İçeriğe geç
Lucilius'a Ahlâk Mektupları

Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları

VIII. Kitap

8.70.170. Mektup

Uzun bir aradan sonra senin Pompeii'ni gördüm. Gençliğimin karşısına yeniden getirildim. Orada genç bir adamken ne yaptıysam, hâlâ yapabilirmişim, hatta az önce yapmışım gibi geldi bana.

8.70.1

Post longum intervallum Pompeios tuos vidi. In conspectum adulescentiae meae reductus sum. Quicquid illic iuvenis feceram, videbar mihi facere adhuc posse et paulo ante fecisse.

8.70.2Lucilius, hayatı yelken açıp geride bıraktık. Denizde, bizim Vergilius'un dediği gibi,

Karalar da şehirler de geri çekilir;

işte bu en hızlı zamanın yolculuğunda da önce çocukluğu gözden kaybediyoruz, sonra delikanlılığı, sonra gençle yaşlı arasında, ikisinin sınırında duran o ara çağı, sonra yaşlılığın kendisinin en güzel yıllarını. En sonunda insan soyunun ortak sonu görünmeye başlar.

8.70.2

Praenavigavimus, Lucili, vitam et quemadmodum in mari, ut ait Vergilius noster, Terraeque urbesque recedant, sic in hoc cursu rapidissimi temporis primum pueritiam abscondimus, deinde adulescentiam, deinde quidquid est illud inter iuvenem et senem medium, in utriusque confinio positum, deinde ipsius senectutis optimos annos. Novissime incipit ostendi publicus finis generis humani.

8.70.3Biz delilik ederek onu bir kayalık sanırız; oysa bir limandır: bir gün varılması gereken, asla geri çevrilmemesi gereken bir liman. Bir kimse daha ilk yıllarında oraya sürüklendiyse, hızlı yol almış bir yolcudan daha fazla yakınmamalıdır. Bildiğin gibi, birini gevşek rüzgârlar oyalar, alıkoyar, bitmek bilmeyen bir durgunluğun usancıyla yorar; ötekini inatçı bir rüzgâr çabucak karşıya geçirir.

8.70.3

Scopulum esse illum putamus dementissimi; portus est, aliquando petendus, numquam recusandus, in quem si quis intra primos annos delatus est, non magis queri debet quam qui cito navigavit. Alium enim, ut scis, venti segnes ludunt ac detinent et tranquillitatis lentissimae taedio lassant, alium pertinax flatus celerrime perfert.

8.70.4Bizim başımıza da aynısının geldiğini düşün: hayat kimini, ağırdan alanların da eninde sonunda varacağı yere çok hızlı götürdü; kimini de iyice yıprattı, pişirdi. Bildiğin gibi, hayata her zaman tutunmak gerekmez. Çünkü iyi olan yaşamak değil, iyi yaşamaktır. Bu yüzden bilge, yaşayabildiği kadar değil, yaşaması gerektiği kadar yaşar.

8.70.4

Idem evenire nobis puta: alios vita velocissime adduxit, quo veniendum erat etiam cunctantibus, alios maceravit et coxit. Quae, ut scis, non semper retinenda est. Non enim vivere bonum est, sed bene vivere. Itaque sapiens vivit, quantum debet, non quantum potest.

8.70.5Nerede yaşayacağına, kimlerle, nasıl yaşayacağına, ne yapacağına bakar. Hayatın ne kadar uzun olduğunu değil, nasıl bir hayat olduğunu düşünür hep. Huzurunu bozan pek çok sıkıntı karşısına çıkarsa kendini salıverir. Bunu yalnız son çaresizlik anında yapmaz; talih ona şüpheli görünmeye başladığı anda, bu yüzden hayatının sona ermesi gerekip gerekmediğini dikkatle tartar. Sonu kendisinin getirmesiyle onu kabul etmesi, sonun geç ya da erken gelmesi arasında kendisi için bir fark görmez. Büyük bir kayıp karşısındaymış gibi korkmaz; damla damla akan bir şeyden kimse çok şey yitiremez.

8.70.5

Videbit ubi victurus sit, cum quibus, quomodo, quid acturus. Cogitat semper, qualis vita, non quanta sit. Si multa occurrunt molesta et tranquillitatem turbantia, emittit se. Nec hoc tantum in necessitate ultima facit, sed cum primum illi coepit suspecta esse fortuna, diligenter circumspicit, numquid ideo desinendum sit. Nihil existimat sua referre, faciat finem an accipiat, tardius fiat an citius. Non tamquam de magno detrimento timet; nemo multum ex stilicidio potest perdere.

8.70.6Erken ya da geç ölmek önemli değildir; iyi ya da kötü ölmek önemlidir. İyi ölmek ise kötü yaşama tehlikesinden kaçmaktır.

Bu yüzden şu Rodoslu adamın sözünü pek kadınsı bulurum: bir tiran onu kafese attırmış, vahşi bir hayvan gibi besletiyordu; biri ona yemeyi kesmesini öğütleyince, "İnsan yaşadığı sürece her şeyi umabilir" demiş.

8.70.6

Citius mori aut tardius ad rem non pertinet, bene mori aut male ad rem pertinet. Bene autem mori est effugere male vivendi periculum. Itaque effeminatissimam vocem illius Rhodii existimo, qui cum in caveam coniectus esset a tyranno et tamquam ferum aliquod animal aleretur, suadenti cuidam, ut abstineret cibo: omnia, inquit, homini, dum vivit, speranda sunt.

8.70.7Bu doğru olsa bile hayat her bedele satın alınmaz. Bazı şeyler ne kadar büyük, ne kadar kesin olursa olsun, onlara güçsüzlüğümü utanç verici biçimde itiraf ederek varmam. Yaşayan bir insan üzerinde talihin her şeye gücü yettiğini mi düşüneyim, yoksa ölmeyi bilen insan üzerinde talihin hiçbir şeye gücü yetmediğini mi?

8.70.7

Ut sit hoc verum, non omni pretio vita emenda est. Quaedam licet magna, licet certa sint, tamen ad illa turpi infirmitatis confessione non veniam. Ego cogitem in eo, qui vivit, omnia posse fortunam, potius quam cogitem in eo, qui scit mori, nil posse fortunam?

8.70.8Bununla birlikte bilge, ölüm kesinlikle kapıya dayanmış olsa ve kendisi için belirlenmiş cezayı bilse bile, bazen kendi cezasına elini ödünç vermez; kendisi için olsaydı verirdi. Ölüm korkusuyla ölmek ahmaklıktır. Seni öldürecek kişi geliyor. Bekle. Neden önüne geçiyorsun? Başkasının zalimliğinin vekilliğini neden üstleniyorsun? Celladını kıskanıyor musun, yoksa onu esirgiyor musun?

8.70.8

Aliquando tamen, etiam si certa mors instabit et destinatum sibi supplicium sciet, non commodabit poenae suae manum; sibi commodaret. Stultitia est timore mortis mori. Venit qui occidat. Expecta. Quid occupas? Quare suscipis alienae crudelitatis procurationem? Utrum invides carnifici tuo an parcis?

8.70.9Sokrates hayatına yemeden içmeden kesilerek son verebilir, zehirle değil açlıkla ölebilirdi. Yine de otuz gün zindanda, ölümü bekleyerek geçirdi; her şey olabilirmiş, bu kadar uzun bir süre pek çok umuda yer açarmış gibi düşündüğünden değil, kanunlara boyun eğmek ve dostlarının son günlerini Sokrates'le geçirmesine fırsat vermek için. Ölümü hor görüp zehirden korkmaktan daha ahmakça ne olabilirdi?

8.70.9

Socrates potuit abstinentia finire vitam et inedia potius quam veneno mori. Triginta tamen dies in carcere et in expectatione mortis exegit, non hoc animo tamquam omnia fieri possent, tamquam multas spes tam longum tempus reciperet, sed ut praeberet se legibus, ut fruendum amicis extremum Socraten daret. Quid erat stultius quam mortem contemnere, venenum timere?

8.70.10Scribonia ağırbaşlı bir kadındı; Drusus Libo'nun halasıydı. Bu delikanlı ne kadar soyluysa o kadar akılsızdı; o çağda hiç kimsenin, hatta herhangi bir çağda kendisinin bile umamayacağı kadar büyük şeyler umuyordu. Hasta hâlde senatodan sedyeyle eve getirildiğinde yanında pek az kişi vardı; bütün yakınları, artık bir sanık değil bir cenaze sayılan bu adamı saygısızca bırakıp gitmişlerdi. Libo kendini mi öldürsün, yoksa ölümü mü beklesin diye danışmaya başladı. Scribonia ona: "Başkasının işini görmek sana ne zevk veriyor?" dedi. Onu ikna edemedi; Libo canına kıydı, hem de boşuna değil. Çünkü iki üç gün sonra düşmanının kararıyla ölecek biri yaşamayı sürdürürse başkasının işini görmüş olur.

8.70.10

Scribonia, gravis femina, amita Drusi Libonis fuit, adulescentis tam stolidi quam nobilis, maiora sperantis quam illo saeculo quisquam sperare poterat aut ipse ullo. Cum aeger a senatu in lectica relatus esset non sane frequentibus exequiis, omnes enim necessarii deseruerant impie iam non reum, sed funus; habere coepit consilium, utrum conscisceret mortem an expectaret. Cui Scribonia: Quid te, inquit, delectat alienum negotium agere? Non persuasit illi; manus sibi attulit nec sine causa. Nam post diem tertium aut quartum inimici moriturus arbitrio si vivit, alienum negotium agit.

8.70.11Bu yüzden ölümü dışarıdan bir güç haber verdiğinde ona önceden mi gidilmeli, yoksa beklenmeli mi, bu konuda genel bir hüküm veremezsin. Çünkü insanı iki yana da çekebilecek pek çok şey vardır. Ölümlerden biri işkenceyle, öteki yalın ve kolaysa, neden bu ikincisine el uzatılmasın? Yolculuğa çıkacakken gemimi, oturacakken evimi nasıl seçersem, hayattan çıkacakken ölümümü de öyle seçerim.

8.70.11

Non possis itaque de re in universum pronuntiare, cum mortem vis externa denuntiat, occupanda sit an expectanda. Multa enim sunt, quae in utramque martem trahere possunt. Si altera mors cum tormento, altera simplex et facilis est, quidni huic inicienda sit manus? Quemadmodum navem eligam navigaturus et domum habitaturus, sic mortem exiturus e vita.

8.70.12Üstelik daha uzun bir hayat her durumda daha iyi olmadığı gibi, daha uzun bir ölüm her durumda daha kötüdür. Hiçbir konuda ruhumuzun isteğine ölümde olduğu kadar uymamız gerekmez. Ruh hangi yana atıldıysa oradan çıksın: ister kılıca, ister ipe, ister damarlara yayılan bir zehre yönelsin, yoluna devam etsin ve köleliğin zincirlerini koparsın. Herkes hayatını başkalarına da beğendirmelidir, ölümünü ise yalnız kendine. En iyi ölüm, insanın içine sinen ölümdür.

8.70.12

Praeterea quemadmodum non utique melior est longior vita, sic peior est utique mors longior. In nulla re magis quam in morte morem animo gerere debemus. Exeat, qua impetum cepit; sive ferrum appetit sive laqueum sive aliquam potionem venas occupantem, pergat et vincula servitutis abrumpat. Vitam et aliis adprobare quisque debet, mortem sibi. Optima est, quae placet.

8.70.13Şunları düşünmek ahmakçadır: "Biri benim pek cesaretle davranmadığımı, biri fazla aceleci davrandığımı, bir başkası da daha yürekli bir ölüm biçimi olduğunu söyleyecek." Elindeki kararın, şöhretin ilgilendiği bir şey olmadığını düşünsene! Yalnız şuna bak: kendini talihin elinden olabildiğince çabuk kurtarmaya. Yoksa yaptığın iş hakkında kötü düşünecek olanlar hep bulunur.

8.70.13

Stulte haec cogitantur: aliquis dicet me parum fortiter fecisse, aliquis nimis temere, aliquis fuisse aliquod genus mortis animosius. Vis tu cogitare id in manibus esse consilium, ad quod fama non pertinet! Hoc unum intuere, ut te fortunae quam celerrime eripias; alioquin aderunt, qui de facto tuo male existiment.

8.70.14Bilgelik iddiasında olup insanın kendi hayatına el kaldırmaması gerektiğini söyleyen, insanın kendi katili olmasını günah sayan kimseler de bulacaksın; onlara göre tabiatın kararlaştırdığı sonu beklemek gerekir. Bunu söyleyen, özgürlüğün yolunu kapattığını görmez. Ebedî kanunun yaptığı en iyi şey, bize hayata tek bir giriş, ama birçok çıkış vermesidir.

8.70.14

Invenies etiam professos sapientiam, qui vim adferendam vitae suae negent et nefas iudicent ipsum interemptorem sui fieri; expectandum esse exitum, quem natura decrevit. Hoc qui dicit, non videt se libertatis viam eludere. Nil melius aeterna lex fecit, quam quod unum introitum nobis ad vitam dedit, exitus multos.

8.70.15İşkencelerin ortasından geçip çıkabilecek, sıkıntıları üstümden silkip atabilecekken hastalığın ya da insanın zalimliğini mi bekleyeyim? Hayattan yakınamamamızın tek bir sebebi vardır: hayat kimseyi zorla tutmaz. İnsanın işleri iyi bir durumdadır, çünkü kimse kendi kusuru dışında bir şey yüzünden mutsuz değildir. Hoşuna mı gidiyor? Yaşa. Hoşuna gitmiyor mu? Geldiğin yere dönebilirsin.

8.70.15

Ego expectem vel morbi crudelitatem vel hominis, cum possim per media exire tormenta et adversa discutere? Hoc est unum, cur de vita non possimus queri: neminem tenet. Bono loco res humanae sunt, quod nemo nisi vitio suo miser est. Placet; vive. Non placet; licet eo reverti, unde venisti.

8.70.16Baş ağrını hafifletmek için sık sık kan aldırdın. Bedeni zayıflatmak için damar açılır. Göğsü kocaman bir yarayla yarmaya gerek yok; o büyük özgürlüğe giden yol bir neşterle açılır, huzur bir iğne batımına bakar.

Peki bizi uyuşuk ve tembel yapan nedir? Hiçbirimiz bir gün bu evden çıkmak zorunda olduğunu düşünmüyor; tıpkı eski kiracıları, haksızlıklara uğrasalar bile, yerin rahatlığı ve alışkanlığın orada tutması gibi.

8.70.16

Ut dolorem capitis levares, sanguinem saepe misisti. Ad extenuandum corpus vena percutitur. Non opus est vasto vulnere dividere praecordia; scalpello aperitur ad illam magnam libertatem via et puncto securitas constat. Quid ergo est, quod nos facit pigros inertesque? Nemo nostrum cogitat quandoque sibi ex hoc domicilio exeundum; sic veteres inquilinos indulgentia loci et consuetudo etiam inter iniurias detinet.

8.70.17Bu bedene karşı özgür olmak mı istiyorsun? Ona taşınacak biri gibi otur. Bir gün bu ortak evden yoksun kalacağını gözünün önüne getir; çıkmak zorunda kaldığında daha güçlü olursun. Ama her şeyi sonsuzca arzulayanların aklına kendi sonları nasıl gelsin?

8.70.17

Vis adversus hoc corpus liber esse? Tamquam migraturus habita. Propone tibi quandoque hoc contubernio carendum; fortior eris ad necessitatem exeundi. Sed quemadmodum suus finis veniet in mentem omnia sine fine concupiscentibus?

8.70.18Hiçbir şey üzerine düşünüp hazırlanmak bu kadar gerekli değildir. Başka şeyler için yapılan alıştırmalar belki boşa gider. Ruh yoksulluğa karşı hazırlandı; zenginlik yerinde kaldı. Acıyı hor görmek için kendimizi silahlandırdık; sağlam ve sağlıklı bir bedenin bahtiyarlığı bu faziletin sınanmasını bizden hiç istemedi. Yitirdiklerimizin özlemine cesaretle katlanmayı kendimize öğütledik; talih sevdiğimiz herkesi bizden sonraya sakladı. Ama bu tek şeyin uygulanmasını isteyecek gün mutlaka gelecek.

8.70.18

Nullius rei meditatio tam necessaria est. Alia enim fortasse exercentur in supervacuum. Adversus paupertatem praeparatus est animus; permansere divitiae. Ad contemptum nos doloris armavimus; nunquam a nobis exegit huius virtutis experimentum integri ac sani felicitas corporis. Ut fortiter amissorum desideria paterentur praecepimus nobis; omnes, quos amabamus, superstites fortuna servavit. Huius unius rei usum qui exigat dies veniet.

8.70.19İnsanın köleliğinin parmaklıklarını kıracak bu gücün yalnız büyük adamlarda bulunduğunu sanma; bunun ancak bir Cato tarafından yapılabileceğine hükmetme: o, kılıçla salıveremediği canını eliyle söküp çıkarmıştı. En aşağı kesimden insanlar büyük bir atılımla güvenli yere kaçıp kurtuldular; rahatça ölmelerine, ölüm araçlarını keyiflerince seçmelerine izin verilmeyince, ellerine ne geçtiyse kaptılar ve tabiatça zararsız olan şeyleri kendi güçleriyle silaha çevirdiler.

8.70.19

Non est quod existimes magnis tantum viris hoc robur fuisse, quo servitutis humanae claustra perrumperent; non est quod iudices hoc fieri nisi a Catone non posse, qui quam ferro non emiserat animam manu extraxit. Vilissimae sortis homines ingenti impetu in tutum evaserunt, cumque e commodo mori non licuisset nec ad arbitrium suum instrumenta mortis eligere, obvia quaeque rapuerunt et quae natura non erant noxia, vi sua tela fecerunt.

8.70.20Geçenlerde vahşi hayvanlarla dövüşenlerin okulunda Germenlerden biri, sabah gösterilerine hazırlanırken bedenini rahatlatmak için kenara çekildi; bekçisiz kalabileceği başka hiçbir tenha yer ona verilmiyordu. Orada, edep yerlerini temizlemek için ucuna sünger takılmış olarak bırakılan o çubuğu bütünüyle boğazına tıktı ve gırtlağını tıkayarak nefesini kesti. İşte buna ölümle alay etmek denir. Evet, pek temiz değil, pek yakışıklı değil; ama ölürken nazlanmaktan daha ahmakça ne olabilir?

8.70.20

Nuper in ludo bestiariorum unus e Germanis, cum ad matutina spectacula pararetur, secessit ad exonerandum corpus; nullum aliud illi dabatur sine custode secretum. Ibi lignum id, quod ad emundanda obscena adhaerente spongia positum est, totum in gulam farsit et interclusis faucibus spiritum elisit. Hoc fuit morti contumeliam facere. Ita prorsus; parum munde et parum decenter; quid est stultius quam fastidiose mori?

8.70.21Ne yiğit adam! Kaderinin seçimi kendisine bırakılmaya ne kadar layık! Kılıcı ne kadar cesaretle kullanır, denizin derinliklerine ya da sarp bir kayalıktan aşağıya kendini ne kadar gözü pek atardı! Her yandan çaresiz bırakılmışken hem kendine ölümü hem de ölüm aracını sağlamanın yolunu buldu; bil ki ölmek için istemekten başka hiçbir şey beklemeye gerek yoktur. Bu son derece kararlı adamın yaptığı hakkında herkes nasıl uygun görürse öyle düşünsün; yeter ki şu kesinleşsin: en pis ölüm, en temiz kölelikten daha iyidir.

8.70.21

O virum fortem, o dignum, cui fati daretur electio! Quam fortiter ille gladio usus esset, quam animose in profundam se altitudinem maris aut abscisae rupis inmisisset! Undique destitutum invenit, quemadmodum et mortem sibi deferret et telum, ut scias ad moriendum nihil aliud in mora esse quam velle. Existimetur de facto hominis acerrimi, ut cuique visum erit, dum hoc constet, praeferendam esse spurcissimam mortem servituti mundissimae.

8.70.22Bayağı örneklere başladığıma göre devam edeceğim. Çünkü herkes, bu şeyin en hor görülen insanlar tarafından bile hor görülebildiğini görürse kendinden daha fazlasını isteyecektir. Catoları, Scipioları ve adlarını hayranlıkla duymaya alıştığımız ötekileri taklit edilemeyecek kadar yüksekte sanırız. Şimdi ben sana bu faziletin, iç savaşın komutanlarında olduğu kadar vahşi hayvan dövüşçülerinin okulunda da pek çok örneği olduğunu göstereceğim.

8.70.22

Quoniam coepi sordidis exemplis uti, perseverabo. Plus enim a se quisque exiget, si viderit hanc rem etiam a contemptissimis posse contemni. Catones Scipionesque et alios, quos audire cum admiratione consuevimus, supra imitationem positos putamus; iam ego istam virtutem habere tam multa exempla in ludo bestiario quam in ducibus belli civilis ostendam.

8.70.23Geçenlerde sabah gösterisine gönderilen biri, bekçiler arasında arabayla götürülürken uykusu basmış gibi başını sallaya sallaya, sonunda tekerleğin parmaklıkları arasına sokuncaya kadar eğdi; tekerleğin dönüşü boynunu kırıncaya kadar da oturduğu yerde dimdik durdu. Cezaya götürüldüğü arabayla cezadan kaçtı.

8.70.23

Cum adveheretur nuper inter custodias quidam ad matutinum spectaculum missus, tamquam somno premente nutaret, caput usque eo demisit, donec radiis insereret, et tamdiu se in sedili suo tenuit, donec cervicem circumactu rotae frangeret. Eodem vehiculo, quo ad poenam ferebatur, effugit.

8.70.24Kopup çıkmak isteyenin önünde hiçbir engel yoktur. Tabiat bizi açık bir yerde gözetir. Durumu elverişli olan, yumuşak bir çıkış arar; elinin altında kendini kurtarabileceği birçok yol bulunan, seçim yapsın ve en iyi hangi yolla özgürleşeceğini tartsın. Fırsatı güç bulan ise en yakındaki yolu, ne kadar duyulmamış ve yeni olursa olsun, en iyisi sayıp kapsın. Cesareti eksik olmayanın ölüm için icat gücü de eksik olmaz.

8.70.24

Nihil obstat erumpere et exire cupienti. In aperto nes natura custodit. Cui permittit necessitas sua, circumspicit exitum mollem: cui ad manum plura sunt, per quae sese adserat. is dilectum agat et qua potissimum liberetur. consideret: cui difficilis occasio est, is proximam quamque pro optima arripiat, sit licet inaudita, sit nova. Non deerit ad mortem ingenium, cui non defuerit animus.

8.70.25Görüyor musun, en aşağı köleler bile, acı onları dürtüp kışkırttığında nasıl uyanıyor, en sıkı nöbetleri bile nasıl atlatıyor? Büyük adam, kendine ölümü yalnız buyurmuş değil, onu bulmuş olandır.

Sana aynı gösterilerden birkaç örnek daha söz vermiştim.

8.70.25

Vides, quemadmodum extrema quoque mancipia, ubi illis stimulos adegit dolor, excitentur et intentissimas custodias fallant? Ille vir magnus est, qui mortem sibi non tantum imperavit, sed invenit. Ex eodem tibi munere plura exempla promisi.

8.70.26İkinci deniz savaşı gösterisinde barbarlardan biri, düşmanlarına karşı kullanmak için kendisine verilen mızrağı bütünüyle kendi gırtlağına sapladı. "Neden, neden," dedi, "bütün bu işkenceden, bütün bu maskaralıktan çoktan kaçmıyorum? Neden elimde silahla ölümü bekliyorum?" Bu gösteri, insanların öldürmeyi değil ölmeyi öğrenmesi ne kadar onurluysa o kadar görkemliydi.

8.70.26

Secundo naumachiae spectaculo unus e barbaris lanceam, quam in adversarios acceperat, totam iugulo suo mersit. Quare, quare, inquit, non omne tormentum, omne ludibrium iamdudum effugio? Quare ego mortem armatus expecto? Tanto hoc speciosius spectaculum fuit,

8.70.27Peki ne demeli? Yitik ruhların ve suçluların sahip olduğu bu şeye, uzun bir düşünme alıştırmasının ve her şeyin öğretmeni olan aklın bu gibi durumlara karşı donattığı insanlar sahip olmayacak mı? Akıl bize kaderin farklı yollardan geldiğini, ama sonun aynı olduğunu öğretir; gelecek olanın nereden başladığının ise hiçbir önemi yoktur.

8.70.27

quanto honestius mori discunt homines quam occidere. Quid ergo? Quod animi perditi quodque noxiosi habent, non habebunt illi, quos adversus hos casus instruxit longa meditatio et magistra rerum omnium ratio: Illa nos docet fati varios esse accessus, finem eundem, nihil autem interesse, unde incipiat quod venit.

8.70.28Yine o akıl şunu öğütler: elinden gelirse istediğin gibi öl; gelmezse, elinden geldiği gibi; kendine el kaldırmak için ne çıkarsa ona sarıl. Yağmayla yaşamak haksızlıktır; ama tersine, ölümü yağmalayarak ölmek pek güzeldir. Hoşça kal.

8.70.28

Eadem illa ratio monet, ut, si licet, moriaris quemadmodum placet; si minus, quemadmodum potes, et quicquid obvenerit ad vim adferendam tibi invadas. Iniuriosum est rapto vivere, at contra pulcherrimum mori rapto. Vale.

8.71.171. Mektup

Aramızı uçsuz bucaksız bir denizin ayırdığını unutup bana sık sık tek tek işler hakkında danışıyorsun. Bir öğüdün değeri büyük ölçüde zamanına bağlı olduğundan, bazı konularda benim görüşüm sana ancak tam tersi daha uygun hâle geldiğinde ulaşır, bu kaçınılmazdır. Çünkü öğütler durumlara göre ayarlanır. Bizim durumlarımız ise akıp gider, hatta yuvarlanır gider. Öyleyse öğüt günü gününe doğmalı; bu bile fazla geç; deyim yerindeyse, el altında doğmalı. Nasıl bulunacağını ise göstereyim.

8.71.1

Subinde me de rebus singulis consulis oblitus vasto nos mari dividi. Cum magna pars consilii sit in tempore, necesse est evenire, ut de quibusdam rebus tunc ad te perferatur sententia mea, cum iam contraria potior est. Consilia enim rebus aptantur. Res nostrae feruntur, immo volvuntur. Ergo consilium nasci sub diem debet; et hoc quoque nimis tardum est; sub manu, quod aiunt, nascatur. Quemadmodum autem inveniatur, ostendam.

8.71.2Neden kaçınman, neyin peşine düşmen gerektiğini ne zaman bilmek istersen, bütün hayatının hedefi olan en yüksek iyiye bak. Çünkü yaptığımız her şey ona uymalıdır; hayatının bütününe bir hedef koymamış olan, tek tek işleri düzenleyemez. Kimse, boyaları ne kadar hazır olursa olsun, neyi resmetmek istediği belli değilse bir benzerlik ortaya koyamaz. Hata yapmamızın sebebi, hepimizin hayatın parçaları üzerine düşünüp kimsenin hayatın bütünü üzerine düşünmemesidir.

8.71.2

Quotiens, quid fugiendum sit aut quid petendum, voles scire, ad summum bonum, propositum totius vitae tuae, respice. Illi enim consentire debet, quicquid agimus; non disponet singula, nisi cui iam vitae suae summa proposita est. Nemo, quamvis paratos habeat colores, similitudinem reddet, nisi iam constat, quid velit pingere. Ideo peccamus, quia de partibus vitae omnes deliberamus, de tota nemo deliberat.

8.71.3Ok atmak isteyen önce neye nişan aldığını bilmeli, ancak ondan sonra silahını eliyle doğrultup ayarlamalıdır. Kararlarımız yanılır, çünkü yöneltilecekleri bir yer yoktur. Hangi limana gittiğini bilmeyene hiçbir rüzgâr uygun değildir. Hayatımızda tesadüfün çok güçlü olması kaçınılmazdır, çünkü tesadüfe göre yaşıyoruz.

8.71.3

Scire debet quid petat ille, qui sagittam vult mittere, et tunc derigere ac moderari manu telum. Errant consilia nostra, quia non habent, quo derigantur. Ignorant, quem portum petat, nullus suus ventus est. Necesse est multum in vita nostra casus possit, quia vivimus casu.

8.71.4Bazılarının başına da, bildikleri bazı şeyleri bildiklerini bilmemek gelir. Çoğu zaman yanımızda duranları aradığımız gibi, en yüksek iyinin gayesinin de genellikle yanı başımızda olduğunu bilmeyiz.

En yüksek iyinin ne olduğunu ne çok sözle ne de uzun dolambaçlarla çıkarabilirsin; deyim yerindeyse parmakla gösterilmeli, pek çok şeye dağıtılmamalıdır. "En yüksek iyi, ahlâken güzel olandır" diyebilecekken onu küçük parçalara ayırmanın ne anlamı var? Daha da şaşacağın bir şey söyleyeyim: tek iyi, ahlâken güzel olandır; geri kalanlar sahte ve kalp iyilerdir.

8.71.4

Quibusdam autem evenit, ut quaedam scire se nesciant. Quemadmodum quaerimus saepe eos, cum quibus stamus, ita plerumque finem summi boni ignoramus adpositum. Nec multis verbis nec circumitu longo, quod sit summum bonum, colliges; digito, ut ita dicam, demonstrandum est nec in multa spargendum. Quid enim ad rem pertinet in particulas illud diducere, cum possis dicere: summum bonum est, quod honestum est? Et quod magis admireris: unum bonum est, quod honestum est, cetera falsa et adulterina bona sunt.

8.71.5Kendini buna inandırır ve faziletin âşığı olursan (çünkü onu sevmek yetmez), onun dokunduğu her şey, başkalarına nasıl görünürse görünsün, senin için uğurlu ve mutlu olacaktır. İşkence görmek bile, işkenceyi yapandan daha rahat yatıyorsan; hastalanmak bile, talihe sövmüyor, hastalığa boyun eğmiyorsan; kısacası başkalarına kötü görünen her şey, sen onların üstüne yükselirsen hem yumuşar hem de iyiye dönüşür.

Şu açıkça bilinsin: ahlâken güzel olandan başka iyi yoktur; fazilet bir kez güzelleştirdi mi, bütün sıkıntılara haklı olarak iyi denecektir.

8.71.5

Hoc si persuaseris tibi et virtutem adamaveris, amare enim parum est, quicquid illa contigerit, id tibi, qualecumque aliis videbitur, faustum felixque erit. Et torqueri, si modo iacueris ipso torquente securior, et aegrotare, si non male dixeris fortunae, si non cesseris morbo, omnia denique, quae ceteris videntur mala, et mansuescent et in bonum abibunt, si super illa eminueris. Hoc liqueat, nihil esse bonum nisi honestum, et omnia incommoda suo iure bona vocabuntur, quae modo virtus honestaverit.

8.71.6Birçoklarına insanın yaradılışının kaldırabileceğinden daha büyük şeyler vaat ediyormuşuz gibi görünürüz; haksız da sayılmazlar. Çünkü bedene bakıyorlar. Ruha dönsünler; o zaman insanı Tanrı'yla ölçecekler. Doğrul, Lucilius, insanların en iyisi, ve en görkemli konuyu hecelere indirgeyen, ruhu ufak tefek şeyler öğreterek alçaltan, aşındıran filozofların bu ilkokulunu bırak. Böylece bu öğretileri bulmuş olanlara benzersin, onları öğretip felsefeyi büyük değil de zor gösterme peşinde olanlara değil.

8.71.6

Multis videmur maiora promittere quam recipit humana condicio; non inmerito. Ad corpus enim respiciunt. Revertantur ad animum; iam hominem deo metientur. Erige te, Lucili virorum optime, et relinque istum ludum literarium philosophorum, qui rem magnificentissimam ad syllabas vocant, qui animum minuta docendo demittunt et conterunt; fies similis illis, qui invenerunt ista, non qui docent et id agunt, ut philosophia potius difficilis quam magna videatur.

8.71.7Bütün felsefeyi ahlâka çeviren ve en yüksek bilgeliğin iyiyle kötüyü ayırt etmek olduğunu söyleyen Sokrates şöyle der: "Gözünde bir saygınlığım varsa, mutlu olmak için onların ardından git; biri seni aptal sanacaksa bırak sansın. Kim isterse sana hakaret etsin, haksızlık etsin; fazilet seninle oldukça sen hiçbir şeye uğramış olmazsın." Ve şöyle der: "Mutlu, gerçekten iyi bir insan olmak istiyorsan, bırak biri seni hor görsün." Bunu ancak bütün iyileri eşit sayan başarabilir; çünkü ne ahlâken güzel olan olmadan bir iyi vardır, ne de ahlâken güzel olan her şeyde eşittir.

8.71.7

Socrates qui totam philosophiam revocavit ad mores et hanc summam dixit esse sapientiam, bona malaque distinguere, sequere, inquit, illos, si quid apud te habeo auctoritatis, ut sis beatus, et te alicui stultum videri sine. Quisquis volet, tibi contumeliam faciat et iniuriam, tu tamen nihil patieris, si modo tecum erit virtus. Si vis, inquit, beatus esse, si fide bona vir bonus, sine contemnat te aliquis. Hoc nemo praestabit, nisi qui omnia bona exaequaverit, quia nec bonum sine honesto est et honestum in omnibus par est.

8.71.8Peki ne? Cato'nun pretor seçilmesiyle seçimi kaybetmesi arasında hiç fark yok mu? Cato'nun Pharsalos savaşında yenilmesiyle yenmesi arasında hiç fark yok mu? Kendi tarafı yenildiği hâlde kendisinin yenilmemesi olan şu iyisi, galip olarak vatanına dönüp barışı kuracağı o iyiye eşit miydi? Neden eşit olmasın? Çünkü kötü talih de aynı faziletle yenilir, iyi talih de aynı faziletle düzene sokulur. Fazilet ise büyüyüp küçülemez; tek bir boyu vardır.

8.71.8

Quid ergo? Nihil interest inter praeturam Catonis et repulsam? Nihil interest, utrum Pharsalica acie Cato vincatur an vincat? Hoc eius bonum, quo victis partibus non potest vinci, par erat illi bono, quo victor rediret in patriam et conponeret pacem? Quidni par sit? Eadem enim virtute et mala fortuna vincitur et ordinatur bona. Virtus autem non potest maior aut minor fieri; unius staturae est.

8.71.9"Ama Gnaeus Pompeius ordusunu kaybedecek; devletin o en güzel süsü olan soylular, Pompeius tarafının ön safı, silah taşıyan senato tek bir savaşta bozguna uğrayacak; böyle büyük bir imparatorluğun yıkıntısı bütün dünyaya saçılacak: bir parçası Mısır'da, bir parçası Afrika'da, bir parçası Hispania'da düşecek. Zavallı devlete bir kerede yıkılmak bile nasip olmayacak."

8.71.9

Sed Cn. Pompeius amittet exercitum, sed illud pulcherrimum rei publicae praetextum, optimates, et prima acies Pompeianarum partium, senatus ferens arma, uno proelio profligabuntur et tam magni ruina imperii in totum dissiliet orbem; aliqua pars eius in Aegypto, aliqua in Africa, aliqua in Hispania cadet. Ne hoc quidem miserae rei publicae continget, semel ruere.

8.71.10Hepsi olsun: Iuba'ya kendi krallığında ne yerleri tanıması yardım etsin ne de halkının kralı uğruna gösterdiği en inatçı yiğitlik; Uticalıların sadakati de felaketler karşısında kırılıp çözülsün; Afrika'da Scipio'yu da adının talihi yüzüstü bıraksın. Cato'nun hiçbir zarara uğramamasının tedbiri çoktan alınmıştır.

8.71.10

Omnia licet fiant; Iubam in regno suo non locorum notitia adiuvet, non popularium pro rege suo virtus obstinatissima, Vticensium quoque fides malis fracta deficiat et Scipionem in Africa nominis sui fortuna destituat. Olim provisum est, ne quid Cato detrimenti caperet.

8.71.11"Yine de yenildi." Bunu da Cato'nun seçim yenilgileri arasında say; zafere giden yolunun bir şeyle kesilmesine, pretorluğa giden yolunun kesilmesine katlandığı kadar büyük bir ruhla katlanacaktır. Seçimi kaybettiği gün oyun oynadı, öleceği gece kitap okudu. Pretorluğu kaybetmekle hayatı kaybetmeyi bir tuttu; başına gelecek her şeye katlanmak gerektiğine kendini inandırmıştı.

8.71.11

Victus est tamen. Et hoc numera inter repulsas Catonis; tam magno animo feret aliquid sibi ad victoriam quam ad praeturam obstitisse. Quo die repulsus est, lusit, qua nocte periturus fuit, legit. Eodem loco habuit praetura et vita excidere; omnia, quae acciderent, ferenda esse persuaserat sibi.

8.71.12Devletin değişmesine neden cesur ve dengeli bir ruhla katlanmasın? Hangi şey değişme tehlikesinden muaftır? Ne yeryüzü, ne gök, ne de her şeyin oluşturduğu bu bütün dokuma, Tanrı'nın yönetiminde sürdüğü hâlde. Bu düzeni her zaman korumayacak; bir gün gelip onu bu gidişinden saptıracak.

8.71.12

Quidni ille mutationem rei publicae forti et aequo pateretur animo? Quid enim mutationis periculo exceptum? Non terra, non caelum, non totus hic rerum omnium contextus, quamvis deo agente ducatur. Non semper tenebit hunc ordinem, sed illum ex hoc cursu aliquis dies deiciet.

8.71.13Her şey belirli zamanlarla ilerler; doğmaları, büyümeleri, sönmeleri gerekir. Üzerimizde dönüp durduğunu gördüğün her şey de, içine karıştığımız ve en sağlam şeymiş gibi üzerine yerleştiğimiz bu şeyler de aşınıp yok olacak. Kendi yaşlılığı olmayan hiçbir şey yoktur; tabiat bunları farklı aralıklarla da olsa aynı yere gönderir. Ne varsa olmayacak; ama yok olup gitmeyecek, çözülecek.

8.71.13

Certis eunt cuncta temporibus; nasci debent, crescere, extingui. Quaecumque supra nos vides currere, et haec, quibus inmixti atque inpositi sumus veluti solidissimis carpentur ac desinent. Nulli non senectus sua est; inaequalibus ista spatiis eodem natura dimittit. Quicquid est, non erit, nec peribit, sed resolvetur.

8.71.14Bizim için çözülmek yok olmaktır; çünkü yalnız yakındakine bakarız. Kendini bedene adamış körelmiş zihin daha ötesini göremez; yoksa kendisinin ve yakınlarının sonuna daha cesaretle katlanırdı, eğer her şey gibi hayatın ve ölümün de sırayla geldiğini, birleşmiş olanın çözüldüğünü, çözülmüş olanın birleştiğini, her şeyi düzenleyen Tanrı'nın ebedî sanatının bu işte döndüğünü umsaydı.

8.71.14

Nobis solvi perire est, proxima enim intuemur; ad ulteriora non prospicit mens hebes et quae se corpori addixerit; alioqui fortius finem sui suorumque pateretur, si speraret, ut omnia illa, sic vitam mortemque per vices ire et composita dissolvi, dissoluta componi, in hoc opere aeternam artem cuncta temperantis dei verti.

8.71.15Bu yüzden zihninde çağları baştan sona dolaştıktan sonra Marcus Cato gibi şöyle diyecektir: "Bütün insan soyu, şimdi olan da ileride olacak da, ölüme mahkûmdur. Herhangi bir yerde hüküm süren bütün şehirlerin, başka imparatorlukların büyük süsü olan bütün şehirlerin bir gün nerede oldukları sorulacak; çeşit çeşit yıkımla ortadan kalkacaklar. Kimini savaşlar yıkacak; kimini tembellik ve uyuşukluğa dönmüş barış, bir de büyük servetlerin felaketi olan sefahat tüketecek. Bütün bu verimli ovaları denizin ani bir taşkını örtecek ya da çöken toprağın kayması onları ansızın açılan bir yarığa çekecek. Öyleyse ortak kaderin kısa bir an önüne geçiyorum diye neden öfkeleneyim, neden acı çekeyim?"

8.71.15

Itaque ut M. Cato, cum aevum animo percucurrerit, dicet: omne humanum genus, quodque est quodque erit, morte damnatum est. Omnes, quae usquam rerum potiuntur urbes quaeque alienorum imperiorum magna sunt decora, ubi fuerint, aliquando quaeretur et vario exitii genere tollentur; alias destruent bella, alias desidia paxque ad inertiam versa consumet et magnis opibus exitiosa res, luxus. Omnes hos fertiles campos repentina maris inundatio abscondet aut in subitam cavernam considentis soli lapsus abducet. Quid est ergo quare indigner aut doleam, exiguo momento publica fata praecedo?

8.71.16Büyük ruh Tanrı'ya boyun eğsin, evrenin kanunu ne buyurursa duraksamadan katlansın. Ya daha iyi bir hayata salıverilir ve ilâhî varlıklar arasında daha aydınlık, daha huzurlu bir biçimde yaşamayı sürdürür; ya da en azından hiçbir zarara uğramadan tabiata yeniden karışır ve bütüne döner.

Öyleyse Marcus Cato'nun ahlâken güzel hayatı, ahlâken güzel ölümünden daha büyük bir iyi değildir; çünkü fazilet artmaz. Sokrates hakikatle faziletin aynı şey olduğunu söylerdi. Hakikat nasıl büyümezse fazilet de büyümez; bütün parçaları tamamdır, doludur.

8.71.16

Magnus animus deo pareat et quicquid lex universi iubet, sine cunctatione patiatur; aut in meliorem emittitur vitam lucidius tranquilliusque inter divina mansurus aut certe sine ullo futurus incommodo sui naturae remiscebitur et revertetur in totum. Non est ergo M. Catonis maius bonum honesta vita quam mors honesta, quoniam non intenditur virtus. Idem esse dicebat Socrates veritatem et virtutem. Quomodo illa non crescit, sic ne virtus quidem; habet numeros suos, plena est.

8.71.17Bu yüzden iyilerin eşit olmasına şaşmana gerek yok: hem kendi seçimimizle edinilecek olanların hem de durum öyle getirdiği için edinilecek olanların. Çünkü bu eşitsizliği kabul edip işkenceye cesaretle katlanmayı daha küçük iyilerden sayarsan, onu kötüler arasında da sayacaksın; zindandaki Sokrates'e mutsuz, açtığından daha büyük bir yüreklilikle yaralarını yeniden deşen Cato'ya mutsuz, düşmanlara bile verdiği sözü tutmanın cezasını çeken Regulus'a da hepsinden bahtsız diyeceksin. Oysa en yumuşak yaradılışlılardan bile kimse bunu söylemeye cesaret edemedi. Onun mesut olduğunu kabul etmiyorlar, ama mutsuz olduğunu da kabul etmiyorlar.

8.71.17

Non est itaque quod mireris paria esse bona, et quae ex proposito sumenda sunt et quae si ita res tulit. Nam si hanc inaequalitatem receperis, ut fortiter torqueri in minoribus bonis mulieres, numerabis etiam in malis, et infelicem Socraten dices in carcere, infelicem Catonem vulnera sua animosius quam fecerat retractantem, calamitosissimum omnium Regulum fidei poenas etiam hostibus servatae pendentem. Atqui nemo hoc dicere, ne ex mollissimis quidem, ausus est. Negant enim illum esse beatum, sed tamen negant miserum.

8.71.18Eski Akademiacılar böyle işkenceler arasında da insanın mesut olduğunu kabul ederler, ama tam ve eksiksiz bir biçimde değil. Bu hiçbir şekilde kabul edilemez: mesut değilse en yüksek iyide değildir. En yüksek iyinin üstünde bir basamak yoktur; yeter ki onda fazilet bulunsun, sıkıntılar onu azaltmasın, beden ezilse bile o sapasağlam kalsın. Kalır da. Çünkü ben yürekli ve yüce bir fazileti kastediyorum; ona saldıran her şey onu kışkırtır.

8.71.18

Academici veteres beatum quidem esse etiam inter hos cruciatus fatentur, sed non ad perfectum nec ad plenum. Quod nullo modo potest recipi; nisi beatus est, in summo bono non est. Quod summum bonum est, supra se gradum non habet, si modo illi virtus inest, si illam adversa non minuunt, si manet etiam comminuto corpore incolumis; manet autem. Virtutem enim intellego animosam et excelsam, quam incitat quicquid infestat.

8.71.19Soylu yaradılışlı gençlerin, ahlâken güzel bir şeyin güzelliği onları çarptığında çoğu zaman büründükleri bu ruh hâlini, bütün tesadüfî şeyleri hor gördükleri bu ruhu, bilgelik elbette bize de aşılayacak ve verecektir. Bizi tek iyinin ahlâken güzel olan olduğuna, bunun ne gevşeyip ne gerilebileceğine inandıracak; tıpkı doğruyu sınamak için kullanılan cetveli eğemeyeceğin gibi. Ondan neyi değiştirirsen, doğruya haksızlık etmiş olursun.

8.71.19

Hunc animum, quem saepe induunt generosae indolis iuvenes, quos alicuius honestae rei pulchritudo percussit, ut omnia fortuita contemnant, profecto sapientia nobis infundet et tradet. Persuadebit unum bonum esse, quod honestum; hoc nec remitti nec intendi posse, non magis quam regulam, qua rectum probari solet, flectes. Quicquid ex illa mutaveris, iniuria est recti.

8.71.20Aynı şeyi fazilet için de söyleyeceğiz: o da doğrudur, eğilme kabul etmez. Katı bir şey nasıl daha fazla gerilebilir? Fazilet her şey hakkında hüküm verir, onun hakkında hiçbir şey hüküm veremez. Kendisi daha doğru olamıyorsa, ondan çıkan işler de birbirinden daha doğru olamaz. Çünkü hepsi ona uymak zorundadır; böylece eşittirler.

8.71.20

Idem ergo de virtute dicemus: et haec recta est, flexuram non recipit. Rigida re quid amplius intendi potest? Haec de omnibus rebus iudicat, de hac nulla. Si rectior ipsa non potest fieri, ne quae ab illa fiunt quidem alia aliis rectiora sunt. Huic enim necesse est respondeant; ita paria sunt.

8.71.21"Peki ne?" diyorsun, "Ziyafette yan gelip yatmakla işkence görmek eşit mi?" Buna mı şaşıyorsun? Şuna daha çok şaşabilirsin: ziyafette yan gelip yatmak kötü, işkence sehpasında yatmak iyidir, eğer birincisi çirkin, ikincisi ahlâken güzel bir biçimde yapılıyorsa. Bu şeyleri iyi ya da kötü yapan malzeme değil, fazilettir. Fazilet nerede görünürse, her şey aynı ölçüde ve aynı değerdedir.

8.71.21

Quid ergo? inquis, iacere in convivio et torqueri paria sunt? Hoc mirum videtur tibi? Illud licet magis admireris; iacere in convivio malum, in eculeo bonum est, si illud turpiter, hoc honeste fit. Bona ista aut mala non efficit materia, sed virtus. Haec ubicumque apparuit, omnia eiusdem mensurae ac pretii sunt.

8.71.22Şimdi herkesin ruhunu kendi ruhuyla ölçen adam, ahlâken güzel bir biçimde hüküm verenin iyisiyle ahlâken güzel bir biçimde tehlikeye atılanın iyisinin eşit olduğunu, zafer alayı düzenleyenin iyisiyle, ruhu yenilmemiş olarak onun arabasının önünde götürülenin iyisinin eşit olduğunu söylüyorum diye gözlerimi oymaya kalkıyor. Çünkü kendilerinin yapamadığı bir şeyin olabileceğine inanmazlar; fazilet hakkında kendi güçsüzlüklerinden yola çıkarak hüküm verirler.

8.71.22

In oculos nunc mihi manus intentat ille, qui omnium animum aestimat ex suo, quod dicam paria bona esse honeste iudicantes et honeste pericli tantis, quod dicam paria bona esse eius, qui triumphat, et eius, qui ante currum vehitur invictus animo. Non putant enim fieri, quicquid facere non possunt; ex infirmitate sua de virtute ferunt sententiam.

8.71.23Yakılmak, yaralanmak, öldürülmek, zincire vurulmak bir insana yaradığında, hatta bazen hoşuna gittiğinde neden şaşıyorsun? Sefih için tutumluluk cezadır, tembel için çalışmak işkence yerine geçer, nazlı kişi çalışkana acır, uyuşuk için çalışmak eziyettir. Aynı biçimde, karşısında hepimizin güçsüz kaldığı bu şeyleri de zor ve dayanılmaz sanırız; şarapsız kalmanın ya da şafakla uyandırılmanın birçokları için ne işkence olduğunu unutarak. Bu şeyler tabiatça zor değildir; biz gevşek ve dermansızız.

8.71.23

Quid miraris, si uri, vulnerari, occidi, alligari iuvat, aliquando etiam libet? Luxurioso frugalitas poena est, pigro supplicii loco labor est, delicatus miseretur industrii, desidioso studere torqueri est. Eodem modo haec, ad quae omnes inbecilli sumus, dura atque intoleranda credimus, obliti, quam multis tormentum sit vino carere aut prima luce excitari. Non ista difficilia sunt natura, sed nos fluvidi et enerves.

8.71.24Büyük şeyler hakkında büyük bir ruhla hüküm vermek gerekir; yoksa bizim kusurumuz onların kusuru gibi görünür. Tıpkı bazı dümdüz şeylerin suya daldırıldıklarında bakanlara eğri ve kırık görünmesi gibi. Yalnız neyi gördüğün değil, nasıl gördüğün de önemlidir; ruhumuz gerçeği seçmekte bulanık görür.

8.71.24

Magno animo de rebus magnis iudicandum est; alioqui videbitur illarum vitium esse, quod nostrum est. Sic quaedam rectissime, cum in aquam demissa sunt, speciem curvi praefractique visentibus reddunt. Non tantum quid videas, sed quemadmodum, refert; animus noster ad vera perspicienda caligat.

8.71.25Bana bozulmamış, yaradılışı canlı bir genç ver: talihsizliklerin bütün yükünü dimdik bir boyunla kaldıran, talihin üstüne çıkan kişinin kendisine daha bahtiyar göründüğünü söyleyecektir. Durgun havada sarsılmamak şaşılacak bir şey değil; asıl şuna şaş: herkesin ezildiği yerde birinin yükselmesine, herkesin yere serildiği yerde birinin ayakta durmasına.

8.71.25

Da mihi adulescentem incorruptum et ingenio vegetum; dicet fortunatiorem sibi videri, qui omnia rerum adversarum onera rigida cervice sustollat, qui supra fortunam existat. Non mirum est in tranquillitate non concuti; illud mirare, ibi extolli aliquem ubi omnes deprimuntur, ibi stare ubi omnes iacent.

8.71.26İşkencelerde, talihsizlik dediğimiz öteki şeylerde kötü olan nedir? Bence şu: zihnin çökmesi, eğilmesi, boyun eğmesi. Bunların hiçbiri bilge insanın başına gelemez; hangi yükün altında olursa olsun dimdik durur. Hiçbir şey onu küçültmez; katlanılması gereken şeylerin hiçbirinden hoşnutsuz olmaz. Çünkü bir insanın başına gelebilecek bir şey kendi başına geldi diye yakınmaz. Gücünü bilir. Yük taşımak için var olduğunu bilir.

8.71.26

Quid est in tormentis, quid est in aliis, quae adversa appellamus, mali? Hoc, ut opinor, succidere mentem et incurvari et succumbere. Quorum nihil sapienti viro potest evenire; stat rectus sub quolibet pondere. Nulla illum res minorem facit; nihil illi eorum, quae ferenda sunt, displicet. Nam quicquid cadere in hominem potest, in se cecidisse non queritur. Vires suas novit. Scit se esse oneri ferendo.

8.71.27Bilgeyi insanlar arasından çıkarmıyorum; hiçbir his kabul etmeyen bir kaya gibi acıları ondan uzak tutmuyorum. Onun iki kısımdan oluştuğunu unutmuyorum: biri akıldan yoksundur; o ısırılır, yakılır, acı duyar. Öteki akıllıdır; onun kanaatleri sarsılmaz, korku bilmez, yenilmez. İnsanın o en yüksek iyisi bu kısımda yer alır. O dolmadan önce zihin kararsızca bocalar; tamamlandığında ise sarsılmaz bir istikrar doğar.

8.71.27

Non educo sapientem ex hominum numero nec dolores ab illo sicut ab aliqua rupe nullum sensum admittente summoveo. Memini ex duabus illum partibus esse compositum; altera est inrationalis, haec mordetur, uritur, dolet; altera rationalis, haec inconcussas opiniones habet, intrepida est et indomita. In hac positum est summum illud hominis bonum. Antequam impleatur, incerta mentis volutatio est; cum vero perfectum est, inmota illa stabilitas est.

8.71.28Bu yüzden yola yeni çıkmış, en yükseğe doğru ilerleyen ve faziletle uğraşan kimse, olgun iyiye yaklaşsa bile ona henüz son elini sürmemişse, arada bir geri geri gidecek, zihninin gerginliğinden bir şeyler gevşetecektir. Çünkü henüz belirsiz olanı aşmamıştır, hâlâ kaygan bir yerde dolaşmaktadır. Mesut olan, faziletini tamamlamış olan ise kendini en çok, en sert biçimde sınandığında sever; başkalarının korktuğu şeylere, ahlâken güzel bir vazifenin bedeli olduklarında, yalnız katlanmakla kalmaz, onları kucaklar; "Ne kadar da mutlu!" yerine "Ne kadar da daha iyi!" denmesini çok daha fazla ister.

8.71.28

Itaque inchoatus et ad summa procedens cultorque virtutis, etiam si adpropinquat perfecto bono, sed ei nondum summam manum inposuit, ibit interim cessim et remittet aliquid ex intentione mentis. Nondum enim incerta transgressus est, etiamnunc versatur in lubrico. Beatus vero et virtutis exactae tunc se maxime amat, cum fortissime expertus est, et metuenda ceteris, si alicuius honesti officii pretia sunt, non tantum fert, sed amplexatur multoque audire mavult tanto melior quam tanto felicior.

8.71.29Şimdi beklentinin beni çağırdığı yere geliyorum. Faziletimiz tabiatın sınırları dışında dolaşıyor gibi görünmesin diye söyleyeyim: bilge de titreyecek, acı duyacak, sararacak. Çünkü bunların hepsi bedenin hisleridir. Öyleyse felaket nerede, o gerçek kötülük nerede? Elbette şurada: bu şeyler ruhu aşağı çekerse, onu köleliğini itiraf etmeye sürüklerse, ona kendinden pişmanlık duyururlarsa.

8.71.29

Venio nunc illo, quo me vocat expectatio tua. Ne extra rerum naturam vagari virtus nostra videatur, et tremet sapiens et dolebit et expallescet. Hi enim omnes corporis sensus sunt. Ubi ergo calamitas, ubi illud malum verum est? Illic scilicet, si ista animum detrahunt, si ad confessionem servitutis adducunt, si illi paenitentiam sui faciunt.

8.71.30Bilge, faziletiyle talihi yener; ama bilgelik iddiasında olan birçokları bazen en hafif tehditlerle bile korkuya kapılmıştır. Bu noktada kusur bizdedir, çünkü bilgeden de ilerlemekte olandan da aynı şeyi bekliyoruz. Övdüğüm bu şeyleri kendime hâlâ öğütlüyorum; henüz kendimi onlara inandırmış değilim. İnandırmış olsaydım bile, bütün olaylara karşı koşup çıkacak kadar hazır ya da alıştırılmış olmazlardı.

8.71.30

Sapiens quidem vincit virtute fortunam, at multi professi sapientiam levissimis nonnumquam minis exterriti sunt. Hoc loco nostrum vitium est, qui idem a sapiente exigimus et a proficiente. Suadeo adhuc mihi ista, quae laudo, nondum persuadeo. Etiam si persuasissem, nondum tam parata haberem aut tam exercitata, ut ad omnes casus procurrerent.

8.71.31Yün bazı boyaları hemen alır, bazılarını ise defalarca ıslatılıp yeniden kaynatılmadıkça içine çekmez; aynı biçimde zekâlar da başka bilgileri öğrenir öğrenmez ortaya koyar, ama bu bilgi derinlere inmedikçe, uzun süre oturmadıkça, ruhu yalnız boyamakla kalmayıp iyice işlemedikçe vaat ettiği şeylerin hiçbirini yerine getirmez.

8.71.31

Quemadmodum lana quosdam colores semel ducit, quosdam nisi saepius macerata et recocta non perbibit; sic alias disciplinas ingenia, cum accepere, protinus praestant, haec, nisi alte descendit et diu sedit et animum non coloravit, sed infecit, nihil ex his, quae promiserat, praestat.

8.71.32Bu, çabucak ve pek az sözle anlatılabilir: tek iyi fazilettir, faziletten bağımsız hiçbir iyi kesinlikle yoktur, fazilet de bizim daha iyi kısmımızda, yani akıllı kısmımızda yer alır. Bu fazilet ne olacak? Doğru ve sarsılmaz bir yargı. Çünkü zihnin atılımları ondan gelecek, atılımı harekete geçiren her görüntü de onunla berraklığa kavuşacaktır.

8.71.32

Cito hoc potest tradi et paucissimis verbis: unum bonum esse virtutem, nullum certe sine virtute, et ipsam virtutem in parte nostri meliore, id est rationali, positam. Quid erit haec virtus? Iudicium verum et inmotum. Ab hoc enim impetus venient mentis, ab hoc omnis species, quae impetum movet, redigetur ad liquidum.

8.71.33Bu yargıya uygun olan, faziletin dokunduğu her şeyi hem iyi hem de birbirine eşit saymaktır.

Bedenin iyileri ise bedenler için iyidir, ama mutlak anlamda iyi değildir. Bunların elbette bir değeri olacak, ama saygınlıkları olmayacak; aralarında büyük farklar bulunacak; kimi daha küçük, kimi daha büyük olacak.

8.71.33

Huic iudicio consentaneum erit omnia, quae virtute contacta sunt, et bona iudicare et inter se paria. Corporum autem bona corporibus quidem bona sunt, sed in totum non sunt bona. His pretium quidem erit aliquod, ceterum dignitas non erit; magnis inter se intervallis distabunt; alia minora, alia maiora erunt.

8.71.34Bilgeliğin peşinden gidenlerin kendi aralarında da büyük farklar olduğunu kabul etmemiz gerekir. Biri öyle ilerlemiştir ki talihe karşı gözlerini kaldırmaya cesaret eder, ama dayanamaz, çünkü aşırı parıltıdan kamaşan gözler aşağı düşer; öteki ise öyle ilerlemiştir ki onunla yüz yüze gelebilir, yeter ki artık zirveye ulaşmış ve güvenle dolmuş olsun.

8.71.34

Et in ipsis sapientiam sectantibus magna discrimina esse fateamur necesse est. Alius iam in tantum profecit, ut contra fortunam audeat adtollere oculos, sed non pertinaciter, cadunt enim nimio splendore praestricti; alius in tantum, ut possit cum illa conferre vultum, nisi iam pervenit ad summum et fiduciae plenus est.

8.71.35Tamamlanmamış şeyler kaçınılmaz olarak sendeler; bazen ilerler, bazen geri kayar ya da çöker. Yürümekte ve çabalamakta direnmezlerse geri kayarlar; çabalarından ve sadık gayretlerinden biraz gevşerlerse geri gitmek zorunda kalırlar. Kimse ilerleyişini bıraktığı yerde bulamaz. Öyleyse üstüne gidelim ve direnelim.

8.71.35

Inperfecta necesse est labent et modo prodeant, modo sublabantur aut succidant. Sublabentur autem, nisi ire et niti perseveraverint; si quicquam ex studio et fideli intentione laxaverint, retro eundum est. Nemo profectum ibi invenit, ubi reliquerat. Instemus itaque et perseveremus.

8.71.36Kat ettiğimizden daha fazlası kaldı; ama ilerlemenin büyük bir kısmı ilerlemeyi istemektir.

Bu konuda vicdanım rahat: istiyorum, bütün zihnimle istiyorum. Senin de heveslendiğini, en güzel şeylere büyük bir atılımla koştuğunu görüyorum. Acele edelim; ancak böylece hayat bir iyilik olacaktır. Yoksa bir oyalanmadır, hem de çirkin şeyler arasında dolaşanlar için utanç verici bir oyalanma. Bütün zamanımızın bizim olması için çalışalım. Ama önce kendimiz kendimizin olmaya başlamadıkça bu olmayacak.

8.71.36

Plus, quam profligavimus, restat, sed magna pars est profectus velle proficere. Huius rei conscius mihi sum; volo et mente tota volo. Te quoque instinctum esse et magno ad pulcherrima properare impetu video. Properemus; ita demum vita beneficium erit. Alioqui mora est, et quidem turpis inter foeda versantibus. Id agamus, ut nostrum omne tempus sit. Non erit autem, nisi prius nos nostri esse coeperimus.

8.71.37İki türlü talihi de hor görmek ne zaman nasip olacak? Bütün tutkuları ezip kendi buyruğu altına aldıktan sonra "Yendim!" diye haykırmak ne zaman nasip olacak? Kimi yendiğimi mi soruyorsun? Ne Persleri, ne Medlerin en uzak ülkelerini, ne de Dahaların ötesinde savaşçı ne varsa onu; açgözlülüğü, hırsı ve halkları yenmiş olanları bile yenmiş olan ölüm korkusunu. Hoşça kal.

8.71.37

Quando continget contemnere utramque fortunam, quando continget omnibus oppressis adfectibus et sub arbitrium suum adductis hanc vocem emittere vici? Quem vicerim quaeris? Non Persas nec extrema Medorum nec si quid ultra Dahas bellicosum iacet, sed avaritiam, sed ambitionem, sed metum mortis, qui victores gentium vicit. Vale.

8.72.172. Mektup

Bana sorduğun şey, konuyu öyle iyi öğrenmiştim ki, kendiliğinden açıktı bende. Ama uzun zamandır belleğimi yoklamadım, bu yüzden beni kolay kolay izlemiyor. Uzun süre kullanılmayıp yaprakları birbirine yapışan kitapların başına gelen benim de başıma gelmiş, hissediyorum. Ruhu açıp yaymak, ona emanet edilen her şeyi sık sık silkelemek gerekir ki ihtiyaç duyulduğunda hazır olsun. Öyleyse bunu şimdilik erteleyelim; çünkü çok emek, çok özen istiyor. Aynı yerde daha uzun kalacağımı umduğum ilk fırsatta ele alacağım.

8.72.1

Quod quaeris a me, liquebat mihi, sic rem edidiceram, per se. Sed diu non retemptavi memoriam meam, itaque non facile me sequitur. Quod evenit libris situ cohaerentibus, hoc evenisse mihi sentio; explicandus est animus et quaecumque apud illum deposita sunt, subinde excuti debent, ut parata sint, quotiens usus exegerit. Ergo hoc in praesentia differamus; multum enim operae, multum diligentiae poscit. Cum primum longiorem eodem loco speravero moram, tunc istud in manus sumam.

8.72.2Bazı şeyleri iki tekerlekli bir arabada bile yazabilirsin. Bazıları ise yatak, boş vakit ve yalnızlık ister. Yine de bu meşgul günlerde de bir şeyler yapılmalı, hem de bütün gün boyunca. Çünkü yeni meşguliyetlerin ardı arkası hiç kesilmeyecek; onları biz ekiyoruz, bu yüzden birinden birçoğu çıkıyor. Sonra kendimize mühlet veriyoruz: "Şunu bitirince bütün ruhumla işe koyulacağım"; "Bu sıkıcı işi yoluna koyarsam kendimi çalışmaya vereceğim."

8.72.2

Quaedam enim sunt, quae possis et in cisio scribere. Quaedam lectum et otium et secretum desiderant. Nihilominus his quoque occupatis diebus agatur aliquid et quidem totis. Numquam enim non succedent occupationes novae; serimus illas, itaque ex una exeunt plures. Deinde ipsi nobis dilationem damus: cum hoc peregero, toto animo incumbam et si hanc rem molestam composuero, studio me dabo.

8.72.3Felsefeyle boş kalınca uğraşılmaz; başka her şeyi ihmal edip ona eğilmeliyiz; hayat çocukluktan insan ömrünün en uzak sınırlarına kadar uzasa bile, onun için hiçbir süre yeterince büyük değildir. Felsefeyi bırakmanla ara vermen arasında pek fark yoktur; çünkü kesildiği yerde durmaz; gerilmişken kopan şeyler gibi, süreklilikten ayrıldığı için ta başlangıcına kadar geri fırlar. Meşguliyetlere direnmek gerekir; onları düzene koymak değil, uzaklaştırmak gerekir. Gerçi kurtarıcı bir uğraş için uygun olmayan hiçbir zaman yoktur; ama birçokları, tam da uğraşmayı gerektiren şeylerin ortasında uğraşmaz.

8.72.3

Non cum vacaveris, philosophandum est; omnia alia neglegenda, ut huic adsideamus, cui nullum tempus satis magnum est. etiam si a pueritia usque ad longissimos humani aevi terminos vita producitur. Non multum refert, utrum omittas philosophiam an intermittas; non enim ubi interrupta est, manet, sed eorum more, quae intenta dissiliunt, usque ad initia sua recurrit, quod a continuatione discessit. Resistendum est occupationibus, nec explicandae, sed submovendae sunt. Tempus quidem nullum parum est idoneum studio salutari; atqui multi inter illa non student, propter quae studendum est.

8.72.4"Engel olan bir şey çıkacak." Ama her işte ruhu neşeli ve dinç olan kimseye değil. Henüz olgunlaşmamış olanların neşesi kesintiye uğrar; bilgenin sevinci ise kesintisiz örülür; hiçbir sebep, hiçbir talih onu koparamaz; her zaman ve her yerde huzurludur. Çünkü başkasına bağlı değildir, ne talihin ne de insanların lütfunu bekler. Mutluluğu evinin içindedir; içeri girseydi ruhtan dışarı da çıkardı; oysa orada doğar.

8.72.4

Incidet aliquid, quod inpediat. Non quidem eum, cuius animus in omni negotio laetus atque alacer est; inperfectis adhuc interscinditur laetitia, sapientis vero contexitur gaudium, nulla causa rumpitur, nulla fortuna, semper et ubique tranquillus est. Non enim ex alieno pendet nec favorem fortunae aut hominis expectat. Domestica illi felicitas est; exiret ex animo, si intraret; ibi nascitur.

8.72.5Bazen dışarıdan, ona ölümlü olduğunu hatırlatacak bir şey araya girer; ama hafif, derinin yalnız yüzeyini sıyıran bir şeydir. Diyorum ki, bir sıkıntıyla dokunulabilir; ama o en büyük iyi sabittir. Şunu demek istiyorum: dışarıdan bazı sıkıntılar vardır, tıpkı bazen güçlü ve sağlam bir bedende de bazı sivilceler ve küçük yaralar çıkması gibi; derinde hiçbir kötülük yoktur.

8.72.5

Aliquando extrinsecus, quo admoneatur mortalitatis, intervenit, sed id leve et quod summam cutem stringat. Aliquo, inquam, incommodo addatur; maximum autem illud bonum est fixum. Ita dico: extrinsecus aliqua sunt incommoda, velut in corpore interdum robusto solidoque eruptiones quaedam pusularum et ulcuscula, nullum in alto malum est.

8.72.6Diyorum ki, bilgeliği tamamlanmış insanla hâlâ ilerlemekte olan arasındaki fark, sağlıklı biriyle ağır ve uzun bir hastalıktan yeni çıkan, hafif bir nöbeti sağlık yerine geçen biri arasındaki farktır: ikincisi dikkat etmezse sık sık ağırlaşır ve aynı hâle geri döner; bilge ise geri düşemez, hatta artık hastalığa düşemez de. Çünkü beden için sağlık geçicidir; hekim onu geri verse bile güvence altına alamaz, çoğu zaman kendisini çağırmış olan aynı hastanın başına yeniden kaldırılır. Ruh ise bir kez tümüyle iyileşir.

8.72.6

Hoc, inquam, interest inter consummatae sapientiae virum et alium procedentis, quod inter sanum et ex morbo gravi ac diutino emergentem, cui sanitatis loco est levior accessio: hic nisi adtendit, subinde gravatur et in eadem revolvitur, sapiens recidere non potest, ne incidere quidem amplius. Corpori enim ad tempus bona valetudo est, quam medicus, etiam si reddidit, non praestat, saepe ad eundem, qui advocaverat, excitatur. Animus semel in totum sanatur.

8.72.7Sağlıklı ruhu nasıl anladığımı söyleyeyim: kendi kendine yetiyorsa, kendine güveniyorsa, ölümlülerin bütün dileklerinin, verilen ve istenen bütün iyiliklerin mutlu hayatta hiçbir ağırlığı olmadığını biliyorsa. Çünkü kendisine bir şey eklenebilen şey eksiktir; kendisinden bir şey eksilebilen şey kalıcı değildir; sevinci kalıcı olacak kimse kendi malıyla sevinmelidir. Halkın ağzının suyunu akıttığı her şey ise bir gelir bir gider. Talih hiçbir şeyi mülk olarak vermez. Ama bu tesadüfî şeyler de, akıl onları ayarlayıp harmanladığında haz verir; dış şeyleri bile değerli kılan akıldır, açgözlüler ise onları kullanmaktan zevk almazlar.

8.72.7

Dicam, quomodo intellegam sanum: si se ipso contentus est, si confidit sibi, si scit omnia vota mortalium, omnia beneficia quae dantur petunturque, nullum in beata vita habere momentum. Nam cui aliquid accedere potest, id inperfectum est; cui aliquid abscedere potest, id inperpetuum est; cuius perpetua futura laetitia est, is suo gaudeat. Omnia autem, quibus vulgus inhiat, ultro citroque fluunt. Nihil dat fortuna mancipio. Sed haec quoque fortuita tunc delectant, cum illa ratio temperavit ac miscuit; haec est, quae etiam externa commendet, quorum avidis usus ingratus est.

8.72.8Attalus şu benzetmeyi kullanırdı: "Bir köpeğin, sahibinin attığı ekmek ya da et parçalarını ağzını açarak kaptığını hiç gördün mü? Ne yakaladıysa hemen bütün olarak yutar ve hep gelecek olanın umuduyla ağzı açık bekler." Bizim başımıza da aynısı gelir: biz beklerken talih bize ne attıysa onu hiç zevk almadan hemen yutarız, başka bir şeyi kapmak için dikilmiş, gözümüz dönmüş bekleriz. Bilgenin başına bu gelmez; o doludur. Bir şey gelse bile onu kaygısızca alır ve bir kenara koyar.

8.72.8

Solebat Attalus hac imagine uti: vidisti aliquando canem missa a domino frusta panis aut carnis aperto ore captantem? Quicquid excepit, protinus integrum devorat et semper ad spem venturi hiat. Idem evenit nobis: quicquid expectantibus fortuna proiecit, id sine ulla voluptate demittimus statim, ad rapinam alterius erecti et adtoniti. Hoc sapienti non evenit; plenus est. Etiam si quid obvenit, secure excipit ac reponit.

8.72.9En büyük, kesintisiz ve kendine ait bir sevinçten pay alır. Bir başkasının iyi niyeti vardır, ilerleme kaydetmiştir, ama zirveden hâlâ çok uzaktır; o sırayla bir alçalır bir yükselir; bazen göğe çıkar, bazen yere iner. Bilgisiz ve kaba olanların düşüşünün ise sonu yoktur; Epikuros'un o kaosuna, sınırsız boşluğa düşerler.

8.72.9

Laetitia fruitur maxima, continua, sua. Habet aliquis bonam voluntatem, habet profectum, sed cui multum desit a summo; hic deprimitur alternis et extollitur ac modo in caelum adlevatur, modo defertur ad terram. Imperitis ac rudibus nullus praecipitationis finis est; in Epicureum illud chaos decidunt, inane, sine termino.

8.72.10Bir de üçüncü bir tür vardır: bilgeliğe yaklaşanlar; ona henüz erişmemişlerdir, ama onu gözlerinin önünde ve deyim yerindeyse menzillerinde tutarlar. Bunlar sarsılmazlar, hatta geri kaymazlar da. Henüz karaya çıkmamışlardır, ama artık limandadırlar.

8.72.10

Est adhuc genus tertium eorum, qui sapientiae adludunt, quam non quidem contigerunt, in conspectu tamen et, ut ita dicam, sub ictu habent; hi non concutiuntur, ne defluunt quidem. Nondum in sicco, iam in portu sunt.

8.72.11Öyleyse en yükseklerle en alçaklar arasında bu kadar büyük farklar varken, ortadakileri de kendi dalgaları izlerken, daha kötüye geri dönmek gibi büyük bir tehlike onların peşindeyken, meşguliyetlere göz yummamalıyız. Onları dışarıda tutmak gerekir; bir kez içeri girdiler mi, kendi yerlerine başkalarını geçirirler. Onlara başlangıçta karşı koyalım. Başlamamaları, bitmelerinden daha iyidir. Hoşça kal.

8.72.11

Ergo cum tam magna sint inter summos imosque discrimina, cum medios quoque sequatur fluctus suus, sequatur ingens periculum ad deteriora redeundi, non debemus occupationibus indulgere. Excludendae sunt; si semel intraverint, in locum suum alias substituent. Principiis illarum obstemus. Melius non incipient, quam desinent. Vale.

8.73.173. Mektup

Felsefeye içtenlikle kendini adayanların inatçı, dikbaşlı, devlet görevlilerini, kralları ya da kamu işlerini yürütenleri hor gören insanlar olduğunu sananlar bence yanılıyorlar. Tam tersine, onlara kimse filozoflardan daha minnettar değildir; haksız da değiller. Çünkü huzurlu bir inziva tadına varabilenlere yönetenler kimseye olduğundan daha çok iyilik etmiş olur.

8.73.1

Errare mihi videntur, qui existimant philosophiae fideliter deditos contumaces esse ac refractarios, contemptores magistratuum aut regum eorumve, per quos publica administrantur. Ex contrario enim nulli adversus illos gratiores sunt; nec inmerito. Nullis enim plus praestant quam quibus frui tranquillo otio licet.

8.73.2Bu yüzden iyi yaşama amaçlarına kamu güvenliğinin büyük katkısı olanlar, bu iyiliği sağlayanı bir baba gibi saymak zorundadırlar; hem de huzursuz ve ortalık yerde yaşayan şu adamlardan çok daha fazla: onlar hükümdarlara çok şey borçludur, ama çok şeyi de onların hesabına yazarlar; hiçbir cömertlik onlara, doldurulurken büyüyen arzularını doyuracak kadar bol karşılık veremez. Bir şey almayı düşünen, almış olduğunu unutmuştur; arzunun da nankör olmasından büyük bir kötülüğü yoktur.

8.73.2

Itaque ii, quibus multum ad propositum bene vivendi confert securitas publica, necesse est auctorem huius boni ut parentem colant, multo quidem magis quam illi inquieti et in medio positi, qui multa principibus debent, sed multa et inputant, quibus numquam tam plene occurrere ulla liberalitas potest, ut cupiditates illorum, quae crescunt, dum implentur, exsatiet. Quisquis autem de accipiendo cogitat, oblitus accepti est; nec ullum habet malum cupiditas maius, quam quod ingrata est.

8.73.3Şunu da ekle: kamu işlerinde bulunanların hiçbiri kaç kişiyi geçtiğine değil, kimlerin kendisini geçtiğine bakar. Onlara ardında birçok kişi görmek, önünde tek bir kişi görmek kadar ağır gelmez, o kadar hoş gelmez. Her hırsın bu kusuru vardır: arkasına bakmaz. Yalnız hırs değil, her arzu kararsızdır, çünkü hep sondan başlar.

8.73.3

Adice nunc, quod nemo eorum, qui in re publica versantur, quot vincat, sed a quibus vincatur, aspicit. Et illis non tam iucundum est multos post se videre quam grave aliquem ante se. Habet hoc vitium omnis ambitio; non respicit. Nec ambitio tantum instabilis est, verum cupiditas omnis, quia incipit semper a fine.

8.73.4Oysa daha yüce şeylere çekilmek için senatoyu, forumu ve bütün kamu yönetimini bırakmış olan o içten ve temiz insan, bunu güven içinde yapmasını sağlayanları sever; onlara karşılıksız tanıklık eden tek kişi odur, haberleri olmadan onlara büyük bir şey borçludur. Sayesinde yolsuz yerlerden çıktığı hocalarına nasıl saygı duyup onları yüceltiyorsa, himayesi altında güzel sanatlarla uğraştığı bu kimselere de öyle saygı duyar.

8.73.4

At ille vir sincerus ac purus, qui reliquit et curiam et forum et omnem administrationem rei publicae, ut ad ampliora secederet, diligit eos, per quos hoc ei facere tuto licet solusque illis gratuitum testimonium reddit et magnam rem nescientibus debet. Quemadmodum praeceptores suos veneratur ac suspicit, quorum beneficio illis inviis exit, sic et hos, sub quorum tutela positus exercet artes bonas.

8.73.5"Ama kral başkalarını da gücüyle korur." Kim inkâr ediyor? Ama aynı durgun denizden yararlanmış olanlardan, o denizde daha çok ve daha değerli yük taşıyan kişi Neptunus'a daha çok borçlu olduğunu düşünür; adağını tüccar, yolcudan daha büyük bir hevesle öder; tüccarlar arasında da güzel kokular, mor kumaşlar ve altınla tartılacak mallar taşıyan, en değersiz, ancak safra işi görecek şeyler yüklemiş olandan daha cömertçe minnet duyar. Aynı biçimde herkese ulaşan bu barışın iyiliği de onu iyi kullananlara daha derinden ulaşır.

8.73.5

Verum alios quoque rex viribus suis protegit. Quis negat? Sed quemadmodum Neptuno plus debere se iudicat ex is, qui eadem tranquillitate usi sunt, qui plura et pretiosiora illo mari vexit, animosius a mercatore quam a vectore solvitur votum, et ex ipsis mercatoribus effusius gratus est, qui odores ac purpuras et auro pensanda portabat quam qui vilissima quaeque et saburrae loco futura congesserat; sic huius pacis beneficium ad omnes pertinentis altius ad eos pervenit, qui illa bene utuntur.

8.73.6Çünkü bu togalı vatandaşlar arasında barışın savaştan daha çok uğraş verdiği birçokları vardır. Barışı sarhoşluğa, şehvete ya da savaşla bile kırılması gereken başka kusurlara harcayanların barış için aynı şeyi borçlu olduğunu mu sanıyorsun? Yoksa bilgeyi, herkesin ortak iyileri için kendisinin şahsen hiçbir şey borçlu olmadığını düşünecek kadar haksız mı sanıyorsun? Güneşe ve aya çok şey borçluyum, oysa yalnız benim için doğmuyorlar. Yıla ve yılı düzenleyen Tanrı'ya şahsen borçluyum, hiçbir şey benim onuruma göre düzenlenmemiş olsa da.

8.73.6

Multi enim sunt ex his togatis, quibus pax operosior bello est. An idem existimas pro pace debere eos, qui illam ebrietati aut libidini inpendunt aut aliis vitiis, quae vel bello rumpenda sunt? Nisi forte tam iniquum putas esse sapientem, ut nihil viritim se debere pro communibus bonis iudicet. Soli lunaeque plurimum debeo, et non uni mihi oriuntur. Anno temperantique annum deo privatim obligatus sum, quamvis nihil in meum honorem discripta sint.

8.73.7Ölümlülerin ahmakça açgözlülüğü zilyetlikle mülkiyeti birbirinden ayırır ve ortak olan hiçbir şeyi kendinin saymaz. Oysa o bilge, insan soyuyla ortaklaşa sahip olduğu şeylerden daha çok hiçbir şeyi kendinin saymaz. Çünkü onlardan bir pay tek tek her bireye düşmeseydi, bu kadar ortak olmazlardı; en küçük bir paydan ibaret ortaklık bile insanı ortak kılar.

8.73.7

Stulta avaritia mortalium possessionem proprietatemque discernit nec quicquam suum credit esse, quod publicum est. At ille sapiens nihil iudicat suum magis quam cuius illi cum humano genere consortium est. Nec enim essent ita communia, nisi pars illorum pertineret ad singulos; socium efficit etiam quod ex minima portione commune est.

8.73.8Şunu da ekle: büyük ve gerçek iyiler, her birine küçük bir parça düşecek biçimde bölünmez; her birine bütün olarak ulaşır. Halka yapılan bağıştan insanlar kişi başına ne vaat edildiyse o kadarını alırlar. Kamu ziyafeti, et dağıtımı ve elle alınan başka her şey parçalara ayrılır. Ama bu bölünmez iyiler, barış ve özgürlük, nasıl herkesin bütünüyse her birinin de bütünüdür.

8.73.8

Adice nunc, quod magna et vera bona non sic dividuntur, ut exiguum in singulos cadat; ad unumquemque tota perveniunt. Ex congiario tantum ferunt homines, quantum in capita promissum est. Epulum et visceratio et quicquid aliud manu capitur, discedit in partes. At haec individua bona, pax et libertas, et tam omnium tota quam singulorum sunt.

8.73.9Bu yüzden bilge, bunlardan yararlanmasını kime borçlu olduğunu düşünür; kim sayesinde kamunun zorunlu ihtiyaçları onu silaha, nöbet tutmaya, surları savunmaya ve savaşın türlü türlü vergisini ödemeye çağırmıyor; ve kendi dümencisine şükreder. Felsefe başta şunu öğretir: iyiliklere iyi borçlanmayı, iyi ödemeyi; bazen de borcu kabul etmenin kendisi bir ödemedir.

8.73.9

Cogitat itaque, per quem sibi horum usus fructusque contingat, per quem non ad arma illum nec ad servandas vigilias nec ad tuenda moenia et multiplex belli tributum publica necessitas vocet, agitque gubernatori suo gratias. Hoc docet philosophia praecipue, bene debere beneficia, bene solvere; interdum autem solutio est ipsa confessio.

8.73.10Öyleyse yönetimi ve öngörüsü sayesinde kendisine bereketli bir boş vakit, zamanını dilediği gibi kullanma hakkı ve kamu işlerinin bozmadığı bir dinginlik nasip olan kişiye çok şey borçlu olduğunu itiraf edecektir.

Ey Meliboeus, bize bu boş vakti bir tanrı verdi: Çünkü o benim için hep bir tanrı olacak.

8.73.10

Confitebitur ergo multum se debere ei, cuius administratione ac providentia contingit illi pingue otium et arbitrium sui temporis et inperturbata publicis occupationibus quies. O Meliboee, deus nobis haec otia fecit: Namque erit ille mihi semper deus.

8.73.11Armağanlarının en büyüğü şu olan o boş vakit bile kaynağına çok şey borçluysa:

O izin verdi, görüyorsun, sığırlarım dolaşsın, ben de kır kavalımla dilediğimi çalayım;

tanrılar arasında geçen, insanları tanrı yapan bu inzivaya ne değer biçmeliyiz?

8.73.11

Si illa quoque otia multum auctori suo debent, quorum munus hoc maximum est: Ille meas errare boves, ut cernis, et ipsum Ludere quae vellem calamo permisit agresti; quanti aestimamus hoc otium, quod inter deos agitur, quod deos facit?

8.73.12Evet, Lucilius, bunu söylüyorum ve seni kestirme yoldan göğe çağırıyorum.

Sextius, Iuppiter'in iyi bir insandan daha fazlasına gücü yetmediğini söylerdi. Iuppiter'in insanlara sunabileceği daha çok şeyi vardır; ama iki iyi insandan daha zengin olan daha iyi değildir; tıpkı dümen kullanmada eşit bilgiye sahip iki kişiden daha büyük ve daha gösterişli bir gemisi olana daha iyi diyemeyeceğin gibi.

8.73.12

Ita dico, Lucili, et te in caelum compendiario voco. Solebat Sextius dicere Iovem plus non posse quam bonum virum. Plura Iuppiter habet, quae praestet hominibus, sed inter duos bonos non est melior, qui locupletior, non magis quam inter duos, quibus par scientia regendi gubernaculum est, meliorem dixeris, cui maius speciosiusque navigium est.

8.73.13Iuppiter iyi insanı neyle geçer? Daha uzun süre iyidir. Bilge ise faziletleri daha kısa bir süreyle sınırlandı diye kendini hiç de daha aşağı görmez. Nasıl iki bilgeden daha yaşlı ölen, faziletinin süresi daha az yılla sona eren kişiden daha mesut değilse, Tanrı da bilgeyi yaşça geçse bile mutlulukta geçmez.

8.73.13

Iuppiter quo antecedit virum bonum? Diutius bonus est; sapiens nihilo se minoris existimat, quod virtutes eius spatio breviore cluduntur. Quemadmodum ex duobus sapientibus qui senior decessit, non est beatior eo, cuius intra pauciores annos terminata virtus est, sic deus non vincit sapientem felicitate, etiam si vincit aetate.

8.73.14Daha uzun süren fazilet daha büyük değildir. Iuppiter her şeye sahiptir; ama elbette onları başkalarına sahip olsunlar diye vermiştir; ona düşen tek kullanım, herkesin kullanmasının sebebi olmasıdır. Bilge, her şeyin başkalarının elinde olduğunu Iuppiter kadar sakin bir gönülle görür ve hor görür; hatta kendini bu yüzden daha çok yüceltir: Iuppiter onları kullanamaz, bilge ise kullanmak istemez.

8.73.14

Non est virtus maior, quae longior. Iuppiter omnia habet, sed nempe aliis tradidit habenda; ad ipsum hic unus usus pertinet, quod utendi omnibus causa est. Sapiens tam aequo animo omnia apud alios videt contemnitque quam Iuppiter et hoc se magis suspicit, quod Iuppiter uti illis non potest, sapiens non vult.

8.73.15Öyleyse bize en güzel yolu gösteren ve "Yıldızlara buradan gidilir: tutumluluk boyunca, itidal boyunca, cesaret boyunca!" diye haykıran Sextius'a inanalım.

Tanrılar kibirli değildir, kıskanç değildir; insanları içeri alırlar, yukarı çıkanlara el uzatırlar.

8.73.15

Credamus itaque Sextio monstranti pulcherrimum iter et clamanti: hac itur ad astra, hac secundum frugalitatem, hac secundum temperantiam, hac secundum fortitudinem. Non sunt di fastidiosi, non invidi; admittunt et ascendentibus manum porrigunt.

8.73.16İnsanın tanrılara gitmesine mi şaşıyorsun? Tanrı insanlara gelir; daha da yakını, insanların içine gelir; Tanrı olmadan hiçbir zihin iyi olmaz. İnsan bedenlerine ilâhî tohumlar saçılmıştır; iyi bir çiftçi onları alırsa, kaynaklarına benzer biçimde filizlenir, çıktıkları şeylere eşit olarak boy verirler; kötü bir çiftçi alırsa, kısır ve bataklık bir toprak gibi onları boğar, sonra ürün yerine ayrık otu yetiştirir. Hoşça kal.

8.73.16

Miraris hominem ad deos ire? Deus ad homines venit, immo quod est propius, in homines venit; nulla sine deo mens bona est. Semina in corporibus humanis divina dispersa sunt, quae si bonus cultor excipit, similia origini prodeunt et paria iis, ex quibus orta sunt, surgunt; si malus, non aliter quam humus sterilis ac palustris necat ac deinde creat purgamenta pro frugibus. Vale.

8.74.174. Mektup

Mektubun beni sevindirdi, uyuşmuşken uyandırdı; artık tembel ve ağır işleyen belleğimi de harekete geçirdi.

Sevgili Lucilius, tek iyinin ahlâken güzel olan olduğuna dair bu inancı mutlu hayatın en büyük aracı saymaman için ne sebep olabilir? Çünkü başka şeyleri iyi sayan, talihin gücü altına girer, başkasının keyfine bağlı olur; bütün iyiyi ahlâken güzel olanla sınırlayan ise mutluluğunu kendi içinde bulur.

8.74.1

Epistula tua delectavit me et marcentem excitavit, memoriam quoque meam, quae iam mihi segnis ac lenta est, evocavit. Quidni tu, mi Lucili, maximum putes instrumentum beatae vitae hanc persuasionem, unum bonum esse, quod honestum est? Nam qui alia bona iudicat, in fortunae venit potestatem, alieni arbitrii fit; qui omne bonum honesto circumscripsit, intra se est felix.

8.74.2Biri çocuklarını kaybettiği için yaslı, biri hastaları yüzünden kaygılı, bir başkası çocukları çirkin işler yapıp bir rezalete uğradı diye kederli. Birinin başkasının karısına duyduğu aşkla, ötekinin kendi karısına duyduğu aşkla kıvrandığını göreceksin. Seçimi kaybettiği için kahrolan biri eksik olmayacak; kimilerini ise elde ettikleri makamın kendisi tedirgin edecek.

8.74.2

Hic amissis liberis maestus, hic sollicitus aegris, hic turpibus et aliquam passis infamiam tristis. Illum videbis alienae uxoris amore cruciari, illum suae. Non deerit quem repulsa distorqueat; erunt quos ipse honor vexet.

8.74.3Ama ölümlülerin bütün halkı içinde mutsuzların en kalabalık kısmı, her yandan üstlerine çöken ölüm beklentisinin hırpaladığı kimselerdir. Çünkü ölümün sızamayacağı hiçbir yer yoktur. Bu yüzden düşman topraklarında dolaşanlar gibi oraya buraya bakınmak, her gürültüde başı çevirmek gerekir; bu korku göğüsten atılmadıkça, kalp çarpıntısıyla yaşanır.

8.74.3

Illa vero maxima ex omni mortalium populo turba miserorum, quam expectatio mortis exagitat undique inpendens. Nihil enim est, unde non subeat. Itaque ut in hostili regione versantibus huc et illuc circumspiciendum est et ad omnem strepitum circumagenda cervix; nisi hic timor e pectore eiectus est, palpitantibus praecordiis vivitur.

8.74.4Karşına sürgüne gönderilmiş, malından mülkünden edilmiş insanlar çıkacak. Yoksulluğun en ağır türüne uğramış olanlar, zenginliğin içinde muhtaç olanlar çıkacak. Gemisi batmış olanlar ya da onlarınkine benzer şeyler yaşamış olanlar çıkacak: ya halkın öfkesi ya da en iyilere karşı ölümcül bir silah olan kıskançlık onları, hiç beklemezken, kaygısızken savurmuştur; tıpkı tam havanın açık olduğuna güvenilirken çıkıveren bir fırtına gibi, ya da çarptığında çevredekileri bile titreten ansızın düşmüş bir yıldırım gibi. Orada ateşe yakın duran herkes, yıldırım çarpmış biri gibi donup kalır; bunun gibi, şiddetle gelen bu felaketlerde de felaket birini ezer, ötekileri korku ezer; aynı şeye uğrayabilecek olanlara uğramış olanlarınki kadar keder verir.

8.74.4

Occurrent acti in exilium et evoluti bonis. Occurrent, quod genus egestatis gravissimum est, in divitiis inopes. Occurrent naufragi similiave naufragis passi, quos aut popularis ira aut invidia, perniciosum optimis telum, inopinantes securesque disiecit procellae more, quae in ipsa sereni fiducia solet emergere, aut fulminis subiti, ad cuius ictum etiam vicina tremuerunt. Nam ut illic quisquis ab igne propior stetit, percusso similis obstipuit, sic in his per aliquam vim accidentibus unum calamitas opprimit, ceteros metus, paremque passis tristitiam facit pati posse.

8.74.5Başkalarının başına gelen ani felaketler herkesin ruhunu tedirgin eder. Kuşları boş sapanın sesi bile nasıl korkutursa, biz de yalnız darbeyle değil, bir çıtırtıyla da hırpalanırız. Öyleyse bu kanaate kendini teslim etmiş olan hiç kimse mesut olamaz. Çünkü korkudan uzak olmayan hiçbir şey mutlu değildir; şüpheli şeyler arasında kötü yaşanır.

8.74.5

Omnium animos mala aliena ac repentina sollicitant. Quemadmodum aves etiam inanis fundae sonus territat, nos ita non ad ictum tantum exagitamur, sed ad crepitum. Non potest ergo quisquam beatus esse, qui huic se opinioni credidit. Non enim beatum est, nisi quod intrepidum; inter suspecta male vivitur.

8.74.6Kendini tesadüfî şeylere fazlasıyla teslim eden, kendine büyük ve içinden çıkılmaz bir tedirginlik malzemesi hazırlamış olur. Güvenli yere gitmek isteyen için tek yol şudur: dış şeyleri küçümsemek ve ahlâken güzel olanla yetinmek. Çünkü bir şeyi faziletten daha iyi sanan ya da onun dışında bir iyi olduğunu düşünen, talihin saçtığı şeylere eteğini açar ve onun atacaklarını kaygıyla bekler.

8.74.6

Quisquis se multum fortuitis dedit, ingentem sibi materiam perturbationis et inexplicabilem fecit; una haec via est ad tuta vadenti, externa despicere et honesto contentum esse. Nam qui aliquid virtute melius putat aut ullum praeter illam bonum, ad haec, quae a fortuna sparguntur, sinum expandit et sollicitus missilia eius expectat.

8.74.7Şu tabloyu gözünün önüne getir: talih oyunlar düzenliyor ve bu ölümlüler kalabalığının üstüne makamlar, zenginlikler, nüfuz saçıyor. Bunların kimi kapışanların elleri arasında yırtılmış, kimi güvenilmez bir ortaklıkla paylaşılmış, kimi de ellerine geçtiği kişilere büyük zarar verilerek yakalanmıştır. Bunların bir kısmı başka işle uğraşanların kucağına düşmüş, bir kısmı fazla ardına düşüldüğü için kaybedilmiş, açgözlülükle kapışılırken elden fırlamıştır. Kapışmada şansı yaver gidenlerin bile hiçbirinin kaptığı şeyin sevinci uzun sürmemiştir.

Bu yüzden en basiretli insanlar, küçük hediyelerin içeri getirildiğini görür görmez tiyatrodan kaçar ve küçük şeylerin pahalıya mal olduğunu bilirler. Kimse çekip gidenle boğuşmaz, kimse çıkıp gidene vurmaz; kavga ödül çevresinde kopar.

8.74.7

Hanc enim imaginem animo tuo propone, ludos facere fortunam et in hunc mortalium coetum honores, divitias, gratiam excutere, quorum alia inter diripientium manus scissa sunt, alia infida societate divisa, alia magno detrimento eorum, in quos devenerant, prensa. Ex quibus quaedam aliud agentibus inciderunt, quaedam, quia nimis captabantur, amissa et, dum avide rapiuntur, expulsa sunt. Nulli vero etiam cui rapina feliciter cessit, gaudium rapti duravit in posterum. Itaque prudentissimus quisque cum primum induci videt munuscula, a theatro fugit et scit magno parva constare. Nemo manum conserit cum recedente, nemo exeuntem ferit; circa praemium rixa est.

8.74.8Talihin yukarıdan attığı şeylerde de aynısı olur: zavallılar biz, kıvranırız, oraya buraya çekiştiririz, birçok elimiz olsun isteriz, bir bu yana bir o yana bakarız. Arzularımızı kışkırtan şeyler bize çok geç atılıyor gibi gelir; herkesin beklediği şeyler pek az kişiye ulaşır.

8.74.8

Idem in his evenit, quae fortuna desuper iactat: aestuamus miseri, distringimur, multas habere cupimus manus, modo in hanc partem, modo in illam respicimus. Nimis tarde nobis mitti videntur, quae cupiditates nostras inritant, ad paucos perventum, expectata omnibus.

8.74.9Düşmekte olan şeylere doğru koşmak isteriz. Bir şey kaparsak, başkalarını da kapma umudu boş çıkarsa seviniriz; değersiz bir ganimeti büyük bir zararla öderiz ya da elimiz boş kalıp aldanırız. Öyleyse bu oyunlardan çekilelim ve yağmacılara yer açalım; askıdaki bu iyilere onlar baksın, kendileri daha da askıda kalsın.

8.74.9

Ire obviam cadentibus cupimus. Gaudemus, si quid invasimus, invadendique aliquos spes vana delusit; vilem praedam magno aliquo incommodo luimus aut destituti fallimur. Secedamus itaque ab istis ludis et demus raptoribus locum; illi spectent bona ista pendentia et ipsi magis pendeant.

8.74.10Mesut olmaya karar veren kimse, tek iyinin ahlâken güzel olan olduğunu düşünsün. Çünkü başka bir iyi olduğunu düşünürse, önce takdir hakkında kötü hüküm vermiş olur; çünkü adil insanların başına birçok sıkıntı gelir, ayrıca bize verdiği her şey, bütün evrenin ömrüyle karşılaştırırsan, kısa ve önemsizdir.

8.74.10

Quicumque beatus esse constituet, unum esse bonum putet, quod honestum est. Nam si ullum aliud esse existimat, primum male de providentia indicit, quia multa incommoda iustis viris accidunt et quia, quicquid nobis dedit, breve est et exiguum, si compares mundi totius aevo.

8.74.11Bu yakınmadan, ilâhî olanı nankörce yorumlamamız doğar: iyiliklerin bize her zaman nasip olmadığından, az olduğundan, belirsiz olduğundan, gideceğinden yakınırız. Ne yaşamak ne ölmek istememiz bundandır: bizi hayattan nefret ve ölüm korkusu tutar. Bütün kararlarımız bocalar, hiçbir mutluluk bizi dolduramaz. Bunun sebebi, irademizin zorunlu olarak durması gereken o ölçüsüz ve aşılmaz iyiye ulaşmamış olmamızdır; çünkü en yüksek olanın ötesinde yer yoktur.

8.74.11

Ex hac deploratione nascitur, ut ingrati divinorum interpretes simus; querimur, quod non semper, quod et pauca nobis et incerta et abitura contingant. Inde est, quod nec vivere nec mori volumus; vitae nos odium tenet, timor mortis. Natat omne consilium nec inplere nos ulla felicitas potest. Causa autem est, quod non pervenimus ad illud bonum inmensum et insuperabile, ubi necesse est resistat voluntas nostra, quia ultra summum non est locus.

8.74.12Faziletin neden hiçbir şeye ihtiyaç duymadığını mı soruyorsun? O, elinde olanla sevinir, olmayanı arzulamaz. Yetecek olan her şey ona büyük gelir.

Bu yargıdan ayrıl; ne saygı ayakta kalır ne sadakat. Çünkü ikisini de yerine getirmek isteyen, kötü denen şeylerden birçoğuna katlanmak, iyi diye düşkün olduğumuz şeylerden birçoğunu da harcamak zorundadır.

8.74.12

Quaeris, quare virtus nullo egeat? Praesentibus gaudet, non concupiscit absentia. Nihil non illi magnum est, quod satis. Ab hoc discede iudicio; non pietas constabit, non fides. Multa enim utramque praestare cupienti patienda sunt ex iis, quae mala vocantur; multa inpendenda ex iis, quibus indulgemus tamquam bonis.

8.74.13Kendini sınamak zorunda olan cesaret yok olur; halkın en büyük şeyler diye arzuladığı her şeyi küçük şeyler gibi hor görmedikçe yükselemeyen ruh büyüklüğü yok olur; emekten korkarsak, sadakatten daha değerli bir şey tanırsak, en iyi olana bakmazsak minnet ve minnetin ödenmesi de yok olur.

8.74.13

Perit fortitudo, quae periculum facere debet sui; perit magnanimitas, quae non potest eminere, nisi omnia velut minuta contempsit, quae pro maximis volgus optat; perit gratia et relatio gratiae, si timemus laborem, si quicquam pretiosius fide novimus, si non optima spectamus.

8.74.14Ama bunları geçeyim: ya bu iyi denen şeyler iyi değildir, ya da insan Tanrı'dan daha mutludur; çünkü bizim için hazırlanmış olan şeyleri Tanrı kullanmaz. Şehvet de, ziyafetlerin gösterişi de, servet de, insanı yemleyip değersiz bir hazla sürükleyen bu şeylerin hiçbiri de onu ilgilendirmez. Öyleyse ya Tanrı'nın iyilerden yoksun olması inanılmaz değildir, ya da bunların Tanrı'da bulunmaması, iyi olmadıklarının ta kendisi bir kanıtıdır.

8.74.14

Sed ut illa praeteream, aut ista bona non sunt, quae vocantur, aut homo felicior deo est, quoniam quidem quae parata nobis sunt, non habet in usu deus. Nec enim libido ad illum nec epularum lautitiae nec opes nec quicquam ex his hominem inescantibus et vili voluptate ducentibus pertinet. Ergo aut non incredibile est bona deo deesse aut hoc ipsum argumentum est bona non esse, quod deo desunt.

8.74.15Şunu da ekle: iyi görünmek isteyen birçok şey hayvanlara insandan daha bol nasip olur. Onlar yiyeceği daha iştahla yerler, cinsel birleşmeden aynı ölçüde yorulmazlar, güçleri daha büyük ve daha dengeli bir sağlamlıktadır. Bundan, insandan çok daha mutlu oldukları sonucu çıkar. Çünkü kötülük etmeden, hile yapmadan yaşarlar. Hazların tadını daha çok çıkarır, hem de kolayca, hiçbir utanç ya da pişmanlık korkusu olmadan yaşarlar.

8.74.15

Adice, quod multa, quae bona videri volunt, animalibus quam homini pleniora contingunt. Illa cibo avidius utuntur, venere non aeque fatigantur, virium illis maior est et aequabilior firmitas. Sequitur, ut multo feliciora sint homine. Nam sine nequitia, sine fraudibus degunt. Fruuntur voluptatibus, quas et magis capiunt et ex facili sine ullo pudoris aut paenitentiae metu.

8.74.16Öyleyse, Tanrı'nın insana yenik düştüğü bir şeye iyi denmesi gerekip gerekmediğini sen düşün. En yüksek iyiyi ruhta tutalım; kendimizin en iyi kısmından en kötü kısmına geçer ve dilsiz hayvanlarda daha keskin olan hislere aktarılırsa değerini yitirir. Mutluluğumuzun özü ete yerleştirilmemelidir; gerçek iyiler aklın verdikleridir: sağlam ve ebedî olan, düşemeyen, hatta azalamayan ya da küçülemeyen iyiler.

8.74.16

Considera tu itaque, an id bonum vocandum sit, quo deus ab homine vincitur. Summum bonum in animo contineamus; obsolescit, si ab optima nostri parte ad pessimam transit et transfertur ad sensus, qui agiliores sunt animalibus mutis. Non est summa felicitatis nostrae in carne ponenda; bona illa sunt vera, quae ratio dat, solida ac sempiterna, quae cadere non possunt, ne decrescere quidem aut minui.

8.74.17Ötekiler kanaatte iyidirler; gerçek iyilerle ortak bir adları vardır, ama iyinin asıl niteliği onlarda yoktur. Bu yüzden onlara "avantajlar" ya da, kendi okulumuzun diliyle konuşursam, "öne çıkarılmış şeyler" densin. Ama bilelim ki bunlar bizim parçamız değil, malımızdır; yanımızda bulunsunlar, ama dışımızda olduklarını hatırlayacağımız biçimde. Yanımızda bulunsalar bile, aşağıda duran, değersiz şeyler arasında sayılsınlar; kimse onlar yüzünden kendini yüceltmemelidir. Kendi yapmadığı bir şeyle övünmekten daha ahmakça ne olabilir?

8.74.17

Cetera opinione bona sunt et nomen quidem habent commune cum veris, proprietas in illis boni non est. Itaque commoda vocentur et, ut nostra lingua loquar, producta. Ceterum sciamus mancipia nostra esse, non partes; et sint apud nos, sed ita, ut meminerimus extra nos esse. Etiam si apud nos sint, inter subiecta et humilia numerentur propter quae nemo se adtollere debeat. Quid enim stultius quam aliquem eo sibi placere, quod ipse non fecit?

8.74.18Bütün bunlar bize eklensin, ama yapışmasın; öyle ki alınıp götürülürlerse bizi hiç yırtmadan ayrılsınlar. Onları kullanalım, onlarla övünmeyelim; hem de ölçülüce, bize emanet edilmiş ve gidecek şeyler gibi kullanalım. Onlara akılsızca sahip olan, onları uzun süre elinde tutamamıştır; çünkü ölçülü kullanılmazsa mutluluk kendi kendini ezer. Kişi en kaçak iyilere güvendiyse çabucak terk edilir; terk edilmese bile ezilir. Mutluluğu yumuşakça bırakmak pek az kişiye nasip oldu; ötekiler aralarında sivrildikleri şeylerle birlikte kayıp düşer, onları yükseltmiş olan şeyler onları aşağı çeker.

8.74.18

Omnia ista nobis accedant, non haereant, ut si abducentur, sine ulla nostri laceratione discedant. Utamur illis, non gloriemur, et utamur parce tamquam depositis apud nos et abituris. Quisquis illa sine ratione possedit, non diu tenuit, ipsa enim se felicitas, nisi temperatius premit. Si fugacissimis bonis credidit, cito deseritur et, ut non deseratur, adfligitur. Paucis deponere felicitatem molliter licuit; ceteri cum iis, inter quae eminuere, labuntur et illos degravant ipsa, quae extulerant.

8.74.19Bu yüzden basiret işe karışacak ve bunlara bir ölçü ya da tutumluluk getirecektir; çünkü başıboşluk kendi servetini uçuruma sürükler ve hırpalar. Ölçüsüz şeyler, ölçüyü koyan akıl onları dizginlemedikçe asla uzun sürmemiştir. Bunu sana birçok şehrin akıbeti gösterecek: savurgan imparatorlukları tam en parlak çağlarında çöktü, fazilet ile kazanılmış ne varsa ölçüsüzlükle yıkıldı. Bu tür felaketlere karşı tahkim edilmeliyiz. Ama talihe karşı alınamaz bir sur yoktur; kendimizi içeriden donatalım. O kısım güvendeyse, insan saldırıya uğrayabilir, ama ele geçirilemez.

8.74.19

Ideo adhibebitur prudentia, quae modum illis aut parsimoniam imponat, quoniam quidem licentia opes suas praecipitat atque urget. Nec umquam inmodica durarunt, nisi illa moderatrix ratio conpescuit. Hoc multarum tibi urbium ostendet eventus, quarum in ipso flore luxuriosa imperia ceciderunt et quicquid virtute partum erat, intemperantia corruit. Adversus hos casus muniendi sumus. Nullus autem contra fortunam inexpugnabilis murus est; intus instruamur. Si illa pars tuta est, pulsari homo potest, capi non potest.

8.74.20Bu aracın ne olduğunu mu bilmek istiyorsun? İnsan başına gelen hiçbir şeye öfkelenmesin; kendisine zarar veriyor gibi görünen şeylerin de evrenin korunmasına hizmet ettiğini, evrenin gidişini ve vazifesini tamamlayan şeylerden olduğunu bilsin. Tanrı'nın hoşuna giden insanın da hoşuna gitsin; kendine ve kendi varlığına tam da bu yüzden hayranlık duysun: yenilemez, kötülükleri bile altında tutar, kendisinden daha güçlü hiçbir şey olmayan akılla tesadüfü, acıyı ve haksızlığı boyunduruğa sokar.

8.74.20

Quod sit hoc instrumentum, scire desideras? Nihil indignetur sibi accidere sciatque illa ipsa, quibus laedi videtur, ad conservationem universi pertinere et ex iis esse, quae cursum mundi officiumque consummant. Placeat homini, quicquid deo placuit; ob hoc ipsum se suaque miretur, quod non potest vinci, quod mala ipsa sub se tenet, quod ratione, qua valentius nihil est, casum doloremque et iniuriam subigit.

8.74.21Aklı sev! Ona duyduğun sevgi seni en çetin şeylere karşı silahlandıracaktır. Yavrularına duydukları sevgi vahşi hayvanları av mızraklarının üzerine atar; vahşilikleri ve düşüncesiz atılımları onları yenilmez kılar. Şan arzusu genç yaradılışları bazen hem kılıcı hem ateşi hor görmeye itmiştir; kimilerini de faziletin görüntüsü ve gölgesi isteyerek ölüme sürükler. Akıl bütün bunlardan ne kadar güçlü, ne kadar sağlamsa, korkuların ve tehlikelerin içinden de o kadar güçlü bir biçimde çıkıp geçecektir.

8.74.21

Ama rationem! Huius te amor contra durissima armabit. Feras catulorum amor in venabula inpingit feritasque et inconsultus impetus praestat indomitas; iuvenilia nonnumquam ingenia cupido gloriae in contemptum tam ferri quam ignium misit; species quosdam atque umbra virtutis in mortem voluntariam trudit. Quanto his omnibus fortior ratio est, quanto constantior, tanto vehementius per metus ipsos et pericula exibit.

8.74.22Biri şöyle diyor: "Ahlâken güzel olandan başka iyi olmadığını söylemekle bir şey kazanmıyorsunuz; bu tahkimat sizi talihe karşı güvenli ve dokunulmaz kılmayacak. Çünkü saygılı çocukları, iyi düzenlenmiş bir vatanı ve iyi ana babaları da iyiler arasında sayıyorsunuz; bunların tehlikede olduğunu kaygısızca seyredemezsiniz. Vatanın kuşatılması, çocukların ölümü, ana babanın köleliği sizi altüst edecektir."

8.74.22

Nihil agitis, inquit, quod negatis ullum esse aliud honesto bonum; non faciet vos haec munitio tutos a fortuna et inmunes. Dicitis enim inter bona esse liberos pios et bene moratam patriam et parentes bonos; horum pericula non potestis spectare securi. Perturbabit vos obsidio patriae, liberorum mors, parentum servitus.

8.74.23Bunlara karşı bizim adımıza genellikle ne cevap verildiğini koyacağım; ardından buna ayrıca ne cevap verilmesi gerektiğini düşündüğümü ekleyeceğim.

Elden alındığında yerine bir sıkıntı koyan şeylerde durum farklıdır: bozulan iyi sağlık kötü sağlığa dönüşür; gözün keskinliği sönünce bizi körlük kaplar; diz arkasının kirişleri kesilince yalnız hız yok olmaz, onun yerine sakatlık gelir. Az önce andığımız şeylerde bu tehlike yoktur. Neden? İyi bir dostumu kaybettiysem, onun yerine bir hainliğe katlanmak zorunda değilim; iyi çocuklarımı gömdüysem, onların yerine saygısızlık geçmez.

8.74.23

Quid adversus hos pro nobis responderi soleat, ponam; deinde tunc adiciam, quid praeterea respondendum putem. Alia condicio est in iis, quae ablata in locum suum aliquid incommodi substituunt; tamquam bona valitudo vitiata in malam transfertur; acies oculorum exstincta caecitate nos adficit; non tantum velocitas perit poplitibus incisis, sed debilitas pro illa subit. Hoc non est periculum in iis, quae paulo ante rettulimus. Quare? Si amicum bonum amisi, non est mihi pro illo perfidia patienda, nec si bonos liberos extuli, in illorum locum impietas succedit.

8.74.24Sonra orada yok olan dostlar ya da çocuklar değil, onların bedenleridir. İyi ise tek bir biçimde yok olur: kötüye dönüşürse; tabiat da buna izin vermez, çünkü her fazilet ve faziletin her eseri bozulmadan kalır. Sonra, dostlar ölmüş olsa bile, babalarının dileğine uyan, denenmiş çocuklar ölmüş olsa bile, onların yerini dolduracak bir şey vardır. Ne mi? Onları da iyi yapmış olan şey: fazilet.

8.74.24

Deinde non amicorum illic aut liberorum interitus, sed corporum est. Bonum autem uno modo perit, si in malum transit; quod natura non patitur, quia omnis virtus et opus omne virtutis incorruptum manet. Deinde etiam si amici perierunt, etiam si probati respondentesque voto patris liberi, est quod illorum expleat locum. Quid sit quaeris? Quod illos quoque bonos fecerat, virtus.

8.74.25Fazilet hiçbir yerin boş kalmasına izin vermez, bütün ruhu kaplar, her özlemi giderir; tek başına yeter, çünkü bütün iyilerin gücü ve kaynağı onun içindedir. Akan su kesilip gitse ne olur, eğer suyun kaynağı sağlamsa? Çocuklar sağken hayatın, onlar kaybedildiğinde olduğundan daha adil, daha düzenli, daha basiretli, daha ahlâken güzel olduğunu söylemeyeceksin; öyleyse daha iyi de değildir. Dostların eklenmesi insanı daha bilge yapmaz, eksilmesi daha ahmak yapmaz; öyleyse ne daha mesut ne de daha mutsuz yapar. Fazilet sağ kaldıkça, ne gitmiş olursa olsun eksikliğini hissetmeyeceksin.

8.74.25

Haec nihil vacare patitur loci, totum animum tenet, desiderium omnium tollit; sola satis est, omnium enim bonorum vis et origo in ipsa est. Quid refert, an aqua decurrens intercipiatur atque abeat, si fons, ex quo Auxerat, salvus est? Non dices vitam iustiorem salvis liberis quam amissis nec ordinatiorem nec prudentiorem nec honestiorem; ergo ne meliorem quidem. Non facit adiectio amicorum sapientiorem, non facit stultiorem detractio, ergo nec beatiorem aut miseriorem. Quamdiu virtus salva fuerit, non senties, quidquid abscesserit.

8.74.26"Peki ne? Dostlar ve çocuklardan bir kalabalıkla kuşatılmış kişi daha mesut değil midir?" Neden olsun? Çünkü en yüksek iyi ne kırılır ne artar; talih nasıl davranırsa davransın kendi ölçüsünde kalır. İster ona uzun bir yaşlılık nasip olsun, ister yaşlılığa varmadan ölsün, en yüksek iyinin ölçüsü, yaşın ölçüsü farklı olsa bile, aynıdır.

8.74.26

Quid ergo? Non est beatior et amicorum et liberorum turba succinctus? Quidni non sit? Summum enim bonum nec infringitur nec augetur; in suo modo permanet, utcumque fortuna se gessit. Sive illi senectus longa contigit sive citra senectutem finitus est, eadem mensura summi boni est, quamvis aetatis diversa sit.

8.74.27Bir daireyi büyük ya da küçük çizmen, onun genişliğiyle ilgilidir, suretiyle değil. Biri uzun süre yerinde kalsın, ötekini hemen silip çizildiği tozu dağıtmış ol; ikisi de aynı suretteydi. Doğru olan ne büyüklüğüyle ne sayısıyla ne de zamanıyla ölçülür; uzatılamayacağı gibi kısaltılamaz da. Ahlâken güzel bir hayatı yüz yıllık süresinden dilediğin kadar kısalt ve tek bir güne sıkıştır; o yine aynı ölçüde ahlâken güzeldir.

8.74.27

Utrum maiorem an minorem circulum scribas, ad spatium eius pertinet, non ad formam. Licet alter diu manserit, alterum statim obduxeris et in eum in quo scriptus est pulverem sol veris, in eadem uterque forma fuit. Quod rectum est, nec magnitudine aestimatur nec numero nec tempore; non magis produci quam contrahi potest. Honestam vitam ex centum annorum numero in quantum voles corripe et in unum diem coge; aeque honesta est.

8.74.28Fazilet bazen daha geniş yayılır: krallıkları, şehirleri, eyaletleri yönetir, kanunlar koyar, dostluklara özen gösterir, akrabalar ve çocuklar arasında vazifeleri dağıtır; bazen de yoksulluğun, sürgünün, çocuksuzluğun dar sınırlarına kapanır. Ama daha yüksek bir zirveden özel hayata, krallık katından alçak bir yere indirildi diye, kamunun geniş yetki alanından bir evin ya da bir köşenin darlığına sıkıştı diye daha küçük olmaz.

8.74.28

Modo latius virtus funditur, regna urbes provincias temperat, fert leges, colit amicitias, inter propinquos liberosque dispensat officia, modo arto fine concluditur paupertatis exilii orbitatis. Non tamen minor est, si ex altiore fastigio in privatum, ex regio in humile subducitur, ex publico et spatioso iure in angustias domus vel anguli coit.

8.74.29Her yandan dışlanıp kendi içine çekilse bile aynı ölçüde büyüktür. Çünkü yine de büyük ve dik bir ruha, eksiksiz bir basirete, sapmaz bir adalete sahiptir. Öyleyse aynı ölçüde mesuttur. Çünkü mutluluk tek bir yerde, zihnin kendisinde yer alır: büyük, sağlam, huzurlu; ilâhî ve insanî şeylerin ilmi olmadan da meydana getirilemez.

8.74.29

Aeque magna est, etiam si in se recessit undique exclusa. Nihilominus enim magni spiritus est et erecti, exactae prudentiae, indeclinabilis iustitiae. Ergo aeque beata est. Beatum enim illud uno loco positum est, in ipsa mente, grande, stabile, tranquillum, quod sine scientia divinorum humanorumque non potest effici.

8.74.30Şimdi cevap vereceğimi söylediğim şey geliyor. Bilge, çocuklarını da dostlarını da kaybetmekle yıkılmaz. Çünkü onların ölümüne, kendi ölümünü beklediği aynı ruhla katlanır. Kendi ölümünden ne kadar korkmuyorsa onların ölümüne de o kadar acı duymaz. Çünkü fazilet uyumdan oluşur; bütün eserleri kendisiyle uyuşur ve bağdaşır. Yüce olması gereken ruh yasla ya da özlemle eğilirse bu uyum yok olur. Her telaş ve kaygı, herhangi bir işte gösterilen her ağırdan alma ahlâken çirkindir. Çünkü ahlâken güzel olan kaygısız ve hazırdır, korkusuzdur, savaşa hazır bekler.

8.74.30

Sequitur illud, quod me responsurum esse dicebam. Non adfligitur sapiens liberorum amissione, non amicorum. Eodem enim animo fert illorum mortem, quo suam expectat. Non magis hanc timet quam illam dolet. Virtus enim convenientia constat; omnia opera eius cum ipsa concordant et congruunt. Haec concordia perit, si animus, quem excelsum esse oportet, luctu aut desiderio summittitur. Inhonesta est omnis trepidatio et sollicitudo, in ullo actu pigritia. Honestum enim securum et expeditum est, interritum est, in procinctu stat.

8.74.31"Peki ne? Bilge bir tutkuya benzer hiçbir şey yaşamayacak mı? Rengi değişmeyecek mi, yüzü kıpırdamayacak mı, uzuvları soğumayacak mı? Ruhun buyruğuyla değil de tabiatın bir tür düşüncesiz atılımıyla olan başka şeyler de olmayacak mı?" Kabul ediyorum; ama bunların hiçbirinin kötü olmadığına, sağlıklı bir zihnin onlar karşısında çökmesine değmeyeceğine dair aynı inanç onda kalacaktır. Yapılması gereken her şeyi gözü pek ve istekli bir biçimde yapar.

8.74.31

Quid ergo? Non aliquid perturbationi simile patietur? Non et color eius mutabitur et vultus agitabitur et artus refrigescent? Et quicquid aliud non ex imperio animi, sed inconsulte quodam naturae impetu geritur. Fateor; sed manebit illi persuasio eadem, nihil illorum malum esse nec dignum, ad quod mens sana deficiat. Omnia, quae facienda erunt, audaciter facit et prompte.

8.74.32Kim ahmaklığın kendine has niteliğinin şu olduğunu söylemez ki: yaptığı şeyleri ödlekçe ve dirençle yapmak, bedeni bir yana, ruhu bir yana itmek, en zıt hareketler arasında parçalanmak? Çünkü kendini yükseltip hayranlık duyduğu şeyler yüzünden bile hor görülür, övündüğü şeyleri bile isteyerek yapmaz. Bir kötülükten korkuyorsa da, onu beklerken sanki gelmiş gibi altında ezilir; acı çekmekten korktuğu her şeyi korkusuyla zaten çeker.

8.74.32

Hoc enim stultitiae proprium quis dixerit, ignave et contumaciter facere, quae faciat, et alio corpus inpellere, alio animum distrahique inter diversissimos motus. Nam propter illa ipsa, quibus extollit se miraturque, contempta est et ne illa quidem, quibus gloriatur, libenter facit. Si vero aliquod timetur malum, eo proinde, dum expectat, quasi venisset, urgetur et quicquid ne patiatur timet, iam metu patitur.

8.74.33Bedenlerde nasıl yerleşmekte olan bir hastalığın işaretleri önden gelirse (dermansız bir uyuşukluk, hiç çalışmadan gelen bir yorgunluk, esneme ve uzuvları dolaşan bir ürperti), zayıf ruh da kötülüklerin altında ezilmeden çok önce sarsılır. Onları önceden yaşar ve vaktinden önce düşer.

Gelecekteki şeyler yüzünden sıkıntıya girmekten, kendini işkenceye saklamak yerine sefaleti kendine çağırıp yaklaştırmaktan daha delice ne olabilir?

8.74.33

Quemadmodum in corporibus insidentis languoris signa praecurrunt, quaedam enim segnitia enervis est et sine labore ullo lassitudo et oscitatio et horror membra percurrens; sic infirmus animus multo ante quam opprimatur malis quatitur. Praesumit illa et ante tempus cadit. Quid autem dementius quam angi futuris nec se tormento reservare, sed arcessere sibi miserias et admovere?

8.74.34Onları defedemiyorsa, ertelemek en iyisidir. Kimsenin gelecek yüzünden kıvranmaması gerektiğini mi bilmek istiyorsun? Elli yıl sonra işkenceye katlanacağını duyan biri, aradaki süreyi atlayıp bir yüzyıl sonra olacak o kaygının içine kendini atmadıkça tedirgin olmaz. Aynı biçimde, isteyerek hasta olan ve acı sebebi kollayan ruhları da eski ve unutulmuş şeyler kederlendirir. Oysa geçmiş olanlar da gelecek olanlar da yoktur; ikisini de hissetmeyiz. Acı ise ancak hissettiğin şeyden gelir. Hoşça kal.

8.74.34

Quas optimum est differre, si discutere non possit. Vis scire futuro neminem debere torqueri? Quicumque audierit post quinquagesimum annum sibi patienda supplicia, non perturbatum nisi si medium spatium transiluerit et se in illam saeculo post futuram sollicitudinem inmiserit; eodem modo fit, ut animos libenter aegros et captantes causas doloris vetera atque obliterata contristent. Fit quae praeterierunt et quae futura sunt, absunt; neutra sentimus. Non est autem nisi ex eo, quod sentias, dolor. Vale.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…