem cibos omnes habent.
23_3Bu çağın akşamı gibi de —keşke bizi yakalamasa, eğer henüz başlamadıysa— Rab'bin hakkında şöyle dediği zamandır: "İnsanoğlu geldiğinde sence yeryüzünde iman bulacak mı?" (Luka 18:8). Bu akşamdan sonra, Rab'bin kendisi görkem içinde geldiğinde sabah olacak. O zaman kendilerine "Göklerdeki Babanız yetkin olduğu gibi siz de yetkin olun" (Matta 5:48) denenler, Mesih'le birlikte bütün işlerinden dinlenecekler. Çünkü böyleleri çok iyi işler yapar. Böyle işlerden sonra, akşamı olmayan yedinci günde dinlenme umulmalıdır. Demek ki Tanrı'nın göğü, yeri ve kurduğu bütün yaratılışı nasıl yaptığı ve kurduğu hiçbir şekilde sözle anlatılamaz; ama günlerin sırasına göre yapılan bu açıklama, olup bitmiş şeylerin tarihini anlatır gibi görünürken en çok gelecek şeylerin önceden bildirilmesini gözetir.
- Hujus autem aetatis quasi vespera, quae utinam nos non inveniat, si tamen nondum coepit, illa est de qua Dominus dicit: Putas cum veniet Filius hominis, inveniet fidem super terram (Luc. XVIII, 8)? Post istam vesperam fiet mane, cum ipse Dominus in claritate Venturus est: tunc requiescent cum Christo ab omnibus operibus suis ii quibus dictum est, Estote perfecti, sicut Pater vester qui in coelis est (Matth. V, 48). Tales enim faciunt opera bona valde. Post enim talia opera speranda est requies in die septimo, qui vesperam non habet. Nullo ergo modo verbis dici potest quemadmodum Deus fecerit, et condiderit coelum et terram et omnem creaturam quam condidit: sed ista expositio per ordinem dierum sic indicat tanquam historiam rerum factarum, ut praedicationem futurorum maxime observet.
2424. Bölüm
Dünyanın bu çağlarında ilk iki çağın onar kuşakla anlatıldığını, onları izleyen üç çağın her birinin on dört kuşakla örüldüğünü, bu altıncı çağın ise hiçbir kuşak sayısıyla sınırlanmadığını (Matta 1:1–17) fark etmek birini rahatsız ediyorsa, her insanda da ilk iki çağın, bebekliğin ve çocukluğun bedenin hislerine bağlı kaldığını görmek kolaydır. Bedenin hisleri beştir: görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma. İnsan cinsi iki olduğu ve bu kuşaklar ondan, erkekten ve dişiden meydana geldiği için beş sayısı ikiyle çarpılır; söylediğim gibi, ikiyle çarpılan beş, on sayısını verir. İlk gençlikten itibaren ise, insanda akıl ağır basmaya başlayınca, beş hisse, hayatın kendileriyle yönetilip idare edildiği bilgi ve eylem eklenir; böylece yedi sayısı ortaya çıkmaya başlar. Bu da cinsin iki olması yüzünden aynı şekilde ikiyle çarpılınca, ardından gelen üç çağın, yani ilk gençlik, gençlik ve ileri yaş çağlarının sahip olduğu on dört kuşakta belirir ve görünür. Yaşlılık çağı bizde belirli bir yıl sayısıyla sınırlanmaz da, o beş çağdan sonra herkesin yaşadığı kadarı yaşlılığa sayılırsa, dünyanın bu çağında da kuşaklar öyle görünmez; öyle ki Rab'bin gizli kalmasının faydalı olduğunu gösterdiği son gün de gizli kalsın (Matta 24:36).
- Si autem aliquem movet quod in istis aetatibus saeculi duas aetates primas denis generationibus animadvertimus explicari, tres autem consequentes singulae quatuordecim generationibus contexuntur, sexta vero ista nullo generationum numero definita est (Matth. I, 1-17); facile est videre, etiam in unoquoque homine duas primas aetates, infantiam et pueritiam, corporis sensibus inhaerere. Qui sensus corporis quinque sunt, visus, auditus, olfactus, gustus et tactus: quinarius autem numerus duplicatus, quoniam duplex est sexus humanus, unde generationes tales existunt, masculinus et femininus; quinarius ergo, ut dixi, duplicatus denarium numerum facit. Jamvero ab adolescentia et deinceps, ubi ratio jam incipit in homine praevalere, accedit quinque sensibus cognitio et actio, quibus vita regitur et administratur, ut jam septenarius numerus incipiat esse: qui similiter duplicatus, propter duplicem sexum, in quatuordecim generationibus eminet et apparet, quas habent tres aetates consequentes, tanquam adolescentis, et juvenis, et senioris. Senectutis vero aetas sicut in nobis nullo statuto annorum tempore definitur, sed post quinque illas aetates quantum quisque vixerit, senectuti deputatur: sic et in ista aetate saeculi non apparent generationes, ut etiam occultus sit ultimus dies, quem utiliter Dominus latere oportere demonstravit (Id. XXIV, 36).
2525. Bölüm
Her birimizin de iyi işlerde ve doğru hayatta âdeta birbirinden ayrı bu altı günü vardır; bunlardan sonra dinlenme ummalıdır. Birinci gün imanın ışığıdır: İnsan önce görünür şeylere inanır; Rab de bu iman uğruna görünür olarak ortaya çıkmayı uygun gördü. İkinci gün terbiyenin kubbesi gibidir: İnsan onunla, alt sularla üst sular arasında olduğu gibi, bedensel olanla ruhanî olanı birbirinden ayırt eder. Üçüncü gün insan, iyi işlerin meyvelerini verebilsin diye, kuru toprağın denizin çalkantılarından ayrılması gibi zihnini bedensel ayartmaların lekesinden ve dalgalarından ayırır; öyle ki artık şöyle diyebilir: "Zihnimle Tanrı'nın kanununa, bedenimle günahın kanununa kulluk ediyorum" (Romalılar 7:25). Dördüncü gün insan, artık o terbiye kubbesinde ruhanî anlayışlar üretip bunları ayırt eder; ruhta güneş gibi parlayan değişmez hakikatin ne olduğunu, ruhun bu hakikate nasıl katıldığını ve geceyi aydınlatan ay gibi bedene nasıl düzen ve güzellik verdiğini, bütün yıldızların, yani ruhanî anlayışların bu hayatın karanlığında, gecede olduğu gibi nasıl parıldayıp ışıdığını görür. Bu şeylerin bilgisiyle güçlenen insan beşinci gün, kardeşler topluluğunun faydası için, bu çok çalkantılı dünyanın işlerinde, denizin sularında olduğu gibi çalışmaya başlasın; o denize, yani bu hayata ait olan bedensel işlerden canlı ruhlu sürüngenler, yani canlı ruhlara faydalı olacak işler; büyük deniz canavarları, yani dünyanın dalgalarını yaran ve hiçe sayan pek güçlü eylemler; göğün kuşları, yani gökteki şeyleri duyuran sesler çıkarsın. Altıncı gün ise topraktan canlı ruh çıkarsın; yani ruhanî meyvelerine, yani iyi düşüncelerine sahip olduğu zihninin sağlamlığından hareketle ruhunun bütün hareketlerini yönetsin; öyle ki onda canlı bir ruh, yani pervasızlığa ve günaha değil, akla ve adalete hizmet eden bir ruh bulunsun. Böylece insan da Tanrı'nın suretinde ve benzerliğinde, erkek ve dişi olarak, yani akıl ve eylem olarak yaratılsın; bunların birleşmesinden doğan ruhanî döl yeri doldursun, yani bedeni kendine tabi kılsın; yukarıda insanın yetkinliği hakkında söylenen öbür şeyler de olsun. Bu günler gibi olan basamaklarda akşam, tek tek işlerin tamamlanmasının kendisindedir; sabah ise ardından gelenlerin başlangıcında. Bu altı gün gibi olan basamakların çok iyi işlerinden sonra insan sürekli bir dinlenme ummalı ve "Tanrı yedinci gün bütün işlerinden dinlendi" sözünün ne demek olduğunu anlamalıdır; çünkü bu iyi işleri bizde yapan da, yapmamızı buyuran da odur; kendisinin dinlendiği de doğru olarak söylenir, çünkü bütün bu işlerden sonra dinlenmeyi bize kendisi verecektir. Ev sahibinin, kendi emeğiyle değil de buyurduğu hizmetkârlarının emeğiyle evi yaptığı nasıl doğru olarak söylenirse, yapı tamamlandıktan sonra buyurduğu kimselerin işi bırakıp hoş bir boş vaktin tadını çıkarmalarına izin verdiğinde onun işlerinden dinlendiği de öyle doğru olarak söylenir.
- Habet etiam unusquisque nostrum in bonis operibus et recta vita tanquam distinctos istos sex dies, post quos debet quietem sperare. Primo die lucem fidei, quando prius visibilibus credit, propter quam fidem Dominus visibiliter apparere dignatus est. Secundo die tanquam firmamentum disciplinae, quo discernit inter carnalia et spiritualia, sicut inter aquas inferiores et superiores. Tertio die, quo mentem suam ad ferendos bonorum operum fructus, a labe et fluctibus tentationum carnalium, tanquam aridam terram a perturbationibus maris secernit, ut jam possit dicere, Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati (Rom. VII, 25). Quarto die, quo jam in illo firmamento disciplinae spirituales intelligentias operatur atque distinguit, videt quae sit incommutabilis veritas, quae tanquam sol fulget in anima; et quemadmodum anima ipsius veritatis particeps fiat, et corpori ordinem et pulchritudinem praestet, tanquam luna illuminans noctem; et quemadmodum stellae omnes, scilicet intelligentiae spirituales, in hujus vitae obscuritate tanquam in nocte micent et fulgeant. Quarum rerum notitia fortior effectus incipiat quinto die in actionibus turbulentissimi saeculi, tanquam in aquis maris operari, propter utilitatem fraternae societatis; et de corporalibus actionibus, quae ad ipsum mare pertinent, id est ad hanc vitam, producere animarum vivarum reptilia, id est opera quae prosint animis vivis; et cetos magnos, id est fortissimas actiones, quibus fluctus saeculi dirumpuntur et contemnuntur, et volatilia coeli, id est voces coelestia praedicantes. Sexto autem die producat de terra animam vivam, id est de ipsa stabilitate mentis suae ubi spirituales habet fructus, id est bonas cogitationes, motus omnes animi sui regat, ut sit in illo anima viva, id est rationi et justitiae serviens, non temeritati atque peccato. Ita fiat etiam homo ad imaginem et similitudinem Dei, masculus et femina, id est intellectus et actio, quorum copulatione spiritualis fetus terram impleat, id est carnem subjiciat, et caetera quae jam in hominis perfectione superius dicta sunt. In istis autem tanquam diebus vespera est in ipsa perfectione singulorum operum, et mane in inchoatione consequentium. Post istorum quasi sex dierum opera bona valde, speret homo quietem perpetuam, et intelligat quid sit, Requievit Deus septimo die ab omnibus operibus suis; quia et ipse in nobis haec bona operatur, qui ut operemur jubet; et ipse recte requiescere dicitur, quia post haec omnia opera requiem nobis ipse praestabit. Quomodo enim recte dicitur paterfamilias aedificare domum, cum hoc non opere suo faciat, sed eorum, quibus servientibus imperat; sic recte dicitur et ab operibus requiescere, cum post perfectionem fabricae, illis quibus imperabat permittit ut vacent, et jucundo otio perfruantur.