Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları
IX. Kitap
9.75.175. Mektup
Sana gönderdiğim mektupların pek özenli olmadığından yakınıyorsun. Ama yapmacık konuşmak isteyenden başka kim özenli konuşur? Birlikte otursak ya da gezinsek konuşmam nasıl olurdu, zahmetsiz ve rahat; mektuplarımın da öyle olmasını, zorlama ve uydurma hiçbir şey taşımamasını istiyorum.
Minus tibi accuratas a me epistulas mitti querens. Quis enim accurate loquitur, nisi qui vult putide loqui? Qualis sermo meus esset, si una sederemus aut ambularemus, inlaboratus et facilis, tales esse epistulas meas volo, quae nihil habent accersitum nec fictum.
9.75.2Mümkün olsaydı, ne düşündüğümü söylemektense göstermeyi yeğlerdim. Bir şeyi tartışırken bile ne ayağımı yere vururdum ne elimi kolumu sallardım ne de sesimi yükseltirdim; bunları hatiplere bırakır, düşüncelerimi sana ulaştırmakla yetinirdim; onları ne süslerdim ne de hor kullanırdım.
Si fieri posset, quid sentiam, ostendere quam loqui mallem. Etiam si disputarem, nec supploderem pedem nec manum iactarem nec attollerem vocem, sed ista oratoribus reliquissem, contentus sensus meos ad te pertulisse, quos nec exornassem nec abiecissem.
9.75.3Sana yalnız şunu bütünüyle kabul ettirmek isterdim: söylediğim her şeyi düşünüyorum, yalnız düşünmekle kalmıyor, seviyorum da. İnsanlar sevgililerini bir türlü, çocuklarını başka türlü öperler; ama bu kadar kutsal ve ölçülü bir kucaklamada da sevgi yeterince belli olur.
Vallahi, bu kadar büyük konular hakkında söylenecek sözlerin yavan ve kuru olmasını istemem; çünkü felsefe yeteneğe sırt çevirmez. Yine de kelimelere çok emek harcamak doğru değildir.
Hoc unum plane tibi adprobare vellem: omnia me illa sentire, quae dicerem, nec tantum sentire, sed amare. Aliter homines amicam, aliter liberos osculantur; tamen in hoc quoque amplexu tam sancto et moderato satis apparet adfectus. Non mehercules ieiuna esse et arida volo, quae de rebus tam magnis dicentur; neque enim philosophia ingenio renuntiat. Multum tamen operae inpendi verbis non oportet.
9.75.4Amacımızın özü şu olsun: düşündüğümüzü söyleyelim, söylediğimizi düşünelim; söz hayatla uyuşsun. Hem görüldüğünde hem dinlendiğinde aynı olan insan verdiği sözü yerine getirmiştir.
Haec sit propositi nostri summa: quod sentimus loquamur, quod loquimur sentiamus; concordet sermo cum vita. Ille promissum suum inplevit, qui, et cum videas illum et cum audias, idem est.
9.75.5Onun nasıl biri, ne kadar büyük biri olduğunu göreceğiz; yeter ki tek ve aynı olsun. Sözlerimiz hoşa gitmesin, fayda versin. Yine de belagat, uğraşmayana kendiliğinden nasip olabiliyorsa, ya hazırsa ya da az emekle elde ediliyorsa, varsın olsun ve en güzel şeylere eşlik etsin. Ama kendini değil, konuyu gösterecek türden olsun. Başka sanatlar bütünüyle yetenekle ilgilidir; burada ise ruhun işi görülür.
Videbimus, qualis sit, quantus sit; unus sit. Non delectent verba nostra, sed prosint. Si tamen contingere eloquentia non sollicito potest, si aut parata est aut parvo constat, adsit et res pulcherrimus prosequatur. Sit talis, ut res potius quam se ostendat. Aliae artes ad ingenium totae pertinent, hic animi negotium agitur.
9.75.6Hasta, güzel konuşan bir hekim aramaz; ama iyileştirebilen kişinin yapılması gerekenleri zarif bir dille anlatması denk gelirse, bunu memnuniyetle karşılar. Yine de, düzgün konuşan bir hekime de rastladı diye kendini kutlamasına bir sebep olmayacaktır. Çünkü bu, usta bir dümencinin aynı zamanda yakışıklı olması gibidir.
Non quaerit aeger medicum eloquentem, sed, si ita conpetit, ut idem ille, qui sanare potest, compte de iis, quae facienda sunt, disserat, boni consulet. Non tamen erit, quare gratuletur sibi, quod inciderit in medicum etiam disertum. Hoc enim tale est, quale si peritus gubernator etiam formosus est.
9.75.7Kulaklarımı neden gıdıklıyorsun? Beni neden eğlendiriyorsun? Başka bir iş görülüyor: dağlanmam, kesilmem, perhize sokulmam gerek. Bunlar için çağrıldın.
Eski, ağır, herkese bulaşmış bir hastalığı iyileştirmelisin. Senin işin, salgında bir hekimin işi kadar büyük. Kelimelerle mi uğraşıyorsun? Şeylerin hakkından gelebilirsen buna çoktan sevinmelisin. Bu kadar çok şeyi ne zaman öğreneceksin? Öğrendiklerini düşmeyecek biçimde kendine ne zaman çakacaksın? Onları ne zaman sınayacaksın? Çünkü bunlarda, öteki şeylerde olduğu gibi, belleğe emanet etmek yetmez; işin içinde denenmeleri gerekir. Mesut olan, bunları bilen değil, yapandır.
Quid aures meas scabis? Quid oblectas? Aliud agitur; urendus, secandus, abstinendus sum. Ad haec adhibitus es. Curare debes morbum veterem, gravem, publicum. Tantum negotii habes, quantum in pestilentia medicus. Circa verba occupatus es? Iamdudum gaude, si sufficis rebus. Quando, quae multa disces? Quando, quae didiceris, adfiges tibi ita, ut excidere non possint? Quando illa experieris? Non enim ut cetera, memoriae tradidisse satis est; in opere temptanda sunt. Non est beatus, qui scit illa, sed qui facit.
9.75.8"Peki ne? Bilgenin altında hiçbir basamak yok mu? Bilgelikten hemen uçuruma mı düşülür?" Sanmam. Çünkü ilerlemekte olan, gerçi ahmaklar arasında sayılır, ama onlardan büyük bir mesafeyle ayrılır. İlerlemekte olanlar arasında da büyük farklar vardır. Bazılarına göre üç sınıfa ayrılırlar.
Quid ergo? Infra illum nulli gradus sunt? Statim a sapientia praeceps est? Non, ut existimo. Nam qui proficit, in numero quidem stultorum est, magno tamen intervallo ab illis diducitur. Inter ipsos quoque proficientes sunt magna discrimina. In tres classes, ut quibusdam placet, dividuntur:
9.75.9Birinciler, bilgeliğe henüz sahip olmayan, ama artık onun yakınında yer almış olanlardır. Yine de yakında olan da dışarıdadır. Bunların kimler olduğunu mu soruyorsun? Bütün tutkuları ve kusurları artık bırakmış, benimsenmesi gerekenleri öğrenmiş, ama güvenleri henüz sınanmamış kimseler. İyilerini henüz kullanmazlar; yine de kaçtıkları şeylere artık geri düşemezler. Artık geri kaymanın olmadığı yerdedirler, ama bu kendilerine henüz açık değildir; bir mektubumda yazdığımı hatırlıyorum: bildiklerini bilmezler. İyilerinin tadını çıkarmak onlara nasip olmuştur, ama ona güvenmek henüz olmamıştır.
primi sunt, qui sapientiam nondum habent, sed iam in vicinia eius constiterant. Tamen etiam quod prope est, extra est. Qui sint hi quaeris? Qui omnes iam adfectus ac vitia posuerunt, quae erant complectenda, didicerunt, sed illis adhuc inexperta fiducia est. Bonum suum nondum in usu habent, iam tamen in illa, quae fugerunt, decidere non possunt. Iam ibi sunt, unde non est retro lapsus, sed hoc illis de se nondum liquet; quod in quadam epistula scripsisse me memini, scire se nesciunt. Iam contigit illis bono suo frui, nondum confidere.
9.75.10Bazıları, sözünü ettiğim bu ilerleyenler sınıfını şöyle tanımlarlar: ruhun hastalıklarından artık kurtulmuş, ama tutkulardan henüz kurtulmamış, hâlâ kaygan bir yerde duran kimseler; çünkü kötülüğü bütünüyle silkip atmış olandan başka kimse onun tehlikesinden uzak değildir. Kötülüğü de onun yerine bilgeliği almış olandan başka kimse silkip atmamıştır.
Quidam hoc proficientium genus, de quo locutus sum, ita complectuntur, ut illos dicant iam effugisse morbos animi, adfectus nondum, et adhuc in lubrico stare, quia nemo sit extra periculum malitiae, nisi qui totam eam excussit. Nemo autem illam excussit, nisi qui pro illa sapientiam adsumpsit.
9.75.11Ruhun hastalıklarıyla tutkular arasındaki farkı daha önce sık sık söyledim. Şimdi de hatırlatayım: hastalıklar, açgözlülük ve hırs gibi kökleşmiş ve katılaşmış kusurlardır; bunlar ruhu fazlasıyla sıkı sarmış, onun kalıcı kötülükleri hâline gelmiştir. Kısaca tarif edeyim: hastalık, eğri olanda direnen bir yargıdır; hafifçe istenmesi gereken şeylerin çok istenmesi gerektiğini sanmak gibi. Ya da istersen şöyle tarif edelim: hafifçe istenmesi gereken ya da hiç istenmemesi gereken şeylere fazlasıyla saldırmak, ya da belli bir değer verilmesi gereken ya da hiç değer verilmemesi gereken şeylere büyük değer vermek.
Quid inter morbos animi intersit et adfectus, saepe iam dixi. Nunc quoque te admonebo: morbi sunt inveterata vitia et dura, ut avaritia, ut ambitio; nimio artius haec animum inplicuerunt et perpetua eius mala esse coeperunt. Ut breviter finiam, morbus est iudicium in pravo pertinax, tamquam valde expetenda sint, quae leviter expetenda sunt. Vel si mavis, ita finiamus: nimis inminere leviter petendis vel ex toto non petendis, aut in magno pretio habere in aliquo habenda vel in nullo.
9.75.12Tutkular ise ruhun ayıplanacak, ani ve coşkun hareketleridir; sık sık tekrarlanıp ihmal edildiklerinde hastalığa dönüşürler. Tıpkı tek bir nezlenin, henüz alışkanlık hâline gelmemişken öksürük, sürekli ve eskimiş olunca verem yapması gibi. Bu yüzden en çok ilerlemiş olanlar hastalıkların dışındadır, ama tamamlanmaya en yakın olmalarına rağmen tutkuları hâlâ hissederler.
Adfectus sunt motus animi inprobabiles, subiti et concitati, qui frequentes neglectique fecere morbum, sicut destillatio una nec adhuc in morem adducta tussim facit, adsidua et vetus phthisin. Itaque qui plurimum profecere, extra morbos sunt, adfectus adhuc sentiunt perfecto proximi.
9.75.13İkinci sınıf, ruhun en büyük kötülüklerini de tutkularını da bırakmış, ama kaygısızlıklarına kesin olarak sahip olmayan kimselerdir. Çünkü aynı şeylere geri kayabilirler.
Secundum genus est eorum, qui et maxima animi mala et adfectus deposuerunt, sed ita, ut non sit illis securitatis suae certa possessio. Possunt enim in eadem relabi.
9.75.14Üçüncü sınıf ise birçok büyük kusurdan kurtulmuştur, ama hepsinden değil. Açgözlülükten kaçmıştır, ama öfkeyi hâlâ hisseder; şehvet artık onu kışkırtmaz, ama hırs hâlâ kışkırtır; artık arzulamaz, ama hâlâ korkar. Korkunun içinde bile bazı şeylere karşı yeterince sağlamdır, bazılarına boyun eğer. Ölümü hor görür, acıdan çekinir.
Tertium illud genus extra multa et magna vitia est, sed non extra omnia. Effugit avaritiam, sed iram adhuc sentit; iam non sollicitatur libidine, etiamnunc ambitione; iam non concupiscit, sed adhuc timet. Et in ipso metu ad quaedam satis firmus est, quibusdam cedit. Mortem contemnit, dolorem reformidat.
9.75.15Bu basamak üzerine biraz düşünelim. Bu sınıfa kabul edilirsek halimiz iyi demektir. İkinci basamağa ancak tabiatın büyük bir cömertliği ve büyük, sürekli bir çalışma gayretiyle ulaşılır; ama bu üçüncü renk de hor görülmemeli. Çevrende ne kadar çok kötülük gördüğünü düşün; örneği olmayan hiçbir cinayet bulunmadığına, kötülüğün her gün ne kadar ilerlediğine, kamu hayatında ve özel hayatta ne kadar çok suç işlendiğine bak: en kötüler arasında değilsek yeterince şey başarmış olduğumuzu anlayacaksın.
De hoc loco aliquid cogitemus. Bene nobiscum agetur, si in hunc admittimur numerum. Magna felicitate naturae magnaque et adsidua intentione studii secundus occupatur gradus; sed ne hic quidem contemnendus est color tertius. Cogita, quantum circa te videas malorum, aspice, quam nullum sit nefas sine exemplo, quantum cotidie nequitia proficiat, quantum publice privatimque peccetur; intelleges satis nos consequi, si inter pessimos non sumus.
9.75.16"Ama ben," diyorsun, "daha yüksek bir sınıfa da girebileceğimi umuyorum." Bunu bizim için vaat etmekten çok dilemeyi isterim; başkalarının elindeyiz. Kusurlar arasında oraya buraya çekiştirilirken faziletin peşine düşüyoruz. Söylemesi utanç verici: ahlâken güzel şeylerle boş vaktimiz kaldıkça ilgileniyoruz. Oysa meşguliyetlerimizi ve en yapışkan kötülüklerimizi koparırsak bizi ne büyük bir ödül bekliyor! Ne arzu bizi iter ne korku.
Ego vero, inquis, spero me posse et amplioris ordinis fieri. Optaverim hoc nobis magis quam promiserim; praeoccupati sumus. Ad virtutem contendimus inter vitia districti. Pudet dicere: honesta colimus, quantum vacat. At quam grande praemium expectat, si occupationes nostras et mala tenacissima abrumpimus. Non cupiditas nos, non timor pellet.
9.75.17Dehşetlerle sarsılmadan, hazlarla bozulmadan ne ölümden korkacağız ne tanrılardan; ölümün kötü olmadığını, tanrıların kötü olmadığını bileceğiz. Zarar veren de zarar görmek kadar güçsüzdür; en iyi şeyler zarar verme gücünden yoksundur.
Inagitati terroribus, incorrupti voluptatibus nec mortem horrebimus nec deos; sciemus mortem malum non esse, deos malo non esse. Tam inbecillum est quod nocet quam cui nocetur, optima vi noxia carent.
9.75.18Bir gün bu tortudan kurtulup o yüce ve yüksek yere çıkarsak bizi ruhun huzuru ve yanılgılar kovulmuş olarak tam bir özgürlük bekliyor. Bu özgürlüğün ne olduğunu mu soruyorsun? İnsanlardan korkmamak, tanrılardan korkmamak; ne çirkin şeyleri ne aşırı şeyleri istemek; kendi üzerinde en büyük güce sahip olmak. İnsanın kendi kendisinin olması paha biçilmez bir iyidir. Hoşça kal.
Expectant nos, si ex hac aliquando faece in illud evadimus sublime et excelsum, tranquillitas animi et expulsis erroribus absoluta libertas. Quaeris quae sit ista? Non homines timere, non deos; nec turpia velle nec nimia; in se ipsum habere maximam potestatem. Inaestimabile bonum est suum fieri. Vale.
9.76.176. Mektup
Her gün yaptığım şeylerden birini bile bilmezsen bana düşmanlık ilan edeceğini söylüyorsun. Seninle ne kadar açık yaşadığımı gör: bunu da sana açacağım. Bir filozof dinliyorum; okula gidip onu sabahın ikinci saatinden itibaren tartışırken dinleyeli beş gün oldu. "Tam yaşı!" diyorsun. Neden tam yaşı olmasın? Uzun süre öğrenmedin diye öğrenmemekten daha ahmakça ne olabilir?
Inimicitias mihi denuntias, si quicquam ex iis, quae cotidie facio, ignoraveris. Vide, quam simpliciter tecum vivam: hoc quoque tibi committam. Philosophum audio et quidem quintum iam diem habeo, ex quo in scholam eo et ab octava disputantem audio. Bona, inquis, aetate. Quidni bona? Quid autem stultius est quam, quia diu non didiceris, non discere?
9.76.2"Peki ne? Züppelerin ve gençlerin yaptığını mı yapacağım?" Yaşlılığıma yakışmayan tek şey buysa, durumum iyi demektir. Bu okul her yaştan insanı kabul eder. Gençlerin peşine takılmak için mi yaşlanalım? Yaşlı başımla tiyatroya gideceğim, sirke taşınacağım, ben olmadan hiçbir gladyatör çifti dövüşmeyecek de bir filozofa gitmekten mi utanacağım?
Quid ergo? Idem faciam, quod trossuli et iuvenes? Bene mecum agitur, si hoc unum senectutem meam dedecet. Omnis aetatis homines haec schola admittit. In hoc senescamus, ut iuvenes sequamur? In theatrum senex ibo et in circum deferar et nullum par sine me depugnabit ad philosophum ire erubescam?
9.76.3Bilmediğin sürece öğrenmelisin; atasözüne inanırsak, yaşadığın sürece. Hiçbir şey için de bu söz şu konudaki kadar yerinde değildir: nasıl yaşayacağını yaşadığın sürece öğrenmelisin. Ama orada ben de bir şey öğretiyorum. Ne mi öğretiyorum? Yaşlının da öğrenmesi gerektiğini.
Tamdiu discendum est, quamdiu nescias; si proverbio credimus, quamdiu vivas. Nec ulli hoc rei magis convenit quam huic: tamdiu discendum est, quemadmodum vivas, quamdiu vivas. Ego tamen illic aliquid et doceo. Quaeris, quid doceam? Etiam seni esse discendum.
9.76.4Okula her girişimde insan soyundan utanıyorum. Bildiğin gibi, Metronax'ın evine gitmek isteyen, Napolilerin tiyatrosunun hemen önünden geçmek zorundadır. Orası tıklım tıklımdır; iyi bir flütçünün kim olduğuna büyük bir hevesle karar verilir; Yunan borazancının ve tellalın da etrafına toplanan bir kalabalık vardır. Ama iyi insanın arandığı, iyi insan olmanın öğrenildiği o yerde pek az kişi oturur; bunlar da çoğu kimseye iyi hiçbir işi olmayan insanlar gibi görünür; beceriksiz ve tembel diye anılırlar. Bu alay bana da nasip olsun; bilgisizlerin hakaretlerini sakin bir gönülle dinlemek gerekir; ahlâken güzel olana yürüyen kimse hor görülmenin kendisini hor görmelidir.
Pudet autem me generis humani, quotiens scholam intravi. Praeter ipsum theatrum Neapolitanorum, ut scis, transeundum est Metronactis petenti domum. Illud quidem fartum est et ingenti studio, quis sit pythaules bonus, iudicatur; habet tubicen quoque Graecus et praeco concursum. At in illo loco, in quo vir bonus quaeritur, in quo vir bonus discitur, paucissimi sedent, et hi plerisque videntur nihil boni negotii habere quod agant; inepti et inertes vocantur. Mihi contingat iste derisus; aequo animo audienda sunt inperitorum convicia et ad honesta vadenti contemnenda est ipse contemptus.
9.76.5Devam et, Lucilius, acele et; benim başıma geldiği gibi senin de yaşlılığında öğrenmen gerekmesin. Hatta, yaşlı biri olarak ancak güçlükle iyice öğrenebileceğin bir şeye uzun süredir girişmediğin için daha da acele et. "Ne kadar ilerleyeceğim?" diyorsun. Ne kadar denersen.
Perge, Lucili, et propera, tibi ne et ipsi accidat, quod mihi, ut senex discas; immo ideo magis propera, quoniam diu non adgressus es, quod perdiscere vix senex possis. Quantum, inquis, proficiam? Quantum temptaveris.
9.76.6Neyi bekliyorsun? Bilgelik kimseye tesadüfen nasip olmamıştır. Para kendiliğinden gelir, makam sunulur, nüfuz ve itibar belki de sana zorla verilir; ama fazilet senin kucağına düşmez. Hafif bir emekle ya da küçük bir zahmetle de tanınmaz; ama bütün iyileri bir kerede ele geçirecek olan için uğraşmaya değer. Çünkü tek iyi ahlâken güzel olandır; şöhretin hoşuna giden şeylerin hiçbirinde gerçek bir şey, kesin bir şey bulamazsın.
Quid expectas? Nulli sapere casu obtigit. Pecunia veniet ultro, honor offeretur, gratia ac dignitas fortasse ingerentur tibi; virtus in te non incidet. Ne levi quidem opera aut parvo labore cognoscitur; sed est tanti laborare omnia bona semel occupaturo. Unum est enim bonum, quod honestum; in illis nihil invenies veri, nihil certi, quaecumque famae placent.
9.76.7Neden tek iyinin ahlâken güzel olan olduğunu söyleyeyim, çünkü önceki mektubumda bunu yeterince işlemediğimi ve bu konuyu sana kanıtlamaktan çok övdüğümü düşünüyorsun; söylenmiş olanları da kısaca toparlayayım.
Quare autem unum sit bonum, quod honestum, dicam, quoniam parum me exsecutum priore epistula iudicas magisque hanc rem tibi laudatam quam probatam putas, et in artum, quae dicta sunt, contraham.
9.76.8Her şeyin değeri kendi iyisine bağlıdır. Asmayı verimliliği ve şarabının tadı, geyiği hızı değerli kılar. Tek işi yük taşımak olan hayvanların sırtlarının ne kadar sağlam olduğunu sorarsın. Köpekte, vahşi hayvanların izini sürmesi gerekiyorsa ilk şey koku alma keskinliğidir; yakalaması gerekiyorsa koşu, ısırıp saldırması gerekiyorsa gözü peklik. Her şeyde en iyi olan, onun doğduğu iş, değerinin ölçüldüğü şey olmalıdır.
Omnia suo bono constant. Vitem fertilitas commendat et sapor vini, velocitas cervum. Quam fortia dorso iumenta sint quaeris, quorum hic unus est usus, sarcinam ferre. In cane sagacitas prima est, si investigare debet feras, cursus, si consequi, audacia, si mordere et invadere. Id in quoque optimum esse debet, cui nascitur, quo censetur.
9.76.9İnsanda en iyi olan nedir? Akıl. Akılla hayvanları geride bırakır, tanrıların ardından gelir. Öyleyse tamamlanmış akıl insana has iyidir; geri kalan şeyler onda hayvanlarla ve bitkilerle ortaktır. Güçlü mü? Aslanlar da öyle. Güzel mi? Tavus kuşları da öyle. Hızlı mı? Atlar da öyle. Bütün bunlarda yenik düştüğünü söylemiyorum. Kendinde en büyük olanın ne olduğunu değil, kendine ait olanın ne olduğunu soruyorum. Bedeni var mı? Ağaçların da var. Atılımı ve iradî hareketi var mı? Hayvanların ve kurtların da var. Sesi var mı? Ama köpeklerinki ne kadar daha gür, kartallarınki ne kadar daha tiz, boğalarınki ne kadar daha kalın, bülbüllerinki ne kadar daha tatlı ve oynak!
In homine optimum quid est? Ratio; hac antecedit animalia, deos sequitur. Ratio ergo perfecta proprium bonum est, cetera illi cum animalibus satisque communia sunt. Valet; et leones. Formosus est; et pavones. Velox est; et equi. Non dico, in his omnibus vincitur. Non quaero, quid in se maximum habeat, sed quid suum. Corpus habet; et arbores. Habet impetum ac motum voluntarium; et bestiae et vermes. Habet vocem; sed quanto clariorem canes, acutiorem aquilae, graviorem tauri, dulciorem mobilioremque luscinii?
9.76.10İnsanda ona has olan nedir? Akıl. Doğru ve tamamlanmış olduğunda insanın mutluluğunu doldurur. Öyleyse her şey kendi iyisini tamamladığında övülmeye değer ve kendi tabiatının gayesine ulaşmış olur; insanın kendi iyisi de akıldır; öyleyse insan aklını tamamladıysa övülmeye değer ve kendi tabiatının gayesine dokunmuştur. Bu tamamlanmış akla fazilet denir; o aynı zamanda ahlâken güzel olandır.
Quid in homine proprium? Ratio. Haec recta et consummata felicitatem hominis implevit. Ergo si omnis res, cum bonum suum perfecit, laudabilis est et ad finem naturae suae pervenit; homini autem suum bonum ratio est; si hanc perfecit, laudabilis est et finem naturae suae tetigit. Haec ratio perfecta virtus vocatur eademque honestum est.
9.76.11Öyleyse insandaki tek iyi, yalnız insana ait olandır. Çünkü şimdi iyinin ne olduğunu değil, insanın iyisinin ne olduğunu soruyoruz. İnsana akıldan başka hiçbir şey ait değilse, onun tek iyisi akıl olacaktır; ama bu akıl her şeyle tartılmalıdır. Biri kötüyse, sanırım ayıplanır; iyiyse, sanırım takdir edilir. Öyleyse insanda ilk ve tek şey, onunla takdir de edildiği ayıplandığı şeydir.
Id itaque unum bonum est in homine, quod unum hominis est. Nunc enim non quaerimus, quid sit bonum, sed quid sit hominis bonum. Si nullum aliud est hominis quam ratio, haec erit unum eius bonum, sed pensandum cum omnibus. Si sit aliquis malus, puto improbabitur; si bonus, puto probabitur. Id ergo in homine primum solumque est, quo et probatur et inprobatur.
9.76.12Bunun iyi olup olmadığından şüphe etmiyorsun; tek iyi olup olmadığından şüphe ediyorsun. Biri başka her şeye sahip olsa, sağlığa, zenginliğe, birçok ata maskesine, kalabalık bir avluya, ama herkesin kabul ettiği gibi kötü olsa, onu ayıplarsın. Aynı biçimde biri saydığım şeylerin hiçbirine sahip olmasa, parası, maiyet kalabalığı, soyluluğu, dedeler ve büyük dedeler zinciri olmasa, ama herkesin kabul ettiği gibi iyi olsa, onu takdir edersin. Öyleyse insanın tek iyisi şudur: ona sahip olan, başka her şeyden yoksun kalsa da övülmeye değer; ona sahip olmayan, başka her şeyin bolluğu içinde mahkûm edilir ve reddedilir.
Non dubitas, an hoc sit bonum; dubitas an solum bonum sit. Si quis omnia alia habeat, valetudinem, divitias, imagines multas, frequens atrium, sed malus ex confesso sit, inprobabis illum. Item si quis nihil quidem eorum, quae rettuli, habeat, deficiatur pecunia, clientium turba, nobilitate et avorum proavorumque serie, sed ex confesso bonus sit, probabis illum. Ergo hoc unum est bonum hominis, quod qui habet, etiam si aliis destituitur laudandus est, quod qui non habet, in omnium aliorum copia damnatur ac reicitur.
9.76.13Şeylerin durumu neyse, insanların durumu da odur. İyi gemi değerli boyalarla boyanmış olan, mahmuzu gümüşten ya da altından olan, koruyucu tanrısının heykeli fildişinden oyulmuş olan, krallara layık hazineler ve servetle yüklü olan değildir; dengeli, sağlam, birleşme yerleri suyu içeri almayacak kadar sıkı, denizin saldırısına dayanacak kadar dayanıklı, dümene boyun eğen, hızlı ve rüzgârı hissetmeyen gemidir.
Quae condicio rerum, eadem hominum est. Navis bona dicitur non quae pretiosis coloribus picta est nec cui argenteum aut aureum rostrum est nec cuius tutela ebore caelata est nec quae fiscis atque opibus regiis pressa est, sed stabilis et firma et iuncturis aquam excludentibus spissa, ad ferendum incursum maris solida, gubernaculo parens, velox et non sentiens ventum.
9.76.14İyi kılıç, kuşağı yaldızlı ya da kını mücevherlerle süslü olan değil; ağzı kesmek için keskin, ucu her zırhı delecek olan kılıçtır. Cetvelde ne kadar güzel olduğu değil, ne kadar doğru olduğu aranır. Her şey, ait olduğu iş bakımından, kendine has olanla övülür.
Gladium bonum dices non cui auratus est balteus nec cuius vagina gemmis distinguitur, sed cui et ad secandum subtilis acies est et mucro munimentum omne rupturus. Regula non quam formosa, sed quam recta sit quaeritur. Eo quidque laudatur, cui comparatur, quod illi proprium est.
9.76.15Öyleyse insanda da ne kadar toprak sürdüğü, ne kadar faizle para verdiği, kaç kişinin onu selamlamaya geldiği, ne kadar değerli bir yatağa uzandığı, ne kadar saydam bir kadehten içtiği önemli değildir; ne kadar iyi olduğu önemlidir. İyi ise, aklı açık ve doğruysa, kendi tabiatının iradesine uygunsa.
Ergo in homine quoque nihil ad rem pertinet, quantum aret, quantum faeneret, a quam multis salutetur, quam pretioso incumbat lecto, quam perlucido poculo bibat, sed quam bonus sit. Bonus autem est, si ratio eius explicita et recta est et ad naturae suae voluntatem accommodata.
9.76.16Buna fazilet denir; ahlâken güzel olan, insanın tek iyisi budur. Çünkü insanı yalnız akıl tamamladığına göre, insanı mesut kılan da yalnız tamamlanmış akıldır; tek iyi de, insanın yalnız onunla mesut sayıldığı şeydir. Faziletten çıkan ve ona bağlanan şeylere, yani onun bütün eserlerine de iyi deriz; ama fazilet tek iyidir, çünkü o olmadan hiçbir iyi yoktur.
Haec vocatur virtus, hoc est honestum et unicum hominis bonum. Nam cum sola ratio perficiat hominem, sola ratio perfecta beatum facit; hoc autem unum bonum est, quo uno beatus edicitur. Dicimus et illa bona esse, quae a virtute profecta contractaque sunt, id est opera eius omnia; sed ideo unum ipsa bonum est, quia nullum sine illa est.
9.76.17Her iyi ruhtaysa, ruhu güçlendiren, yükselten, büyüten her şey iyidir; ruhu daha güçlü, daha yüce, daha geniş kılan ise fazilettir. Çünkü arzularımızı kışkırtan öteki şeyler ruhu aşağı da çeker, sarsar da; onu yükseltiyor gibi göründüklerinde de şişirir, büyük bir boşlukla aldatırlar. Öyleyse tek iyi, ruhu daha iyi kılacak olandır.
Si omne in animo bonum est, quicquid illum confirmat, extollit, amplificat, bonum est; validiorem autem animum et excelsiorem et ampliorem facit virtus. Nam cetera, quae cupiditates nostras inritant, deprimunt quoque animum et labefaciunt et, cum videntur adtollere, inflant ac multa vanitate deludunt. Ergo unum id bonum est, quo melior animus efficietur.
9.76.18Bütün hayatın bütün eylemleri ahlâken güzel olana ve çirkin olana bakılarak düzenlenir; yapmanın ve yapmamanın gerekçesi bunlara yönelir. Bunun ne demek olduğunu söyleyeyim: iyi insan ahlâken güzel bir biçimde yapacağını düşündüğü şeyi, zahmetli olsa da yapar, zararlı olsa da yapar, tehlikeli olsa da yapar; buna karşılık çirkin olanı, para getirse de, haz getirse de, güç getirse de yapmaz. Hiçbir şey onu ahlâken güzel olandan caydıramaz, hiçbir şey onu çirkin şeylere çekemez.
Omnes actiones totius vitae honesti ac turpis respectu temperantur; ad haec faciendi et non faciendi ratio derigitur. Quid sit hoc, dicam: vir bonus quod honeste se facturum putaverit, faciet, etiam si laboriosum erit, faciet, etiam si damnosum erit, faciet, etiam si periculosum erit; rursus quod turpe erit, non faciet, etiam si pecuniam adferet, etiam si voluptatem, etiam si potentiam. Ab honesto nulla re deterrebitur, ad turpia nulla invitabitur.
9.76.19Öyleyse ahlâken güzel olanın her durumda peşinden gidecek, çirkin olandan her durumda kaçınacaksa, hayatın her eyleminde şu iki şeye bakacaksa: ahlâken güzel olandan başka iyi, çirkin olandan başka kötü yoktur; tek bozulmayan şey fazilet ise ve yalnız o kendi gidişinde kalıyorsa, o zaman tek iyi fazilettir; artık iyi olmaktan çıkması onun başına gelemez. Değişme tehlikesinden kaçmıştır: ahmaklık bilgeliğe doğru sürünerek yükselir, bilgelik ahmaklığa geri yuvarlanmaz.
Ergo si honestum utique secuturus est, turpe utique vitaturus et in omni actu vitae spectaturus haec duo, nec aliud bonum quam honestum nec aliud malum quam turpe, si una indepravata virtus est et sola permanet tenoris sui; unum est bonum virtus, cui iam accidere, ne sit bonum, non potest. Mutationis periculum effugit; stultitia ad sapientiam erepit, sapientia in stultitiam non revolvitur.
9.76.20Hatırlarsan, halkın arzuladığı ve korktuğu şeyleri birçok kişinin düşüncesiz bir atılımla ayaklar altına aldığını söylemiştim. Elini alevlere koyan, gülüşünü işkencecinin kesemediği, çocuklarının cenazesinde gözyaşı dökmeyen, ölümü titremeden karşılayan biri bulunmuştur. Çünkü aşk, öfke, arzu tehlikeleri adeta çağırmıştır. Bir kışkırtıcıyla uyarılmış ruhun kısa süreli bir inadı bunu yapabiliyorsa, bir atılımdan ya da ani bir şeyden değil, hep aynı ölçüde gücünü alan, sağlamlığı kalıcı olan fazilet çok daha fazlasını yapabilir.
Dixi, si forte meministi, concupita volgo et formidata inconsulto impetu plerosque calcasse. Inventus est, qui flammis inponeret manum, cuius risum non interrumperet tortor, qui in funere liberorum lacrimam non mitteret, qui morti non trepidus occurreret. Amor enim, ira, cupiditas pericula depoposcerunt. Quod potest brevis obstinatio animi aliquo stimulo excitata, quanto magis virtus, quae non ex impetu nec subito, sed aequaliter valet, cui perpetuum robur est.
9.76.21Bundan, düşüncesizlerin sık sık, bilgelerin ise her zaman hor gördüğü şeylerin ne iyi ne de kötü olduğu sonucu çıkar. Öyleyse tek iyi, bu talihle o talih arasında ikisini de büyük bir küçümsemeyle karşılayarak mağrurca yürüyen faziletin kendisidir.
Sequitur, ut quae ab inconsultis saepe contemnuntur, a sapientibus semper, ea nec bona sint nec mala. Unum ergo bonum ipsa virtus est, quae inter hanc fortunam et illam superba incedit cum magno utriusque contemptu.
9.76.22Ahlâken güzel olanın dışında bir iyi olduğu kanaatini kabul edersen, sıkıntıya düşmeyen tek bir fazilet kalmaz. Çünkü fazilet kendi dışında bir şeye baktıysa hiçbiri elde tutulamaz. Öyle bir şey varsa, faziletlerin kaynağı olan akla da, akıl olmadan var olmayan hakikate de aykırıdır. Hakikate aykırı her kanaat ise yanlıştır.
Si hanc opinionem receperis, aliquid bonum esse praeter honestum, nulla non virtus laborabit. Nulla enim optineri poterit, si quicquam extra se respexerit. Quod si est, rationi repugnat, ex qua virtutes sunt, et veritati, quae sine ratione non est. Quaecumque autem opinio veritati repugnat, falsa est.
9.76.23İyi insanın tanrılara karşı en yüksek saygıyı taşıdığını kabul etmen gerekir. Bu yüzden başına ne gelirse sakin bir gönülle katlanacaktır; çünkü bunun, evrenin onunla ilerlediği ilâhî kanun gereği olduğunu bilecektir. Öyleyse onun için tek iyi ahlâken güzel olan olacaktır; çünkü ahlâken güzel olan şunlardadır: tanrılara boyun eğmek, ani şeyler karşısında parlamamak, kendi payına düşene ağlamamak, kaderi sabırla karşılamak ve buyrulanı yapmak.
Virum bonum concedas necesse est summae pietatis erga deos esse. Itaque quicquid illi accidit, aequo animo sustinebit; sciet enim id accidisse lege divina, qua universa procedunt. Quod si est, unum illi bonum erit, quod honestum; in hoc enim positum est et parere dis nec excandescere ad subita nec deplorare sortem suam, sed patienter excipere fatum et facere imperata.
9.76.24Ahlâken güzel olandan başka bir iyi varsa, hayata açgözlülük, hayatı donatan şeylere açgözlülük peşimizi bırakmaz; bu da dayanılmaz, sonsuz, başıboş bir şeydir. Öyleyse tek iyi, bir ölçüsü olan ahlâken güzel olandır.
Si ullum aliud est bonum quam honestum, sequetur nos aviditas vitae, aviditas rerum vitam instruentium, quod est intolerabile, infinitum, vagum. Solum ergo bonum est honestum, cui modus est.
9.76.25Tanrıların hiç kullanmadığı para, makamlar gibi şeyler iyiyse, insanların hayatının tanrılarınkinden daha mutlu olacağını söylemiştik. Şunu da ekle: bedenlerden kurtulmuş ruhlar varlığını sürdürüyorsa, onları bedende bulundukları zamankinden daha mutlu bir durum beklemektedir. Oysa beden aracılığıyla kullandığımız şeyler iyiyse, ruhlar bedenden salıverildiğinde durumları daha kötü olacaktır; kapatılmış ve kuşatılmış ruhların özgür ve bütün evrene dağılmış ruhlardan daha mutlu olması ise inanılmaz bir şeydir.
Diximus futuram hominum feliciorem vitam quam deorum, si ea bona sunt, quorum nullus dis usus est, tamquam pecunia, honores. Adice nunc, quod si modo solutae corporibus animae manent, felicior illis status restat quam est, dum versantur in corpore. Atqui si ista bona sunt, quibus per corpora utimur, emissis erit peius, quod contra fidem est, feliciores esse liberis et in universum datis clausas et obsessas.
9.76.26Şunu da söylemiştim: hem insana hem dilsiz hayvanlara nasip olan şeyler iyiyse, dilsiz hayvanlar da mutlu bir hayat süreceklerdir; bu ise hiçbir biçimde olamaz. Ahlâken güzel olan uğruna her şeye katlanmak gerekir; ahlâken güzel olandan başka bir iyi olsaydı bunu yapmak gerekmezdi.
Bunları önceki mektubumda daha geniş işlemiş olsam da şimdi toparladım ve kısaca üzerinden geçtim.
Illud quoque dixeram, si bona sunt ea, quae tam homini contingunt quam mutis animalibus, et muta animalia beatam vitam actura; quod fieri nullo modo potest. Omnia pro honesto patienda sunt; quod non erat faciendum, si esset ullum aliud bonum quam honestum. Haec quamvis latius exsecutus essem priore epistula, constrinxi et breviter percucurri.
9.76.27Ama böyle bir kanaat sana asla doğru görünmeyecek, ruhunu yükseltip kendi kendine şunu sormadıkça: durum gerektirse, vatan uğruna ölmen ve bütün vatandaşların selametini kendi selametinle satın alman gerekse, boynunu yalnız sabırla değil, isteyerek de uzatır mısın? Bunu yapacaksan, başka bir iyi yoktur. Çünkü buna sahip olmak için her şeyi bırakıyorsun. Ahlâken güzel olanın gücünün ne kadar büyük olduğunu gör: bunu yapman gerektiğini öğrenir öğrenmez hemen yapacak olsan bile devlet uğruna ölürsün.
Numquam autem vera tibi opinio talis videbitur, nisi animum adleves et te ipse interroges, si res exegerit, ut pro patria moriaris et salutem omnium civium tua redimas, an porrecturus sis cervicem non tantum patienter, sed etiam libenter. Si hoc facturus es, nullum aliud bonum est. Omnia enim relinquis, ut hoc habeas. Vide quanta vis honesti sit: pro re publica morieris, etiam si statim facturus hoc eris, cum scieris tibi esse faciendum.
9.76.28Bazen en güzel bir işten, çok kısa ve geçici bir zamanda bile büyük bir sevinç duyulur; tamamlanan işin hiçbir meyvesi ölüp insanî işlerden ayrılmış olana ulaşmasa da, yapılacak işin düşüncesinin kendisi bile insana iyi gelir; cesur ve adil insan, ölümünün bedellerini, yani vatanın özgürlüğünü ve uğrunda canını verdiği herkesin selametini gözünün önüne koyduğunda en yüksek hazzın içindedir ve kendi tehlikesinin tadını çıkarır.
Interdum ex re pulcherrima magnum gaudium etiam exiguo tempore ac brevi capitur, et quamvis fructus operis peracti nullus ad defunctum exemptumque rebus humanis pertineat, ipsa tamen contemplatio futuri operis iuvat, et vir fortis ac iustus, cum mortis suae pretia ante se posuit, libertatem patriae, salutem omnium, pro quibus dependit animam, in summa voluptate est et periculo suo fruitur.
9.76.29Ama en büyük ve son bir işle uğraşmanın sağladığı bu sevinç elinden alınan kişi bile, doğru olanı ve saygıya uygun olanı yapmakla yetinerek hiç duraksamadan ölüme atılacaktır. Onu caydıracak birçok şeyi şimdi karşısına çıkar; de ki: "Yaptığın şeyi tez zamanda unutulma ve vatandaşların pek de minnet duymayan yargısı izleyecek." O sana şöyle cevap verecektir: "Bunların hepsi benim işimin dışındadır. Ben işin kendisine bakıyorum. Bunun ahlâken güzel olduğunu biliyorum. Bu yüzden beni nereye götürür, nereye çağırırsa oraya gelirim."
Sed ille quoque, cui hoc gaudium eripitur, quod tractatio operis maximi et ultimi praestat, nihil cunctatus desiliet in mortem facere recte pieque contentus. Oppone etiamnunc illi multa quae dehortentur, dic: factum tuum matura sequetur oblivio et parum grata existimatio civium; respondebit tibi: ista omnia extra opus meum sunt. Ego ipsum contemptor. Hoc esse honestum scio. Itaque quocumque ducit ac vocat, venio.
9.76.30Öyleyse tek iyi, yalnız tamamlanmış ruhun değil, soylu ve iyi yaradılışlı ruhun da hissettiği şeydir; geri kalanlar hafif ve değişkendir. Bu yüzden onlara kaygı içinde sahip olunur. Talihin yardımıyla bir yerde toplanmış olsalar bile, sahiplerinin üstüne ağır bir yük gibi çöker, onları hep ezerler, bazen de çarpıp parçalarlar.
Hoc ergo unum bonum est, quod non tantum perfectus animus, sed generosus quoque et indolis bonae sentit; cetera levia sunt, mutabilia. Itaque sollicite possidentis. Etiam si favente fortuna in unum congesta sunt, dominis suis incubant gravia et illos semper premunt, aliquando et inlidunt.
9.76.31Mor giysiler içinde gördüğün şu insanların hiçbiri mutlu değildir; tıpkı sahnede oyunun kendilerine asa ve pelerin verdiği kimselerin mutlu olmadığı gibi: halkın önünde gururla, yüksek ökçeli çizmeleriyle yürürler; sahneden çıkar çıkmaz çizmelerini çıkarıp kendi boylarına dönerler. Zenginliğin ve makamların daha yüksek bir zirveye koyduğu şu insanların hiçbiri büyük değildir. Öyleyse neden büyük görünüyor? Onu kaidesiyle birlikte ölçüyorsun. Cüce, bir dağın tepesinde dursa da büyük değildir; dev bir heykel ise bir kuyunun dibinde dursa bile büyüklüğünü korur.
Nemo ex istis, quos purpuratos vides, felix est, non magis quam ex illis, quibus sceptrum et chlamydem in scaena fabulae adsignant; cum praesente populo lati incesserunt et coturnati, simul exierunt, excalceantur et ad staturam suam redeunt. Nemo istorum, quos divitiae honoresque in altiore fastigio ponunt, magnus est. Quare ergo magnus videtur? Cum basi illum sua metiris. Non est magnus pumilio, licet in monte constiterit; colossus magnitudinem suam servabit, etiam si steterit in puteo.
9.76.32Şu yanılgıdan mustaribiz, şöyle aldatılıyoruz: kimseyi olduğu şeyle değerlendirmiyor, onu süsleyen şeyleri de ona ekliyoruz. Oysa bir insanı gerçekten değerlendirmek ve nasıl biri olduğunu bilmek istediğinde, onu çıplak incele: mirasını bıraksın, makamlarını ve talihin öteki yalanlarını bıraksın, bedenini bile soyunsun. Ruhuna bak: nasıl, ne kadar büyük; başkasınınkiyle mi büyük, kendisininkiyle mi?
Hoc laboramus errore, sic nobis imponitur, quod neminem aestimamus eo, quod est, sed adicimus illi et ea, quibus adornatus est. Atqui cum voles veram hominis aestimationem inire et scire, qualis sit, nudum inspice; ponat patrimonium, ponat honores et alia fortunae mendacia, corpus ipsum exuat. Animum intuere, qualis quantusque sit, alieno an suo magnus.
9.76.33Parıldayan kılıçlara gözünü kırpmadan bakıyorsa, canının ağızdan mı yoksa gırtlaktan mı çıkacağının kendisi için bir fark yaratmadığını biliyorsa, ona mesut de. Bedenine yapılacak işkenceler, hem tesadüfen gelenler hem de daha güçlü birinin haksızlığından gelenler ona bildirildiğinde, zincirleri, sürgünleri, insan zihinlerinin boş korkularını kaygısızca dinleyip şöyle diyorsa:
Hiçbir zahmetin, ey kız, yeni ya da beklenmedik bir yüzü çıkmaz karşıma; hepsini önceden kavradım, ruhumda kendimle birlikte yaşadım.
Sen bunları bugün bildiriyorsun; ben ise kendime hep bildirdim ve insanı insanın başına gelecek şeylere hazırladım.
Si rectis oculis gladios micantes videt et si scit sua nihil interesse, utrum anima per os an per iugulum exeat, beatum voca; si cum illi denuntiata sunt corporis tormenta et quae casu veniunt et quae potentioris iniuria, si vincula et exilia et vanas humanarum formidines mentium securus audit et dicit: Non ulla laborum, O virgo, nova mi facies inopinave surgit; Omnia praecepi atque animo mecum ipse peregi. Tu hodie ista denuntias; ego semper denuntiavi mihi et hominem paravi ad humana.
9.76.34Önceden düşünülmüş kötülüğün darbesi yumuşak iner. Ama ahmaklara ve talihe güvenenlere şeylerin her yüzü yeni ve beklenmedik görünür; bilgisizlerde kötülüğün büyük bir kısmı yeniliğidir. Bunu şuradan bilebilirsin: sert olduğunu düşündükleri şeylere, alıştıklarında daha cesaretle katlanırlar.
Praecogitati mali mollis ictus venit. At stultis et fortunae credentibus omnis videtur nova rerum et inopinata facies; magna autem pars est apud imperitos mali novitas. Hoc ut scias, ea quae putaverant aspera, fortius, cum adsuevere, patiuntur.
9.76.35Bu yüzden bilge gelecekteki kötülüklere alışır; başkalarının uzun süre katlanarak hafiflettiği şeyleri o uzun süre düşünerek hafifletir. Bazen bilgisizlerin şöyle dediğini duyarız: "Bunun başıma geleceğini biliyordum." Bilge ise her şeyin başına gelebileceğini bilir. Ne olursa olsun, "Biliyordum" der. Hoşça kal.
Ideo sapiens adsuescit futuris malis et quae alii diu patiendo levia faciunt, hic levia facit diu cogitando. Audimus aliquando voces imperitorum dicentium: sciebam hoc mihi restare; sapiens scit sibi omnia restare. Quicquid factum est, dicit: sciebam. Vale.
9.77.177. Mektup
Bugün birdenbire İskenderiye gemileri göründü; bunlar genellikle önden gönderilir ve arkadan gelecek filonun gelişini haber verir; onlara "posta gemileri" derler. Campania halkı onları görmekten hoşlanır; bütün kalabalık Puteoli'nin iskele direkleri üzerinde toplanır ve İskenderiye gemilerini, gemilerin büyük kalabalığı içinde bile yelkenlerinin türünden tanır. Çünkü cıvadra yelkenini yalnız onlar açabilir; açık denizde ise bütün gemiler açar.
Subito nobis hodie Alexandrinae naves apparuerunt, quae praemitti solent et nuntiare secuturae classis adventum; tabellarias vocant. Gratus illarum Campaniae aspectus est; omnis in pilis Puteolorum turba consistit et ex ipso genere velorum Alexandrinas quamvis in magna turba navium intellegit. Solis enim licet siparum intendere, quod in alto omnes habent naves.
9.77.2Hiçbir şey geminin yol almasına yelkenin en üst kısmı kadar yardım etmez; gemiyi en çok oradan itilir. Bu yüzden rüzgâr sertleşip gerektiğinden kuvvetli olduğunda seren indirilir; aşağıdan esen rüzgârın gücü daha azdır. Gemiler Capreae'ye ve
Pallas'ın fırtınalı tepesinden yükseklerden gözetlediği
buruna girdiklerinde, ötekilere ana yelkenle yetinmeleri emredilir; cıvadra yelkeni İskenderiye gemilerinin alametidir.
Nulla enim res aeque adiuvat cursum quam summa pars veli; illinc maxime navis urgetur. Itaque quotiens ventus increbruit maiorque est quam expedit, antemna summittitur; minus habet virium flatus ex humili. Cum intravere Capreas et promunturium, ex quo Alta procelloso speculatur vertice Pallas, ceterae velo iubentur esse contentae; siparum Alexandrinarum insigne est.
9.77.3Herkesin kıyıya koşturduğu bu telaşta tembelliğimden büyük bir haz duydum: yakınlarımdan mektuplar alacak olduğum hâlde, oradaki işlerimin durumunun ne olduğunu, bana ne getirdiklerini öğrenmek için acele etmedim. Uzun zamandır ne bir şey kaybediyorum ne kazanıyorum. Yaşlı olmasaydım da bunu böyle hissetmem gerekirdi; şimdi ise çok daha fazla. Ne kadar az şeyim olursa olsun, yine de artık yoldan çok yol azığım kalmış olurdu; özellikle de sonuna kadar yürümemizin gerekmediği bir yola girmiş olduğumuz için.
In hoc omnium discursu properandum ad litus magnam ex pigritia mea sensi voluptatem, quod epistulas meorum accepturus non properavi scire, quis illic esset rerum mearum status, quid adferrent; olim iam nec perit quicquam mihi nec adquiritur. Hoc, etiam si senex non essem, fuerat sentiendum; nunc vero multo magis. Quantulumcumque haberem, tamen plus iam mihi superesset viatici quam viae, praesertim cum eam viam simus ingressi, quam peragere non est necesse.
9.77.4Yolculuk, yarı yolda ya da hedeflenen yere varmadan durursan yarım kalır; hayat ise ahlâken güzelse yarım değildir. Nerede bitirirsen bitir, iyi bitirirsen bütündür. Çoğu zaman da cesaretle ve pek büyük olmayan sebeplerle bitirmek gerekir; çünkü bizi hayatta tutan sebepler de en büyük sebepler değildir.
Iter inperfectum erit, si in media parte aut citra petitum locum steteris; vita non est inperfecta, si honesta est. Ubicumque desines, si bene desines, tota est. Saepe autem et fortiter desinendum est et non ex maximis causis; nam nec eae maximae sunt, quae nos tenent.
9.77.5Yakından tanıdığın Tullius Marcellinus, gençliğinde sakin bir adamdı, çabuk yaşlandı; tedavisi olmayan bir hastalığa değil, ama uzun, sıkıntılı ve pek çok şey dayatan bir hastalığa yakalanınca ölümü düşünmeye başladı. Birçok dostunu topladı. Her biri ya ürkek olduğu için ona kendine öğütleyeceği şeyi öğütlüyor, ya da dalkavuk ve tatlı dilli olduğu için, düşünen adamın daha çok hoşuna gideceğini tahmin ettiği öğüdü veriyordu.
Tullius Marcellinus, quem optime noveras, adulescens quietus et cito senex, morbo et non insanabili correptus sed longo et molesto et multa imperante, coepit deliberare de morte. Convocavit complures amicos. Unusquisque aut quia timidus erat, id illi suadebat, quod sibi suasisset, aut quia adulator et blandus, id consilium dabat, quod deliberanti gratius fore suspicabatur;
9.77.6Stoacı bir dostumuz, seçkin bir insan ve onu layık olduğu sözlerle övecek olursam cesur ve gayretli bir adam, bence ona en iyi öğüdü verdi. Şöyle başladı: "Sevgili Marcellinus, büyük bir şey hakkında karar veriyormuşsun gibi kendini üzme. Yaşamak büyük bir şey değildir; bütün kölelerin yaşıyor, bütün hayvanlar yaşıyor; büyük olan ahlâken güzel bir biçimde, basiretle, cesaretle ölmektir. Ne zamandır aynı şeyi yaptığını düşün: yemek, uyku, şehvet; insan bu çemberde dönüp durur. Ölmeyi yalnız basiretli, cesur ya da mutsuz biri değil, bıkkın biri de isteyebilir."
amicus noster Stoicus, homo egregius et, ut verbis illum, quibus laudari dignus est, laudem, vir fortis ac strenuus, videtur mihi optime illum cohortatus. Sic enim coepit: Noli, mi Marcelline, torqueri, tamquam de re magna deliberes. Non est res magna vivere; omnes servi tui vivunt, omnia animalia; magnum est honeste mori, prudenter, fortiter. Cogita, quamdiu iam idem facias: cibus, somnus, libido, per hunc circulum curritur. Mori velle non tantum prudens aut fortis aut miser, etiam fastidiosus potest.
9.77.7Marcellinus'un öğüt verene değil, yardım edene ihtiyacı vardı; köleler ona boyun eğmek istemiyorlardı. Dostumuz önce onların korkusunu giderdi ve köle takımının ancak efendinin ölümünün isteyerek olup olmadığı belirsiz kaldığında tehlikeye girdiğini gösterdi; yoksa efendiyi öldürmek de, onu ölmekten alıkoymak da aynı ölçüde kötü bir örnek olurdu.
Non opus erat suasore illi, sed adiutore; servi parere nolebant. Primum detraxit illis metum et indicavit tunc familiam periculum adire, cum incertum esset, an mors domini voluntaria fuisset; alioqui tam mali exempli esse occidere dominum quam prohibere.
9.77.8Sonra Marcellinus'un kendisine şunu hatırlattı: yemek bittiğinde artıkların etrafta hizmet edenler arasında paylaştırılması gibi, hayat bittiğinde de bütün hayat boyunca hizmet etmiş olanlara bir şeyler uzatmak insanlığa aykırı değildir. Marcellinus yumuşak huylu ve kendi malından verirken bile cömert bir adamdı. Bu yüzden ağlayan kölelerine küçük paralar dağıttı, üstelik onları kendisi teselli etti.
Deinde ipsum Marcellinum admonuit non esse inhumanum, quemadmodum cena peracta reliquiae circumstantibus dividantur, sic peracta vita aliquid porrigi iis, qui totius vitae ministri fuissent. Erat Marcellinus facilis animi et liberalis, etiam cum de suo fieret. Minutas itaque summulas distribuit Sentibus servis et illos ultro consolatus est.
9.77.9Ne kılıca ihtiyacı oldu ne de kan dökmeye; üç gün yemedi ve yatak odasının içine bir çadır kurulmasını emretti. Sonra bir küvet getirildi; içinde uzun süre yattı, üstüne arada bir sıcak su döküldükçe yavaş yavaş tükendi; söylediğine göre, belli bir haz da duyarak: yumuşak bir çözülmenin genellikle verdiği, bazen bayılmış olan bizlerin de tanıdığı bir haz.
Non fuit illi opus ferro, non sanguine; triduo abstinuit et in ipso cubiculo poni tabernaculum iussit. Solium deinde inlatum est, in quo diu iacuit et calda subinde suffusa paulatim defecit, ut aiebat, non sine quadam voluptate, quam adferre solet lenis dissolutio non inexperta nobis, quos aliquando liquit animus.
9.77.10Hoşuna gidecek bir hikâyeye daldım. Çünkü dostunun ölümünün zor ve acıklı olmadığını öğreniyorsun. Ölümü kendi seçmiş olsa da, pek yumuşak bir biçimde ayrıldı, hayattan kayıp gitti. Ama bu hikâye faydasız da olmayacak. Çünkü zorunluluk sık sık böyle örnekler ister. Çoğu zaman ölmemiz gerekir, ama istemeyiz; ölürüz, ama istemeyiz.
In fabellam excessi non ingratam tibi. Exitum enim amici tui cognosces non difficilem nec miserum. Quamvis enim mortem sibi consciverit, tamen mollissime excessit et vita elapsus est. Sed ne inutilis quidem haec fabella fuerit. Saepe enim talia exempla necessitas exigit. Saepe debemus mori nec volumus, morimur nec volumus.
9.77.11Kimse bir gün ölmesi gerektiğini bilmeyecek kadar bilgisiz değildir; yine de ölüm yaklaştığında kaçamak yapar, titrer, ağlar. Bin yıl önce yaşamadı diye ağlayan kişi sana herkesten ahmak görünmez mi? Bin yıl sonra yaşamayacak diye ağlayan da aynı ölçüde ahmaktır. Bunlar eşittir: olmayacaksın, olmadın da. İki zaman da sana yabancıdır.
Nemo tam imperitus est, ut nesciat quandoque moriendum; tamen cum prope accessit, tergiversatur, tremit, plorat. Nonne tibi videbitur stultissimus omnium, qui flevit, quod ante annos mille non vixerat? Aeque stultus est, qui fiet, quod post annos mille non vivet. Haec paria sunt; non eris nec fuisti. Utrumque tempus alienum est.
9.77.12Bu noktanın içine atıldın; onu uzatsan bile, nereye kadar uzatacaksın? Neden ağlıyorsun? Neyi diliyorsun? Boşuna uğraşıyorsun.
Tanrıların kararlarının dualarla eğileceğini umma.
Onlar sabit ve kesindir, büyük ve ebedî bir zorunlulukla yürürler. Her şeyin gittiği yere gideceksin. Senin için bunda yeni olan ne? Bu kanunla doğdun. Bu babanın başına geldi, annenin, atalarının, senden önceki herkesin, senden sonraki herkesin başına gelecek. Yenilmez ve hiçbir güçle değiştirilemez bir zincir her şeyi bağlamış, sürükleyip götürüyor.
In hoc punctum coniectus es, quod ut extendas, quo usque extendes? Quid fles? Quid optas? Perdis operam. Desine fata deum flecti sperare precando. Rata et fixa sunt et magna atque aeterna necessitate ducuntur. Eo ibis, quo omnia eunt. Quid tibi novi est? Ad hanc legem natus es. Hoc patri tuo accidit, hoc matri, hoc maioribus, hoc omnibus ante te, hoc omnibus post te. Series invicta et nulla mutabilis ope inligavit ac trahit cuncta.
9.77.13Ölecek olanlardan ne büyük bir halk seni izleyecek! Ne büyük bir halk sana eşlik edecek! Sanırım binlerce kişi seninle birlikte ölseydi daha cesur olurdun. Oysa sen ölmekte tereddüt ettiğin şu anda binlerce insan ve hayvan çeşit çeşit biçimde son nefesini veriyor. Peki sen hep doğru gittiğin yere bir gün varacağını sanmıyor muydun? Sonu olmayan yol yoktur.
Quantus te populus moriturorum sequetur? Quantus comitabitur? Fortior, ut opinor, esses, si multa milia tibi commorerentur; atqui multa milia et hominum et animalium hoc ipso momento, quo tu mori dubitas, animam variis generibus emittunt. Tu autem non putabas te aliquando ad id perventurum, ad quod semper ibas? Nullum sine exitu iter est.
9.77.14Şimdi sana büyük adamlardan örnekler anlatacağımı mı sanıyorsun? Çocuklardan anlatacağım. Henüz ergenliğe ermemiş o Lakonyalı çocuk anılır: esir düşünce kendi Dor lehçesiyle "Köle olmayacağım!" diye haykırıyordu; sözüne de sadık kaldı: ona bir köle işi, aşağılayıcı bir hizmet buyrulur buyrulmaz (lazımlık getirmesi emredilmişti), başını duvara çarpıp parçaladı.
Exempla nunc magnorum virorum me tibi iudicas relaturum? Puerorum referam. Lacon ille memoriae traditur inpubis adhuc, qui captus clamabat non serviam sua illa Dorica lingua, et verbis fidem inposuit; ut primum iussus est servili fungi et contumelioso ministerio, adferre enim vas obscenum iubebatur, inlisum parieti caput rupit.
9.77.15Özgürlük bu kadar yakındayken birisi yine de köle mi olur? Oğlunun böyle ölmesini, uyuşukluk içinde yaşlanmasına yeğlemez miydin? Öyleyse cesaretle ölmek bir çocuğun bile işiyse, neden tedirgin oluyorsun? Diyelim ki izlemek istemiyorsun; sürüklenirsin. Başkasının elinde olanı kendi elinde kıl. "Köle değilim" demek için bir çocuğun yürekliliğine bürünmeyecek misin? Zavallı, insanlara kölesin, şeylere kölesin, hayata kölesin. Çünkü ölme yiğitliği yoksa, hayat köleliktir.
Tam prope libertas est; et servit aliquis? Ita non sic perire filium tuum malles quam per inertiam senem fieri? Quid ergo est, cur perturberis, si mori fortiter etiam puerile est? Puta nolle te sequi; duceris. Fac tui iuris, quod alieni est. Non sumes pueri spiritum, ut dicas non servio? Infelix, servis hominibus, servis rebus, servis vitae. Nam vita, si moriendi virtus abest, servitus est.
9.77.16Beklemen için bir sebep var mı? Seni oyalayan ve alıkoyan hazların kendisini tükettin. Hiçbiri senin için yeni değil, hiçbiri doygunluğun kendisiyle artık iğrenç olmamış değil. Şarabın tadını, ballı şarabın tadını biliyorsun. Mesanenden yüz testi mi geçiyor bin testi mi, hiç fark etmez; sen bir süzgeçsin. İstiridyenin, barbunyanın tadını çok iyi biliyorsun; sefahatin sana gelecek yıllar için dokunulmamış hiçbir şey bırakmadı; oysa senin istemeye istemeye koparıldığın şeyler bunlar.
Ecquid habes, propter quod expectes? Voluptates ipsas, quae te morantur ac retinent, consumpsisti. Nulla tibi nova est, nulla non iam odiosa ipsa satietate. Quis sit vini, quis mulsi sapor, scis. Nihil interest, centum per vesicam tuam an mille amphorae transeant; saccus es. Quid sapiat ostreum, quid mullus, optime nosti; nihil tibi luxuria tua in futuros annos intactum reservavit; atqui haec sunt, a quibus invitus divelleris.
9.77.17Elinden alınacak diye üzüldüğün başka ne var? Dostlar mı? Sana kim dost olabilir ki? Vatan mı? Akşam yemeğini geciktirecek kadar ona değer veriyor musun? Güneş mi? Elinden gelse onu söndürürdün. Işığa layık ne yaptın ki? İtiraf et: ölmekte ağırdan alman senatoya, foruma ya da tabiatın kendisine duyduğun özlemden değil; hiçbir şey bırakmadığın çarşıyı istemeye istemeye bırakıyorsun.
Quid est aliud, quod tibi eripi doleas? Amicos? Quis enim tibi potest amicus esse? Patriam? Tanti enim illam putas, ut tardius cenes? Solem? Quem, si posses, extingueres. Quid enim umquam fecisti luce dignum? Confitere non curiae te, non fori, non ipsius rerum naturae desiderio tardiorem ad moriendum fieri; invitus relinquis macellum, in quo nihil reliquisti.
9.77.18Ölümden korkuyorsun; ama mantar ziyafetinin ortasında onu nasıl da hor görüyorsun! Yaşamak istiyorsun; nasıl yaşanacağını biliyor musun ki? Ölmekten korkuyorsun; peki ne? Bu hayat bir ölüm değil mi? Gaius Caesar Latina yolundan geçerken, mahkûm kafilesinden sakalı göğsüne kadar inmiş yaşlı biri ondan ölüm dilediğinde, Caesar "Yani şimdi yaşıyor musun?" demişti. İmdadına ölümün yetişeceği bu insanlara da bu cevap verilmeli: "Ölmekten korkuyorsun; yani şimdi yaşıyor musun?"
Mortem times; at quomodo illam media boletatione contemnis? Vivere vis; scis enim? Mori times; quid porro? Ista vita non mors est? C Caesar, cum illum transeuntem per Latinam viam unus ex custodiarum agmine demissa usque in pectus vetere barba rogaret mortem: nunc enim, inquit, vivis? Hoc istis respondendum est, quibus succursura mors est: mori times; nunc enim vivis?
9.77.19"Ama ben," diyor, "yaşamak istiyorum, çünkü ahlâken güzel birçok şey yapıyorum. Sadakatle ve gayretle yerine getirdiğim hayat vazifelerini istemeye istemeye bırakıyorum." Ne? Ölmenin de hayatın vazifelerinden biri olduğunu bilmiyor musun? Hiçbir vazifeyi yarım bırakmıyorsun. Çünkü tamamlaman gereken belli bir sayı konmuş değildir.
Sed ego, inquit, vivere volo, qui multa honeste facio. Invitus relinquo officia vitae, quibus fideliter et industrie fungor. Quid? Tu nescis unum esse ex vitae officiis et mori? Nullum officium relinquis. Non enim certus numerus, quem debeas explere, finitur.
9.77.20Kısa olmayan hayat yoktur. Çünkü evrenin tabiatına bakarsan, Nestor'un hayatı da, mezar taşına doksan dokuz yıl yaşadığının yazılmasını emreden Sattia'nınki de kısadır. Birinin uzun yaşlılığıyla övündüğünü görürsün. Yüzüncü yılı doldurmak nasip olsaydı, onu kim çekebilirdi? Hayat da bir tiyatro oyunu gibidir: ne kadar uzun değil, ne kadar iyi oynandığı önemlidir. Nerede bitirdiğinin hiçbir önemi yok. Nerede istersen orada bitir; yeter ki güzel bir son koy. Hoşça kal.
Nulla vita est non brevis. Nam si ad naturam rerum respexeris, etiam Nestoris et Sattiae brevis est, quae inscribi monumento suo iussit annis se nonaginta novem vixisse. Vides aliquem gloriari senectute longa. Quis illam ferre potuisset, si contigisset centesimum implere? Quomodo fabula, sic vita non quam diu, sed quam bene acta sit, refert. Nihil ad rem pertinet, quo loco desinas. Quocumque voles desine; tantum bonam clausulam inpone. Vale.
9.78.178. Mektup
Sık sık nezleye ve uzun süren, alışkanlık hâline gelmiş nezlelerin ardından gelen hafif ateşlere yakalanmana daha çok üzülüyorum, çünkü bu tür rahatsızlığı ben de yaşadım. Başlangıçta onu hafife aldım; gençliğim hâlâ haksızlıklara dayanabiliyor, hastalıklara karşı inatla direnebiliyordu. Sonra yenik düştüm; öyle bir hâle geldim ki aşırı zayıflamış olarak bütünüyle nezleye dönmüştüm.
Vexari te destillationibus crebris ac febriculis, quae longas destillationes et in consuetudinem adductas secuntur, eo molestius mihi est, quia expertus sum hoc genus valetudinis, quod inter initia contempsi; poterat adhuc adulescentia iniurias ferre et se adversus morbos contumaciter gerere. Deinde succubui et eo perductus sum, ut ipse destillarem ad summam maciem deductus.
9.78.2Sık sık hayatıma son vermeye niyetlendim; beni çok şefkatli babamın yaşlılığı alıkoydu. Çünkü kendimin ne kadar cesaretle ölebileceğimi değil, onun beni kaybetmeye ne kadar cesaretle dayanamayacağını düşündüm. Bu yüzden kendime yaşamayı buyurdum. Çünkü bazen yaşamak da cesaretle davranmaktır.
Saepe impetum cepi abrumpendae vitae; patris me indulgentissimi senectus retinuit. Cogitavi enim non quam fortiter ego mori possem, sed quam ille fortiter desiderare non posset. Itaque imperavi mihi, ut viverem. Aliquando enim et vivere fortiter facere est.
9.78.3O zaman bana neyin teselli verdiğini söyleyeyim; ama önce şunu söyleyeyim: avunduğum bu şeylerin kendisi bir ilaç gücü taşıyordu. Ahlâken güzel avuntular ilaç yerine geçer; ruhu dikleştiren her şey bedene de fayda verir. Çalışmalarımız benim selametim oldu. Ayağa kalkmamı, iyileşmemi felsefeye borçluyum. Hayatımı ona borçluyum; ona borçlu olduğum şeylerin en küçüğü de budur.
Quae mihi tunc fuerint solacio dicam, si prius hoc dixero, haec ipsa, quibus adquiescebam, medicinae vim habuisse. In remedium cedunt honesta solacia, et quicquid animum erexit, etiam corpori prodest. Studia mihi nostra saluti fuerunt. Philosophiae acceptum fero, quod surrexi, quod convalui. Illi vitam debeo et nihil illi minus debeo.
9.78.4Sağlığıma kavuşmamda dostların da büyük katkısı oldu; öğütleri, başımda bekleyişleri, sohbetleriyle rahatlıyordum. Lucilius, insanların en iyisi, hiçbir şey hastayı dostların sevgisi kadar onarmaz ve desteklemez; hiçbir şey ölüm beklentisini ve korkusunu onun kadar gizlice elinden almaz. Onları geride sağ bırakırken öldüğümü düşünmüyordum. Diyorum ki, onlarla birlikte değil, onlar aracılığıyla yaşayacağımı sanıyordum. Bana ruhumu döküp saçmıyor, onlara emanet ediyormuşum gibi geliyordu.
Bunlar bana kendime yardım etme ve her işkenceye katlanma iradesini verdi; yoksa ölme isteğini bir kenara atmışken yaşama isteğinden de yoksun olmak en büyük sefalettir.
Multum mihi contulerunt ad bonam valetudinem amici, quorum adhortationibus, vigiliis, sermonibus adlevabar. Nihil aeque, Lucili, virorum optime, aegrum reficit atque adiuvat quam amicorum adfectus; nihil aeque expectationem mortis ac metum subripit. Non iudicabam me, cum illos superstites relinquerent mori. Putabam, inquam, me victurum non cum illis, sed per illos. Non effundere mihi spiritum videbar, sed tradere. Haec mihi dederunt voluntatem adiuvandi me et patiendi omne tormentum; alioqui miserrimum est, cum animum moriendi proieceris, non habere vivendi.
9.78.5Öyleyse sen de bu ilaçlara başvur. Hekim sana ne kadar yürüyeceğini, ne kadar idman yapacağını gösterecek; uyuşuk bir sağlığın kaydığı tembelliğe kapılmamanı, daha yüksek sesle okumanı ve yolu da haznesi de zorlanan soluğunu çalıştırmanı, gemiyle yolculuk edip iç organlarını yumuşak bir sallantıyla sarsmanı; hangi yiyecekleri yiyeceğini, güç kazanmak için şarabı ne zaman çağıracağını, öksürüğünü kışkırtıp şiddetlendirmesin diye ne zaman keseceğini söyleyecek. Ben ise sana yalnız bu hastalığın değil, bütün hayatın ilacı olan şeyi öğütlüyorum: ölümü hor gör. Ölüm korkusundan kurtulduğumuzda hiçbir şey keder vermez.
Ad haec ergo remedia te confer. Medicus tibi quantum ambules, quantum exercearis, monstrabit; ne indulgeas otio, ad quod vergit iners valetudo; ut legas clarius et spiritum, cuius iter ac receptaculum laborat, exerceas; ut naviges et viscera molli iactatione concutias; quibus cibis utaris, vinum quando virium causa advoces, quando intermittas, ne inritet et exasperet tussim. Ego tibi illud praecipio, quod non tantum huius morbi, sed totius vitae remedium est: contemne mortem. Nihil triste est, cum huius metum effugimus.
9.78.6Her hastalıkta şu üç şey ağırdır: ölüm korkusu, bedenin acısı, hazların kesilmesi. Ölüm hakkında yeterince söylendi; yalnız şunu diyeceğim: bu korku hastalığın değil, tabiatın korkusudur. Hastalık birçoklarının ölümünü geciktirdi; ölüyor görünmek onların kurtuluşu oldu. Hasta olduğun için değil, yaşadığın için öleceksin. İyileşsen de bu şey seni bekliyor; iyileştiğinde ölümden değil, hastalıktan kurtulmuş olacaksın.
Tria haec in omni morbo gravia sunt: metus mortis, dolor corporis, intermissio voluptatum. De morte satis dictum est; hoc unum dicam, non morbi hunc esse sed naturae metum Multorum mortem distulit morbus et saluti illis fuit videri perire. Morieris, non quia aegrotas, sed quia vivis. Ista te res et sanatum manet; cum convalueris, non mortem, sed valetudinem effugies.
9.78.7Şimdi hastalığın asıl sıkıntısına dönelim: hastalık büyük ıstıraplar getirir. Ama aralar onları katlanılabilir kılar. Çünkü en şiddetli acının gerginliği bir sona ulaşır. Kimse hem çok şiddetli hem de uzun süre acı çekemez; bizi en çok seven tabiat bizi öyle düzenlemiştir ki acıyı ya katlanılabilir ya da kısa kılmıştır.
Ad illud nunc proprium incommodum revertamur: magnos cruciatus habet morbus. Sed hos tolerabiles intervalla faciunt. Nam summi doloris intentio invenit finem. Nemo potest valde dolere et diu; sic nos amantissima nostri natura disposuit, ut dolorem aut tolerabilem aut brevem faceret.
9.78.8En büyük acılar bedenin en etsiz kısımlarında ortaya çıkar: sinirler, eklemler ve ince olan her şey, dar bir yerde bir bozukluk kaptığında en şiddetli biçimde azar. Ama bu kısımlar çabucak uyuşur ve acının kendisiyle acıyı hissetmeyi yitirir: ya soluk tabiî akışından alıkonup kötüleşince, onu güçlü kılan ve bizi uyaran gücünü kaybettiği için; ya da bozulmuş sıvı, akıp toplanacak bir yer bulamayınca kendi kendini ezdiği ve fazlasıyla doldurduğu kısımlardan hissi söküp attığı için.
Maximi dolores consistunt in macerrimis corporis partibus; nervi articulique et quicquid aliud exile est, acerrime saevit, eum in arto vitia concepit. Sed cito hae partes obstupescunt et ipso dolore sensum doloris amittunt, sive quia spiritus naturali prohibitus cursu et mutatus in peius vim suam, qua viget admonetque nos, perdit, sive quia corruptus umor, cum desiit habere, quo confluat, ipse se elidit et iis, quae nimis implevit, excutit sensum.
9.78.9Ayak ve el gutu, omurların ve sinirlerin her türlü acısı da böyle, ıstırap verdikleri kısımları uyuşturduklarında dinlenmeye girer. Bunların hepsinde ilk kaşıntılı sızı insanı hırpalar, atılım zamanla söner ve acının sonu uyuşmaktır. Diş, göz ve kulak acısı da tam bedenin dar yerlerinde doğduğu için en keskin acıdır; vallahi, baş acısından da aşağı kalmaz. Ama daha da şiddetlenirse sayıklamaya ve uyuşukluğa dönüşür.
Sic podagra et cheragra et omnis vertebrarum dolor nervorumque interquiescit, cum illa, quae torquebat, hebetavit; omnium istorum prima verminatio vexat, impetus mora extinguitur et finis dolendi est optorpuisse. Dentium, oculorum, aurium dolor ob hoc ipsum acutissimus est, quod inter angusta corporis nascitur, non minus, mehercule, quam capitis ipsius; sed si incitatior est, in alienationem soporemque convertitur.
9.78.10Öyleyse büyük acının şu tesellisi vardır: onu fazlasıyla hissedersen, hissetmeyi bırakman kaçınılmazdır. Bilgisizleri bedenin sıkıntısında asıl zor durumda bırakan şudur: ruhla yetinmeye alışmamışlardır. Bedenle fazla haşır neşir olmuşlardır. Bu yüzden büyük ve basiretli insan ruhunu bedenden ayırır; daha iyi ve ilâhî olan kısımla çok, bu yakınıp duran kırılgan kısımla gerektiği kadar uğraşır.
Hoc itaque solacium vasti doloris est, quod necesse est desinas illum sentire, si nimis senseris. Illud autem est, quod imperitos in vexatione corporis male habet: non adsueverunt animo esse contenti. Multum illis cum corpore fuit. Ideo vir magnus ac prudens animum diducit a corpore et multum cum meliore ac divina parte versatur, cum hac querula et fragili quantum necesse est.
9.78.11"Ama," diyor, "alışılmış hazlardan yoksun kalmak, yiyecekten uzak durmak, susuz ve aç kalmak sıkıntılı." Bunlar perhizin başında ağırdır. Sonra, arzu duymamızı sağlayan şeylerin kendisi yorulup tükendiğinde arzu da gevşer; o zaman mide huysuzlaşır, o zaman yemeğe duyulan iştah tiksintiye dönüşür. İsteklerin kendisi ölür. Arzulamayı bıraktığın şeyden yoksun kalmak ise acı değildir.
Sed molestum est, inquit, carere adsuetis voluptatibus, abstinere cibo, sitire, esurire. Haec prima abstinentia gravia sunt. Deinde cupiditas relanguescit ipsis per quae cupimus fatigatis ac deficientibus; inde morosus est stomachus, inde cuius fuit aviditas cibi, odium est. Desideria ipsa moriuntur. Non est autem acerbum carere eo, quod cupere desieris.
9.78.12Şunu da ekle: kesintiye uğramayan ya da en azından hafiflemeyen acı yoktur. Şunu da ekle: gelecek acıya karşı önlem almak ve yaklaşan acıya ilaçlarla karşı koymak mümkündür. Çünkü önceden işaret vermeyen acı yoktur, özellikle alışılmış biçimde geri gelen acı. Hastalığa katlanmak, onun en son tehdit ettiği şeyi hor görürsen katlanılabilir bir şeydir.
Adice, quod nullus non intermittitur dolor aut certe remittitur. Adice, quod licet cavere venturum et obsistere inminenti remediis. Nullus enim non signa praemittit, utique qui ex solito revertitur. Tolerabilis est morbi patientia, si contempseris id quod extremum minatur.
9.78.13Dertlerini kendi elinle ağırlaştırma, kendine yakınmalarla yük olma. Kanaat ona bir şey eklemezse acı hafiftir; buna karşılık kendini yüreklendirmeye başlar da "Bu bir şey değil, en azından önemsiz bir şey; dayanalım, şimdi geçer" dersen, onu hafif sandıkça hafif kılarsın. Her şey kanaate bağlıdır; ona yalnız hırs, sefahat ve açgözlülük bakmaz. Kanaate göre acı çekeriz. Herkes inandığı kadar mutsuzdur.
Noli mala tua facere tibi ipse graviora et te querellis onerare. Levis est dolor, si nihil illi opinio adiecerit; contra, si exhortari te coeperis ac dicere: Nihil est aut certe exiguum est. Duremus; iam desinet; levem illum, dum putas, facies. Omnia ex opinione suspensa sunt; non ambitio tantum ad illam respicit et luxuria et avaritia. Ad opinionem dolemus. Tam miser est quisque quam credidit.
9.78.14Bence geçmiş acılardan yakınmayı ve şu sözleri de bırakmak gerekir: "Hiç kimsenin durumu benimkinden kötü olmadı. Ne ıstıraplar, ne büyük dertler çektim! Kimse ayağa kalkacağımı sanmıyordu. Yakınlarım kaç kez beni ölmüş sayıp ağladı, hekimler kaç kez beni bıraktı! İşkence sehpasına konanlar bile böyle parçalanmaz." Bunlar doğru olsa bile geçip gitmiştir. Geçmiş acıları yeniden deşmenin, bir zamanlar mutsuz oldun diye şimdi mutsuz olmanın ne faydası var? Hem herkes kendi dertlerine çok şey ekler ve kendine yalan söyler. Sonra, katlanması acı olan şeye katlanmış olmak tatlıdır; insanın kendi derdinin sona ermesine sevinmesi tabiidir.
Öyleyse iki şeyi kesip atmak gerekir: gelecekten korkuyu ve eski sıkıntının hatırasını; biri artık beni ilgilendirmiyor, öteki henüz ilgilendirmiyor.
Detrahendas praeteritorum dolorum conquestiones puto et illa verba: Nulli umquam fuit peius. Quos cruciatus, quanta mala pertuli! Nemo me surrecturum putavit. Quotiens deploratus sum a meis, quotiens a medicis relictus! In eculeum inpositi non sic distrahuntur. Etiam si sunt vera ista, transierunt. Quid iuvat praeteritos dolores retractare et miserum esse, quia fueris? Quid, quod nemo non multum malis suis adicit et sibi ipse mentitur? Deinde quod acerbum fuit ferre, tulisse iucundum est; naturale est mali sui fine gaudere. Circumcidenda ergo duo sunt, et futuri timor et veteris incommodi memoria; hoc ad me iam non pertinet, illud nondum.
9.78.15Güçlüklerin tam içindeyken insan şöyle desin:
Belki bir gün bunları hatırlamak bile hoş gelecek.
Bütün ruhuyla onlara karşı savaşsın; geri çekilirse yenilir, acısına karşı kendini gererse yener. Şimdi çoğu kimse bunu yapıyor: karşı konması gereken yıkımı kendi üstüne çekiyor. Seni ezen, tepende asılı duran, sıkıştıran şeyden kaçmaya başlarsan peşinden gelir ve üstüne daha ağır çöker; karşısında durur ve direnmek istersen geri püskürtülür.
In ipsis positus difficultatibus dicat: Forsan et haec olim meminisse iuvabit. Toto contra ille pugnet animo; vincetur, si cesserit, vincet, si se contra dolorem suum intenderit. Nunc hoc plerique faciunt, ad trahunt in se ruinam, cui obstandum est. Istud quod premit, quod inpendet, quod urget, si subducere te coeperis, sequetur et gravius incumbet; si contra steteris et obniti volueris, repelletur.
9.78.16Atletler yüzlerine, bütün bedenlerine ne kadar darbe alırlar! Yine de şan arzusuyla her işkenceye katlanırlar; bunlara yalnız dövüştükleri için değil, dövüşebilmek için de katlanırlar. Antrenmanın kendisi bir işkencedir. Biz de her şeyin üstesinden gelelim; bizim ödülümüz ne bir taç ne bir palmiye dalı ne de adımızın ilanı için susturan bir borazancıdır; ödülümüz fazilet, ruhun sağlamlığı ve talih bir kez bir mücadelede yenildiğinde geri kalan zaman için kazanılmış bir barıştır.
Athletae quantum plagarum ore, quantum toto corpore excipiunt? Ferunt tamen omne tormentum gloriae cupiditate nec tantum quia pugnant, ista patiuntur, sed ut pugnent. Exercitatio ipsa tormentum est. Nos quoque evincamus omnia, quorum praemium non corona nec palma est nec tubicen praedicationi nominis nostri silentium faciens, sed virtus et firmitas animi et pax in ceterum parta, si semel in aliquo certamine debellata fortuna est.
9.78.17"Şiddetli bir acı hissediyorum." Peki ne? Kadın gibi katlanırsan hissetmez misin? Düşman kaçanlar için nasıl daha tehlikeliyse, her tesadüfî sıkıntı da geri çekilene ve sırtını dönene daha çok yüklenir. "Ama ağır." Ne yani? Biz hafif şeyleri taşımak için mi güçlüyüz? Hastalığın uzun mu, yoksa şiddetli ve kısa mı olmasını istersin? Uzunsa arası olur, toparlanmaya fırsat verir, çok zaman bağışlar; yükseldiği gibi alçalması da kaçınılmazdır. Kısa ve şiddetli hastalık ise iki şeyden birini yapar: ya kendisi söner ya da seni söndürür. Onun olmamasıyla benim olmamam arasında ne fark var? İkisinde de acı çekmenin sonu vardır.
Dolorem gravem sentio. Quid ergo? Non sentis, si illum muliebriter tuleris? Quemadmodum perniciosior est hostis fugientibus, sic omne fortuitum incommodum magis instat cedenti et averso. Sed grave est. Quid? Nos ad hoc fortes sumus, ut levia portemus? Utrum vis longum esse morbum an concitatum et brevem? Si longus est, habet intercapedinem, dat refectioni locum, multum temporis donat, necesse est, ut exurgit, et desinat. Brevis morbus ac praeceps alterutrum faciet: aut extinguetur aut extinguet. Quid autem interest, non sit an non sim? In utroque finis dolendi est.
9.78.18Ruhu başka düşüncelere çevirmenin ve acıdan uzaklaşmanın da faydası olacaktır. Ahlâken güzel, cesur olarak ne yaptığını düşün; kendi içinde iyi rollerini gözden geçir. Belleğini en çok hayranlık duyduğun şeylere dağıt. O zaman en cesur insanlar ve acıyı yenenler aklına gelsin: varislerinin kesilmesi için bacağını uzatırken kitap okumayı sürdüren adam; tam da bu yüzden öfkelenen işkenceciler zalimliklerinin bütün aletlerini onun üstünde denerken gülmeyi bırakmayan adam. Gülüşle yenilmiş olan acı, akılla mı yenilmeyecek?
Illud quoque proderit, ad alias cogitationes avertere animum et a dolore discedere. Cogita quid honeste, quid fortiter feceris; bonas partes tecum ipse tracta. Memoriam in ea, quae maxime miratus es, sparge. Tunc tibi fortissimus quisque et victor doloris occurrat: ille, qui cum varices exsecandas praeberet, legere librum perseveravit; ille, qui non desiit ridere, cum hoc ipsum irati tortores omnia instrumenta crudelitatis suae experirentur. Non vincetur dolor ratione, qui victus est risu?
9.78.19Şimdi istediğin her şeyi sayabilirsin: nezleleri, iç organlardan parçalar söktüren durmak bilmez öksürüğün şiddetini, göğsün içini yakan ateşi, susuzluğu, eklemler yerinden çıkarak iki yana bükülmüş uzuvları; alev, işkence sehpası, kızgın demir levhalar ve şişmiş yaraların üstüne bastırılıp onları yenileyen, daha derine işleyen şey bunlardan daha fazlasıdır. Yine de bunların arasında biri inlemedi. Az mı? Yalvarmadı. Az mı? Soruya cevap vermedi. Az mı? Güldü, hem de yürekten. Bundan sonra sen de acıyla alay etmek istemez misin?
Quicquid vis nunc licet dicas, destillationes et vim continuae tussis egerentem viscerum partes et febrem praecordia ipsa torrentem et sitim et artus in diversum articulis exeuntibus tortos; plus est flamma et eculeus et lammina et vulneribus ipsis intumescentibus quod illa renovaret et altius urgeret inpressum. Inter haec tamen aliquis non gemuit. Parum est; non rogavit. Parum est; non respondit. Parum est; risit et quidem ex animo. Vis tu post hoc dolorem deridere?
9.78.20"Ama hastalık," diyor, "hiçbir şey yapmama izin vermiyor; beni bütün vazifelerimden kopardı." Rahatsızlık bedenini tutuyor, ruhunu değil. Bu yüzden koşucunun ayaklarını ağırlaştırır, kunduracının ya da zanaatkârın ellerine engel olur; ama ruhunu kullanmaya alışkınsan öğüt verirsin, öğretirsin, dinlersin, öğrenirsin, araştırırsın, hatırlarsın. Dahası var: ölçülü bir hasta olursan hiçbir şey yapmadığını mı sanıyorsun? Hastalığın yenilebileceğini ya da en azından ona katlanılabileceğini göstereceksin.
Sed nihil, inquit, agere sinit morbus, qui me omnibus abduxit officiis. Corpus tuum valetudo tenet, non et animum. Itaque cursoris moratur pedes, sutoris aut fabri manus inpediet; si animus tibi esse in usu solet, suadebis docebis, audies disces, quaeres recordaberis. Quid porro? Nihil agere te credis, si temperans aeger sis? Ostendes morbum posse superari vel certe sustineri.
9.78.21İnan bana, faziletin yatakta da yeri vardır. Yalnız silahlar ve savaş safları canlı ve dehşetler karşısında yenilmeyen bir ruhun kanıtını vermez; cesur insan yorganının altında da kendini gösterir. Yapacak bir işin var: hastalıkla iyi güreş. Seni hiçbir şey zorlamazsa, hiçbir şey seni yalvartamazsa, parlak bir örnek ortaya koyarsın. Hastayken seyredilseydik ne büyük bir şan malzemesi olurdu! Kendini kendin seyret, kendini kendin öv.
Est, mihi crede, virtuti etiam in lectulo locus. Non tantum arma et acies dant argumenta alacris animi indomitique terroribus; et in vestimentis vir fortis apparet. Habes, quod agas: bene luctare cum morbo. Si nihil te coegerit, si nihil exoraverit, insigne prodis exemplum. O quam magna erat gloriae materia, si spectaremur aegri! Ipse te specta, ipse te lauda.
9.78.22Ayrıca hazların iki türü vardır. Hastalık bedensel hazları durdurur, ama ortadan kaldırmaz. Hatta doğru değerlendirirsen onları kışkırtır: susamış olana içmek daha çok iyi gelir, aç olana yemek daha hoş gelir. Perhizden sonra nasip olan her şey daha bir iştahla yenir. Ruhun daha büyük ve daha kesin olan hazlarını ise hiçbir hekim hastaya yasaklamaz. Bunların peşinden giden ve onları iyi anlayan herkes, hislerin bütün okşayışlarını hor görür.
Praeterea duo genera sunt voluptatum. Corporales morbus inhibet, non tamen tollit. Immo, si verum aestimes, incitat; magis iuvat bibere sitientem; gratior est esurienti cibus. Quicquid ex abstinentia contigit, avidius exciditur. Illas vero animi voluptates, quae maiores certioresque sunt, nemo medicus aegro negat. Has quisquis sequitur et bene intellegit, omnia sensuum blandimenta contemnit.
9.78.23"Ah zavallı hasta!" Neden? Şarabını karla seyreltmiyor diye mi? Büyük bir kadehte karıştırdığı içkisinin soğukluğunu üstüne buz kırarak tazelemiyor diye mi? Lucrinus istiridyeleri sofrasının üstünde ona açılmıyor diye mi? Yemek salonunun etrafında ocakları yiyeceklerle birlikte taşıyan aşçıların telaşı yok diye mi? Çünkü sefahat artık bunu da icat etti: hiçbir yemek ılımasın, nasır tutmuş damağa her şey yeterince sıcak gelsin diye mutfak akşam yemeğinin peşinden gidiyor.
O infelicem aegrum. Quare? Quia non vino nivem diluit? Quia non rigorem potionis suae, quam capaci scypho miscuit, renovat fracta insuper glacie? Quia non ostrea illi Lucrina in ipsa mensa aperiuntur? Quia non circa cenationem eius tumultus cocorum est ipsos cum opsoniis focos transferentium? Hoc enim iam luxuria commenta est: ne quis intepescat cibus, ne quid palato iam calloso parum ferveat, cenam culina prosequitur.
9.78.24"Ah zavallı hasta!" Sindirebileceği kadar yiyecek. Önünde, değersiz bir et gibi sofradan uzaklaştırılmış bir yaban domuzu yatmayacak; servis tablasına kuşların göğüs etleri yığılmayacak (çünkü kuşları bütün olarak görmek tiksinti veriyor). Ne kötülük geldi başına? Bir hasta gibi, hatta bazen sağlıklı biri gibi yemek yiyeceksin.
O infelicem aegrum! edet, quantum concoquat. Non iacebit in conspectu aper ut vilis caro a mensa relegatus, nec in repositorio eius pectora avium, totas enim videre fastidium est, congesta ponentur. Quid tibi mali factum est? Cenabis tamquam aeger, immo aliquando tamquam sanus.
9.78.25Ama bütün bunlara, lapaya, sıcak suya ve nazlılara, sefahat içinde yüzenlere, bedenden çok ruhu hasta olanlara dayanılmaz görünen başka her şeye kolayca katlanacağız; yeter ki ölümden korkmayı bırakalım. İyilerin ve kötülerin sınırlarını öğrenirsek de bırakacağız; ancak o zaman ne hayat bizi bıktırır ne ölüm korkutur.
Sed omnia ista facile perferemus, sorbitionem, aquam calidam et quicquid aliud intolerabile videtur debeatis et luxu fluentibus magisque animo quam corpore morbidis; tantum mortem desinamus horrere. Desinemus autem, si fines bonorum ac malorum cognoverimus; ita demum nec vita taedio erit nec mors timori.
9.78.26Çünkü bu kadar çeşitli, büyük, ilâhî şeyi gözden geçiren bir hayatı kendinden bıkkınlık saramaz; hayatı kendinden nefret ettiren genellikle uyuşuk aylaklıktır. Evrenin tabiatını dolaşan biri için hakikat asla bıkkınlık vermez; yanlış şeyler insanı doyurur.
Vitam enim occupare satietas sui non potest tot res varias, magnas, divinas percensentem; in odium illam sui adducere solet iners otium. Rerum naturam peragranti numquam in fastidium veritas veniet; falsa satiabunt.
9.78.27Öte yandan ölüm yaklaşıp çağırırsa, vakitsiz bile olsa, ömrü yarıda bile kesse, en uzun hayatın meyvesi toplanmıştır. O insan tabiatı büyük ölçüde tanımıştır. Ahlâken güzel olanın zamanla büyümediğini bilir; hayatı boş, bu yüzden de sonsuz hazlarla ölçenlere her hayatın kısa görünmesi kaçınılmazdır.
Rursus si mors accedit et vocat, licet inmatura sit, licet mediam praecidat aetatem, perceptus longissimae fructus est. Cognita est illi ex magna parte natura. Scit tempore honesta non crescere; iis necesse est videri omnem vitam brevem, qui illam voluptatibus vanis et ideo infinitis metiuntur.
9.78.28Bu düşüncelerle kendini toparla, bu arada mektuplarımıza da vakit ayır. Bir gün bizi yeniden bir araya getirip kaynaştıracak bir zaman gelecek; ne kadar kısa olursa olsun, onu kullanmayı bilmek uzun kılacaktır. Çünkü Poseidonios'un dediği gibi, bilgili insanların tek bir günü, bilgisizlerin en uzun ömründen daha geniştir.
His te cogitationibus recrea et interim epistulis nostris vaca. Veniet aliquando tempus, quod nos iterum iungat ac misceat; quantulumlibet sit illud, longum faciet scientia utendi. Nam, ut Posidonius ait, unus dies hominum eruditorum plus patet quam inperitis longissima aetas.
9.78.29Bu arada şunu tut, şunu iyice çiğne: talihsizliklere yenik düşmemek, mutlu durumlara güvenmemek, talihin bütün keyfî davranışlarını, yapabileceği her şeyi yapacakmış gibi gözünün önünde tutmak. Uzun süre beklenen her şey daha yumuşak gelir. Hoşça kal.
Interim hoc tene, hoc morde: adversis non succumbere, laetis non credere, omnem fortunae licentiam in oculis habere, tamquam quicquid potest facere, factura sit. Quicquid expectatum est diu, lenius accedit. Vale.
9.79.179. Mektup
Bütün Sicilya'yı dolaşman sana ne yeni şeyler gösterdi, her şeyden önce de Kharybdis hakkında daha kesin neler öğrendin, bunları bildireceğin mektuplarını bekliyorum. Çünkü Skylla'nın bir kaya olduğunu, hem de denizciler için korkutucu olmayan bir kaya olduğunu çok iyi biliyorum. Kharybdis'in efsanelere uyup uymadığını ise bana ayrıntısıyla yazmanı istiyorum. Belki gözlemlemişsindir, gözlemlemeye de değer: bize, yalnız tek bir rüzgârla mı girdaplara döndüğünü, yoksa her fırtınanın o denizi aynı ölçüde mi çalkaladığını bildir; boğazın o girdabının kaptığı her şeyin, gizlice birçok mil sürüklenip Tauromenium kıyısında yüzeye çıktığı doğru mu?
Expecto epistulas tuas, quibus mihi indices, circuitus Siciliae totius quid tibi novi ostenderit, et ante omnia de ipsa Charybdi certiora. Nam Scyllam saxum esse et quidem non terribile navigantibus optime scio; Charybdis an respondeat fabulis, perscribi mihi desidero et, si forte observaveris, dignum est autem quod observes, fac nos certiores, utrum uno tantum vento agatur in vertices an omnis tempestas aeque mare illud contorqueat, et an verum sit, quicquid illo freti turbine abreptum est, per multa milia trahi conditum et circa Tauromenitanum litus emergere.
9.79.2Bunları bana ayrıntısıyla yazarsan, o zaman benim hatırım için Etna'ya da çıkmanı istemeye cesaret edeceğim. Bazıları Etna'nın tükenip yavaş yavaş alçaldığı sonucunu, bir zamanlar denizcilere daha uzaktan göründüğü gerçeğinden çıkarıyorlar. Bu, dağın yüksekliği azaldığı için değil, ateş zayıfladığı ve daha az şiddetle, daha az bollukla dışarı püskürdüğü için de olabilir; aynı sebeple gündüz dumanı da daha cılızdır. İkisi de inanılmaz değil: her gün yutulan bir dağın küçülmesi de, dağın aynı kalması da; çünkü ateş dağın kendisini kemirmez; yeraltında bir vadide oluşup kaynar ve başka şeylerle beslenir. Dağın kendisinde beslendiği bir yiyecek değil, yalnız bir yol vardır.
Si haec mihi perscripseris, tunc tibi audebo mandare, ut in honorem meum Aetnam quoque ascendas, quam consumi et sensim subsidere ex hoc colligunt quidam, quod aliquando longius navigantibus solebat ostendi. Potest hoc accidere, non quia montis altitudo descendit, sed quia ignis evanuit et minus vehemens ac largus effertur, ob eandem causam fumo quoque per diem segniore. Neutrum autem incredibile est, nec montem, qui devoretur cotidie, minui, nec manere eundem, quia non ipsum exest, sed in aliqua inferna valle conceptus exaestuat et aliis pascitur. In ipso monte non alimentum habet, sed viam.
9.79.3Lykia'da çok iyi bilinen bir bölge vardır; yerliler oraya Hephaistion derler. Toprağı birçok yerden delik deşiktir; zararsız bir ateş, bitenlere hiçbir zarar vermeden onun etrafını dolaşır. Bu yüzden bölge verimli ve çayırlıktır; alevler hiçbir şeyi yakmaz, yalnız zayıf ve gevşek bir güçle parıldar.
In Lycia regio notissima est, Hephaestion incolae vocant, foratum pluribus locis solum, quod sine ullo nascentium damno ignis innoxius circumit. Laeta itaque regio est et herbida nihil flammis adurentibus, sed tantum vi remissa ac languida refulgentibus.
9.79.4Ama bunları, sen bana dağın ağzından ne kadar uzakta, yazın bile erimeyen karlar bulunduğunu (komşu ateşten bu kadar güvendeler) yazdığında incelemek üzere saklayalım. Bu zahmeti benim hesabıma yazmana gerek yok. Çünkü kimse istemese de bunu kendi merakına verecektin.
Sed reservemus ista tunc quaesituri, cum tu mihi scripseris, quantum ab ipso ore montis nives absint, quas ne aestas quidem solvit; adeo tutae sunt ab igne vicino. Non est autem quod istam curam imputes mihi. Morbo enim tuo daturus eras, etiam si nemo mandaret.
9.79.5Şiirinde Etna'yı anlatmaman, bütün şairlerin uğrak yeri olan bu konuya dokunmaman için sana ne vermeliyim? Vergilius'un onu çoktan doldurmuş olması, Ovidius'un onu işlemesine engel olmadı. İkisi de Cornelius Severus'u caydırmadı. Üstelik bu konu herkese bereketle açıldı; önce gelenler söylenebilecek şeyleri kapmış değil, bence açmış görünüyorlar.
Quid tibi do, ne Aetnam describas in tuo carmine, ne hunc sollemnem omnibus poetis locum adtingas? Quem quo minus Ovidius tractaret, nihil obstitit, quod iam Vergilius impleverat. Ne Severum quidem Cornelium uterque deterruit. Omnibus praeterea feliciter hic locus se dedit et qui praecesserant, non praeripuisse mihi videntur, quae dici poterant, sed aperuisse.
9.79.6Tükenmiş bir malzemeye mi, yoksa işlenmiş bir malzemeye mi yaklaştığın arasında büyük fark vardır. Malzeme gün geçtikçe büyür; bulunmuş olanlar, bulacak olanlara engel değildir. Üstelik en sonuncunun durumu en iyisidir: hazır kelimeler bulur; bunlar başka türlü düzenlenince yeni bir yüz kazanır. Onlara başkasınınmış gibi el de koymaz. Çünkü herkesin malıdır.
Multum interest, utrum ad consumptam materiam an ad subactam accedas; crescit in dies et inventuris inventa non obstant. Praeterea condicio optima est ultimi; parata verba invenit, quae aliter instructa novam faciem habent. Nec illis manus inicit tamquam alienis. Sunt enim publica.
9.79.7Ya ben seni tanımıyorum ya da Etna'yı düşünmek ağzını sulandırıyor. Şimdiden büyük ve öncekilere denk bir şey yazmak istiyorsun. Çünkü alçakgönüllülüğün daha fazlasını ummana izin vermez; o sende öyle büyüktür ki, öncekileri geçme tehlikesi olsa yeteneğinin gücünü geri çekeceksin gibi geliyor bana; öncekilere saygın bu kadar büyük.
Aut ego te non novi aut Aetna tibi salivam movet. Iam cupis grande aliquid et par prioribus scribere. Plus enim sperare modestia tibi tua non permittit, quae tanta in te est, ut videaris mihi retracturus ingenii tui vires, si vincendi periculum sit; tanta tibi priorum reverentia est.
9.79.8Bilgeliğin başka iyi yanları arasında şu da vardır: tırmanış sürdükçe olmasa kimse bir başkasına yenilemez. Zirveye ulaştığında hepsi eşittir; büyümeye yer yoktur, durulur. Güneş büyüklüğüne bir şey ekler mi? Ay alıştığından öteye gider mi? Denizler büyümez. Evren aynı durumu ve ölçüyü korur.
Inter cetera hoc habet boni sapientia: nemo ab altero potest vinci, nisi dum ascenditur. Cum ad summum perveneris, paria sunt, non est incremento locus, statur. Numquid sol magnitudini suae adicit? Numquid ultra quam solet, luna procedit? Maria non crescunt. Mundus eundem habitum ac modum servat.
9.79.9Doğru büyüklüklerini doldurmuş şeyler daha fazla yükselemez. Bilge olanlar, kim olurlarsa olsunlar, birbirine eşit ve denk olacaklardır. Her birinin kendine has yetenekleri olacaktır: biri daha sıcakkanlı, biri daha çabuk, biri sözü daha hazır, biri daha güzel konuşan olacaktır; ama söz konusu olan, insanı mesut kılan şey hepsinde eşittir.
Extollere se, quae iustam magnitudinem implevere, non possunt. Quicumque fuerint sapientes, pares erunt et aequales. Habebit unusquisque ex iis proprias dotes: alius erit adfabilior, alius expeditior, alius promptior in eloquendo, alius facundior; illud, de quo agitur, quod beatum facit, aequalest in omnibus.
9.79.10Senin Etna'n çöküp kendi içine yıkılabilir mi, uçsuz bucaksız denizin her yanından görünen bu yüce zirveyi ateşlerin sürekli gücü aşağı çekebilir mi, bilmiyorum; ama fazileti ne alev ne de yıkım aşağı indirebilir. Alçaltılmayı bilmeyen tek yücelik budur. Ne ileri götürülebilir ne geri. Gök cisimlerininki gibi onun büyüklüğü de sabittir. Kendimizi onun yüksekliğine çıkarmaya çalışalım.
An Aetna tua possit sublabi et in se ruere, an hoc excelsum cacumen et conspicuum per vasti maris spatia detrahat adsidua vis ignium, nescio; virtutem non flamma, non ruina inferius adducet. Haec una maiestas deprimi nescit. Nec proferri ultra nec referri potest. Sic huius, ut caelestium, stata magnitudo est. Ad hanc nos conemur educere.
9.79.11İşin çoğu şimdiden yapıldı; hayır, doğruyu söylemek istersem, çoğu değil. Çünkü en kötülerden daha iyi olmak iyilik değildir. Gün ışığını belli belirsiz seçen kim gözleriyle övünür? Güneşin ona sisin ardından parıldadığı kimse, şimdilik karanlıktan kurtulmuş olmakla yetinse de, henüz ışığın iyiliğinden yararlanmıyordur.
Iam multum operis effecti est; immo, si verum fateri volo, non multum. Nec enim bonitas est pessimis esse meliorem. Quis oculis glorietur, qui suspicetur diem? Cui sol per caliginem splendet, licet contentus interim sit effugisse tenebras, adhuc non fruitur bono lucis.
9.79.12Ruhumuz ancak içinde yuvarlandığı bu karanlıklardan kurtulup aydınlık şeyleri zayıf bir bakışla seçmekle kalmadığında, bütün gün ışığını içine aldığında ve kendi göğüne geri verildiğinde, doğuşuyla payına düşen yeri yeniden aldığında kendini kutlayacak bir şeye sahip olacaktır. Kökeni onu yukarıya çağırır. Bu zindandan kurtulmadan önce de oraya varacaktır: kusurları üstünden atıp temiz ve hafif olarak ilâhî düşüncelere doğru yükseldiğinde.
Tunc animus noster habebit, quod gratuletur sibi, cum emissus his tenebris, in quibus volutatur, non tenui visu clara prospexerit, sed totum diem admiserit et redditus caelo suo fuerit, cum receperit locum, quem occupavit sorte nascendi. Sursum illum vocant initia sua. Erit autem illic etiam antequam hac custodia exsolvatur, cum vitia disiecerit purusque ac levis in cogitationes divinas emicuerit.
9.79.13Sevgili Lucilius, bunu yapmak, bütün atılımımızla bu yola koyulmak bize iyi gelir; pek az kişi bilse de, hatta hiç kimse bilmese de. Şan faziletin gölgesidir; o istemese bile ona eşlik eder. Ama gölge nasıl bazen önden gider, bazen arkadan gelir ya da sırtımızda kalırsa, şan da bazen önümüzdedir ve kendini gösterir, bazen de arkamızdadır ve ne kadar geç gelirse, kıskançlık çekilip gittiğinde o kadar büyük olur.
Hoc nos agere, Lucili carissime, in hoc ire impetu toto, licet pauci sciant, licet nemo, iuvat. Gloria umbra virtutis est; etiam invitam comitabitur. Sed quemadmodum umbra aliquando antecedit, aliquando sequitur vel a tergo est, ita gloria aliquando ante nos est visendamque se praebet, aliquando in averso est maiorque quo serior, ubi invidia secessit.
9.79.14Demokritos ne kadar uzun süre deli sanıldı! Sokrates'i şöhret güçlükle kabullendi. Cato'yu şehri ne kadar uzun süre tanımadı! Onu reddetti; ancak kaybedince anladı. Rutilius'un masumiyeti ve fazileti, haksızlığa uğramasaydı gizli kalırdı; çiğnenirken parladı. Kendi kaderine şükretmedi mi, sürgününü kucaklamadı mı? Talihin hırpalarken ünlü kıldığı kimselerden söz ediyorum. Ne çok kişinin ilerleyişi kendilerinden sonra bilinir oldu! Şöhret ne çoklarını karşılamadı da, toprağın altından çıkardı!
Quamdiu videbatur furere Democritus! Vix recepit Socraten fama. Quamdiu Catonem civitas ignoravit! Respuit nec intellexit, nisi cum perdidit. Rutili innocentia ac virtus lateret, nisi accepisset iniuriam; dum violatum effulsit. Numquid non sorti suae gratias egit et exilium suum complexus est? De his loquor, quos inlustravit fortuna, dum vexat; quam multorum profectus in notitiam evasere post ipsos! Quam multos fama non excepit, sed eruit!
9.79.15Görüyorsun, Epikuros'a yalnız daha bilgililer değil, şu bilgisizler kalabalığı da ne kadar hayranlık duyuyor. Oysa o, çevresinde gizlenerek yaşadığı Atina'da bile tanınmıyordu. Metrodoros'undan uzun yıllar sonra da sağ kaldığında, bir mektubunda kendi dostluğunu ve Metrodoros'unkini minnetle anarak övdükten sonra en sona şunu ekledi: bu kadar büyük iyiler arasında, o ünlü Yunanistan'ın onları yalnız tanımamış değil, adlarını neredeyse duymamış olması kendisine de Metrodoros'a da hiç zarar vermemişti.
Vides Epicurum quantopere non tantum eruditiores, sed haec quoque imperitorum turba miretur. Hic ignotus ipsis Athenis fuit, circa quas delituerat. Multis itaque iam annis Metrodoro suo superstes in quadam epistula, cum amicitiam suam et Metrodori grata commemoratione cecinisset, hoc novissime adiecit, nihil sibi et Metrodoro inter bona tanta nocuisse, quod ipsos illa nobilis Graecia non ignotos solum habuisset, sed paene inauditos.
9.79.16Öyleyse var olmaktan çıktıktan sonra keşfedilmedi mi? Ünü parlamadı mı? Metrodoros da bir mektubunda bunu itiraf eder: kendisi ve Epikuros yeterince tanınmamışlardı; ama kendilerinden sonra aynı izlerden yürümek isteyenler büyük ve hazır bir ad kazanacaklardı.
Numquid ergo non postea quam esse desierat, inventus est? Numquid non opinio eius enituit? Hoc Metrodorus quoque in quadam epistula confitetur, se et Epicurum non satis enotuisse; sed post se et Epicurum magnum paratumque nomen habituros, qui voluissent per eadem ire vestigia.
9.79.17Hiçbir fazilet gizli kalmaz; gizli kalmış olmak da onun kaybı değildir. Çağının kötü niyetiyle gömülmüş ve bastırılmış fazileti bir gün herkese duyuracak biri gelecek. Yalnız kendi çağının halkını düşünen, pek az kişi için doğmuştur. Önümüzde binlerce yıl, binlerce halk gelecek; onlara bak. Kıskançlık seninle birlikte yaşayan herkese susmayı emretse bile, gücenmeden de iltimas etmeden de hüküm verecek olanlar gelecek. Faziletin şöhretten gelen bir ödülü varsa, o da yok olmaz. Gerçi sonrakilerin konuşmaları bizi hiç ilgilendirmeyecek; ama biz hissetmesek de bizi onurlandıracak, anacaklar.
Nulla virtus latet, et latuisse non ipsius est damnum. Veniet qui conditam et saeculi sui malignitate conpressam dies publicet. Paucis natus est, qui populum aetatis suae cogitat. Multa annorum milia, multa populorum supervenient; ad illa respice. Etiam si omnibus tecum viventibus silentium livor indixerit, venient qui sine offensa, sine gratia iudicent. Si quod est pretium virtutis ex fama, nec hoc interit. Ad nos quidem nihil pertinebit posterorum sermo; tamen etiam non sentientes colet ac frequentabit.
9.79.18Fazilet, yaşarken de öldükten sonra da herkese karşılığını vermiştir; yeter ki kişi onun ardından iyi niyetle gitmiş olsun, kendini süsleyip boyamamış, ister önceden haber verilerek görülsün, ister hazırlıksız ve ansızın, hep aynı kalmış olsun. Yapmacıklık hiçbir işe yaramaz. Dışarıdan hafifçe sürülmüş bir yüz pek az kişiyi aldatır; hakikat her yanıyla aynıdır. Aldatan şeylerin hiçbir sağlamlığı yoktur. Yalan incedir; dikkatle bakarsan içi görünür. Hoşça kal.
Nulli non virtus et vivo et mortuo rettulit gratiam, si modo illam bona secutus est fide, si se non exornavit et pinxit, sed idem fuit, sive ex denuntiato videbatur, sive inparatus ac subito. Nihil simulatio proficit. Paucis inponit leviter extrinsecus inducta facies; veritas in omnem partem sui eadem est. Quae decipiunt, nihil habent solidi. Tenue est mendacium; perlucet, si diligenter inspexeris. Vale.
9.80.180. Mektup
Bugün yalnız kendi sayemde değil, bütün can sıkıcıları top dövüşüne çeken gösteri sayesinde de kendime vakit ayırabiliyorum. Kimse içeri dalmayacak, kimse düşüncemi engellemeyecek; düşüncem bu güvenle daha cesurca ilerliyor. Kapı arada bir gıcırdamadı, perde kalkmayacak; güvenle yürümek mümkün olacak; bu da kendi başına giden, kendi yolunu izleyen biri için daha gereklidir. Öyleyse öncekileri izlemiyor muyum? İzliyorum; ama kendime bir şey bulma, değiştirme ve bırakma izni veriyorum. Onlara kölelik etmiyorum, onlara katılıyorum.
Hodierno die non tantum meo beneficio mihi vaco, sed spectaculi, quod omnes molestos ad sphaeromachian avocavit. Nemo inrumpet, nemo cogitationem meam impediet, quae hac ipsa fiducia procedit audacius. Non crepuit subinde ostium, non adlevabitur velum; licebit tuto vadere, quod magis necessarium est per se eunti et suam sequenti viam. Non ergo sequor priores? Facio, sed permitto mihi et invenire aliquid et mutare et relinquere. Non servio illis, sed adsentior.
9.80.2Yine de büyük konuştum; kendime sessizlik ve kimsenin bölmediği bir yalnızlık vaat ediyordum. İşte stadyumdan kocaman bir haykırış geliyor; beni kendimden koparmıyor, ama tam bu konuyu tartışmaya götürüyor. Kendi kendime düşünüyorum: ne kadar çok kişi bedenini çalıştırıyor, ne kadar az kişi zekâsını; güvenilmez ve oyuncak bir gösteriye ne büyük bir kalabalık koşuyor, güzel sanatların çevresinde ne büyük bir ıssızlık var; kollarına ve omuzlarına hayran olduğumuz kimselerin ruhu ne kadar zayıf.
Magnum tamen verbum dixi, qui mihi silentium promittebam et sine interpellatore secretum. Ecce ingens clamor ex stadio perfertur et me non excutit mihi, sed in huius ipsius rei contentionem transfert. Cogito mecum, quam multi corpora exerceant, ingenia quam pauci; quantus ad spectaculum non fidele et lusorium fiat concursus, quanta sit circa artes bonas solitudo; quam inbecilli animo sint, quorum lacertos umerosque miramur.
9.80.3En çok da şunu kafamda evirip çeviriyorum: beden alıştırmayla, birden fazla insanın yumruklarına da tekmelerine de dayanacak, en kızgın tozun içinde en yakıcı güneşe katlanarak, kendi kanına bulanmış olarak bütün bir günü geçirecek kadar dayanıklı hâle getirilebiliyorsa, ruh, talihin darbelerini yenilmeden karşılayacak, yere atılsa da ayaklar altında çiğnense de yeniden ayağa kalkacak biçimde ne kadar daha kolay güçlendirilebilir!
Çünkü beden güçlü olmak için birçok şeye muhtaçtır; ruh ise kendiliğinden büyür, kendini besler, kendini çalıştırır. Onlara çok yiyecek, çok içecek, çok yağ, kısacası uzun bir emek gerekir; sana fazilet donanımsız, masrafsız nasip olacaktır. Seni iyi yapabilecek her şey yanındadır.
Illud maxime revolvo mecum: si corpus perduci exercitatione ad hanc patientiam potest, qua et pugnos pariter et calces non unius hominis ferat, qua solem ardentissimum in ferventissimo pulvere sustinens aliquis et sanguine suo madens diem ducat; quanto facilius animus conroborari possit, ut fortunae ictus invictus excipiat, ut proiectus, ut conculcatus exsurgat. Corpus enim multis eget rebus, ut valeat; animus ex se crescit, se ipse alit, se exercet. Illis multo cibo, multa potione opus est, multo oleo, longa denique opera; tibi continget virtus sine apparatu, sine inpensa. Quicquid facere te potest bonum, tecum est.
9.80.4İyi olmak için neye ihtiyacın var? İstemeye. Herkesi ezen, en aşağı durumdaki, bu sefalet içinde doğmuş kölelerin bile her yoldan silkip atmaya çalıştığı bu kölelikten kendini kurtarmaktan daha iyi neyi isteyebilirsin? Onlar karınlarından keserek biriktirdikleri birikimlerini özgürlükleri için sayarlar; sen ise kendini özgürlük içinde doğmuş sanıyorken, ne pahasına olursa olsun özgürlüğe ulaşmayı arzulamayacak mısın?
Quid tibi opus est, ut sis bonus? Velle. Quid autem melius potes velle quam eripere te huic servituti, quae omnes premit, quam mancipia quoque condicionis extremae et in his sordibus nata omni modo exuere conantur? Peculium suum, quod conparaverunt ventre fraudato, pro capite numerant; tu non concupisces qualiacumque ad libertatem pervenire, qui te in illa putas natum?
9.80.5Neden para sandığına bakıyorsun? Özgürlük satın alınamaz. Bu yüzden kayıtlara boş bir "özgürlük" adı yazılır; onu ne satın alanlar elde eder ne de satanlar. Bu iyiyi kendin kendine vermeli, kendinden istemelisin.
Önce kendini ölüm korkusundan kurtar; boyunduruğu bize o vurur; sonra yoksulluk korkusundan.
Quid ad arcam tuam respicis? Emi non potest. Itaque in tabulas vanum coicitur nomen libertatis, quam nec qui emerunt, habent nec qui vendiderunt. Tibi des oportet istud bonum, a te petas. Libera te primum metu mortis: illa nobis iugum inponit; deinde metu paupertatis.
9.80.6Yoksullukta hiçbir kötülük olmadığını bilmek istersen, yoksullarla zenginlerin yüzlerini karşılaştır: yoksul daha sık ve daha içten güler; derininde hiçbir kaygı yoktur; bir tasa düşse bile hafif bir bulut gibi geçip gider. Mutlu denen şu insanların neşesi ise yapmacıktır; kederleri ağır ve irinlidir; hem de daha ağırdır, çünkü bazen açıkça mutsuz olmalarına izin yoktur; yüreği kemiren dertlerin ortasında mutlu adamı oynamak zorundadırlar.
Si vis scire, quam nihil in illa mali sit, compara inter se pauperum et divitum vultus; saepius pauper et fidelius ridet; nulla sollicitudo in alto est; etiam si qua incidit cura, velut nubes levis transit. Horum, qui felices vocantur, hilaritas ficta est at gravis et subpurata tristitia, eo quidem gravior, quia interdum non licet palam esse miseros, sed inter aerumnas cor ipsum exedentes necesse est agere felicem.
9.80.7Bu örneği sık sık kullanmam gerekiyor; çünkü bize kötü oynadığımız roller veren bu insan hayatı mizahi oyunu başka hiçbir örnekle daha etkili anlatılamaz. Sahnede çalım satarak yürüyen ve başı arkada şunları söyleyen adam:
İşte Argos'a hükmediyorum; Pelops bana krallıklar bıraktı, Helle'nin denizinden ve İon denizinden Kıstağın sıkıştırıldığı yere kadar;
bir köledir, beş ölçek buğday ve beş denar alır.
Saepius hoc exemplo mihi utendum est, nec enim ullo efficacius exprimitur hic humanae vitae mimus, qui nobis partes, quas male agamus, adsignat. Ille, qui in scaena latus incedit et haec resupinus dicit En impero Argis; regna mihi liquit Pelops, Qua ponto ab Helles atque ab Ionio mari Urgetur Isthmos, servus est, quinque modios accipit et quinque denarios;
9.80.8Kibirli, kendini tutamayan, gücüne güvenerek şişinen ve
Susmazsan, Menelaos, bu sağ elle öleceksin
diyen adam ise gündelik alır, yamalı bir örtüde uyur. Aynı şeyi, sedyenin insanların başlarının üstünde, kalabalığın üstünde taşıdığı şu nazlıların hepsi için söyleyebilirsin: bunların hepsinin mutluluğu bir maskedir. Soyarsan onları hor göreceksin.
ille qui superbus atque inpotens et fiducia virium tumidus ait: Quod nisi quieris, Menelae, hac dextra occides, diurnum accipit, in centunculo dormit. Idem de istis licet omnibus dicas, quos supra capita hominum supraque turbam delicatos lectica suspendit; omnium istorum personata felicitas est. Contemnes illos, si despoliaveris.
9.80.9At satın alacağın zaman eyer örtüsünün çözülmesini istersin; satılık kölelerin giysilerini çıkarırsın ki bedenlerinin hiçbir kusuru gizli kalmasın; bir insanı ise sarılı hâlde mi değerlendiriyorsun? Köle tüccarları hoşa gitmeyecek ne varsa bir süsle gizlerler; bu yüzden alıcılar süslerin kendisinden kuşkulanırlar. Bağlanmış bir bacak ya da kol görsen, çözülmesini ve bedenin kendisinin sana gösterilmesini isterdin.
Equum empturus solvi iubes stratum, detrahis vestimenta venalibus, ne qua vitia corporis lateant; hominem involutum aestimas? Mangones quicquid est, quod displiceat, aliquo lenocinio abscondunt, itaque ementibus ornamenta ipsa suspecta sunt. Sive crus alligatum sive brachium aspiceres, nudari iuberes et ipsum tibi corpus ostendi.
9.80.10Başındaki taçla süslenmiş şu İskit ya da Sarmat kralını görüyor musun? Onu değerlendirmek ve nasıl biri olduğunu bütünüyle bilmek istiyorsan, başındaki bağı çöz; altında çok kötülük saklanıyor. Başkalarından ne diye söz ediyorum? Kendini tartmak istersen, paranı, evini, itibarını bir kenara koy, kendine içeriden bak. Şimdi nasıl biri olduğun konusunda başkalarına inanıyorsun. Hoşça kal.
Vides illum Scythiae Sarmatiaeve regem insigni capitis decorum? Si vis illum aestimare totumque scire, qualis sit, fasciam solve; multum mali sub illa latet. Quid de aliis loquor? Si perpendere te voles, sepone pecuniam, domum, dignitatem, intus te ipse considera. Nunc qualis sis, aliis credis. Vale