Augustinus
İki Ruh Üzerine
De duabus animabus
1Tanrı'nın merhametinin yardımıyla Maniheistlerin tuzaklarını kırıp ardımda bırakarak sonunda Katolik Kilisesi'nin kucağına geri döndüğüme göre, hiç değilse şimdi o eski bedbahtlığımı düşünüp ona ağlamak istiyorum. Çünkü küçüklüğümden beri içime sağlıklı bir biçimde ekilmiş en hakiki dinin tohumlarının, yanlış ve aldatıcı insanların yanılgısıyla ya da hilesiyle bu kadar kolayca ve birkaç gün içinde ruhumdan sökülüp atılmaması için yapmam gereken pek çok şey vardı. Önce şu iki tür ruh var: Onlara öyle ayrı ayrı ve kendine özgü tabiatlar veriyorlar ki birinin Tanrı'nın cevherinden olduğunu, ötekinin ise Tanrı'yı yaratıcısı olarak bile kabul etmediğini ileri sürüyorlar. Tanrı'ya yalvaran ve dindar bir zihinle bunu ayık ve dikkatli biçimde kendi kendime düşünseydim, uğraşıp didinen bana belki şu görünürdü: Hangi türden olursa olsun, tam da hayat olduğu için ve ne ölçüde hayatsa o ölçüde hayatın en yüksek pınarına ve ilkesine bağlı olmayan hiçbir hayat yoktur; bu pınar da en yüksek, tek ve hakiki Tanrı'dan başkası değildir. Bu yüzden Maniheistlerin kötü dediği ruhlar ya hayattan yoksundur, dolayısıyla ruh değildir ve hiçbir şeyi ne isterler ne istemezler, hiçbir şeye ne yönelirler ne ondan kaçarlar; ya da yaşıyorlarsa, ruh olabilmeleri ve onların sandığı gibi bir şey yapabilmeleri için ancak hayatla yaşarlar. Mesih'in "Hayat benim" dediği kesinse —ki kesindir—, ruhlar ancak yaşayarak ruh olabildiğine göre, bütün ruhların Mesih aracılığıyla, yani hayat aracılığıyla yaratılıp kurulduğunu itiraf etmememiz için hiçbir sebep yoktur.
Opitulante dei misericordia disruptis et derelictis Manichaeorum laqueis tandem catholicae gremio restitutum libet considerare nunc saltem ac deplorare illam miseriam meam. multa enim erant, quae facere debui, ne tam facile ac diebus paucis religionis uerissimae semina mihi a pueritia salubriter insita errore uel fraude falsorum fallaciumue hominum effossa ex animo pellerentur. nam primo animarum illa duo genera, quibus ita singulas naturas propriasque tribuerunt, ut alterum de ipsa dei esse substantia, alterius uero deum ne conditorem quidem uelint accipi. si mecum sobrie diligenterque considerassem mente in deum subplici et pia, fortasse mihi satagenti adparuisset nullam esse qualemlibet uitam, quae non eo ipso, quo uita est et in quantum omnino uita est, ad summum uitae fontem principiumque pertineat: quod nihil aliud quam summum et solum et uerum deum possumus confiteri. quapropter illas animas, quae a Manichaeis uocantur malae, aut carere uita et animas non esse neque quicquam uelle seu nolle. adpetere uel fugere, aut si uiuerent, ut et animae esse possent et aliquid tale agere, quale illi opinarentur nullo modo eas nisi uita uiuere; ac si Christum dixisse constaret, ut constat: ego sum uita. nihil esse causae, cur non omnes animas, cum animae nisi uiuendo esse non possint. per Christum, id est per uitam creatas et conditas fateremur.
2O zaman düşüncem, hayatın kendisi ve hayata katılma hakkındaki meseleyi —ki bu elbette büyük bir meseledir ve en bilgili kişiler arasında pek sakin bir tartışmayı gerektirir— taşıyıp kaldıramasa bile, belki şunu fark edebilirdim: Taraf tutmadan iyi düşünen her insana pek açık görünür ki bildiğimiz ve tanıdığımız söylenen her şeyi ya bedenin hissiyle ya da anlayışla kavramış oluruz. Bedenin hisleri de halk arasında bile beş diye sayılır: görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma. Anlayışın bunların hepsinden çok çok üstün ve yüce olduğunu, nankör ve dinsiz biri değilse, kim bana kabul etmezdi? Bu ortaya konup pekiştirilince şu sonuç çıkardı: Dokunmayla, görmeyle ya da herhangi başka bir yolla bedence hissedilen her şey, hislerin kendisinin anlayışa ne kadar geri kaldığını görüyorsak, anlayarak eriştiğimiz şeylerden o kadar aşağıdır. Her hayat ve dolayısıyla her ruh hiçbir beden hissiyle değil, yalnızca akılla kavranabilir; şu güneşin, ayın ve bu ölümlü gözlerle görülen her ışığın ise Maniheistlerin kendilerince bile hakiki ve iyi Tanrı'ya atfedilmesi gerektiği söylenir. Bu yüzden beden aracılığıyla seyrettiğimiz şeyin Tanrı'ya ait olduğunu ilan etmek, ama yalnızca ruhla değil ruhun en yüce yanıyla, yani zihin ve anlayışla kavradığımız şeyin, yani hayatın —hangi hayat denirse densin, yine de hayatın— aynı yaratıcı Tanrı'dan mahrum ve yoksun bırakılması gerektiğini düşünmek en büyük delilik olurdu. Tanrı'yı çağırıp kendime sorsaydım, yaşamanın ne olduğuna, bedenin bütün hislerinden ne kadar ayrı ve ne kadar büsbütün cisimsiz olduğuna cevap veremez miydim? Yoksa onlar da nefret ettikleri ruhların yalnızca yaşadıklarını değil, ölümsüz olarak yaşadıklarını itiraf etmiyorlar mı? Mesih'in "Bırak ölüler kendi ölülerini gömsün" sözü de hiç yaşamayanlar için değil, günah işleyenler için söylenmiştir; çünkü ölümsüz ruhun tek ölümü günahtır. Pavlus da şöyle yazar: "Zevk içinde yaşayan dul kadın ölüdür"; onun hem ölü olduğunu hem yaşadığını aynı anda söylemiştir. Bu yüzden ben günahkâr bir ruhun ne kadar solgun bir hayat yaşadığına değil, yalnızca yaşamasının kendisine dikkat ederdim. Bunu da ancak anlayarak kavrayabildiğime göre, sanırım aklıma şu gelirdi: Herhangi bir ruh, bu gözlerle hissettiğimiz ışıktan, anlayışı gözlerden ne kadar üstün tutuyorsak o kadar üstün tutulmalıdır. Onlar da o ışığın Mesih'in Babası'ndan geldiğini kabul ediyorlar; ben de herhangi bir ruhun O'ndan geldiğinden mi şüphe edecektim? Ben ise o zaman bile, o bilgisizlik içinde ve o yaşta bir insan olarak, suretin ne olduğunu, neyin suretlenmiş olduğunu, görünüşün ne olduğunu ve neyin görünüşe büründüğünü, sonra da bunlardan hangisinin hangisine sebep olduğunu dindarca ve dikkatle düşünseydim, yalnızca ruh hakkında değil, herhangi bir cisim hakkında bile onun O'ndan geldiğinden hiç şüphe etmezdim.
Quod si tempore illo quaestionem de ipsa uita et de participatione uitae mea cogitatio ferre ac sustinere non posset — quae profecto magna est et multum serenae disputationis inter doctissimos indigens — illud dispicere fortasse ualuissem, quod omni homini sese sine studio partium bene consideranti manifestissime adparet omne, quod scire et nosse dicimur aut sensu corporis aut intellegentia nos habere conprehensum. sensus autem corporis etiam uulgo quinque numerari: uisum, auditum, odoratum. gustatum atque tactum: quibus omnibus intellegentiam longe alteque praestare et excellere, quis mihi non uel ingratus inpiusque concederet? quo constituto atque firmato illud consequi, ut cuncta, quae tactu et uisu uel quolibet alio modo corporaliter sentirentur. tanto essent inferiora his, quae intellegendo adsequeremur. quanto ipsos sensus intellegentiae cedere uideremus. quamobrem cum omnis uita et ob hoc omnis anima nullo corporis sensu, sed solo intellectu percipi queat, sol autem iste atque luna omnisque lux. quae mortalibus his oculis cernitur, ab ipsis quoque Manichaeis uero et bono deo tribuenda esse dicatur: summam esse dementiam id praedicare pertinere ad deum, quod per corpus intuemur, quod uero non solum animo. sed ipsa sublimitate animi, mente scilicet atque intellegentia caperemus, id est uitam, qualiscumque illa diceretur. tamen uitam eodem deo: auctore priuandam et uiduandam putare. num enim quid sit uiuere quamque secretum ab omni corporis sensu quamque omnino incorporeum, si me ipsum inuocato deo interrogarem, respondere non possim? aut non illi quoque fateantur non solum uiuere illas, quas detestantur animas, sed etiam inmortaliter uiuere? quodque a Christo dictum est: dimitte mortuos sepelire mortuos suos, non de omnino non uiuentibus, sed de peccantibus dictum, quae inmortalis animae sola mors est scribente Paulo: mortua est uidua, quae in deliciis uiuit; simul enim et mortuam esse dixit et uiuere. quare non ego quanto decoloratius uiuat peccatrix anima, sed illud ipsum tantum, quod uiuit adtenderem. quod si percipere nisi intellegendo non possem, credo, ueniret in mentem tanto esse quamlibet animam luci, quam per hos sentimus oculos, praeferendam, quanto intellegentiam ipsis oculis praeferremus. Lucem autem illam illi quoque a patre Christi esse confirmant: egone tandem, quod ab eo esset quaecumque anima, dubitarem? ego uero non modo de anima, sed de quouis etiam corpore, quin ab ipso esset, nihil omnino ne tum quidem homo scilicet illius inperitiae atque illius aetatis ambigerem, si forma quid esset quidue formatum, quid species et quid indutum specie, deinde quid horum cui causa esset, pie cauteque cogitarem.
3Ama cisim hakkında şimdilik susuyorum; ruh hakkında yakınıyorum: onun kendiliğinden ve canlı hareketi, eylemi, hayatı, ölümsüzlüğü hakkında. Nihayet, en bedbaht hâlimde, bir şeyin bütün bunlara Tanrı'nın iyiliği olmadan sahip olabileceğine inandığım, bunların ne kadar büyük olduğuna dikkat etmediğim için yakınıyorum. Bence inleyip ağlamam gereken şey budur. Bunları kendi kendime evirip çevirmeli, kendimle konuşmalı, onlara götürmeliydim; anlamanın gücünün ne olduğunu, insanda bu üstünlükle karşılaştırabileceğimiz hiçbir şey bulunmadığını ortaya koymalıydım. Bunu bana o insanlar —eğer insan idilerse— kabul edince, bu gözlerle görmenin anlamak olup olmadığını sorardım. Değil deyince, önce zihnin anlayışının bu gözlerin hissinden çok üstün tutulması gerektiği sonucunu çıkarır, sonra da daha iyi bir şeyle kavradığımız şeyin zorunlu olarak daha iyi sayılması gerektiğini eklerdim. Bunu kim kabul etmezdi? Ardından kötü dedikleri ruhun bu gözlerle mi hissedildiğini, yoksa zihinle mi anlaşıldığını sormaya devam ederdim. Zihinle derlerdi. Bütün bunlarda aramızda anlaşma sağlanıp pekişince, bundan ne çıktığını gösterirdim: Lanetledikleri o ruh, taptıkları şu ışıktan daha iyidir; çünkü o zihnin anlayışıyla, bu ise bedenin hissiyle bilinir. Burada belki takılıp kalır ve rehber olan aklı izlemeyi reddederlerdi; köhne kanaatlerin, uzun zaman savunulmuş ve inanılmış yanlışın gücü bu kadar büyüktür. Ama ben takılıp kalanların üzerine daha çok giderdim; sertçe değil, çocukça değil, inatla değil. Kabul edilmiş olanları tekrarlar, ne kadar kabul edilmeye değer olduklarını gösterirdim. Ortaklaşa düşünmelerini öğütler, neyi inkâr etmemiz gerektiğini görmelerini isterdim: Anlayışın bu etten gözlerden üstün tutulması gerektiğini mi, ruhun üstünlüğüyle bilinenin zayıf beden hissiyle bilinenden daha üstün olduğunu mu yanlış sayıyorlar? Yoksa yabancı soydan saydıkları o ruhların ancak anlayarak, yani ruhun üstünlüğünün kendisiyle bilinebileceğini itiraf etmek mi istemiyorlar? Yoksa güneşin ve ayın ancak bu gözlerle bilindiğini mi inkâr etmek istiyorlar? Bunlardan hiçbirinin, pek saçma ve pek utanmazca olmadıkça inkâr edilemeyeceğini fark ederlerse, onlara şunu telkin ederdim: Tapılması gerektiğini ilan ettikleri şu ışığın, kaçınılması gerektiğini öğütledikleri o ruhtan daha değersiz olduğundan şüphe etmemeleri gerekir.
Sed de corpore interim taceo; de anima conqueror, de spontaneo et uiuido motu, de actu, de uita, de inmortalitate, denique conqueror, quod aliquam rem ista omnia sine dei bonitate habere posse miserrimus credidi, quod quanta essent, neglegenter adtendi: hoc mihi gemendum ac deflendum puto. uoluerem mecum haec, loquerer mecum, deferrem ad illos; quae uis esset intellegendi, quam nihil esset in homine. quod huic excellentiae possemus conferre, proponerem. ubi mihi hoc homines, si modo essent homines, concessissent, quaererem, utrum his oculis uidere id est intellegere; ubi negauissent, colligerem primo longe esse sensui oculorum istorum intellegentiam mentis anteponendam; deinde subiungerem, id quod re meliore perciperemus, necessario melius iudicandum. quis hoc non daret? ergo pergerem quaerere animam illam, quam malam dicerent, oculisne sentiretur istis. an mente intellegeretur. mente faterentur. quibus omnibus inter nos conuenientibus atque firmatis. quid conficeretur ostenderem, animam illam scilicet. quam execrarentur. luce ista, quam uenerarentur, esse meliorem, quandoquidem illa intellectu mentis. haec sensu corporis innotescit. hic uero haererent fortasse ducemque rationem sequi recusarent: tanta est uis ueternosarum opinionum et diu defensae atque creditae falsitatis. sed ego instarem magis haerentibus. non aspere. non pueriliter, non peruicaciter; repeterem quae concessa sunt, et quam essent concedenda, monstrarem. hortarer ut in commune consulerent; uiderent certe. quid nobis negandum esset: utrum intellectum istis carneis luminibus praeferendum, an excellentius esse, quod animi excellentia quam quod debili sensu corporis cognoscitur, falsum putarent; an illas animas, quas alienigenas crederent. tantum intellegendo. id est ipsa animi excellentia sciri posse nollent fateri: an solem ac lunam non nisi istis oculis notos fieri uellent abnuere. quod si nihil horum nisi absurdissime atque inpudentissime negari posse animum aduerterent, suaderem non eos oportere dubitare istam lucem, quam colendam praedicarent , esse anima illa uiliorem, quam fugiendam monerent.
4Burada şaşırıp bana bir sineğin ruhunun bile bu ışıktan üstün olduğunu düşünüp düşünmediğimi sorsalar, "Evet" diye cevap verirdim. Sinek küçük olduğu için beni korkutmazdı; canlı olduğu için görüşümü pekiştirirdi. Çünkü sorulan şudur: Bu kadar küçük uzuvlara can veren nedir; bu kadarcık bir bedenciği tabiî isteğine göre oraya buraya ne götürür; koşarken ayaklarını ölçülü bir düzenle ne hareket ettirir; uçarken kanatçıklarını ne yönetir ve titretir? Bu her neyse, iyi düşünenler için bu kadar küçük bir şeyde o kadar büyük göze çarpar ki gözleri kamaştıran herhangi bir parıltıdan üstün tutulur. Elbette kimsenin şüphe etmediği şu ki bu, her ne ise, akılla bilinir bir şeydir; akılla bilinir olan da ilahî kanunlarla hissedilir olan her şeyden ve dolayısıyla bu ışıktan da üstündür. Çünkü rica ederim, zihinle anlamanın bir şey, beden aracılığıyla hissetmenin başka bir şey olduğunu, birincisinin ikincisinden kıyaslanamaz bir yücelikle ayrıldığını ve bu yüzden, anlayışın kendisi hislerden bu kadar üstün tutulduğuna göre, akılla bilinir şeylerin hissedilir şeylerden üstün tutulmamasının mümkün olmadığını kavramıyorsak, düşünceyle neyi kavrıyoruz?
Atque hic si forte turbati a me quaererent, num etiam muscae animam huic luci praestare censerem, responderem: etiam. nec me terreret musca quod parua est, sed quod uiua firmaret. quaeritur enim, quid illa membra tam exigua uegetet, quid huc atque illuc pro naturali adpetitu tantillum corpusculum ducat, quid currentis pedes in numerum moueat, aut quid uolantis pennulas moderetur ac uibret. quod qualecumque est, bene considerantibus in tam paruo tam magnum eminet, ut cuiuis fulgori praestringenti oculos praeferatur. Certe quod nemo dubitat, quicquid id est, intellegibile est, quod omni sensibili et ob hoc huic etiam luci diuinis legibus antecellit. quid enim cogitatione percipimus, quaeso, si hoc non percipimus aliud esse mente intellegere, aliud sentire per corpus et prius illud ab hoc posteriore incomparabili sublimitate distare ideoque non posse intellegibilia sensibilibus non praeferri, cum ipse intellectus tantum sensibus praeferatur?
5Buradan belki açıkça sonuç olduğu belli olan şunu da tanıyabilirdim: Adaletsizlik, itidalsizlik ve ruhun öteki kusurları hissedilmez, anlaşılır; o hâlde nefret ettiğimiz ve mahkûm edilmesi gerektiğine hükmettiğimiz bu şeyler de, akılla bilinir oldukları için, kendi türünde övülmeye değer olan bu ışığın önüne nasıl geçebilir? Çünkü kendini iyi bir şekilde Tanrı'ya bağlayan ruha önce şu telkin edilir: Övdüğümüz her şey yerdiğimiz her şeyden üstün tutulmamalıdır. Pek arı bir kurşunu övüyorum diye onu yerilecek bir altından daha değerli saymam. Çünkü her şey kendi türü içinde değerlendirilmelidir. Birçok kanunu bilmeyen bir hukukçuyu kınarım, ama yine de onu en makbul ayakkabıcıdan öyle üstün tutarım ki karşılaştırılmasını bile düşünmem. Ama ayakkabıcıyı sanatında pek usta olduğu için överim, hukukçuyu ise mesleğinin gereğini pek yerine getirmediği için haklı olarak kınarım. Buradan şunu bulmam gerekirdi: Bu ışık kendi türünde kusursuz olduğu için haklı olarak övülür; ama hissedilir şeyler arasında sayıldığı için —ki bu tür zorunlu olarak akılla bilinir şeylerin türüne geri kalır— adaletsiz ve itidalsiz ruhlardan, onlar akılla bilinir oldukları için, aşağı sayılmalıdır; gerçi bu ruhları haklı olarak mahkûmiyete pek layık görürüz. Çünkü bunlarda Tanrı katında makbul olanı arıyoruz, bu parıltıdan üstün tutulanı değil. Bu yüzden biri bu ışığın Tanrı'dan geldiğini ileri sürse karşı çıkmazdım; daha çok şunu söylerdim: Ruhlar, kusurlu olsalar bile, kusurlu oldukları ölçüde değil ruh oldukları ölçüde, Tanrı'nın kendi yaratıcıları olduğunu itiraf etmelidir.
Hinc illud etiam fortasse cognoscerem, quod consequens esse manifestum est, cum iniustitia et intemperantia ceteraque animi uitia non sentiantur, sed intellegantur: quomodo fiat, ut etiam ista, quae detestamur et damnanda censemus, tamen quoniam intellegibilia sunt, anteire hanc lucem queant, cum in suo genere ista laudanda sit. suggeritur enim animo bene se deo subicienti primo non omne, quod laudamus. omni. quod uituperamus. esse anteponendum. neque enim quia laudo purgatissimum plumbum. ob hoc illud uituperando auro pluris aestimo. in suo enim genere quidque considerandum est. inprobo iurisconsultum multas leges ignorantem, sed eum tamen probatissimo sutori sic praefero, ut ne comparandum quidem putem. at istum laudo, quod suae artis peritissimus sit; illum autem. quod suam professionem minus inpleat, iure reprehendo. ex quo reperire deberem lucem istam, quod in genere proprio perfecta esset. iure laudari; tamen quia sensibilium rerum numero includitur, quod genus intellegibilium generi cedat necesse est, infra iniustas et intemperantes animas, quoniam sunt intellegibiles, esse deputandam, quamuis istas non iniuria damnatione dignissimas iudicemus. quaerimus namque in his quod concilietur deo, non quod isti fulgori praeferatur. quapropter quisquis hoc lumen ex deo esse contenderet, non repugnarem, sed magis animas dicerem, uitiosas etiam, non in quantum uitiosae. sed in quantum animae sunt, deum sibi esse creatorem fateri oportere.
6Burada onlardan dikkatli ve uyanık, artık inatçı olmaktan çok öğrenmeye hevesli biri bana, kusurlu ruhları değil kusurların kendisini araştırmak gerektiğini hatırlatsa —çünkü kusurlar bedenin hissiyle bilinmediği hâlde yine de bilindiklerine göre ancak akılla bilinir şeyler sayılabilirler; bunlar bütün hissedilir şeylerden üstünse, ışığın yaratıcısı olarak Tanrı'ya atfedilmesi gerektiği konusunda aramızda anlaşma varken, neden saygısız biri dışında hiç kimse Tanrı'nın kusurların yaratıcısı olduğunu söylemez?—, o insana ancak bu meselenin çözümü, Tanrı'ya iyi kulluk edenlere çoğu zaman olduğu gibi, birden ve ansızın ilahî olarak içime doğsaydı ya da önceden hazırlanmış olsaydı cevap verirdim. Bunlardan hiçbirine layık olmasaydım ve hiçbirini yapamasaydım, başladığım işi erteler, ortaya konan şeyin ayırt edilmesinin zor ve güç olduğunu itiraf ederdim. Kendime döner, Tanrı'nın önünde yere kapanır, derin derin inleyerek O'ndan beni kesin gerekçelerle ilerlediğim yolun ortasında takılıp kalmaya bırakmamasını dilerdim; iki yanlı bir mesele yüzünden ya akılla bilinir şeyleri hissedilir şeylerin altına koyup onlara tâbi kılmaya ya da O'nun kusurların yaratıcısı olduğunu söylemeye zorlanmamayı dilerdim; çünkü bunların ikisi de yanlışlık ve dinsizlikle doludur. Böyle bir hâldeyken O'nun beni terk edeceğini hiçbir şekilde düşünemezdim. O da bana kendi tarif edilemez yollarıyla, uğrunda çırpındığım ruh kusurlarının akılla bilinir şeyler arasında sayılması gerekip gerekmediğini tekrar tekrar düşünmemi öğütlerdi. Günahlarım yüzünden haklı olarak başıma gelmiş olan iç gözümün zayıflığı yüzünden bunu bulabilmek için, görünmeyen şeyleri seyretmek üzere görünen şeylerin kendisinde kendime bir basamak kurardım; çünkü görünen şeylere dair bilgimiz hiçbir şekilde daha kesin değildir, ama onlara alışkanlığımız daha güvenlidir. Böylece hemen gözlerin hissine asıl ait olanın ne olduğunu sorar, renkleri bulurdum; onların başında da bu ışık bulunur. Çünkü bunlara başka hiçbir his dokunmaz; cisimlerin hareketleri, büyüklükleri, aralıkları ve şekilleri ise gözlerle de hissedilebilse de onlara asıl ait değildir, dokunmayla da hissedilebilirler. Buradan, görme öteki hislerden ne kadar parlaksa ışığın da öteki cisimli ve hissedilir şeylerden o kadar üstün olduğu sonucunu çıkarırdım. Böylece bedenle hissedilen her şeyin arasından bu ışığı seçip ona dayanır, araştırmamın basamağını da zorunlu olarak ona yerleştirirdim; sonra bu yolla neler olduğuna dikkat etmeye devam eder ve kendi kendime şöyle konuşurdum: Bu kadar parlaklıkla göze çarpan ve gündüzün ışığına yeten şu güneş, gözümüzün önünde yavaş yavaş ay gibi olana kadar sönükleşse, gözlerimizle şöyle böyle parlayan bir ışıktan başka bir şey hisseder miydik? Önceki ışığı göremediğimiz için onu arar, mevcut olanı da görüp içimize çekerdik. Demek ki o eksilmeyi değil, eksilmeden sonra kalan ışığı görürdük. Eksilmeyi görmediğimize göre onu hissetmezdik de; çünkü görmeyle hissettiğimiz her şey zorunlu olarak görülür. Bu yüzden o eksilme ne görmeyle ne başka bir hisle hissedilirse hissedilir şeyler arasında sayılamaz; çünkü hissedilemeyen hiçbir şey hissedilir değildir. Şimdi dikkatimizi fazilete çevirelim; ruhun onun akılla bilinir ışığıyla parladığını söylemek pek yerindedir. Bu fazilet ışığından ruhu öldürmeyen ama karartan bir eksilmeye de kusur denir. Demek ki ışığın o eksilmesi haklı olarak hissedilir şeyler arasından çıkarıldığı gibi, ruhun kusuru da haklı olarak akılla bilinir şeyler arasında hiç sayılmayabilir. Ama ruha kalan şey, yani tam da yaşaması ve ruh olması, bu görünen ışıkta eksilmeden sonra ne kadar parlarsa parlasın kalan şey ne kadar hissedilirse o kadar akılla bilinirdir. Bu yüzden ruh, ruh olduğu ve hayata katıldığı ölçüde —ki hayat olmadan hiçbir şekilde ruh olamaz—, bütün hissedilir şeylerden en haklı olarak üstün tutulur. Öyleyse güneşin ve ayın Tanrı'dan geldiğiyle övündüğün hâlde herhangi bir ruhun Tanrı'dan gelmediğini söylemek en büyük yanılgıdır.
Hoc loco si quisquam illorum cautus et uigilans iam etiam studiosior quam pertinacior me admoneret non de uitiosis animis. sed de ipsis uitiis esse quaerendum — quae quoniam sensu corporis non cognoscerentur. et tamen cognoscerentur, non nisi intellegibilia posse accipi; quae si sensibilibus omnibus antecellunt, cur lucem deo auctori esse tribuendam inter nos conueniret, uitiorum uero auctorem deum nemo nisi sacrilegus diceret — responderem homini, si aut statim et repente. ut bonis dei cultoribus solet. diuinitus infulsisset huius solutio quaestionis, aut fuisset antea praeparata: quorum si neutrum meruissem atque potuissem, coepta differrem; quodque esset propositum, difficile esse ad dinoscendum atque arduum confiterer. recurrerem in me, prosternerer deo, alte ingemerem quaerens, ne me in medio spatio, quo certis rationibus promouissem, haerere pateretur; ne ancipiti quaestione cogerer aut intellegibilia sensibilibus submittere ac subdere. aut ipsum uitiorum dicere auctorem: cum esset utrumuis horum falsitatis inpietatisque plenissimum. nullo modo possem existimare. quod me sic adfectum ille desereret. admoneret ergo suis illis ineffabilibus modis, ut considerarem etiam atque etiam. utrum animi uitia. de quibus aestuarem, inter intellegibilia numeranda essent. quod ut reperirem propter inbecillitatem interioris oculi mei, quae mihi peccatis meis iure accidisset, aliquem mihi ad inuisibilia contuenda in ipsis uisibilibus machinarer gradum: quorum esset nobis nullo modo certior cognitio, sed consuetudo fidentior. itaque statim quaererem, quid ad sensum proprie pertineret oculorum. inuenirem colores, quorum principatum lux ista obtineret. haec enim sunt. quae nullus alius sensus adtingit: nam motus corporum et magnitudines et interualla et figuras. quamuis et oculis. non tamen proprie. sed tactu etiam posse sentiri. unde colligerem tanto ceteris corporeis et sensibilibus praestare lucem, quanto aliis sensibus aspectus esset inlustrior. eiecta igitur ex omnibus, quae corpore sentiuntur, ista luce. qua niterer et in qua gradum illum inquisitionis meae necessario conlocarem, pergerem adtendere, quid ageretur hoc modo. mecumque ista sermocinarer: si sol iste tanta claritate conspicuus et diei luce sufficiens usque ad lunae similitudinem in conspectu nostro paulatim deficeret, num aliud quicquam oculis sentiremus quam lucem utcumque fulgentem, lucem tamen quaerentes. quod fuerat, non uidendo et haurientes uidendo quod aderat? non ergo illum defectum uideremus, sed lucem. quae defectui remaneret. cum autem non uideremus, non sentiremus: quicquid enim sentimus aspectu. non potest non uideri. quare si defectus ille neque uisu neque alio sensu sentiretur, non posset inter sensibilia numerari. nihil enim sensibile est. quod sentiri non potest. referamus nunc considerationem ad uirtutem, cuius intellegibili luce splendere animum conuenientissime dicimus. porro ab hac luce uirtutis defectus quidam non perimens animam. sed obscurans uitium uocatur. potest igitur recte uitium quoque animi nequaquam inter intellegibilia numerari. ut lucis ille defectus recte de sensibilium numero eximitur: illud tamen quod remanet animae, id est hoc ipsum. quod uiuit atque anima est, tam est intellegibile quam sensibile illud, quod in hoc uisibili lumine post defectum quantumcumque fulgeret: et ideo animam in quantum anima esset et uitae participaret, sine qua nullo pacto esse anima potest. rectissime omnibus sensibilibus anteferri. quamobrem maximi erroris esse ullam animam dicere non esse ex deo. ex quo esse solem lunamque glorieris.
7Şimdi "hissedilir" adını yalnızca hissettiğimiz şeylere değil, hissetmeden yine de beden aracılığıyla yargıladığımız şeylere de, örneğin gözler aracılığıyla karanlığa, kulaklar aracılığıyla sessizliğe vermek istesek —çünkü birincisini görmeyerek, ikincisini duymayarak biliriz—; "akılla bilinir" adını da yalnızca aydınlanmış zihinle seyrettiğimiz şeylere, örneğin bilgeliğin kendisine değil, aynı aydınlanmanın yoksunluğu yüzünden yüz çevirdiğimiz şeylere de, örneğin ruhun karanlığı demekte pek haklı olacağımız akılsızlığa vermek istesek, kelime üzerine hiçbir tartışma yapmazdım. Bütün meseleyi kolay bir ayrımla çözer ve dikkatle bakanlara hemen şunu ispat ederdim: Hakikatin ilahî ve bozulmaz kanunuyla akılla bilinir cevherler hissedilir cevherlerin önüne geçer; ama birincilerin eksilmelerine akılla bilinir, ikincilerinkine hissedilir demek istesek de, bu cevherlerin eksilmeleri birbirinin önüne geçmez. Bu yüzden hem bu görünen ışıkların hem de akılla bilinir ruhların cevher olduğunu itiraf edenler her bakımdan daha yüce olanı ruhlara vermeye ve onlara bırakmaya zorlanırlar; iki türün eksilmeleri ise birbirinin önüne konamaz. Çünkü eksilmeler yalnızca yoksun bırakır ve yokluğu gösterir; bu yüzden, olumsuzlamaların kendisi gibi, her yerde aynı güce sahiptirler. "Altın değildir" ve "fazilet değildir" dediğimizde, altınla faziletler arasında çok büyük bir fark olsa da onlara eklediğimiz olumsuzlamalar arasında hiçbir fark yoktur. Ama faziletin olmamasının altının olmamasından daha kötü olduğundan aklı başında kimse şüphe etmez; bunun olumsuzlamaların kendisinden değil, eklendikleri şeylerden ileri geldiğini kim anlamaz? Fazilet altından ne kadar üstünse, faziletten yoksun olmak altından yoksun olmaktan o kadar acınasıdır. Bu yüzden akılla bilinir şeyler hissedilir şeylerden üstün olduğuna göre, akılla bilinir şeylerdeki eksilmeye hissedilir şeylerdekinden daha zor katlanmamız yerindedir; çünkü eksilmeleri değil, eksilen şeyleri daha değerli ya da daha değersiz sayarız. Buradan artık şu görünür: Akılla bilinir olan hayatın eksilmesi, bu hissedilir ışığın eksilmesinden çok daha acınasıdır; çünkü anlaşılan hayat görülen bu ışıktan çok daha değerlidir.
Quod si iam placeret omnia sensibilia nominare, non modo ea, quae sentiremus, sed etiam ea, quae non sentiendo, tamen per corpus iudicaremus, sicut per oculos tenebras et per aures silentium — et illas enim non uidendo et hoc non audiendo cognoscimus — rursusque intellegibilia, non ea tantum, quae inlustrata mente conspicimus, sicuti est ipsa sapientia, sed etiam illa, quae ipsius inlustrationis priuatione auersamur, ut est insipientia, quam tenebras animi congrue dixerimus: nullam de uerbo facerem controuersiam, sed totam quaestionem facili diuisione dissoluerem statimque adprobarem bene adtendentibus substantias intellegibiles sensibilibus substantiis diuina et incorrupta ueritatis lege praeponi, non earum - substantiarum defectus, quamuis hos intellegibiles, illes sensibiles appellare uellemus. quapropter qui et haec lumina uisibilia et illas intellegibiles animas substantias esse faterentur, omni modo eos cogi sublimiores partes animis tribuere atque concedere, defectus uero utriusque generis non posse alteros alteris anteponi; priuant enim tantum et non esse indicant, quod usquequaque eandem uim habent, sicut ipsae negationes. nam cum dicimus: non est aurum, et: non est uirtus, quamuis inter aurum et uirtutes plurimum, nihil tamen inter negationes, quas eis adiunximus, distat. uerum enimuero peius est non esse uirtutem quam non esse aurum, nemo sanus hinc ambigit, quod non propter ipsas negationes, sed propter res, quibus adiunguntur, accidere quis non intellegat? auro enim uirtus quanto praestat, tanto est uirtute quam auro carere miserius. quamobrem cum res intellegibiles sensibilibus rebus antecellunt, defectum in intellegibilibus quam in sensibilibus merito aegrius toleramus, non eos defectus, sed ea, quae deficiunt, carius uel uilius aestimantes. ex quo iam illud adparet defectum uitae, quae intellegibilis est, multo miserabiliorem esse quam huius sensibilis lucis, quod scilicet multo est carior intellecta uita quam lux ista conspecta.
8Durum böyle olunca, güneşi, ayı, yıldızlarda ne varsa, nihayet bizim bu ateşimizde ve toprağımızda görünen ışıkla parlayan her şeyi Tanrı'ya atfeden biri, hayat bu ışıktan bu kadar önce geldiği hâlde, ancak yaşayarak ruh olan herhangi bir ruhun Tanrı'dan geldiğini kabul etmemeye cesaret edecek mi? "Parladığı ölçüde Tanrı'dandır" diyen doğru söylüyorsa, ey büyük Tanrı, "Yaşadığı ölçüde Tanrı'dandır" desem ben mi yalan söylemiş olurum? Rica ederim, zihnin körlüğü ve ruhların cezaları, insanlar bunu anlamayacak kadar artmasın. Ama onların yanılgısı ya da inadı nasıl olursa olsun, ben bu gerekçelere dayanıp onlarla silahlanarak, meseleyi böyle düşünüp inceledikten sonra onlara götürüp sakin bir şekilde onlarla tartıştığımda, sanırım anlayışı ya da eksilme yoluyla değil anlayışla kavranan şeyleri bedenin hissinden, ya da aynı hisle benzer şekilde bilinen şeylerden üstün tutmaya, hatta onlarla karşılaştırmaya kalkışan birini ciddiye almaktan çekinirdim. Bu ortaya konduktan sonra o ya da herhangi biri, ruhların, ne kadar kötü olursa olsunlar, ruh oldukları için akılla bilinir şeyler arasında yer aldığını ve eksilme yoluyla anlaşılmadıklarını inkâr etmeye ne zaman cesaret edebilirdi? Çünkü ruhlar yaşamaktan başka bir şeyle ruh değildir. Kusurlu olarak eksilme yoluyla anlaşılabilirler, çünkü faziletin yokluğuyla kusurludurlar; ama ruh olarak eksilme yoluyla anlaşılmazlar, çünkü yaşayarak ruhturlar. Hayatın varlığının eksilmenin sebebi olması da mümkün değildir; çünkü her şey hayat onu ne kadar terk ederse o kadar eksilir.
Quae cum ita sint, audebitne quisquam, cum solem ac lunam et quicquid in sideribus, quicquid denique in hoc igni nostro atque terreno luce uisibili effulget, deo tribuat, animas quaslibet, quae profecto nisi uiuendo animae non sunt, cum tanto hoc lumen uita praecedat. ex deo esse nolle concedere? et cum ille uerum dicat. qui dicit: in quantum nitet. ex deo est, egone tandem. deus magne. mentiar, si dicam: in quantum uiuit. ex deo est? non usque adeo. quaeso, caecitas mentis subpliciaque augeantur animorum. ut haec homines non intellegant. sed quoquo modo illorum error aut pertinacia sese haberet, his ego fretus armatusque rationibus credo, cum ad eos rem ita consideratam perspectamque detulissem et cum his placide contulissem. uererer. ne mihi quisquam eorum alicuius momenti esse uideretur, si aut intellectum aut ea, quae intellectu, non per defectum perciperentur, sensui conaretur praeferre aut saltem conparare corporeo uel his rebus, quae ad eundem sensum cognoscendum similiter pertinerent. quo constituto quando ille mihi uel quisquam negare auderet animas, quantum uellet malas, tamen, quoniam animae essent, intellegibilium rerum numero contineri neque illas per defectum intellegi? siquidem animae non alio essent, nisi quo uiuerent licet enim per defectum intellegerentur uitiosae, quia uirtutis egestate uitiosae, non tamen per defectum animae, quia ui. uendo animae. nec fieri potest, ut uitae praesentia sit causa deficiendi, cum tanto quidque deficiat, quanto deseritur uita.
9Böylece, bu ışığın kendisinden ayrılmadığı yaratıcıdan hiçbir ruhun ayrılamayacağı her bakımdan apaçık olunca, artık ileri sürecekleri hiçbir şeyi kabul etmez, onlara daha çok benimle birlikte şunları izlemeyi tercih etmelerini öğütlerdim: Var olan her şeyin, var olduğu için ve ne ölçüde varsa o ölçüde, tek Tanrı'dan geldiğini ilan edenleri. Bana karşı İncil'in şu sözlerini okusalar: "Siz bu yüzden işitmiyorsunuz, çünkü Tanrı'dan değilsiniz; siz babanız iblistensiniz", ben de karşılık olarak şunu okurdum: "Her şey onun aracılığıyla yapıldı ve onsuz hiçbir şey yapılmadı"; havarinin şu sözünü: "Her şeyin kendisinden olduğu tek bir Tanrı ve her şeyin kendisi aracılığıyla olduğu tek bir Rab İsa Mesih vardır"; yine aynı havarinin şu sözünü: "Her şey O'ndandır, O'nun aracılığıyladır, O'ndadır; O'na şan olsun." İnsanları da —eğer insan bulabilirsem— şuna teşvik ederdim: Artık bir şeyi kesin olarak öğrenmişiz gibi davranmayalım; bize birbiriyle çatışıyor görünen bu sözlerin barışını ve uyumunu gösterecek öğretmenler arayalım. Kutsal Yazıların bir ve aynı otoritesinde bir yerde "Her şey Tanrı'dandır", başka bir yerde "Siz Tanrı'dan değilsiniz" yankılandığına ve kitapları düşüncesizce mahkûm etmek de günah olduğuna göre, bu meselenin çözümünü bilen usta bir öğretmenin bulunması gerektiğini kim görmezdi? Böyle biri iyi bir anlayıcı ve ilahî sözün dediği gibi ruhanî bir insan olsaydı, akılla bilinir ve hissedilir tabiat hakkında elimden geldiğince ele aldığım ve tartıştığım hakiki gerekçeleri zorunlu olarak desteklerdi; hatta onları kendisi çok daha iyi ve öğretmeye daha elverişli biçimde açardı. Bu mesele hakkında ondan, yalnızca şunun nasıl olabileceğini işitirdik: Hem Tanrı'dan olmayan hiçbir ruh türü yoktur, hem de günahkârlara ve imansızlara "Tanrı'dan değilsiniz" denmesi doğrudur. Çünkü biz de belki Tanrı'yı yardıma çağırarak yaşamanın bir şey, günah işlemenin başka bir şey olduğunu kolayca görebilirdik. Günahlar içindeki hayata adil hayatla karşılaştırıldığında ölüm denmiş olsa da, ikisi tek bir insanda bulunabilir; öyle ki insan hem canlı hem günahkârdır. Ama canlı olması Tanrı'dandır, günahkâr olması Tanrı'dan değildir. Bu ayrımda ikisinden, söylemek istediğimize uyan yanı kullanırız. Yaratıcı Tanrı'nın her şeye gücü yettiğini telkin etmek istediğimizde günahkârlara bile Tanrı'dan olduklarını söyleriz; çünkü bunu belli bir görünüşe sahip olanlara, canlılara, akıl sahiplerine, nihayet konuya en çok dokunan şekliyle yaşayanlara söyleriz; bunların hepsi kendi başına ilahî armağanlardır. Kötüleri kınamayı amaçladığımızda ise haklı olarak "Tanrı'dan değilsiniz" deriz. Çünkü bunu hakikatten yüz çevirenlere, imansızlara, suçlulara, rezillere, hepsini tek bir adla kapsarsak günahkârlara söyleriz; bunların da Tanrı'dan olmadığından kim şüphe eder? Bu yüzden Mesih günahkârları tam da günahkâr oldukları ve kendisine inanmadıkları için kınarken "Tanrı'dan değilsiniz" demişse ne şaşılacak var? Öte yandan "Her şey onun aracılığıyla yapıldı" ve "Her şey Tanrı'dandır" sözü de sağlam kalır. Çünkü Mesih'e inanmamak, Mesih'in gelişini reddetmek, Mesih'i kabul etmemek Tanrı'nın olmayan ruhların kesin işareti olsaydı ve bu yüzden "Siz bu yüzden işitmiyorsunuz, çünkü Tanrı'dan değilsiniz" denmiş olsaydı, havarinin İncil'in o anılmaya değer başlangıcındaki "Kendi mülküne geldi ve kendisininkiler onu kabul etmedi" sözü nasıl doğru olurdu? Kabul etmedilerse nasıl onun kendisininkiler oluyor? Ya da kabul etmedikleri için neden onun kendisininkiler değiller? Bunun tek açıklaması şudur: Günahkâr insanlar, insan oldukları için Tanrı'ya, günahkâr oldukları için ise iblise aittir. Demek ki "Kendisininkiler onu kabul etmedi" diyen tabiat yanını, "Tanrı'dan değilsiniz" diyen ise irade yanını tutmuştur. Çünkü İncil yazarı Tanrı'nın eserlerini övüyordu, Mesih ise insanların günahlarını dizginliyordu.
Omni modo igitur cum pateret non posse ullas animas ab eo auctore separari, a quo lux ista non separaretur, iam quicquid adferrent, non acciperem admoneremque potius, ut eos mecum sequi mallent, qui omne, quicquid esset, quoniam esset, in quantumcumque esset, ex uno deo esse praedicarent. Recitarent aduersum me uoces illas euangelicas: uos propterea non auditis, quia non estis ex deo; uos ex patre diabolo estis. ego quoque contra recitarem: omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil, et illud apostoli: unus deus, ex quo omnia, et unus dominus Iesus Christus, per quem omnia, et iterum eiusdem apostoli: ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, insi gloria, hortarerque homines — si tamen homines inuenirem —, nihil nos iam quasi conperisse praesumeremus, sed quaereremus potius magistros, qui sententiarum istarum, quae nobis inter se pugnare uiderentur, pacem concordiamque monstrarent. non in una atque eadem auctoritate scripturarum cum alibi sonaret: omnia ex deo, et alibi: uos non estis ex deo, quoniam libros temere condemnare nefas esset, quis non uideret peritum doctorem, cui quaestionis huius solutio nota esset, inueniendum fuisse? qui profecto si esset bonus intellector et. ut diuinitus dicitur, homo spiritalis. quoniam necessario faueret ueris rationibus, quas de intellegibili sensibilique natura, quantum potui, tractaui atque disserui. immo eas ipse multo melius et ad docendum aptius aperiret. nihil ab eo aliud de hac quaestione audiremus, nisi quemadmodum fieri posset, ut et nullum animarum genus non esset ex deo, et recte tamen peccatoribus et infidelibus diceretur: non estis ex deo. nam et nos fortasse inplorato in auxilium deo facile uidere possemus aliud esse uiuere, aliud peccare. et quamquam uita in peccatis in conparatione iustae uitae mors appellata sit. utrumque tamen in homine uno posse inueniri, ut simul sit uiuus atque peccator. sed quod uiuus, ex deo, quod peccator. non ex deo. in qua diuisione utimur ea parte de duabus, quae nostrae sententiae conpetit, ut, cum dei conditoris omnipotentiam insinuare uolumus, etiam peccatoribus dicamus. quod ex deo sint — dicimus enim his, qui aliqua specie continentur, dicimus animantibus, dicimus rationalibus, dicimus postremo, quod ad rem maxime adtingit, uiuentibus, quae omnia per se ipsa diuina sunt munera-, cum autem malos arguere propositum est. recte dicimus: non estis ex deo. dicimus enim se a ueritate auertentibus, infidelibus, facinorosis. flagitiosis, et quod nomine uno totum continet, peccatoribus: quae rursus omnia ex deo non esse quis dubitet? itaque Christus peccatoribus id ipsum, quod peccatores erant et sibi non credebant, coarguens, quid mirum si ait: non estis ex deo. ex alia parte illa salua manente sententia quod omnia per ipsum facta sunt, et: omnia ex deo. nam si Christo non credere, Christi aduentum repudiare. Christum non recipere certum indicium esset animarum, quae non sunt dei. et ideo dictum esset: uos propterea non auditis. quia non estis ex deo, quomodo uera esset uox illa apostoli in ipso euangelii memorabili principio, qua dictum est: in sua propria uenit et sui eum non receperunt? unde sui. si non receperunt? aut unde ideo non sui. quia non receperunt? nisi quia homines peccatores, eo quod sunt homines. ad deum. eo uero, quod peccatores, ad diabolum pertinent. hic ergo partem naturae tenuit qui ait: sui eum non receperunt. ille uoluntatis qui ait: non estis ex deo. euangelista enim dei opera commendabat. Christus hominum peccata cohercebat.
10Burada belki biri şöyle der: "Peki günahların kendisi, genel olarak kötülük nereden gelir? İnsandansa, insan nereden geliyor? Melektense, melek nereden geliyor?" Bunların Tanrı'dan olduğu söylendiğinde, doğru ve hakikate uygun olarak söylense de, bilgisizlere ve gizli şeyleri keskin biçimde görmekte zayıf olanlara kötülükler ve günahlar sanki bir zincirle Tanrı'ya bağlanıyormuş gibi görünür. Bu meselede onlar kendilerini hükümran sanırlar, sanki soru sormak bilmekmiş gibi. Keşke öyle olsaydı, benden bilgili kimse bulunmazdı! Ama nasıl oluyorsa, tartışmada büyük bir meseleyi ortaya atan kişi büyük bir öğretmen rolü takınır; oysa çoğu zaman kendisi, hakkında korku saldığı konuda sıkıştırdığı karşısındakinden daha bilgisizdir. Bu yüzden bunlar, kalabalıkla birlikte bilmedikleri şeyi ondan önce sordukları için kendilerini kalabalıktan üstün tutulması gereken kişiler sayarlar. Ama onlarla —uzun zamandır yaptığım gibi değil, şimdi pişmanlıkla andığım biçimde— ilişki içinde olduğum o zamanda, ben bu gerekçeleri ortaya koyarken bana bunu itiraz etselerdi şöyle derdim: Rica ederim, şimdilik benimle birlikte pek kolay olan şunu kabul edin: Tanrı olmadan hiçbir şey parlayamıyorsa, Tanrı olmadan hiçbir şey hiç yaşayamaz; ta ki bilmem hangi ruhların hayatlarını Tanrı'dan almadığını ilan edecek kadar büyük kanaat canavarlıkları içinde kalmayalım. Böylece belki benimle birlikte bilmediğiniz şeyi, yani kötülüğün nereden geldiğini, bir gün ya hep birlikte ya da herhangi bir sırayla öğreniriz. Peki ya en büyük kötülüğün bilgisi insana en yüksek iyinin bilgisi olmadan gelemiyorsa? Hep karanlıkta olsaydık karanlığı bilmezdik; ama ışığın bilgisi zıddının bilinmeden kalmasına izin vermedi. En yüksek iyi ise kendisinden daha yüksek hiçbir şeyin olamayacağı şeydir; Tanrı iyidir ve Tanrı'dan daha yüksek hiçbir şey yoktur; öyleyse Tanrı en yüksek iyidir. Öyleyse Tanrı'yı tanıyalım; böylece aceleyle aradığımız şey de bizden gizli kalmaz. Yoksa Tanrı'yı tanımanın sıradan bir iş ya da sıradan bir değer olduğunu mu düşünüyorsunuz? Bize Tanrı'yı tanımak olan ebedî hayattan başka hangi ödül vaat ediliyor? Çünkü öğretmen olan Tanrı şöyle der: "Ebedî hayat şudur: Seni, tek ve hakiki Tanrı'yı ve gönderdiğin İsa Mesih'i tanımaları." Gerçekten de ruh ölümsüz olsa da, onun ölümüne haklı olarak Tanrı'yı tanımaktan yüz çevirmek dendiği için, Tanrı'ya döndüğünde ebedî hayata erişmeyi hak eder; öyle ki, söylendiği gibi, ebedî hayat bu tanımanın ta kendisidir. Ama kimse bu dünyadan yüz çevirmedikçe Tanrı'ya dönemez. Ben bunu kendim için zor ve pek güç buluyorum; sizin için kolaysa, onu Tanrı'nın kendisi bilir. Buna inanmak isterdim; ama şu beni rahatsız ediyor: Yüz çevirmemiz buyrulan bu dünya görünürdür ve havari "Görünen şeyler geçicidir, görünmeyen şeyler ise ebedîdir" demiştir; siz ise zihnin yargısından çok bu gözlerin yargısına değer veriyorsunuz; sizin aranızda Tanrı'dan parlamayan hiçbir parlak tüy olmadığı, ama Tanrı'dan yaşamayan canlı bir ruhun bulunduğu ilan ediliyor ve buna inanılıyor. Bunları ve buna benzer şeyleri ya onlara da söylerdim ya da kendi kendime düşünürdüm. Çünkü deyim yerindeyse bütün yüreğimle Tanrı'ya yalvararak ve Kutsal Yazılara elimden geldiğince dikkat ederek, belki o zaman bile böyle şeyler söyleyebilir ya da hiç değilse kurtuluşa yetecek kadarını düşünebilirdim.
Hic fortasse quis dicat: unde ipsa peccata et omnino unde malum? si ab homine, unde homo? si ab angelo. unde angelus? quos ex deo esse cum dicitur. quamuis recte uereque dicantur, uidentur tamen inperitis et minus ualentibus acriter res abditas intueri quasi per quandam catenam ad deum mala et peccata conecti. hac in quaestione illi regnare se putant, quasi uero interrogare sit scire. utinam id esset: nemo me scientior reperiretur. sed nescio quomodo saepe in altercando magnae quaestionis propositor personam magni doctoris ostentat plerumque ipse ipso. quem tenet, in eo, de quo terret, indoctior. itaque isti multitudini se praeferendos arbitrantur, quia priores interrogant. quod cum multitudine ignorant. sed si eo tempore, quo cum eis me, non sicut iam diu ago, egisse nunc paenitet, mihi has rationes depromenti hoc obiecissent, dicerem: quaeso. interim mecum cognoscite, quod facillimum est, si nihil potest fulgere sine deo, multo minus posse aliquid uiuere sine deo, ne in tantis monstris opinionum remaneamus, ut nescio quas animas uitam non ex deo habere praedicemus. sic enim fortasse continget, ut id quod mecum ignoratis, id est unde sit malum, uel simul uel quolibet ordine aliquando discamus. quid? si enim cognitio summi mali sine summi boni cognitione contingere homini non potest? non enim nossemus tenebras, si in tenebris semper essemus; sed lucis notitia contrarium suum non siuit incognitum. summum autem bonum id est, quo superius esse nihil potest; deus autem bonum et deo superius nihil est: deus igitur summum bonum. cognoscamus ergo deum atque ita nos illud, quod praepropere quaerimus, non latebit. mediocrisne tandem negotii uel meriti cognitionem dei esse arbitramini? quod enim nobis aliud praemium quam uita aeterna promittitur, quae dei cognitio est? ait enim magister deus: haec est autem uita aeterna, ut cognoscant te solum et uerum deum et quem misisti Iesum Christum. etenim anima quamuis sit inmortalis, tamen quia mors eius rite dicitur a dei cognitione auersio, cum se conuertit ad deum. meritum est aeternae uitae consequendae, ut sit aeterna uita, sicut dictum est, ipsa cognitio. conuerti autem ad deum nemo, nisi ab hoc mundo se auerterit, potest. hoc ego mihi arduum et difficillimum sentio; uobis si facile est, ille ipse deus uiderit. ego uellem credere, nisi me moueret, quod cum iste mundus, a quo nos auertere iubemur, uisibilis sit dixeritque apostolus: ea quae uidentur, temporalia sunt; quae autem non uidentur, aeterna sunt, uos plus istorum oculorum quam mentis iudicio tribuitis, apud quos nullam esse fulgentem pennam, quae non ex deo fulgeat, et esse uiuentem animam, quae non ex deo uiuat, praedicatur et creditur. haec et similia uel illis etiam dicerem uel mecum ipse reputarem. possem namque deum omnibus, ut dicitur, uisceribus deprecans et scripturis, quantum licebat, intentus etiam tunc fortasse talia uel dicere uel, quod saluti sat erat, cogitare.
11Ama o tedbirsiz yaşı kolayca yakalayan iki şey beni şaşırtıcı dolambaçlarla yıprattı. Bunlardan biri, bilmem nasıl bir iyilik görüntüsüyle sinsice sokulan ve boyna kat kat dolanmış kıvrımlı bir bağ gibi olan bir yakınlıktı; öteki ise bilgisiz olan, ama yine de imanlarını her biri elinden geldiğince yarışırcasına savunmaya çalışan Hristiyanlarla tartıştığımda neredeyse her zaman kazandığım zararlı bir zaferdi. Bu sık başarıyla delikanlının kavgacılığı alevleniyor ve atılganlığını düşüncesizce inatçılığın büyük kötülüğüne doğru sürüklüyordu. Bu tartışma türüne onları dinledikten sonra giriştiğim için, onda ister kendi zekâmla ister başka okumalarla neyi başarabiliyorsam hepsini büyük bir istekle yalnızca onlara mal ediyordum. Böylece onların konuşmalarından çekişmelere karşı bir heves, çekişmelerin başarısından da onlara karşı bir sevgi her gün yenileniyordu. Bundan da şu oluyordu: Onlar ne söylerse, bildiğim için değil, doğru olmasını istediğim için, şaşırtıcı yollarla doğru diye onaylıyordum. Böylece, adım adım ve dikkatle de olsa, uzun süre parlak bir saman çöpünü canlı ruha tercih eden adamların peşinden gittim.
Sed me duo quaedam maxime, quae incautam illam aetatem facile capiunt, per admirabiles adtriuere circuitus: quorum est unum familiaritas nescio quomodo repens quadam imagine bonitatis tamquam sinuosum aliquod uinculum multipliciter collo inuolutum, alterum, quod quaedam noxia uictoria paene mihi semper in disputationibus proueniebat disserenti cum inperitis, sed tamen fidem suam certatim, ut quisque posset, defendere molientibus christianis. quo successu creberrimo gliscebat adulescentis animositas et inpetus suos in peruicaciae magnum malum inprudenter urgebat. quod altercandi genus quia post eorum auditionem adgressus eram, quicquid in eo uel qualicumque ingenio uel aliis lectionibus poteram, solis illis libentissime tribuebam. ita ex illorum sermonibus ardor in certamina, ex certaminum prouentu amor in illos cotidie nouabatur. ex quo accidebat, ut quicquid dicerent, miris quibusdam modis, non quia sciebam, sed quia optabam uerum esse, pro uero adprobarem. ita factum est, ut quamuis pedetemtim atque caute, tamen diu sequerer homines nitidam stipulam uiuenti animae praeferentes.
12Peki, olsun: O zaman bu hissedilir şeyleri akılla bilinir şeylerden, yani bedensel olanları ruhanî olanlardan ayırt edip ayıramıyordum. Bu ne yaşımın, ne terbiyemin, ne belli bir alışkanlığın, nihayet ne de herhangi bir liyakatin işiydi; çünkü bu az bir sevinç ve mutluluk meselesi değildir. Ama bütün insanların yargısında en yüce Tanrı'nın kanunlarıyla tabiatın kendisinin koyduğu şeyi bile mi kavrayamıyordum? İnsan soyunun ortak sağduyusundan hiçbir delilikle kopmamış herhangi insanlar, yargıda bulunmak için hangi eğilimleri getirirlerse getirsinler, ne kadar bilgisiz, ne kadar ağır kafalı olurlarsa olsunlar, onlara şunu sorduğumda bana ne cevap vereceklerini denemek isterdim: Uyuyan birinin elini kullanarak başka biri rezilce bir şey yazmış olsa, uyuyan günah işlemiş sayılır mı? Bunun günah olmadığını herkesin söyleyeceğinden, hatta belki böyle bir soruya layık görüldükleri için öfkelenecek kadar karşı çıkacağından kim şüphe eder? Onları elimden geldiğince yatıştırıp yeniden danışmaya döndürdükten sonra, bu kadar açık ve herkesin bildiği başka bir şeyi sormama gücenmemelerini rica ederdim. Sonra şunu sorardım: Bu kez uyuyanın değil, olanı bilen ama öteki uzuvları bağlanmış ve sıkıca tutulmuş birinin elini kullanarak daha güçlü biri benzer bir kötülük yapsaydı, bu kişi, bunu bildiği için, hiç istememiş olsa bile herhangi bir günah adıyla suçlanır mıydı? Burada da hepsi böyle şeyler sorduğuma şaşırarak tereddütsüz bunun da hiç günah işlemediğini söylerdi. Neden? Çünkü biri bilmeyen ya da karşı koyamayan birinin eliyle bir kötülük yaparsa, o kişi hiçbir şekilde haklı olarak mahkûm edilemez. Bunun neden böyle olduğunu o insanlarda insan tabiatının kendisine sorsaydım, şöyle bir soruyla istediğim yere kolayca varırdım: Peki ya o uyuyan, ötekinin onun eliyle ne yapacağını önceden bilseydi ve uyanmamak için kasten fazladan içip uykuya dalsaydı, ta ki yemin ederek birini aldatsın? Uyku onun masumiyetine bir yardımda bulunur muydu? Onun suçlu bir insan olduğundan başka ne derlerdi? Peki ya öteki de birini benzer bir savunmayı öne sürerek aldatmak için isteyerek bağlanmışsa? Gerçi bu bağlara gerçekten bağlanmış olduğu için, tıpkı o uyuyanın o sırada ne olup bittiğini hiç bilmemesi gibi, karşı koyamazdı; ama bu bağlar onun günahsız kalmasına sonuçta ne fayda sağlardı? Öyleyse ikisinin de günah işlemiş sayılacağından şüphe edilebilir mi? Bunlar kabul edilince, günahın elbette iradeden başka hiçbir yerde olmadığı sonucunu çıkarırdım; adaletin, istediklerini yerine getiremeseler bile günah işleyenleri yalnızca kötü iradeleri yüzünden suçlu tutması da bana yardımcı olurdu.
Uerum esto: non poteram illo tempore sensibilia haec ab intellegibilibus, carnalia scilicet ab spiritalibus diiudicare atque discernere. non erat aetatis. non disciplinae, non cuiusdam etiam consuetudinis. non ullorum denique meritorum non enim parui gaudii felicitatisque res est —: itane tandem ne illud quidem arripere poteram, quod in omnium hominum iudicio summi dei legibus natura ipsa constituit? Quiuis enim homines, quos modo a communi sensu generis humani nulla disrupisset amentia, quae uellent ad iudicandum studia detulissent, quamlibet inperitiam, quantamcumque etiam tarditatem, uelim experiri, quid mihi responderent roganti, utrum eis peccasse uideretur, de cuius dormientis manu scripsisset alius aliquid flagitiosum. omnes quis dubitet ita fuisse negaturos illud esse peccatum, ita reclamaturos, ut etiam succenserent fortasse, quod tali eos rogatione dignos putarim? a quibus ego, quoque modo poteram. reconciliatis et in consilium restitutis peterem, ut me aliud tam manifestum, tam in omnium cognitione positum interrogantem non moleste ferrent. tunc quaererem: si non dormientis, sed scientis manu, qui membris tamen ceteris uinctus atque constrictus esset, quisquam ualentior aliquid similiter fecisset mali, utrum quia id nosset. quamuis omnino noluisset, ullo peccati nomine teneretur. et hic mihi omnes mirantes, quod talia sciscitarer, sine cunctatione responderent nihil etiam istum omnino peccasse. quid ita? quia de quo nesciente uel resistere non ualente quisquam quippiam mali fecerit, iuste damnari nullo modo potest. atque id ipsum cur ita esset, si in illis hominibus naturam ipsam percontarer humanam, facile peruenirem ad id, quod cuperem, isto modo quaerens: quid? si dormiens ille iam sciret, quid alius de manu eius facturus esset, et de industria se plus potus etiam, ne expergisceretur, somno dederet, ut aliquem iurando falleret, num ei quicquam somnus ad innocentiam suffragaretur? quid aliud illi quam nocentem hominem pronuntiarent? quid? si et ille uolens uinctus est, ut aliquem similiter praetenta defensione deciperet, quid ei tandem, ut peccato careat. illa uincula profuerunt? quamquam his obstrictus reuera resistere non ualeret, sicut ille dormiens, quid tunc fieret. omnino nesciret. numquidnam igitur dubitandum est, quin peccasse ambo iudicarentur? quibus concessis colligerem nusquam scilicet nisi in uoluntate esse peccatum, cum mihi auxiliaretur etiam illud, quod iustitia peccantes tenet sola mala uoluntate. quamuis quod uoluerint inplere nequiuerint.
13Bunları ele alırken kimse benim, anlayanların azlığı yüzünden hile ya da gösteriş şüphesinin doğduğu karanlık ve gizli konularda dolaştığımı söyleyebilir mi? Akılla bilinir şeylerle hissedilir şeylerin ayrımı bir süre kenara çekilsin; ağır ruhları ince tartışmaların dürtüleriyle kovaladığım için kimse bana kızmasın. Yaşadığımı bilmeme, yaşamak istediğimi bilmeme izin verilsin: İnsan soyu bunlarda uzlaşıyorsa, irademizi de hayatımız kadar biliriz. Bunu bildiğimizi ileri sürdüğümüzde, birinin bize yanılabileceğimizi kanıtlamasından da korkmak gerekmez; çünkü tam da bunda yanılmak için ya yaşamamak ya da hiçbir şey istememek gerekirdi. Karanlık bir şey ortaya koyduğumu sanmıyorum; hatta bunlar fazla açık olduğu için birine kınanacak biri gibi görünmekten korkuyorum. Ama bunların nereye vardığına bakalım.
Quisquamne me ista tractantem possit dicere in rebus obscuris abditisque uersari. ubi propter intellegentium paucitatem uel fraudis uel ostentationis suspicio nasci solet? secedat paulisper illa intellegibilium sensibiliumque distinctio, nulla mihi fiat inuidia, quod tardas animas subtilium disputationum stimulis persequor. liceat mihi me scire uiuere, liceat mihi scire me uelle uiuere: in quae si consentit genus humanum, tam nobis cognita est uoluntas nostra quam uita. neque cum istam scientiam profitemur, metuendum est, ne nos quisquam falli posse conuincat: hoc ipsum enim falli nemo potest, si aut non uiuat aut nihil uelit. non me arbitror quicquam obscurum adtulisse et uereor, ne cuiquam magis, quod haec nimium manifesta sint, uidear esse culpandus; sed quorsum tendant, consideremus.
14Demek ki iradeden başka yolla günah işlenmez. İrademiz ise bize en iyi bilinen şeydir; çünkü iradenin kendisinin ne olduğunu bilmeseydim, istediğimi de bilmezdim. Bu yüzden şöyle tarif edilir: İrade, hiçbir şeyin zorlamadığı, bir şeyi kaybetmemeye ya da elde etmeye yönelik bir ruh hareketidir. Öyleyse ben o zaman neden böyle tarif edemezdim? İstemeyerek yapanın isteyerek yapanın zıddı olduğunu görmek zor muydu? Hem de solun sağın zıddı olduğunu söylediğimiz anlamda, siyahın beyazın zıddı olduğu anlamda değil. Çünkü aynı şey aynı anda hem siyah hem beyaz olamaz; ama iki kişinin ortasında duran biri birine göre solda, ötekine göre sağdadır; tek bir insan aynı anda ikisi birden olur, ama aynı anda tek bir insana göre ikisi birden hiçbir şekilde olamaz. Aynı şekilde tek bir ruh aynı anda hem istemeyerek hem isteyerek olabilir, ama bir ve aynı şeyi aynı anda hem istemeyip hem isteyemez. Biri istemeyerek bir şey yaptığında —ona bunu yapmak isteyip istemediğini sorsan istemediğini söyler; bunu yapmamak isteyip istemediğini sorsan istediğini cevaplar—, onu yapmaya göre istemeyerek, yapmamaya göre isteyerek bulursun; yani aynı anda ikisine sahip olan, ama onları ayrı ayrı şeylere bağlayan tek bir ruh bulursun. Bunu neden söylüyorum? Çünkü yeniden, bunu neden istemeyerek yaptığını sorsak, zorlandığını söyler. Çünkü istemeyerek yapan herkes zorlanır ve zorlanan herkes, eğer yaparsa, ancak istemeyerek yapar. Geriye şu kalıyor: İsteyen, kendini zorlanıyor sansa bile, zorlayandan özgürdür. Bu şekilde de isteyerek yapan hiç kimse zorlanmaz ve zorlanmayan herkes ya isteyerek yapar ya da yapmaz. Makul bir şekilde sorabileceğimiz bütün insanlarda, çocuktan ihtiyara, ilkokuldan bilgenin tahtına kadar tabiatın kendisi bunu haykırırken, ben o zaman neden iradenin tarifine, şimdi sanki daha büyük bir tecrübeyle pek dikkatli olarak koyduğum "hiçbir şeyin zorlamadığı" kaydının konması gerektiğini görmeyecektim? Bu her yerde açıksa ve herkese öğretimle değil tabiatla hazırsa, geriye karanlık görünen ne kalıyor? Yoksa istediğimizde bir şeyi istediğimiz, ruhumuzun ona doğru hareket ettiği, ona ya sahip olduğumuz ya da olmadığımız, sahipsek onu tutmak, değilsek edinmek istediğimiz birinden gizli mi kalır? Bu yüzden isteyen herkes bir şeyi ya kaybetmemek ya da elde etmek ister. Öyleyse bütün bunlar —gerçekten olduğu gibi— ışıktan daha açıksa ve yalnızca benim değil, hakikatin kendisinin cömertliğiyle insan soyunun bilgisine bağışlanmışsa, o zaman bile neden şunu diyemeyecektim: İrade, hiçbir şeyin zorlamadığı, bir şeyi kaybetmemeye ya da elde etmeye yönelik bir ruh hareketidir?
Non igitur nisi uoluntate peccatur. nobis autem uoluntas nostra notissima est: neque enim scirem me uelle, si quid sit uoluntas ipsa nescirem. definitur itaque isto modo: uoluntas est animi motus cogente nullo ad aliquid uel non amittendum uel adipiscendum. cur ergo ita tunc definire non possem? an erat difficile uidere inuitum uolenti esse contrarium, ita ut contrarium sinistrum dextro esse dicimus, non ut nigrum albo? nam eadem res simul et nigra et alba esse non potest; duorum autem in medio quisque positus ad alterum sinister est, ad alterum dexter; simul quidem utrumque unus homo. sed simul utrumque ad unum hominem nullo modo. ita inuitus et uolens simul esse quidem unus animus potest, sed unum atque idem nolle simul et uelle non potest. cum enim quisque inuitus aliquid facit — si enim roges, utrum id facere uelit. nolle se dicit: item si roges. utrum id uelit non facere, uelle respondet —: ita inuitum ad faciendum, ad non faciendum autem uolentem reperies; id est enim unum animum uno tempore habentem utrumque. sed ad aliud atque aliud singulare referentem. cur haec dico? quia si rursum quaeramus, quam ob causam id inuitus faciat, cogi se dicat. nam et omnis inuitus faciens cogitur et omnis qui cogitur, si facit, nonnisi inuitus facit. restat. ut uolens a cogente sit liber, etiamsi se quisquam cogi putet. et hoc enim modo omnis. qui uolens facit. non cogitur. et omnis, qui non cogitur, aut uolens facit aut non facit. haec cum in omnibus hominibus, quos interrogare non absurde possumus, a puero usque ad senem, a ludo litterario usque ad solium sapientis natura ipsa proclamet. cur ego tunc non uiderem in definitione uoluntatis ponendum esse cogente nullo', quod nunc quasi experientia maiore cautissimus posui? at si hoc ubique manifestum a est et non doctrina, sed natura omnibus promptum, quid restat - quod uideatur obscurum, nisi forte ullum lateat. aliquid nos uelle cum uolumus, et ad hoc moueri animum nostrum idque aut habere nos aut non habere. et, si haberemus, retinere uelle, si non haberemus, adquirere? quare aut non amittere, aut adipisci aliquid uult omnis, qui uult. quamobrem si omnia ista luce clariora sunt, sicuti sunt. neque meae tantum, sed notitiae generis humani ueritatis ipsius liberalitate donata, cur illo etiam tempore dicere non possem: uoluntas est motus animi cogente nullo ad aliquid uel non amittendum uel adipiscendum?
15Biri şöyle diyecek: "Peki bu sana Maniheistlere karşı ne yardım ederdi?" Bekle; önce günahı da tarif edelim. Her zihin, günahın irade olmadan olamayacağını kendi içine ilahî olarak yazılmış olarak okur. Öyleyse günah, adaletin yasakladığı ve kişinin kaçınmakta özgür olduğu şeyi tutma ya da elde etme iradesidir. Gerçi özgür değilse irade de değildir; ama daha titiz değil de daha kaba bir tarif vermeyi tercih ettim. Burada da, adaletin istemeyi yasaklamadığı şeyi isteyen ya da yapamadığı şeyi yapmayan kimsenin kınanmaya ya da cezaya layık olmadığını öğrenmek için karanlık kitapları mı karıştırmam gerekiyordu? Bunu dağlarda çobanlar, tiyatrolarda şairler, sohbet halkalarında bilgisizler, kütüphanelerde bilginler, okullarda öğretmenler, kutsal yerlerde rahipler ve bütün yeryüzünde insan soyu terennüm etmiyor mu? Adaletin yasağına aykırı davranmayan ya da yapamadığını yapmayan kimse kınanmaya ya da mahkûmiyete layık değilse, her günah da ya kınanmalı ya da mahkûm edilmeliyse, istemenin adaletsiz ve istememenin serbest olduğu durumda günah bulunduğundan kim şüphe eder? Bu yüzden şu tarif hem doğrudur hem de anlaşılması pek kolaydır ve yalnızca şimdi değil, o zaman da benim tarafımdan söylenebilirdi: Günah, adaletin yasakladığı ve kişinin kaçınmakta özgür olduğu şeyi tutma ya da elde etme iradesidir.
Dicet aliquis: et hoc te aduersum Manichaeos quid adiuuaret? expecta; sine prius etiam peccatum definiamus. quod sine uoluntate esse non posse omnis mens apud se diuinitus conscriptum legit. ergo peccatum est uoluntas retinendi uel consequendi quod iustitia uetat et unde liberum est abstinere. quamquam si liberum non sit. non est uoluntas. sed malui grossius quam scrupulosius definire. etiamne hic libri obscuri mihi scrutandi erant, unde discerem neminem uituperatione subplicioue dignum, qui aut id uelit, quod iustitia uelle non prohibet, aut id non faciat. quod facere non potest? nonne ista cantant et pastores in montibus et in theatris poetae et indocti in circulis et docti in bibliothecis et magistri in scholis et antistites in sacratis locis et in orbe terrarum genus humanum? quod si nemo uituperatione uel damnatione dignus est aut non contra uetitum iustitiae faciens aut quod non potest non faciens, omne autem peccatum uel um b. uituperandum est uel damnandum, quis dubitet tunc esse peccatum. cum et uelle iniustum est et liberum nolle? et ideo definitionem illam et ueram et ad intellegendum esse facillimam et non modo nunc, sed tunc quoque a me potuisse dici: peccatum est uoluntas retinendi uel consequendi. quod iustitia uetat et unde liberum est abstinere?
16Haydi şimdi bunların bize ne yardımı olacağını görelim. Her şeyden önce şu: Daha fazlasını istemezdim, çünkü bunlar bütün davayı bitirirdi. Vicdanının sırlarına ve tabiata derinden yerleştirilmiş ilahî kanunlara, onların daha belirgin ve daha kesin olduğu yerde, ruhun içinde danışarak irade ve günahın bu iki tarifinin doğru olduğunu kabul eden herkes, Maniheistlerin bütün sapkınlığını pek az ve pek kısa, ama düpedüz yenilmez küçük gerekçelerle hiç tereddüt etmeden mahkûm eder. Bu şöyle düşünülebilir. İki tür ruh olduğunu söylüyorlar: Biri iyidir ve Tanrı'dan öyle gelir ki Tanrı'nın onu herhangi bir maddeden ya da hiçten yapmadığı, onun Tanrı'nın cevherinin kendisinden bir parça olarak çıktığı söylenir; öteki ise kötüdür ve onun hiçbir yönden Tanrı'ya ait olmadığına inanır, buna inanılmasını da telkin ederler. Bu yüzden birincisinin en yüksek iyi, ikincisinin en yüksek kötülük olduğunu ilan eder, bu iki türün bir zamanlar ayrı olduğunu, şimdi ise karıştığını söylerler. Bu karışmanın türünü ve sebebini o zaman henüz işitmemiştim; ama yine de şunu sorabilirdim: Ruhların o kötü türü iyi türe karışmadan önce bir iradeye sahip miydi? Sahip değilse günahsız ve masumdu, dolayısıyla hiçbir şekilde kötü değildi. Yok, ateş gibi iradesiz olsa da iyiye dokunduğunda onu zedeleyip bozacağı için kötüyse, kötünün tabiatının Tanrı'nın herhangi bir parçasını değiştirecek kadar güçlü olduğuna ve o en yüksek iyinin bozulabilir ve zedelenebilir olduğuna inanmak ne büyük bir günahtır! Eğer bir irade varsa, elbette hiçbir şeyin zorlamadığı, bir şeyi kaybetmemeye ya da elde etmeye yönelik bir ruh hareketi vardı. Bu bir şey de ya iyiydi ya da iyi sanılıyordu; çünkü başka türlü istenemezdi. Ama ilan ettikleri karışmadan önce en yüksek kötülükte hiçbir zaman hiçbir iyi yoktu. Öyleyse orada iyinin ilmi ya da kanaati nereden olabilirdi? Yoksa kendilerinde olan hiçbir şeyi istemiyor da dışarıda olan o hakiki iyiye mi yöneliyorlardı? Ama en yüksek ve hakiki iyiye yönelen bu irade, büyük övgülerle ilan edilmesi gereken parlak bir iradedir. Öyleyse en yüksek kötülükte bu kadar övgüye pek layık bir ruh hareketi nereden geldi? Yoksa zarar verme hevesiyle mi yöneliyorlardı? Önce gerekçe aynı yere döner: Zarar vermek isteyen, kendi iyiliği için olan bir şey uğruna bir başkasını bir iyiden yoksun bırakmak ister. Demek ki onlarda iyinin ilmi ya da kanaati vardı; bu da en yüksek kötülükte hiçbir şekilde olmamalıydı. Sonra, zarar vermeye uğraştıkları, kendi dışlarında bulunan o iyinin var olduğunu bile nereden bilmişlerdi? Akılla kavradılarsa, böyle bir zihinden daha parlak ne vardır? İyilerin bütün çabası büyük zahmetlerle o en yüksek ve katışıksız iyiyi anlamaktan başka neye uzanır ki? Şimdi iyi ve adil kişilerin ancak pek azına verilen şeyi o zaman o katıksız kötülük, hiçbir iyinin yardımı olmadan, yapabiliyor muydu? Yok, o ruhlar bedenler taşıyorsa ve o iyiyi gözleriyle görmüşlerse, bu gözleri övüp ilan etmeye kaç dil, kaç yürek, hangi zekâlar yeter? Adillerin zihinleri bile onlarla zor boy ölçüşür. En yüksek kötülükte ne büyük iyiler buluyoruz! Çünkü Tanrı'yı görmek kötüyse Tanrı iyi değildir; ama Tanrı iyidir; öyleyse Tanrı'yı görmek iyidir ve bilmem bu iyiye ne karşılaştırılabilir. Görmek iyi olan şeyi görebilmek nasıl kötü olabilir? Bu yüzden o gözlerde ya da o zihinlerde ilahî cevherin onlar tarafından görülebilmesini kim sağladıysa, büyük ve tarif edilemez bir övgüye pek layık bir iyilik yapmıştır. Eğer bu yapılmış değil de kendiliğinden böyle ve ebedî idiyse, bu kötülükten daha iyi bir şey zor bulunur.
Age nunc. uideamus quid nos haec adiuuarent. primum omnium. ut nihil amplius desiderarem: totam causam quippe finirent. nam quisquis secreta conscientiae suae legesque diuinas penitus naturae inditas apud animum intus, ubi expressiores certioresque sunt, consulens has duas definitiones uoluntatis atque peccati ueras esse concedit, totam Manichaeorum haeresim paucissimis et breuissimis, sed plane inuictissimis ratiunculis sine ulla cunctatione condemnat. quod sic considerari potest. duo animarum genera esse dicunt: unum bonum, quod ita ex deo sit. ut non ex aliqua materia uel ex nihilo ab eo factum. sed de ipsa eius omnino substantia pars quaedam processisse dicatur: alterum autem malum, quod nulla prorsus ex parte ad deum pertinere credunt credendumque commendant. et ideo illud summum bonum, hoc uero summum malum esse praedicant atque ista duo genera fuisse aliquando discreta, nunc esse commixta. genus quidem commixtionis huius et causam nondum audieram; sed tamen iam quaerere poteram, utrum illud malum genus animarum, antequam bono misceretur, habuisset aliquam uoluntatem. si enim non habebat, sine peccato atque innocens erat et ideo nullo modo malum. si autem ideo malum, quia licet esset sine uoluntate. tamquam ignis, tamen si bonum adtigisset. uiolaret atque corrumperet: quantum est nefas et naturam mali tantum ualere ad commutandam ullam dei partem et summum illud bonum corruptibile et uiolabile credere? quod si uoluntas inerat, profecto inerat cogente nullo motus animi ad aliquid uel non amittendum uel adipiscendum. hoc autem aliquid aut bonum erat aut bonum putabatur: non enim aliter adpeti posset. sed in summo malo ante commixtionem, quam praedicant, nullum umquam bonum fuit. unde igitur ibi uel scientia uel opinio boni esse potuit? an nihil uolebant, quod apud se esset, atque illud bonum uerum, quod extra erat, adpetebant? ista uero praeclara et magna laude praedicanda uoluntas est, qua summum adpetitur et uerum bonum. unde igitur in summo malo motus animi tanta laude dignissimus? an studio nocendi adpetebant? primo eodem reuoluitur ratio. qui enim nocere uult. bono aliquo uult priuare alium propter aliquod bonum suum. erat igitur in eis uel scientia boni uel opinio, quae summo malo nullo modo esse debebat. deinde bonum illud extra se positum, cui nocere studebant. utrum omnino esset, unde cognouerant? si intellexerant. quid tali mente praeclarius? an quicquam est aliud. quo magnis laboribus omnis bonorum porrigatur intentio. nisi ut summum illud et sincerum bonum intellegatur? quod ergo nunc uix paucis bonis iustisque conceditur. id tunc illud merum malum nullo bono adiuuante iam poterat? si autem illae animae corpora gerebant et id oculis uiderant, quot linguae, quot pectora, quae ingenia laudandis istis oculis praedicandisque sufficiunt, quibus uix possunt mentes iustorum adaequari? quanta bona inuenimus in summo malo? si enim uidere deum malum est, non est bonum deus; bonum est autem deus: bonum est igitur deum uidere et nescio quid huic bono conparari queat. porro quod uidere bonum est. unde fieri potest. ut posse uidere sit malum? quapropter quisquis uel in illis oculis uel in illis mentibus fecit. ut ab his posset uideri diuina substantia. magnum et ineffabili laude dignissimum bonum fecit. si autem non factum, sed ipsum per se tale ac sempiternum erat difficile hoc malo quicquam melius inuenitur.
17Nihayet, o ruhların, Maniheistlerin gerekçeleri yüzünden sahip olmaya zorlandıkları bu övülecek şeylerden hiçbirine sahip olmadıklarını varsayalım; o zaman Tanrı'nın bazı ruhları mahkûm edip etmediğini sorardım. Hiçbirini mahkûm etmiyorsa, liyakatlere dair hiçbir yargı, hiçbir takdir yoktur; evren akılla değil tesadüfle yönetilir, daha doğrusu hiç yönetilmez; çünkü yönetim tesadüflere atfedilemez. Herhangi bir dine bağlı herkes için buna inanmak günah olduğuna göre, geriye ya bazı ruhların mahkûm edildiği ya da hiç günah olmadığı kalır. Ama hiç günah yoksa hiç kötülük de yoktur; bunu söylerlerse sapkınlıklarını tek bir darbeyle öldürürler. Demek ki bazı ruhların ilahî kanunla ve yargıyla mahkûm edildiği konusunda onlarla anlaşıyorum. Ama bu ruhlar iyiyse, bu nasıl bir adalettir? Kötüyse, tabiatça mı kötüdürler, iradeyle mi? Ama ruhlar hiçbir şekilde tabiatça kötü olamaz. Bunu nereden öğretiyoruz? Yukarıdaki irade ve günah tariflerinden. Çünkü ruhların hem kötü olduğunu hem de hiç günah işlemediğini söylemek delilik doludur; iradesiz günah işlediklerini söylemek büyük bir saçmalıktır; birini yapamadığı şeyi yapmadığı için günahla suçlamak da en büyük haksızlık ve çılgınlıktır. Bu yüzden o ruhlar ne yaparlarsa iradeyle değil tabiatla yapıyorlarsa, yani hem yapmaya hem yapmamaya yönelik hür bir ruh hareketinden yoksunlarsa, nihayet onlara yaptıkları işten kaçınma gücü hiç verilmemişse, onları günahla suçlayamayız. Ama herkes kötü ruhların haklı olarak, günah işlememiş ruhların ise haksız yere mahkûm edileceğini itiraf eder; demek ki kötü olanların günah işleyenler olduğunu itiraf ederler. O ruhlar ise, aklın öğrettiği gibi, günah işlemez; öyleyse Maniheistlerin ileri sürdüğü bilmem hangi yabancı kötü ruh türü yoktur.
Postremo ut nihil horum laudandorum habeant illae animae. quae illorum rationibus habere coguntur, quaererem, utrum aliquas an nullas animas deus damnet: si nullas, nullum meritorum iudicium est. nulla prouidentia, et casu potius quam ratione mundus administratur uel potius non administratur; non enim administratio casibus danda est. hoc autem si omnibus qualibet religione deuinctis credere nefas est. restat. ut aut sit aliquarum animarum damnatio aut nulla peccata sint. sed si nulla peccata sunt, etiam nullum malum: quod isti si dixerint. haeresim suam uno ictu interficient. conuenit igitur mihi cum eis aliquas animas diuina lege iudicioque damnari. at hae si bonae sunt, quae illa iustitia est? si malae. natura, an uoluntate? sed natura esse malae animae nullo modo queunt. unde hoc docemus? de superioribus definitionibus uoluntatis atque peccati. quia dicere animas et malas esse et nihil peccare plenum est dementiae, dicere autem peccare sine uoluntate. magnum deliramentum est. et peccati reum tenere quemquam, quia non fecit, quod facere non potuit, summae iniquitatis est et insaniae. quamobrem illae animae quicquid faciunt. si natura, non uoluntate faciunt, id est si libero et ad faciendum et ad non faciendum motu animi carent, si denique his abstinendi ab opere suo potestas nulla conceditur, peccatum earum tenere non possumus. at omnes fatentur et malas animas iuste et eas, quae non peccauerunt, iniuste damnari: fatentur igitur eas malas esse, quae peccant. illae autem, sicut ratio docuit, non peccant; animarum ergo malarum genus nescio quod extraneum, quod a Manichaeis inducitur. nullum est.
18Şimdi de Tanrı'nın cevherinin kendisi olduğunu söyleyecek kadar övdükleri o iyi türe bakalım. Ama herkesin kendi yerini ve liyakatini bilmesi, kendisinin bunca kez değiştiğini hissederken, dindar aklın değişmez olduğunu ilan ettiği ve öğrettiği o en yüksek iyinin cevheri olduğuna inanacak kadar saygısız bir kibirle savrulmaması ne kadar daha iyidir! Çünkü işte, ruhların olamayacakları türden olmadıkları için günah işlemedikleri açık olduğuna göre —buradan da sonradan uydurulmuş o bilmem hangi ruhların hiçbir şekilde günah işlemediği ve bu yüzden hiç var olmadıkları kesinleşir—, günahların var olduğunu kabul ettiklerine göre onları atfedecekleri kimseyi bulamazlar; ancak ruhların iyi türünü ve Tanrı'nın cevherini bulurlar. En çok da Hristiyan otoritesiyle sıkıştırılırlar; çünkü kişi Tanrı'ya döndüğünde günahlarının bağışlandığını hiçbir zaman inkâr etmediler; başka birçok şey için dedikleri gibi, bunu ilahî Yazılara bir tahrifçinin soktuğunu da hiçbir zaman söylemediler. Öyleyse günahlar kime bağışlanır? O yabancı soydan kötü ruhlara bağışlanıyorsa, onlar da iyi olabilir, Mesih'le birlikte Tanrı'nın krallığına sahip olabilirler. Bunu inkâr ettikleri ve Tanrı'nın cevherinden olduğunu söyledikleri ruhlardan başka bir türleri olmadığı için, geriye bu ruhların da günah işlediğini, hatta yalnızca bunların günah işlediğini itiraf etmeleri kalır. Ben ise hiç çekişmiyorum: Yalnız onlar günah işlemiyor olsun, ama yine de günah işliyorlar. "Ama kötünün karışmasıyla zorlanıyorlar" denir. Karşı koyma gücü hiç kalmayacak kadar zorlanıyorlarsa günah işlemezler; karşı koymak ellerindeyse ve kendi öz iradeleriyle razı oluyorlarsa, neden onların öğretisi yüzünden en yüksek kötülükte bunca iyiyi, en yüksek iyide de bu kötülüğü bulmaya zorlanıyoruz? Bunun tek sebebi, şüpheyle ileri sürdükleri şeyin kötülük olmaması ve batıl inançla çarpıttıkları şeyin de en yüksek iyi olmamasıdır.
Nunc bonum illud genus uideamus, quod rursus ita laudant, ut ipsam dei substantiam dicant esse. quanto autem melius est, ut suum quisque ordinem meritumque cognoscat nec ita sacrilega superbia uentiletur, ut cum se totiens commutari sentiat, summi illius boni, quod incommutabile pia ratio profitetur et docet. credat esse substantiam? ecce enim cum manifestum sit non peccare animas in eo, quod non sunt tales, quales esse non possunt — unde iam constat nescio quas illas inducticias nullo modo peccare et propterea illas non esse omnino —: relinquitur, ut quoniam concedunt esse peccata, non inueniant, quibus ea tribuant, nisi bono generi animarum et substantiae dei. maxime autem urgentur auctoritate christiana; numquam enim negauerunt dari ueniam peccatorum, cum fuerit ad deum quisque conuersus: numquam dixerunt — ut alia multa —, quod scripturis diuinis hoc quispiam corruptor inseruerit. quibus ergo peccata donantur? si alienigenis illis malis, possunt et bonae fieri, possunt dei regnum possidere cum Christo. quod isti quia negant nec habent alterum genus nisi earum, quas de substantia dei esse perhibent, restat, ut non solum etiam ipsas, sed ipsas solas peccare fateantur. ego autem nihil pugno: non solae peccent. peccant tamen. at enim mali commixtione coguntur. si ita coguntur. ut resistendi potestas nulla sit. non peccant: si est in potestate resistere sua et propria uoluntate consentiunt, cur tanta bona in summo malo, cur hoc malum in summo bono per doctrinam illorum cogimur inuenire, nisi quia neque illud malum est quod suspicione inducunt neque hoc summum bonum quod superstitione peruertunt?
19Ama bu iki ruh türü hakkında onların saçmaladığını ve yanıldığını öğretmiş ya da hiç değilse kendim öğrenmiş olsaydım, onları artık herhangi bir konuda dinlemeye ya da onlara danışmaya değer görmem için ne kalabilirdi? Yoksa düşünüp taşınırken onayımızın kâh kötü yana kâh iyi yana yalpalamasından iki ruh türü olduğunun gösterildiğini mi öğrenecektim? Bu neden daha çok, o hür iradeyle oraya buraya götürülüp oradan buradan geri getirilebilen tek bir ruhun işareti olmasın? Çünkü bu benim başıma geldiğinde ikisini birden düşünen ve ikisinden birini seçen tek bir kişi olduğumu hissediyorum; ama çoğu zaman biri hoşa gider, öteki yakışır ve biz ikisinin ortasında yalpalarız. Buna şaşmamalı; çünkü şimdi öyle bir hâldeyiz ki hem beden aracılığıyla hazdan, hem ruh aracılığıyla ahlâkî güzellikten etkilenebiliriz. Neden buradan iki ruh olduğunu itiraf etmeye zorlanayım? Çünkü şunu daha iyi ve çok daha kolay anlayabiliriz: İkisi de yaratıcı Tanrı'ya yabancı olmayan iki tür iyi şey tek bir ruhu farklı yanlardan, aşağıdan ve yukarıdan, ya da haklı olarak söylenebileceği gibi dışarıdan ve içeriden etkiler. Bunlar biraz önce hissedilir ve akılla bilinir adlarıyla ele aldığımız iki türdür; biz onlara daha seve seve ve daha alışkın olarak bedensel ve ruhanî deriz. Ama en hakiki ekmeğimiz ruhanî olduğu hâlde bedensel şeylerden kaçınmak bizim için zorlaştı. Çünkü şimdi ekmeğimizi zahmetle yiyoruz; buyruğu çiğneme günahıyla ölümsüzken ölümlü olduğumuz için ceza çekmiyor değiliz. Bundan şu olur: Biz daha iyiye çabalarken bedenle edindiğimiz alışkanlık ve günahlarımız bir şekilde bize karşı savaşmaya ve bize güçlük çıkarmaya başladığında, bazı akılsızlar en kalın kafalı bir batıl inançla Tanrı'dan olmayan başka bir ruh türünden şüphelenirler.
At si de duobus istis generibus animarum delirare illos et errare docuissem aut certe ipse didicissem, quid remanere poterat, cur mihi iam de ulla re audiendi uel consulendi uiderentur? an ut discerem hinc ostendi animarum duo esse genera, quod in deliberando nunc in malam partem, nunc in bonam nutat adsensio? cur non magis hoc signum est unius animae, quae libera illa uoluntate huc et huc ferri, hinc atque hinc referri potest? nam mihi cum accidit. unum me sentio utrumque considerantem alterutrum eligentem; sed plerumque illud libet, hoc decet, quorum nos in medio positi fluctuamus. nec mirum: ita enim nunc constituti sumus, ut et per carnem uoluptate adfici et per spiritum honestate possimus. quare non duas animas hinc fateri cogor? possumus enim melius et multo expeditius intellegere duo genera rerum bonarum, quorum tamen neutrum ab auctore deo sit alienum, animam unam ex diuersis adficere partibus, inferiore ac superiore. uel quod recte ita dici potest, exteriore atque interiore. ista sunt duo genera, quae sensibilium et intellegibilium nomine paulo ante tractauimus, quae carnalia et spiritalia libentius et familiarius nos uocamus. sed factum est nobis difficile a carnalibus abstinere, m cum panis uerissimus noster spiritalis sit. cum labore namque nunc comedimus panem. neque enim nullo in subplicio sumus peccato transgressionis mortales ex inmortalibus facti. eo contingit, ut cum ad meliora conantibus nobis consuetudo facta cum carne et peccata nostra quodam modo militare contra nos et difficultatem nobis facere coeperint. nonnulli stulti aliud genus animarum. quod non sit ex deo. superstitione obtunsissima suspicentur.
20Gerçi aşağı başka bir ruh türünün bizi çirkin şeylere ayarttığı onlara kabul edilse bile, buradan ne o ruhların tabiatça kötü olduğu ne de bunların en yüksek iyi olduğu sonucunu çıkarabilirler. Çünkü şu olabilir: O ruhlar kendi iradeleriyle izin verilmeyen şeye yönelerek, yani günah işleyerek iyiyken kötü olmuşlardır ve yeniden iyi olabilirler; ama günahta kaldıkları sürece, olduğu gibi, gizli bir telkinle başkalarını da kendi yanlarına çekerler. Ya da şu olabilir: Hiç kötü değildirler de, aşağı olsa bile kendi türlerinde kendilerine özgü işi hiç günah işlemeden yerine getirirler; şeyleri yöneten en yüksek adaletin çok daha üstün bir eylem verdiği bu üstün ruhlar ise o aşağı ruhları izlemek ve taklit etmek isterlerse günah işleyerek kötü olurlar; kötüleri taklit ettikleri için değil, kötü taklit ettikleri için. Çünkü onlar kendilerine özgü olanı yapar, bunlar ise kendilerine yabancı olana yönelir; bu yüzden onlar kendi basamaklarında kalır, bunlar ise aşağıya batar. Tıpkı insanların hayvanca şeylerin peşine düşmesi gibi. Dört ayaklı at güzel yürür; ama bir insan bunu elleri ve ayaklarıyla yapmaya kalkışsa, kim onu saman yemine bile layık görür? Demek ki taklit edileni onayladığımız hâlde taklit edeni çoğu zaman haklı olarak kınarız. Onu da başaramadığı için değil, hiç başarmak istediği için kınarız. Çünkü atta bir şeyi överiz ve insanı attan ne kadar üstün tutarsak, insanın o aşağı olanın peşine düşmesine o kadar gücüneriz. Peki ya insanlar arasında? Ses yükseltmede tellalın iyi yaptığı şeyi, daha yüksek ve daha güzel yapsa bile bir pretor yaparsa deli sayılmaz mı? Göklere bak: Parlayan ay övülür; kendi yörüngesi ve evreleriyle övülür ve iyi düşünenlerin yeterince hoşuna gider; ama güneş onu taklit etmek isteseydi —onların böyle iradelere sahip olabileceklerini farz edelim—, bu kimin en çok ve haklı olarak hoşuna gitmezdi? Bütün bunlardan anlaşılmasını istediğim şu: Günahla değil de tabiatça bedensel görevlere adanmış ruhlar olsa bile —ki bu şimdilik belirsizdir— ve bunlar, aşağı olsalar da, bize bir tür iç komşulukla dokunsalar bile, biz onları izleyip bedensel şeyleri sevdiğimizde kötü oluyoruz diye onları kötü saymak gerekmez. Çünkü bedensel şeyleri severek günah işleriz; zira ruhanî şeyleri sevmemizi hem adalet buyurur, hem de tabiatça buna gücümüz yeter; o zaman da kendi türümüzde en iyi ve en mesut oluruz.
Quamquam etiam si eis concedatur inferiore alio genere animarum nos inlici ad turpia. non inde conficiunt aut illas natura malas esse aut istas summum bonum. fieri enim potest. ut propria illae uoluntate adpetendo, quod non licebat, hoc est peccando, ex bonis factae sint malae rursusque fieri bonae possint. sed ut fit quamdiu manent in peccato, ad sese alias occulta quadam suasione traducant; deinde, ut omnino malae non sint. sed in suo genere quamuis inferiore opus proprium sine ullo peccato exerceant; istae autem superiores, quibus actionem longe praestantiorem rerum moderatrix iustitia summa tribuerit. si illas inferiores. sequi et imitari uoluerint peccando fiunt malae, non quia malas, sed quia male imitantur. ab illis enim agitur proprium, ab istis adpetitur alienum: unde illae in suo gradu manent, istae ad inferiora merguntur. uelut cum homines ferina sectantur. pulchre namque incedit quadrupedans equus; at si hoc homo pedibus manibusque meditetur, quis eum uel palearum cibo dignum putet? recte igitur plerumque inprobamus imitantem, cum eum, quem imitatur, probemus. inprobamus autem non quia non sit adsecutus, sed quia omnino adsequi uoluit. in equo enim probamus illud, cui quantum praeponimus hominem, tantum offendimur, quod inferiora sectatur. quid? inter ipsos homines in inmittenda uoce nonne quod praeco bene facit, etiamsi clarius ac melius id faciat praetor, insanus est? caelestia suspice: lucens luna laudatur suoque laudatur cursu atque uicibus bene considerantibus satis placet; tamen si eam sol uelit imitari — fingamus enim eos posse habere huiusmodi uoluntates —, cui non summe ac iure displiceat? ex quibus illud est. quod intellegi uolo. etiam si sunt animae — quod interim incertum est — corporeis officiis non peccato, sed natura deditae nosque, quamquam sint inferiores, aliqua tamen interiore uicinitate contingunt, non illas ideo malas haberi oportere, quia nos, cum eas sequimur et corporea diligimus, mali sumus. propterea enim corporea diligendo peccamus, quia spiritalia diligere et iustitia iubemur et natura possumus et tunc in nostro genere optimi et beatissimi sumus.
21Bu yüzden kâh günaha eğilen, kâh doğru davranışa yükselen, iki yana çalkalanıp duran bir düşünüp taşınma, kararsız düşüncenin bunca başka sebebini tahmin etmek mümkünken, birinin tabiatı Tanrı'dan olan, ötekininki olmayan iki ruh türünü kabul etmemizi zorlayacak nasıl bir delil taşır? Ama bunların karanlık olduğunu ve çapaklı gözlü ruhlarca boş yere araştırıldığını, şeyleri iyi değerlendiren herkes görür. Bu yüzden daha çok irade ve günah hakkında söylenenler —diyorum ki, en yüksek adaletin aklını kullanan hiç kimsenin bilmemesine izin vermediği, elimizden alınırlarsa ne fazilet terbiyesinin başlayabileceği ne de kusurların ölümünden kalkılabileceği bir yer bırakmayan şeyler— tekrar tekrar düşünüldüğünde, Maniheistlerin sapkınlığının yanlış olduğunu yeterince açık ve seçik biçimde ispat eder.
Quamobrem quid habet argumenti aestuans in utramque partem deliberatio modo in peccatum prona, modo in recte factum subuecta, ut duo animarum genera, quorum alterius natura ex deo sit, alterius non sit, cogamur accipere, cum alias tot causas alternantis cogitationis conicere liceat? sed haec obscura esse et incassum ab animis lippientibus quaeri quisquis bonus rerum existimator est, uidet. quare illa potius, quae de uoluntate atque peccato dicta sunt, illa, inquam, quae summa iustitia neminem ratione utentem ignorare permittit, illa quae si auferuntur nobis, nihil est, unde disciplina uirtutis inchoetur, nihil, unde a uitiorum morte surgatur, etiam atque etiam considerata satis clare ac dilucide Manichaeorum haeresim falsam esse conuincunt.
22Şimdi pişmanlık hakkında söyleyeceğim şey de bunlara benzer. Aklı başında herkesin üzerinde uzlaştığı ve Maniheistlerin kendilerinin de yalnızca itiraf etmekle kalmayıp buyurduğu gibi, günahtan pişman olmak faydalıdır. Bu konuda her yere dağılmış olan ilahî Yazıların tanıklıklarını şimdi ne diye toplayayım? Bu, tabiatın da sesidir: Hiçbir akılsız bu şeyin bilgisinden yoksun kalmamıştır; bu içimize derinden yerleştirilmiş olmasaydı helak olurduk. Biri günah işlemediğini söyleyebilir; ama günah işlerse pişman olmaması gerektiğini söylemeye hiçbir barbarlık cesaret edemez. Durum böyle olunca, şu iki ruh türünden günahtan pişman olmanın hangisine düştüğünü soruyorum. Biliyorum ki bu ne kötülük yapamayana ne de iyilik yapamayana düşebilir. Bu yüzden, onların sözleriyle konuşursam: Karanlığın ruhu günahından pişman oluyorsa, en yüksek kötülüğün cevherinden değildir; ışığın ruhu pişman oluyorsa, en yüksek iyinin cevherinden değildir. Çünkü fayda sağlayan o pişmanlık duygusu, pişman olanın hem kötülük yaptığına hem de iyilik yapabileceğine tanıklık eder. Öyleyse ben kötü davrandıysam, benden hiçbir kötülük gelmediği nasıl söylenebilir? Ya da ben yapmadıysam, nasıl haklı olarak pişman olurum? Öteki yanı dinle: İçinde iyi bir irade bulunan benden hiçbir iyilik gelmediği nasıl söylenebilir? Ya da iyi irade içimde yoksa nasıl haklı olarak pişman olurum? Bu yüzden bunlar ya pişmanlığın büyük faydasını inkâr etsinler de yalnızca Hristiyan adından değil, en hayalî akıl kırıntısından bile kovulsunlar; ya da birinden hiçbir kötülük, ötekinden hiçbir iyilik gelmeyen o iki ruh türünü öğrenmekten ve öğretmekten artık vazgeçsinler. Bunu yaparlarsa elbette Maniheist olmaktan çıkarlar; çünkü bütün o mezhep, ruhların bu iki başlı, daha doğrusu baş aşağı farklılığına dayanır.
Horum simile est, quod de paenitendo nunc dicam. nam ut inter omnes sanos constat et quod ipsi Manichaei non solum fatentur. sed et praecipiunt, utile est paenitere peccati. quid ego nunc in hanc rem diuinarum scripturarum testimonia, quae usquequaque diffusa sunt, colligam? uox est etiam ista naturae: neminem stultum rei huius notitia deseruit; hoc nobis nisi esset penitus insitum, periremus. potest aliquis dicere non se peccare: non sibi esse autem, si peccauerit, paenitendum, nulla barbaries dicere audebit. quae cum ita sint, quaero ex duobus illis generibus animarum, cuius sit paenitere peccati? scio quidem neque illius esse posse, qui male facere, neque illius, qui bene facere non potest. quare ut eorum uerbis loquar, si animam tenebrarum peccati peccati, non est de substantia summi mali; si animam lucis, non est de substantia summi boni. paenitendi enim adfectio illa, quae prodest, et male fecisse paenitentem et bene facere potuisse testatur. quomodo igitur nihil ex me mali, si ego perperam feci? aut quomodo me recte paenitet, si ego non feci? audi partem alteram: quomodo ex me nihil boni est, cui bona uolunta.s inest? aut quomodo me recte paenitet, si non inest? quamobrem aut negent isti esse paenitendi magnam utilitatem, ut non solum a christiano nomine, sed ab omni etiam uel imaginaria ratione pellantur, aut animarum duo illa genera, unum ex quo nihil mali, alterum ex quo nihil boni sit, discere atque docere iam desinant: quod si faciant, Manichaei esse utique desinent; nam tota illa secta ista bicipiti uel potius praecipiti animarum uarietate fulcitur.
23Bana gelince, günahtan pişman olmak gerektiğini bildiğim gibi Maniheistlerin yanıldığını bilmek bana yeter. Yine de şimdi, onların hâlâ dinlenmeye değer olduğunu düşünen dostlarımdan birine dostluğun hakkıyla seslenip "Biri günah işlediğinde pişman olmanın faydalı olduğunu biliyor musun?" desem, bildiğine tereddütsüz yemin eder. "Öyleyse seni Maniheistlerin sapkınlığının yanlış olduğunu da aynı biçimde bilir hâle getirirsem, daha fazlasını ister misin?" desem, bu konuda daha fazla ne isteyebileceğini söylesin? Buraya kadar iyi. Ama bu önermeye, deyim yerindeyse elmas zincirlerle bağlı olarak onu izleyen kesin ve zorunlu gerekçeleri göstermeye başlayıp bütün işi o mezhebi altüst eden sonuca vardırdığımda, belki ne bilgili ne bilgisiz hiç kimsenin bilmezlikten gelmediği o pişmanlık faydasını bildiğini inkâr edecek, daha çok da şunu bildiğini ileri sürecektir: Şüphe edip düşünüp taşındığımızda içimizdeki iki ruh meselenin iki yanına ayrı ayrı kendi savunmalarını sunar. Ey günahın alışkanlığı! Ey günahın yoldaşı olan ceza! Siz beni o zaman bu kadar açık şeyleri düşünmekten alıkoydunuz, ama ben hissetmeden bana zarar veriyordunuz; şimdi ise, onlar da aynı şekilde hissetmediği hâlde, pek yakın dostlarımda artık hisseden beni yaralıyor, bana işkence ediyorsunuz.
Ac mihi quidem satis est sic scire, quod Manichaei errent, ut scio paenitendum esse peccati. et tamen si nunc amicorum meorum aliquem, qui usque adhuc illos audiendos putat. conpellam iure amicitiae et ei dicam: scisne utile esse, cum quisque peccauerit, paenitere? sine dubitatione se scire iurabit. si ergo te fecero ita scire falsam esse Manichaeorum haeresim, desiderabisne amplius? quid amplius se posse in hac re desiderare respondeat. bene quidem huc usque. sed cum ostendere coepero certas necessariasque rationes, quae illam propositionem adamantinis, ut dicitur, catenis nexae consequuntur. remque totam ad conclusionem, qua illa euertitur secta, perduxero: negabit se forsitan scire utilitatem illam paenitendi, quam nemo doctus, nemo indoctus ignorat, et potius se scire contendet, cum dubitamus et deliberamus duas in nobis animas patrocinia propria singulis quaestionis partibus adhibere. o consuetudo peccati! o comes poena peccati! uos me tunc a rerum tam manifestarum consideratione auertistis, sed non sentienti nocebatis; nunc uero in familiarissimis meis similiter non sentientibus me iam uulneratis torquetisque sentientem.
24Rica ederim, sevgili dostlarım, bunlara dikkat edin; zekânızı iyi bilirim. Bana şimdi herhangi bir insanın zihnine ve aklına sahip olduğumu kabul ediyorsanız, bunlar orada öğreniyor göründüğümüz ya da daha çok inanmaya zorlandığımız şeylerden çok daha kesindir. Ey büyük Tanrı, her şeye gücü yeten Tanrı, en yüksek iyilik sahibi Tanrı, zedelenmez ve değişmez olduğuna inanılması ve öyle anlaşılması gereken, Katolik Kilisesi'nin ibadet ettiği üçlü birlik, senin merhametini kendimde tecrübe etmiş biri olarak yalvarıyorum: Küçüklüğümden beri bütün yaşayışımızda en derin uyum içinde olduğum insanların sana ibadette benden ayrı düşmesine izin verme. Burada en çok, Maniheistlerin suçladığı Katolik Yazıları, dediğim gibi dikkatli olsaydım o zaman nasıl savunacağımın, ya da şimdi nasıl savunulabileceklerini göstereceğimin beklendiğini görüyorum. Ama bu amacımda başka ciltlerde Tanrı bana yardım edecektir; çünkü sanırım bu cilt, ölçülü uzunluğunu koruyabilmek için artık daha fazla uzatılmamayı istiyor.
Adtendite ista, quaeso, carissimi; uestra ingenia bene noui. si mihi nunc uos qualiscumque hominis mentem rationemque conceditis, multo certiora sunt quam quae ibi uel uidebamur discere uel magis credere cogebamur. deus magne, deus omnipotens, deus summae bonitatis, quem inuiolabilem atque incommutabilem credi atque intellegi fas est, trina unitas. quam catholica ecclesia colit, subplex oro expertus in me misericordiam tuam, ne homines, cum quibus mihi a pueritia in omni conuictu fuit summa consensio, in tuo cultu a me dissentire permittas. uideo maxime expectari hoc loco. quomodo etiam catholicas scripturas a Manichaeis accusatas uel tunc defenderem, si, ut dico, cautus essem, uel nunc defendi posse demonstrem. sed in aliis uoluminibus deus adiuuabit propositum meum; nam huius iam, quantum arbitror, moderata parci sibi postulat longitudo.