Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları
VII. Kitap
7.63.163. Mektup
Dostun Flaccus'un ölümüne üzülüyorum, yine de gereğinden fazla acı çekmeni istemiyorum. Hiç acı çekmemeni istemeye pek cesaret edemem, gerçi daha iyisinin bu olduğunu bilirim. Ama talihin çok üstüne yükselmiş olandan başka kime nasip olur bu ruh sağlamlığı? Böyle bir olay onu da çimdikleyecektir, ama yalnızca çimdikleyecektir. Bize ise gözyaşlarına kapıldığımız için hoş görü gösterilebilir; yeter ki gözyaşlarımız aşırı akmamış olsun, onları kendimiz durdurmuş olalım. Bir dost yitirilince gözler ne kuru kalsın ne sel olsun. Gözyaşı dökmek gerekir, feryat etmek değil.
Moleste fero decessisse Flaccum, amicum tuum, plus tamen aequo dolere te nolo. Illud, ut non doleas, vix audebo exigere; et esse melius scio. Sed cui ista firmitas animi continget nisi iam multum supra fortunam elato? Illum quoque ista res vellicabit, sed tantum vellicabit Nobis autem ignosci potest prolapsis ad lacrimas, si non nimiae decucurrerunt, si ipsi illas repressimus. Nec sicci sint oculi amisso amico nec fluant. Lacrimandum est, non plorandum.
7.63.2Yunan şairlerinin en büyüğü ağlama hakkını yalnızca bir güne tanımış, hatta Niobe'nin bile yemeği düşündüğünü söylemişken, sana katı bir kanun koyduğumu mu düşünüyorsun? Ağıtların, ölçüsüz gözyaşlarının nereden geldiğini mi soruyorsun? Gözyaşlarıyla özlemimize kanıt ararız; acımızın peşinden gitmeyiz, onu sergileriz. Kimse yalnız kendisi için kederli değildir. Ah, ne bahtsız bir akılsızlık! Acının bile bir gösteriş tutkusu vardır.
Duram tibi legem videor ponere, cum poetarum Graecorum maximus ius flendi dederit in unum dumtaxat diem, cum dixerit etiam Niobam de cibo cogitasse? Quaeris, unde sint lamentationes, unde inmodici fletus? Per lacrimas argumenta desiderii quaerimus et dolorem non sequimur, sed ostendimus. Nemo tristis sibi est. O infelicem stultitiam! Est aliqua et doloris ambitio.
7.63.3"Peki," diyorsun, "dostumu unutayım mı?" Hatırası ancak acıyla birlikte kalacaksa, ona yanında kısa bir hatıra vaat ediyorsun demektir; çok geçmeden herhangi bir rastlantı o çatık alnını gülmeye çevirecektir. Her özlemin yatıştığı, en keskin yasların bile dindiği uzak zamanı beklemeni söylemiyorum: kendini gözetlemeyi bırakır bırakmaz bu keder görüntüsü dağılıp gidecek. Şimdi acını kendin bekliyorsun. Ama bekleyenin elinden de kayar; ne kadar keskinse o kadar çabuk diner.
Quid ergo? inquis, Obliviscar amici? Brevem illi apud te memoriam promittis, si cum dolore mansura est; iam istam frontem ad risum quaelibet fortuita res transferet. Non differo in longius tempus, quo desiderium omne mulcetur, quo etiam acerrimi luctus residunt. Cum primum te observare desieris, imago ista tristitiae discedet; nunc ipse custodis dolorem tuum. Sed custodienti quoque elabitur eoque citius, quo est acrior, desinit.
7.63.4Yitirdiklerimizin hatırası bize tatlı gelsin diye çalışalım. Kimse işkence çekmeden düşünemeyeceği bir şeye seve seve dönmez. Gerçi sevip yitirdiklerimizin adının bir sızıyla aklımıza gelmesi de kaçınılmazdır. Ama bu sızının da kendine özgü bir hazzı vardır.
Id agamus, ut iucunda nobis amissorum fiat recordatio. Nemo libenter ad id redit, quod non sine tormento cogitaturus est. Sic et illud fieri necesse est, ut cum aliquo nobis morsu amissorum, quos amavimus, nomen occurrat. Sed hic quoque morsus habet suam voluptatem.
7.63.5Bizim Attalus'un dediği gibi, ölmüş dostların hatırası, bazı meyvelerin hoş bir ekşiliği olması gibi, çok eski bir şarapta acılığın kendisinin hoşumuza gitmesi gibi tatlıdır. Araya zaman girince de içimizi sıkan her şey söner ve haz bize saf olarak gelir.
Nam, ut dicere solebat Attalus noster, sic amicorum defunctorum memoria iucunda est, quomodo poma quaedam sunt suaviter aspera, quomodo in vino nimis veteri ipsa nos amaritudo delectat; cum vero intervenit spatium, omne, quod angebat, extinguitur et pura ad nos voluptas venit.
7.63.6Ona inanırsak: "Sağ dostları düşünmek bal ve çörek tatmaktır; artık olmayanları anmak ise bir tür burukluk olmadan zevk vermez." Ama keskin ve biraz buruk şeylerin de iştahı açtığını kim inkâr edebilir?
Si illi credimus, Amicos incolumes cogitare melle ac placenta frui est; eorum, qui fuerunt, retractatio non sine acerbitate quadam iuvat. Quis autem negaverit haec acria quoque et habentia austeritatis aliquid stomachum excitare?
7.63.7Ben aynı fikirde değilim: ölmüş dostlarımı düşünmek bana tatlı ve okşayıcı gelir. Çünkü onlara yitirecekmiş gibi sahip oldum, onları hâlâ sahipmişim gibi yitirdim.
Öyleyse Lucilius'um, senin hakkaniyetine yakışanı yap: talihin iyiliğini kötüye yormayı bırak. Aldı, ama önce vermişti.
Ego non idem sentio, mihi amicorum defunctorum cogitatio dulcis ac blanda est. Habui enim illos tamquam amissurus, amisi tamquam habeam. Fac ergo, mi Lucili, quod aequitatem tuam decet, desine beneficium fortunae male interpretari; abstulit, sed dedit.
7.63.8Dostlarımızdan doya doya yararlanalım, çünkü bunun ne kadar süre nasip olacağı belirsizdir. Uzun bir yolculuğa çıkarken onları ne kadar sık geride bıraktığımızı, aynı yerde otururken ne kadar sık görmediğimizi düşünelim: sağken onlarla geçirmediğimiz vaktin daha çok olduğunu anlarız.
Ideo amicis avide fruamur, quia quamdiu contingere hoc possit, incertum est. Cogitemus, quam saepe illos reliquerimus in aliquam peregrinationem longinquam exituri, quam saepe eodem morantes loco non viderimus; intellegemus plus nos temporis in vivis perdidisse.
7.63.9Dostlarına karşı en kayıtsız olup sonra en acıklı yasları tutan, kimseyi yitirmeden sevmeyen bu insanlara katlanabilir misin? Bu kadar taşkın yas tutmalarının sebebi, sevip sevmediklerinin şüpheli kalmasından korkmalarıdır; sevgilerine geç kalmış kanıtlar ararlar.
Feras autem hos, qui neglegentissime amicos habent, miserrime lugent, nec amant quemquam, nisi perdiderunt? Ideoque tunc effusius maerent, quia verentur, ne dubium sit, an amaverint; sera indicia adfectus sui quaerunt.
7.63.10Başka dostlarımız varsa ve onların, cenazesini kaldırdığımız tek bir dostun yerini tutup bizi avutamayacaklarını düşünüyorsak, onlara haksızlık etmiş, onlar hakkında kötü hüküm vermiş oluruz. Başka dostumuz yoksa, kendimize talihten gördüğümüzden büyük bir haksızlık etmişiz demektir: talih tek birini aldı, biz ise edinmediğimiz herkesi kendimizden esirgedik.
Si habemus alios amicos, male de iis et meremur et existimamus, qui parum valent in unius elati solacium; si non habemus, maiorem iniuriam ipsi nobis fecimus quam a fortuna accepimus; illa unum abstulit, nos, quemcumque non fecimus.
7.63.11Sonra, birden fazlasını sevemeyen kişi o birini de pek sevmemiştir. Soyulup tek gömleğini yitiren biri, soğuktan nasıl kurtulacağına, omuzlarını örtecek bir şeyi nasıl bulacağına bakınmak yerine oturup ağlamayı yeğlese, sana en ahmak adam gibi görünmez mi?
Sevdiğini gömdün; sevecek birini ara.
Deinde ne unum quidem nimis amavit, qui plus quam unum amare non potuit. Si quis despoliatus amissa unica tunica conplorare se malit quam circumspicere, quomodo frigus effugiat et aliquid inveniat, quo tegat scapulas, nonne tibi videatur stultissimus? Quem amabas, extulisti; quaere, quem ames.
7.63.12Dostun yerini doldurmak ona ağlamaktan iyidir. Ekleyeceğim sözün artık iyice basmakalıp olduğunu biliyorum, ama herkes söyledi diye atlamayacağım: acıya akılla son vermeyen, sonunu zamanla bulur. Oysa basiretli bir insanda kederin ilacının kederlenmekten yorulmak olması pek utanç vericidir. Acıyı sen bırak, o seni bırakmadan; istesen de uzun süre yapamayacağın şeyi bir an önce bırak.
Satius est amicum reparare quam flere. Scio pertritum iam hoc esse, quod adiecturus sum, non ideo tamen praetermittam, quia ab omnibus dictum est: finem dolendi etiam qui consilio non fecerat, tempore invenit. Turpissimum autem est in homine prudente remedium maeroris lassitudo maerendi. Malo relinquas dolorem quam ab illo relinquaris, et quam primum id facere desiste, quod etiam si voles, diu facere non poteris.
7.63.13Atalarımız kadınlara yas tutmak için bir yıllık süre koydular; bu kadar uzun yas tutsunlar diye değil, daha uzun tutmasınlar diye. Erkekler için kanunla belirlenmiş bir süre yoktur, çünkü yakışık alan bir süre yoktur. Yine de odun yığınından güçlükle geri çekilen, cesetten güçlükle koparılan o kadıncağızlardan, gözyaşları bütün bir ay sürmüş tek birini gösterebilir misin? Hiçbir şey acıdan daha çabuk nefret uyandırmaz: tazeyken bir avutan bulur, bazılarını yanına çeker; eskiyince ise alay konusu olur, hem de haklı olarak. Çünkü ya yapmacıktır ya akılsızca.
Annum feminis ad lugendum constituere maiores, non ut tam diu lugerent, sed ne diutius; viris nullum legitimum tempus est, quia nullum honestum. Quam tamen mihi ex illis mulierculis dabis vix retractis a rogo, vix a cadavere revulsis, cui lacrimae in totum mensem duraverint? Nulla res citius in odium venit quam dolor, qui recens consolatorem invenit et aliquos ad se adducit, inveteratus vero deridetur, nec inmerito. Aut enim simulatus aut stultus est.
7.63.14Bunları sana, çok sevdiğim Annaeus Serenus'a öyle ölçüsüzce ağlamış biri olarak yazıyorum ki, hiç istemediğim hâlde acıya yenilenlere örnek gösterilenler arasındayım. Bugün ise yaptığımı kınıyorum ve öyle yas tutmamın en büyük sebebinin, onun benden önce ölebileceğini hiç düşünmemiş olmam olduğunu anlıyorum. Aklıma yalnız şu geliyordu: o benden küçüktü, hem de çok küçüktü; sanki kader sırayı gözetirmiş gibi!
Haec tibi scribo is, qui Annaeum Serenum, carissimum mihi, tam inmodice flevi, ut, quod minime velim, inter exempla sim eorum, quos dolor vicit. Hodie autem factum meum damno et intellego maximam mihi causam sic lugendi fuisse, quod numquam cogitaveram mori eum ante me posse. Hoc unum mihi occurrebat, minorem esse et multo minorem, tamquam ordinem fata servarent.
7.63.15Bu yüzden hem kendimizin hem de sevdiğimiz herkesin ölümlü olduğunu durmadan düşünelim. O zaman şöyle demeliydim: "Serenus'um benden küçük; ne çıkar? Benden sonra ölmesi gerekir, ama benden önce de ölebilir." Bunu yapmadığım için talih beni hazırlıksız yakalayıp ansızın vurdu. Şimdi her şeyin ölümlü olduğunu, hem de hangi sırayla öleceği belirsiz bir kanunla ölümlü olduğunu düşün. Bir gün olabilecek her şey bugün de olabilir.
Itaque adsidue cogitemus tam de nostra quam omnium, quos diligimus, mortalitate. Tunc ego debui dicere: Minor est Serenus meus; quid ad rem pertinet? Post me mori debet, sed ante me potest. Quia non feci, inparatum subito fortuna percussit. Nunc cogita omnia et mortalia esse et incerta lege mortalia. Hodie fieri potest, quicquid umquam potest.
7.63.16Öyleyse sevgili Lucilius, onun vardığı yere vardı diye yas tuttuğumuz yere bizim de çabucak varacağımızı düşünelim. Belki de, bilgelerin anlattıkları doğruysa ve bizi bir yer kabul ediyorsa, yitip gittiğini sandığımız kişi yalnızca önden gönderilmiştir. Hoşça kal.
Cogitemus ergo, Lucili carissime, cito nos eo perventuros, quo illum pervenisse maeremus. Et fortasse, si modo vera sapientium fama est recipitque nos locus aliquis, quem putamus perisse, praemissus est. Vale.
7.64.164. Mektup
Dün bizimleydin. "Yalnız dün mü?" diye yakınabilirsin. Bu yüzden "bizimle" dedim, çünkü benimle her zaman birliktesin. Birkaç dost gelmişti; onlar yüzünden ocak daha çok tütüyordu: zenginlerin mutfaklarından fışkırıp bekçileri korkutan duman değil, misafir geldiğini haber veren ölçülü bir duman.
Fuisti here nobiscum. Potes queri, si here tantum. Ideo adieci nobiscum. Mecum enim semper es. Intervenerant quidam amici, propter quos maior fumus fieret, non hic, qui erumpere ex lautorum culinis et terrere vigiles solet, sed hic modicus, qui hospites venisse significet.
7.64.2Sohbetimiz, sofrada olduğu gibi, çeşitliydi: hiçbir konuyu sonuna kadar götürmüyor, birinden ötekine atlıyordu. Sonra baba Quintus Sextius'un bir kitabı okundu; bana inanırsan büyük bir adamdır ve kendisi inkâr etse de bir Stoacıdır.
Varius nobis fuit sermo, ut in convivio, nullam rem usque ad exitum adducens, sed aliunde alio transiliens. Lectus est deinde liber Quinti Sextii patris, magni, si quid mihi credis, viri et, licet neget, Stoici.
7.64.3Tanrılar aşkına, onda ne canlılık, ne yürek var! Bunu her filozofta bulamazsın; ünlü bir adı olan bazılarının yazıları kansızdır. Kural koyar, tartışır, kılı kırk yararlar; ama ruha güç vermezler, çünkü kendilerinde yoktur. Sextius'u okuyunca ise "Yaşıyor, canlı, özgür, insanın üstünde; beni büyük bir güvenle dolu bırakıyor" dersin.
Quantus in illo, di boni, vigor est, quantum animi! Hoc non in omnibus philosophis invenies; quorundam scripta clarum habentium nomen exanguia sunt. Instituunt, disputant, cavillantur, non faciunt animum, quia non habent; cum legeris Sextium, dices: Vivit, viget, liber est, supra hominem est, dimittit me plenum ingentis fiduciae.
7.64.4Onu okurken zihnimin ne hâlde olduğunu sana itiraf edeyim: bütün felaketlere meydan okumak, "Ne bekliyorsun, talih? Çık karşıma; beni hazır görüyorsun" diye haykırmak geliyor içimden. Nerede kendini sınayacağını, nerede faziletini göstereceğini arayan adamın ruhuna bürünüyorum:
Uyuşuk sürülerin arasında ağzı köpüklü bir yaban domuzu çıksın diye dua eder ya da dağdan sarı bir aslan insin diye.
In qua positione mentis sim, cum hunc lego, fatebor tibi: libet omnis casus provocare, libet exclamare: Quid cessas, fortuna? Congredere; paratum vides. Illius animum induo, qui quaerit, ubi se experiatur, ubi virtutem suam ostendat, Spumantemque dari pecora inter inertia votis Optat aprum aut fulvum descendere monte leonem.
7.64.5Yeneceğim bir şey olsun istiyorum, ona katlanarak kendimi çalıştıracağım bir şey. Çünkü Sextius'un şöyle de bir üstünlüğü var: sana mutlu hayatın büyüklüğünü gösterir, ama seni ondan umut kestirmez; onun yükseklerde olduğunu, ama isteyenin oraya erişebileceğini öğrenirsin.
Libet aliquid habere quod vincam, cuius patientia exercear. Nam hoc quoque egregium Sextius habet, quod et ostendet tibi beatae vitae magnitudinem et desperationem eius non faciet; scies esse illam in excelso, sed volenti penetrabilem.
7.64.6Faziletin kendisi de sana aynısını sağlar: ona hayran olursun, yine de umut beslersin. Bilgeliği seyretmek bile benim çok vaktimi alır. Ona, zaman zaman ilk kez görüyormuş gibi baktığım evrenin kendisine baktığımdan farksız bir hayranlıkla bakarım.
Hoc idem virtus tibi ipsa praestabit, ut illam admireris et tamen speres. Mihi certe multum auferre temporis solet contemplatio ipsa sapientiae; non aliter illam intueor obstupefactus quam ipsum interim mundum, quem saepe tamquam spectator novus video.
7.64.7Bu yüzden bilgeliğin bulduklarına ve onları bulanlara saygı duyarım; bunlara birçok kişinin mirasına konar gibi konmak hoşuma gider. Bunlar benim için kazanıldı, benim için emek verildi. Ama iyi bir aile babası gibi davranalım ve aldıklarımızı büyütelim. Bu miras benden sonrakilere daha büyük geçsin. Daha çok iş kalıyor, çok da kalacak; bin yıl sonra doğacak birinin önünde bile buna bir şey ekleme fırsatı kapanmayacak.
Veneror itaque inventa sapientiae inventoresque; adire tamquam multorum hereditatem iuvat. Mihi ista adquisita, mihi laborata sunt. Sed agamus bonum patrem familiae; faciamus ampliora, quae accepimus. Maior ista hereditas a me ad posteros transeat. Multum adhuc restat operis multumque restabit, nec ulli nato post mille saecula praecludetur occasio aliquid adhuc adiciendi.
7.64.8Ama her şey eskilerce bulunmuş olsa bile, şu her zaman yeni kalacaktır: başkalarının bulduklarını kullanmak, bilmek ve yerli yerine koymak. Diyelim ki bize gözleri iyileştirecek ilaçlar bırakılmış. Başkalarını aramama gerek yok, ama bunların da hastalıklara ve zamana göre ayarlanması gerekir. Biriyle gözdeki pürüz giderilir, biriyle göz kapaklarının kalınlığı inceltilir, biriyle ani bir iltihap ve akıntı önlenir, biriyle görme keskinleşir. Bunları ezmen, zamanını seçmen, her birine ölçüsünü uygulaman gerekir.
Ruhun ilaçları eskilerce bulunmuştur; ama onların nasıl ve ne zaman uygulanacağını aramak bizim işimizdir.
Sed etiam si omnia a veteribus inventa sunt, hoc semper novum erit, usus et inventorum ab aliis scientia ac dispositio. Puta relicta nobis medicamenta, quibus sanarentur oculi; non opus est mihi alia quaerere, sed haec tamen morbis et temporibus aptanda sunt. Hoc asperitas oculorum conlevatur; hoc palpebrarum crassitudo tenuatur; hoc vis subita et umor avertitur; hoc acuetur visus; teras ista oportet et eligas tempus, adhibeas singulis modum. Animi remedia inventa sunt ab antiquis; quomodo autem admoveantur aut quando, nostri operis est quaerere.
7.64.9Bizden öncekiler çok iş yaptı, ama işi bitirmediler. Yine de onlara saygıyla bakılmalı, tanrılar gibi tapılmalıdır. Neden büyük adamların suretlerini ruhumu kamçılasınlar diye yanımda bulundurmayayım, doğum günlerini kutlamayayım? Neden onları her zaman saygıyla anmayayım? Hocalarıma ne kadar saygı borçluysam, bu büyük iyiliğin başlangıçlarının kendilerinden aktığı insanlığın hocalarına da o kadar saygı borçluyum.
Multum egerunt, qui ante nos fuerunt, sed non peregerunt. Suspiciendi tamen sunt et ritu deorum colendi. Quidni ego magnorum virorum et imagines habeam incitamenta animi et natales celebrem? Quidni ego illos honoris causa semper appellem? Quam venerationem praeceptoribus meis debeo, eandem illis praeceptoribus generis humani, a quibus tanti boni initia fluxerunt.
7.64.10Bir konsül ya da praetor görsem, makama gösterilen bütün saygıyı gösteririm: attan inerim, başımı açarım, yoldan çekilirim. Peki iki Marcus Cato'yu, Bilge Laelius'u, Platon'la birlikte Sokrates'i, Zenon'u ve Kleanthes'i ruhuma en derin saygıyı göstermeden mi kabul edeceğim? Hayır, onlara saygı duyuyorum ve bu büyük adlar karşısında hep ayağa kalkıyorum. Hoşça kal.
Si consulem videro aut praetorem, omnia, quibus honor haberi honori solet, faciam; equo desiliam, caput adaperiam, semita cedam. Quid ergo? Marcum Catonem utrumque et Laelium Sapientem et Socraten cum Platone et Zenonem Cleanthenque in animum meum sine dignatione summa recipiam? Ego vero illos veneror et tantis nominibus semper adsurgo. Vale.
7.65.165. Mektup
Dünkü günü hastalıkla paylaştım: öğleden öncesini o kendine ayırdı, öğleden sonrasını bana bıraktı. Bu yüzden önce okuyarak ruhumu yokladım. Okumayı kaldırabildiğini görünce ondan daha fazlasını istemeye, daha doğrusu ona daha fazlasına izin vermeye cesaret ettim: bir şeyler yazdım, hem de her zamankinden daha büyük bir dikkatle, çünkü zor bir konuyla boğuşuyor ve yenilmek istemiyordum. Sonunda dostlar geldi, zor kullanarak beni, perhizini bozan bir hastayı zapt eder gibi zapt ettiler.
Hesternum diem divisi cum mala valetudine; antemeridianum illa sibi vindicavit, postmeridiano mihi cessit. Itaque lectione primum temptavi animum. Deinde cum hanc recepisset, plus illi imperare ausus sum, immo permittere; aliquid scripsi et quidem intentius quam soleo, dum cum materia difficili contendo et vinci nolo, donec intervenerunt amici, qui mihi vim adferrent et tamquam aegrum intemperantem coercerent.
7.65.2Kalemin yerini sohbet aldı; ondan, tartışmalı kalan kısmı sana aktaracağım. Seni hakem tayin ettik. Sandığından fazla işin var: dava üç yönlüdür.
Bildiğin gibi bizim Stoacılar, şeylerin tabiatında her şeyin kendilerinden meydana geldiği iki şey bulunduğunu söylerler: sebep ve madde. Madde atıl yatar; her şeye hazırdır, ama kimse onu hareket ettirmezse kımıldamadan kalır. Sebep, yani akıl ise maddeye biçim verir, onu dilediği yöne çevirir ve ondan çeşit çeşit eserler çıkarır. Demek ki bir şeyin kendisinden yapıldığı bir şey, bir de onu yapan bir şey olmalıdır. Bu ikincisi sebeptir, öbürü madde.
In locum stili sermo successit, ex quo eam partem ad te perferam, quae in lite est. Te arbitrum addiximus. Plus negotii habes quam existimas; triplex causa est. Dicunt, ut scis, Stoici nostri duo esse in rerum natura, ex quibus omnia fiant, causam et materiam. Materia iacet iners, res ad omnia parata, cessatura, si nemo moveat. Causa autem, id est ratio, materiam format et quocumque vult versat, ex illa varia opera producit. Esse ergo debet, unde fiat aliquid, deinde a quo fiat. Hoc causa est, illud materia.
7.65.3Her sanat tabiatın taklididir. Bu yüzden evren hakkında söylediğimi insan eliyle yapılacak şeylere aktar. Heykelin hem sanatçının işlemesine boyun eğen bir maddesi hem de maddeye çehre veren bir sanatçısı vardı. Demek ki heykelde madde tunçtu, sebep ise ustaydı. Bütün şeylerin durumu aynıdır: yapılandan ve yapandan oluşurlar.
Omnis ars naturae imitatio est. Itaque quod de universo dicebam, ad haec transfer, quae ab homine facienda sunt. Statua et materiam habuit, quae pateretur artificem, et artificem, qui materiae daret faciem. Ergo in statua materia aes fuit, causa opifex Eadem condicio rerum omnium est; ex eo constant, quod fit, et ex eo, quod facit.
7.65.4Stoacılara göre tek bir sebep vardır: yapan. Aristoteles ise "sebep" kelimesinin üç anlamda söylendiğini düşünür. "Birinci sebep," der, "maddenin kendisidir; o olmadan hiçbir şey meydana getirilemez. İkincisi ustadır. Üçüncüsü surettir: heykele verildiği gibi her esere verilen suret." Aristoteles buna idos der. "Bunlara," der, "bir dördüncüsü de eklenir: bütün eserin amacı."
Stoicis placet unam causam esse, id, quod facit. Aristoteles putat causam tribus modis dici: Prima, inquit, causa est ipsa materia, sine qua nihil potest effici; secunda opifex. Tertia est forma, quae unicuique operi inponitur tamquam statuae; nam hanc Aristoteles idos vocat. Quarta quoque, inquit, his accedit, propositum totius operis.
7.65.5Bunun ne olduğunu açayım. Tunç heykelin birinci sebebidir; çünkü dökülecek ya da dövülecek bir şey olmasaydı heykel asla yapılmazdı. İkinci sebep sanatçıdır; çünkü usta eller işe katılmasaydı o tunç bir heykel biçimine giremezdi. Üçüncü sebep surettir; çünkü ona bu çehre basılmasaydı o heykele ne "Mızrak Taşıyan" (Doryphoros) ne de "Başına Şerit Bağlayan" (Diadumenos) denirdi. Dördüncü sebep yapma amacıdır; çünkü o olmasaydı heykel yapılmazdı.
Quid sit hoc, aperiam. Aes prima statuae causa est. Numquam enim facta esset, nisi fuisset id, ex quo funderetur ducereturve. Secunda causa artifex est. Non potuisset enim aes illud in habitum statuae figurari, nisi accessissent peritae manus. Tertia causa est forma. Neque enim statua ista doryphoros aut diadumenos vocaretur, nisi haec illi esset inpressa facies. Quarta causa est faciendi propositum. Nam nisi hoc fuisset, facta non esset.
7.65.6Amaç nedir? Sanatçıyı işe çağıran, onun peşinden giderek eseri yaptığı şeydir: satmak için yaptıysa para, adını duyurmak için çalıştıysa şan, bir tapınağa armağan hazırladıysa dindarlık. Demek ki uğruna bir şey yapılan şey de bir sebeptir. Yoksa ortadan kalkınca eserin yapılmayacağı şeyin, yapılan eserin sebepleri arasında sayılması gerektiğini düşünmüyor musun?
Quid est propositum? Quod invitavit artificem, quod ille secutus fecit; vel pecunia est haec, si venditurus fabricavit, vel gloria, si laboravit in nomen, vel religio, si donum templo paravit. Ergo et haec causa est, propter quam fit; an non putas inter causas facti operis esse numerandum, quo remoto factum non esset?
7.65.7Platon bunlara beşinci olarak örneği ekler; kendisi buna idea der. Çünkü sanatçı tasarladığı şeyi buna bakarak meydana getirmiştir. Gözünü dikeceği örneğin dışarıda olması ya da kendi içinde tasarlayıp yerleştirdiği bir örnek olması arasında fark yoktur. Tanrı bütün şeylerin bu örneklerini kendi içinde taşır; yapılacak her şeyin sayılarını ve ölçülerini zihniyle kucaklamıştır. Platon'un idea dediği, ölümsüz, değişmez, yıpranmaz bu biçimlerle doludur. Bu yüzden insanlar ölür, ama insanın kendisine göre biçimlendirildiği insanlığın kendisi kalır; insanlar sıkıntı çekip yok olurken ona hiçbir şey olmaz.
His quintam Plato adicit exemplar, quam ipse idean vocat; hoc est enim, ad quod respiciens artifex id, quod destinabat, effecit. Nihil autem ad rem pertinet, utrum foris habeat exemplar, ad quod referat oculos, an intus, quod ibi ipse concepit et posuit. Haec exemplaria rerum omnium deus intra se habet numerosque universorum, quae agenda sunt, et modos mente conplexus est; plenus his figuris est, quas Plato ideas appellat, inmortales, inmutabiles, infatigabiles. Itaque homines quidem pereunt, ipsa autem humanitas, ad quam homo effingitur, permanet, et hominibus laborantibus, intereuntibus illa nihil patitur.
7.65.8Platon'un dediğine göre beş sebep vardır: kendisinden, kendisiyle, kendisinde, kendisine göre ve kendisi için. En sonda da bunlardan meydana gelen şey gelir. Mesela heykelde —madem ondan söz etmeye başladık— kendisinden yapıldığı şey tunçtur; kendisiyle yapıldığı şey sanatçıdır; kendisinde olduğu şey ona uydurulan surettir; kendisine göre yapıldığı şey, yapanın taklit ettiği örnektir; kendisi için yapıldığı şey yapanın amacıdır; bunlardan meydana gelen ise heykelin kendisidir.
Quinque ergo causae sunt, ut Plato dicit: id ex quo, id a quo, id in quo, id ad quod, id propter quod. Novissime id quod ex his est. Tamquam in statua, quia de hac loqui coepimus, id ex quo aes est, id a quo artifex est, id in quo forma est, quae aptatur illi, id ad quod exemplar est, quod imitatur is, qui facit, id propter quod facientis propositum est, id quod ex istis est, ipsa statua est.
7.65.9Platon'un dediği gibi evrende de bunların hepsi vardır: yapan, yani tanrı; kendisinden yapıldığı şey, yani madde; suret, yani gördüğümüz evrenin görünümü ve düzeni; örnek, yani tanrının bu pek güzel eseri bu büyüklükte yaparken baktığı şey;
Haec omnia mundus quoque, ut ait Plato, habet: facientem: hic deus est. Ex quo fit: haec materia est. Formam: haec est habitus et ordo mundi, quem videmus. Exemplar, scilicet, ad quod deus hanc magnitudinem operis pulcherrimi fecit.
7.65.10amaç, yani uğruna yaptığı şey. Tanrının amacı nedir, diye mi soruyorsun? İyilik. Platon kesinlikle şöyle der: "Tanrının evreni yapmasının sebebi neydi? İyidir; iyi olan hiçbir iyi şeyi kimseden kıskanmaz. Bu yüzden onu yapabileceği en iyi biçimde yaptı." Öyleyse ey hakem, hükmünü ver ve ilan et: Sana kim en doğrusunu söylüyor gibi görünüyor? Kimin en doğrusunu söylediğini sormuyorum; çünkü bu, hakikatin kendisi kadar bizim üstümüzdedir.
Propositum, propter quod fecit. Quaeris, quod sit propositum deo? Bonitas. Ita certe Plato ait: Quae deo faciendi mundum fuit causa? Bonus est; bono nulla cuiusquam boni invidia est. Fecit itaque quam optimum potuit. Fer ergo, iudex, sententiam et pronuntia, quis tibi videatur verissimum dicere, non quis verissimum dicat. Id enim tam supra nos est quam ipsa veritas.
7.65.11Aristoteles'in ve Platon'un ortaya koyduğu bu sebepler kalabalığı ya çok fazlasını ya çok azını kapsar. Çünkü ortadan kalkınca bir şeyin meydana getirilemeyeceği her şeyi o şeyin yapılmasının sebebi sayıyorlarsa, az şey saymışlardır. Zamanı da sebepler arasına koysunlar: hiçbir şey zamansız olamaz. Yeri de koysunlar: bir şeyin yapılacağı bir yer olmasaydı, o şey yapılmazdı bile. Hareketi de koysunlar: o olmadan hiçbir şey ne olur ne yok olur. Hareket olmadan ne sanat vardır ne değişme.
Haec, quae ab Aristotele et Platone ponitur, turba causarum aut nimium multa aut nimium pauca conprendit. Nam si, quocumque remoto quid effici non potest, id causam iudicant esse faciendi, pauca dixerunt. Ponant inter causas tempus; nihil sine tempore potest fieri. Ponant locum; si non fuerit, ubi fiat aliquid, ne fiet quidem. Ponant motum; nihil sine hoc nec fit nec perit. Nulla sine motu ars, nulla mutatio est.
7.65.12Ama biz şimdi ilk ve genel sebebi arıyoruz. O yalın olmalıdır, çünkü madde de yalındır. Sebebin ne olduğunu mu arıyoruz? Elbette yapan akıl, yani tanrı. Çünkü saydığınız bütün bu şeyler birçok ve ayrı ayrı sebep değildir; hepsi tek bir sebebe, yapacak olana bağlıdır.
Sed nos nunc primam et generalem quaerimus causam. Haec simplex esse debet; nam et materia simplex est. Quaerimus, quid sit causa? Ratio scilicet faciens, id est deus. Ista enim, quaecumque rettulistis, non sunt multae et singulae causae, sed ex una pendent, ex ea, quae faciet.
7.65.13Surete sebep mi diyorsun? Onu sanatçı esere verir; o sebebin bir parçasıdır, sebep değil. Örnek de sebep değildir, sebebin zorunlu bir aracıdır. Örnek sanatçıya keski nasıl, eğe nasıl gerekliyse öyle gereklidir; bunlar olmadan sanat ilerleyemez. Yine de bunlar sanatın parçaları ya da sebepleri değildir.
Formam dicis causam esse? Hanc inponit artifex operi; pars causae est, non causa. Exemplar quoque non est causa, sed instrumentum causae necessarium. Sic necessarium est exemplar artifici, quomodo scalprum, quomodo lima; sine his procedere ars non potest. Non tamen hae partes artis aut causae sunt.
7.65.14"Sanatçının bir şeyi yapmaya girişmesinin amacı bir sebeptir," diyor. Sebep olsun; ama meydana getiren sebep değil, sonradan eklenen bir sebeptir. Böyle sebepler ise sayısızdır; biz genel sebebi arıyoruz. Bütün evrenin ve tamamlanmış eserin bir sebep olduğunu söylerken de her zamanki inceliklerine uygun konuşmadılar. Çünkü eser ile eserin sebebi arasında büyük fark vardır.
Propositum, inquit, artificis, propter quod ad faciendum aliquid accedit, causa est. Ut sit causa, non est efficiens causa, sed superveniens. Hae autem innumerabiles sunt; nos de causa generali quaerimus. Illud vero non pro solita ipsis subtilitate dixerunt, totum mundum et consummatum opus causam esse. Multum enim interest inter opus et causam operis.
7.65.15Ya hükmünü ver ya da bu tür konularda daha kolay olanı yap: meselenin sana açık olmadığını söyle ve davanın yeniden görülmesini buyur. "Hiçbir hâli elinden almayan, hiçbir arzuyu kovmayan bu şeyler arasında vakit öldürmek neden hoşuna gidiyor?" diyorsun. Ben de daha önemli olanlarla, ruhu yatıştıran konularla uğraşıyor, onları ele alıyorum; önce kendimi, sonra bu evreni inceliyorum.
Aut fer sententiam aut, quod facilius in eiusmodi rebus est, nega tibi liquere et nos reverti iube. Quid te, inquis, delectat tempus inter ista conterere, quae tibi nullum affectum eripiunt, nullam cupiditatem abigunt? Ego quidem ut potiora illa ago ac tracto, quibus pacatur animus, et me prius scrutor, deinde hunc mundum.
7.65.16Şimdi bile, sandığın gibi vakit yitirmiyorum. Çünkü bütün bunlar parça parça doğranıp bu faydasız inceliklere dağıtılmazsa ruhu yükseltir ve hafifletir. Ağır bir yük altında ezilen ruh kurtulmak ve ait olduğu yere dönmek ister. Çünkü bu beden ruhun yükü ve cezasıdır: onun ağırlığı altında ezilir, zincire vurulmuş gibidir; meğer ki felsefe gelip ona şeylerin tabiatını seyrederek soluk almasını buyursun ve onu dünyevi olandan ilahî olana salıversin. Onun özgürlüğü budur, gezintisi budur: tutulduğu hapisten bir süreliğine sıyrılır ve gökyüzüyle yenilenir.
Ne nunc quidem tempus, ut existimas, perdo. Ista enim omnia, si non concidantur nec in hanc subtilitatem inutilem distrahantur, attollunt et levant animum, qui gravi sarcina pressus explicari cupit et reverti ad illa, quorum fuit. Nam corpus hoc animi pondus ac poena est; premente illo urgetur, in vinclis est, nisi accessit philosophia et illum respirare rerum naturae spectaculo iussit et a terrenis ad divina dimisit. Haec libertas eius est, haec evagatio; subducit interim se custodiae, in qua tenetur, et caelo reficitur.
7.65.17İnce bir işle uğraşırken dikkatten gözleri yorulan zanaatkârlar, ışıkları cılız ve eğretiyse, sokağa çıkar, halkın dinlenmesine ayrılmış bir yerde gözlerini serbest ışıkla sevindirirler. Bu kasvetli ve karanlık eve kapatılmış ruh da öyle, fırsat buldukça açığa çıkar ve şeylerin tabiatını seyrederek dinlenir.
Quemadmodum artifices alicuius rei subtilioris, quae intentione oculos defetigat, si malignum habent et precarium lumen, in publicum prodeunt et in aliqua regione ad populi otium dedicata oculos libera luce delectant; sic animus in hoc tristi et obscuro domicilio clusus, quotiens potest, apertum petit et in rerum naturae contemplatione requiescit.
7.65.18Bilge ve bilgeliğin peşinden giden kişi bedenine bağlı kalır, ama en iyi yanıyla orada değildir; düşüncelerini yücelere yöneltir. Sanki askerlik yemini etmiş gibi yaşamayı bir hizmet süresi sayar. Öyle biçimlenmiştir ki ne hayatı sever ne de ondan nefret eder; daha büyük şeylerin kendisini beklediğini bilse de ölümlü şeylere katlanır.
Sapiens adsectatorque sapientiae adhaeret quidem in corpore suo, sed optima sui parte abest et cogitationes suas ad sublimia intendit. Velut sacramento rogatus hoc, quod vivit, stipendium putat. Et ita formatus est, ut illi nec amor vitae nec odium sit, patiturque mortalia, quamvis sciat ampliora superesse.
7.65.19Bana şeylerin tabiatını incelemeyi yasaklayıp beni bütünden koparıyor, bir parçaya mı hapsediyorsun? Bütün şeylerin başlangıçlarının ne olduğunu sormayacak mıyım? Şeylere biçim veren kimdir? Her şey bir arada gömülü ve atıl maddeye sarılmışken onları kim birbirinden ayırdı? Bu evrenin sanatçısının kim olduğunu sormayacak mıyım? Bu kadar büyük bir bütün hangi akılla kanuna ve düzene girdi? Dağınıkları kim topladı, karışıkları kim ayırdı, tek bir biçimsizlik içinde yatanlara kim ayrı ayrı çehreler verdi? Bu kadar büyük ışık nereden dökülüyor? Ateş mi, yoksa ateşten daha parlak bir şey mi?
Interdicis mihi inspectione rerum naturae, a toto abductum redigis in partem? Ego non quaeram, quae sint initia universorum? Quis rerum formator? Quis omnia in uno mersa et materia inerti convoluta discreverit? Non quaeram, quis sit istius artifex mundi? Qua ratione tanta magnitudo in legem et ordinem venerit? Quis sparsa collegerit, confusa distinxerit, in una deformitate iacentibus faciem diviserit? Unde lux tanta fundatur? Ignis sit, an aliquid igne lucidius?
7.65.20Bunları sormayacak mıyım? Nereden indiğimi bilmeyecek miyim? Bunları bir kez mi göreceğim, yoksa birçok kez mi doğmam gerek? Buradan nereye gideceğim? İnsanın köleliğinin kanunlarından kurtulan ruhu hangi yurt bekliyor? Göklerle ilgilenmemi yasaklıyorsun; yani başımı önüme eğerek yaşamamı mı buyuruyorsun?
Ego ista non quaeram? Ego nesciam, unde descenderint? Semel haec mihi videnda sint, an saepe nascendum? Quo hinc iturus sim? Quae sedes exspectet animam solutam legibus servitutis humanae? Vetas me caelo interesse, id est iubes me vivere capite demisso?
7.65.21Bedenimin kölesi olamayacak kadar büyüğüm, daha büyük şeyler için doğdum. Bedenime de özgürlüğümün çevresine geçirilmiş bir zincirden başka bir şey olarak bakmıyorum. Bu yüzden onu talihin önüne bir siper olarak koyarım, talih onda dursun; onun içinden bana hiçbir yaranın geçmesine izin vermem. Bende haksızlığa uğrayabilecek ne varsa odur. Bu zarara açık evde özgür bir ruh oturur.
Maior sum et ad maiora genitus, quam ut mancipium sim mei corporis, quod equidem non aliter aspicio quam vinclum aliquod libertati meae circumdatum. Hoc itaque oppono fortunae, in quo resistat, nec per illud ad me ullum transire vulnus sino. Quicquid in me potest iniuriam pati, hoc est. In hoc obnoxio domicilio animus liber habitat.
7.65.22Bu et beni hiçbir zaman korkuya, hiçbir zaman iyi bir insana yakışmayan bir ikiyüzlülüğe sürükleyemeyecek; bu cılız bedenin hatırı için asla yalan söylemeyeceğim. Uygun gördüğümde onunla ortaklığımı bozacağım. Şimdi de, birbirimize bağlıyken, eşit paylı ortaklar olmayacağız: ruh bütün hakları kendine alacak. Kendi bedenini küçümsemek kesin özgürlüktür.
Numquam me caro ista conpellet ad metum, numquam ad indignam bono simulationem; numquam in honorem huius corpusculi mentiar. Cum visum erit, distraham cum illo societatem. Et nunc tamen, dum haeremus, non erimus aequis partibus socii; animus ad se omne ius ducet. Contemptus corporis sui certa libertas est.
7.65.23Konuya döneyim: az önce sözünü ettiğimiz inceleme de bu özgürlüğe çok katkıda bulunur. Her şey maddeden ve tanrıdan oluşur. Tanrı, çevresine yayılıp kendisini bir yönetici ve önder gibi izleyen bu şeyleri düzene koyar. Yapan ise, yani tanrı, tanrının işlemesine boyun eğen maddeden daha güçlü ve daha değerlidir.
Ut ad propositum revertar, huic libertati multum conferet et illa, de qua modo loquebamur, inspectio. Nempe universa ex materia et ex deo constant. Deus ista temperat, quae circumfusa rectorem secuntur et ducem. Potentius autem est ac pretiosius, quod facit, quod est deus, quam materia patiens dei.
7.65.24Tanrı bu evrende hangi yeri tutuyorsa, ruh da insanda o yeri tutar. Orada madde ne ise bizde de beden odur. Öyleyse daha kötü olan daha iyi olana hizmet etsin. Rastlantılara karşı güçlü olalım. Haksızlıklar, yaralar, zincirler, yoksulluk karşısında titremeyelim. Ölüm nedir? Ya bir son ya bir geçiş. Bitmekten korkmuyorum, çünkü hiç başlamamış olmakla aynıdır; geçmekten de korkmuyorum, çünkü hiçbir yerde bu kadar dar bir yerde olmayacağım. Hoşça kal.
Quem in hoc mundo locum deus obtinet, hunc in homine animus. Quod est illic materia, id in nobis corpus est; serviant ergo deteriora melioribus. Fortes simus adversus fortuita. Non contremescamus iniurias, non vulnera, non vincula, non egestatem. Mors quid est? Aut finis aut transitus. Nec desinere timeo, idem est enim, quod non coepisse, nec transire, quia nusquam tam anguste ero. Vale.
7.66.166. Mektup
Okul arkadaşım Claranus'u yıllar sonra gördüm. Sanırım "yaşlanmış" diye eklememi beklemiyorsun; ama Herkül hakkı için ruhça taze ve dinç, cılız bedeniyle boğuşan biri. Çünkü tabiat ona haksızlık etmiş, böyle bir ruhu kötü bir yere yerleştirmiş; ya da belki bize tam da şunu göstermek istemiştir: en güçlü ve en mesut yaratılış her türlü derinin altında gizlenebilir. Yine de bütün engelleri yeniyor; kendini küçümsemekten başlayıp öteki her şeyi küçümsemeye varıyor.
Claranum, condiscipulum meum, vidi post multos annos. Non, puto, exspectas, ut adiciam senem, sed mehercules viridem animo ac vigentem et cum corpusculo suo conluctantem. Inique enim se natura gessit et talem animum male conlocavit; aut fortasse voluit hoc ipsum nobis ostendere, posse ingenium fortissimum ac beatissimum sub qualibet cute latere. Vincit tamen omnia inpedimenta et ad cetera contemnenda a contemptu sui venit.
7.66.2Şöyle diyen bence yanılmış:
Güzel bir bedenden gelen fazilet daha hoştur.
Çünkü fazilet hiçbir süse muhtaç değildir; kendisi kendisinin büyük süsüdür ve içinde bulunduğu bedeni kutsar. Bizim Claranus'a kesinlikle başka gözle bakmaya başladım: bana güzel görünüyor, ruhça olduğu kadar bedence de dimdik.
Errare mihi visus est, qui dixit gratior et pulchro veniens e corpore virtus. Non enim ullo honestamento eget; ipsa magnum sui decus est et corpus suum consecrat. Aliter certe Claranum nostrum coepi intueri; formosus mihi videtur et tam rectus corpore quam est animo.
7.66.3Bir kulübeden büyük bir adam çıkabilir; biçimsiz ve gösterişsiz bir bedenden de güzel ve büyük bir ruh çıkabilir. Bu yüzden bana öyle geliyor ki tabiat bazılarını, faziletin her yerde doğduğunu kanıtlamak için böyle yaratıyor. Ruhları kendi başlarına, çıplak olarak doğurabilseydi bunu yapardı; şimdi ise daha fazlasını yapıyor: bazılarını bedenlerle engellenmiş olarak doğuruyor, ama onlar yine de önlerindeki engelleri yarıp geçiyor.
Potest ex casa vir magnus exire, potest et ex deformi humilique corpusculo formosus animus ac magnus. Quosdam itaque mihi videtur in hoc tales natura generare, ut adprobet virtutem omni loco nasci. Si posset per se nudos edere animos, fecisset; nunc, quod amplius est, facit; quosdam enim edit corporibus inpeditos, sed nihilominus perrumpentes obstantia.
7.66.4Claranus bana, bir örnek olsun diye doğmuş gibi geliyor: ruhun bedenin çirkinliğiyle kirlenmediğini, bedenin ise ruhun güzelliğiyle süslendiğini bilebilelim diye.
Birlikte pek az gün geçirdiysek de çok konuştuk; bu konuşmaları sırayla yazıya geçirdim ve sana göndereceğim.
Claranus mihi videtur in exemplar editus, ut scire possemus non deformitate corporis foedari animum, sed pulchritudine animi corpus ornari. Quamvis autem paucissimos una fecerimus dies, tamen multi nobis sermones fuerunt, quos subinde egeram et ad te permittam.
7.66.5İlk gün şu soruldu: İyilerin durumu üç türlü olduğuna göre iyiler nasıl eşit olabilir? Bizimkilere göre bazı iyiler birinci derecedendir: sevinç, barış, vatanın esenliği gibi. Bazıları ikinci derecedendir, talihsiz bir malzemede ortaya çıkar: işkencelere katlanmak, ağır bir hastalıkta ölçülü davranmak gibi. Birincileri kendimiz için doğrudan dileriz, ikincileri ise gerekirse. Bir de üçüncüler vardır: ölçülü bir yürüyüş, toplu ve dürüst bir yüz ifadesi, basiretli bir adama yakışan bir tavır gibi.
Hoc primo die quaesitum est: quomodo possint paria bona esse, si triplex eorum condicio est. Quaedam, ut nostris videtur, prima bona sunt, tamquam gaudium, pax, salus patriae; quaedam secunda, in materia infelici expressa, tamquam tormentorum patientia et in morbo gravi temperantia. Illa bona derecto optabimus nobis, haec, si necesse erit. Sunt adhuc tertia, tamquam modestus incessus et conpositus ac probus voltus et conveniens prudenti viro gestus.
7.66.6Birileri dilenecek, ötekiler kaçınılacak şeyler olduğuna göre bunlar birbirine nasıl eşit olabilir? Bunları ayırt etmek istiyorsak birinci iyiye dönelim ve onun nasıl bir şey olduğunu düşünelim. O şöyle bir ruhtur: hakikate bakar; nelerden kaçınılacağını, nelerin aranacağını bilir; şeylere değerini kanaate göre değil, tabiata göre biçer; kendini bütün evrenin içine yerleştirir ve onun bütün işleyişini temaşa eder; düşüncelerine ve eylemlerine dikkat eder; aynı ölçüde büyük ve güçlüdür; sert şeyler karşısında da okşayıcı şeyler karşısında da yenilmezdir; talihin ne iyisine ne kötüsüne boyun eğer; başına gelen ve rastlayan her şeyin üstünde yükselir; hem yakışıklılığı hem gücüyle son derece güzel ve düzenlidir; sağlıklı ve dinçtir, sarsılmaz ve korkusuzdur; hiçbir güç onu kıramaz, rastlantılar onu ne yükseltir ne alçaltır. Böyle bir ruh faziletin kendisidir.
Quomodo ista inter se paria esse possunt, cum alia optanda sint, alia aversanda? Si volumus ista distinguere, ad primum bonum revertamur et consideremus id quale sit: animus intuens vera, peritus fugiendorum ac petendorum, non ex opinione, sed ex natura pretia rebus inponens, toti se inserens mundo et in omnes eius actus contemplationem suam mittens, cogitationibus actionibusque intentus, ex aequo magnus ac vehemens, asperis blandisque pariter invictus, neutri se fortunae summittens, supra omnia quae contingunt acciduntque eminens, pulcherrimus, ordinatissimus cum decore tum viribus, sanus ac siccus, inperturbatus, intrepidus, quem nulla vis frangat, quem nec adtollant fortuita nec deprimant; talis animus virtus est.
7.66.7Fazilet tek bir bakışta görülse ve kendini bir kerede bütünüyle gösterse, çehresi budur. Ama onun birçok görünüşü vardır. Hayatın çeşitliliğine ve eylemlere göre açılıp serilir; kendisi ise ne küçülür ne büyür. Çünkü en yüksek iyi azalamaz, fazilet geri gidemez; yapacağı işlerin durumuna göre biçim alarak bir keyfiyetten öbürüne geçer.
Haec eius est facies, si sub unum veniat aspectum et semel tota se ostendat. Ceterum multae eius species sunt. Pro vitae varietate et pro actionibus explicantur; nec minor fit aut maior ipsa. Decrescere enim summum bonum non potest nec virtuti ire retro licet; sed in alias atque alias qualitates convertitur ad rerum, quas actura est, habitum figurata.
7.66.8Neye dokunsa onu kendine benzetir ve kendi rengine boyar; eylemleri, dostlukları, bazen içine girip düzene koyduğu bütün evleri güzelleştirir. Neyle uğraşsa onu sevimli, göze çarpan, hayranlık uyandıran bir şey yapar.
Bu yüzden onun gücü ve büyüklüğü daha fazla yükselemez, çünkü en büyük olan artmaz. Dosdoğru olandan daha doğru bir şey bulamazsın; tıpkı hakiki olandan daha hakiki, ölçülü olandan daha ölçülü bir şey bulamayacağın gibi.
Quidquid attigit, in similitudinem sui adducit et tinguit; actiones, amicitias, interdum domos totas, quas intravit disposuitque, condecorat. Quidquid tractavit, id amabile, conspicuum, mirabile facit. Itaque vis eius et magnitudo ultra non potest surgere, quando incrementum maximo non est. Nihil invenies rectius recto, non magis quam verius vero, quam temperato temperatius.
7.66.9Her fazilet ölçüdedir; ölçünün ise kesin bir sınırı vardır. Kararlılığın ilerleyebileceği bir yer yoktur; güvenin, doğruluğun, sadakatin de yoktur. Kusursuz olana ne eklenebilir? Hiçbir şey; yoksa kendisine bir şey eklenen şey kusursuz değildi demektir. Demek ki faziletin de, ona bir şey eklenebiliyorsa, eksiği varmış demektir. Ahlâken güzel olan da hiçbir ekleme kabul etmez; çünkü saydığım bu nitelikler yüzünden ahlâken güzeldir. Dahası? Yakışanın, adil olanın, kanuna uygun olanın da aynı yapıda, belirli sınırlarla çevrili olduğunu düşünmüyor musun? Büyüyebilmek kusurlu bir şeyin belirtisidir.
Omnis in modo est virtus; modo certa mensura est. Constantia non habet, quo procedat, non magis quam fiducia aut veritas aut fides. Quid accedere perfecto potest? Nihil, aut perfectum non erat, cui accessit. Ergo ne virtuti quidem, cui si quid adici potest, defuit. Honestum quoque nullam accessionem recipit; honestum est enim propter ista, quae rettuli. Quid porro? Decorum et iustum et legitimum non eiusdem esse formae putas, certis terminis conprensum? Crescere posse inperfectae rei signum est.
7.66.10Her iyi aynı kanunlara tabidir: özel fayda ile kamu faydası birbirine bağlıdır; Herkül hakkı için, övülmeye değer olanla arzulanmaya değer olan nasıl ayrılmazsa öyle. Demek ki faziletler birbirine eşittir; faziletin eserleri de, bu faziletlerin nasip olduğu bütün insanlar da eşittir.
Bonum omne in easdem cadit leges; iuncta est privata et publica utilitas, tam mehercules quam inseparabile est laudandum petendumque. Ergo virtutes inter se pares sunt et opera virtutis et omnes homines, quibus illae contigere.
7.66.11Bitkilerin ve hayvanların faziletleri ise ölümlü oldukları için kırılgan, gelip geçici ve belirsizdir. Yükselir ve inerler; bu yüzden aynı değerle ölçülmezler. İnsan faziletlerine ise tek bir cetvel uygulanır. Çünkü doğru ve yalın akıl tektir. İlahî olandan daha ilahî, göksel olandan daha göksel bir şey yoktur.
Satorum vero animaliumque virtutes cum mortales sint, fragiles quoque caducaeque sunt et incertae. Exibunt residuntque et ideo non eodem pretio aestimantur; una inducitur humanis virtutibus regula. Una enim est ratio recta simplexque. Nihil est divino divinius, caelesti caelestius.
7.66.12Ölümlü şeyler azalır, düşer, aşınır, büyür, boşalır, dolar. Bu yüzden böyle belirsiz bir talih içinde aralarında eşitsizlik vardır; ilahî şeylerin ise tabiatı tektir. Akıl da insan bedenine batırılmış ilahî soluğun bir parçasından başka bir şey değildir. Akıl ilahî ise ve akılsız hiçbir iyi yoksa, her iyi ilahîdir. Öte yandan ilahî şeyler arasında hiçbir fark yoktur; demek ki iyiler arasında da yoktur. Bu yüzden sevinç ile işkencelere cesurca ve inatla katlanmak eşittir; çünkü ikisinde de aynı ruh büyüklüğü vardır: birinde gevşemiş ve neşeli, öbüründe savaşçı ve gergin.
Mortalia minuuntur, cadunt, deteruntur, crescunt, exhauriuntur, inplentur. Itaque illis in tam incerta sorte inaequalitas est; divinorum una natura est. Ratio autem nihil aliud est quam in corpus humanum pars divini spiritus mersa. Si ratio divina est, nullum autem bonum sine ratione est, bonum omne divinum est. Nullum porro inter divina discrimen est; ergo nec inter bona. Paria itaque sunt et gaudium et fortis atque obstinata tormentorum perpessio; in utroque enim eadem est animi magnitudo, in altero remissa et laeta, in altera pugnax et intenta.
7.66.13Ne dersin? Düşmanın surlarını cesurca ele geçirenin faziletiyle bir kuşatmaya büyük bir sabırla dayananın faziletinin eşit olduğunu düşünmüyor musun? Numantia'yı çevirip sıkıştıran ve yenilmez elleri kendi yıkımlarına dönmeye zorlayan Scipio büyüktür; ölüm yolu açık olan kişinin kuşatılmış sayılmayacağını bilen ve özgürlüğün kucağında can veren kuşatılmışların ruhu da büyüktür. Ötekiler de aynı biçimde birbirine eşittir: huzur, yalınlık, cömertlik, kararlılık, sükûnet, tahammül. Çünkü bunların hepsinin altında, ruhu doğru ve sapmaz kılan tek bir fazilet yatar.
Quid? Tu non putas parem esse virtutem eius, qui fortiter hostium moenia expugnat, et eius, qui obsidionem patientissime sustinet? Magnus Scipio, qui Numantiam cludit et conprimit cogitque invictas manus in exitium ipsas suum verti; magnus ille obsessorum animus, qui scit non esse clusum, cui mors aperta est, et in complexu libertatis expirat. Aeque reliqua quoque inter se paria sunt, tranquillitas, simplicitas, liberalitas, constantia, aequanimitas, tolerantia. Omnibus enim istis una virtus subest, quae animum rectum et indeclinabilem praestat.
7.66.14Nasıl yani? Sevinç ile acılara bükülmeden katlanmak arasında hiç fark yok mu? Faziletlerin kendileri bakımından hiç yok; ama iki faziletin kendini gösterdiği şeyler arasında çok büyük fark var. Birinde ruhun tabiî bir gevşemesi ve rahatlaması vardır, öbüründe tabiata aykırı bir acı. Bu yüzden bunlar, aralarında çok büyük mesafe bulunabilen orta şeylerdir; fazilet ise ikisinde de eşittir.
Quid ergo? Nihil interest inter gaudium et dolorum inflexibilem patientiam? Nihil, quantum ad ipsas virtutes; plurimum inter illa, in quibus virtus utraque ostenditur. In altero enim naturalis est animi remissio ac laxitas, in altero contra naturam dolor. Itaque media sunt haec, quae plurimum intervalli recipiunt; virtus in utroque par est.
7.66.15Malzeme fazileti değiştirmez: sert ve zor bir malzeme onu daha kötü, neşeli ve sevinçli bir malzeme daha iyi yapmaz. Demek ki zorunlu olarak eşittir. Çünkü ikisinde de yapılan şey aynı doğrulukla, aynı basiretle, aynı ahlâkî güzellikle yapılır. Öyleyse iyiler eşittir: ne biri bu sevinç içinde daha iyi davranabilir ne öbürü o işkenceler arasında. Kendilerinden daha iyisi yapılamayan iki şey ise eşittir.
Virtutem materia non mutat; nec peiorem facit dura ac difficilis, nec meliorem hilaris et laeta. Necesse est ergo par sit. In utraque enim quod fit, aeque recte fit, aeque prudenter, aeque honeste. Ergo aequalia sunt bona, ultra quae nec hic potest se melius in hoc gaudio gerere nec ille melius in illis cruciatibus. Duo autem, quibus nihil fieri melius potest, paria sunt.
7.66.16Çünkü faziletin dışında bulunan şeyler onu azaltabilir ya da artırabilirse, tek iyinin ahlâken güzel olan olduğu ilkesi çöker. Bunu kabul edersen ahlâken güzel olan her şey yok olur. Neden mi? Söyleyeyim: istemeyerek, zorla yapılan hiçbir şey ahlâken güzel değildir. Ahlâken güzel olan her şey gönüllüdür. Ona tembellik, yakınma, bahane, korku karıştır: içindeki en iyi şeyi, kendinden hoşnut olmayı yitirir. Özgür olmayan ahlâken güzel olamaz; çünkü korkan köledir.
Nam si, quae extra virtutem posita sunt, aut minuere illam aut augere possunt, desinit unum bonum esse, quod honestum. Si hoc concesseris, omne honestum perit. Quare? Dicam: quia nihil honestum est, quod ab invito, quod coactum fit. Omne honestum voluntarium est. Admisce illi pigritiam, querellam, tergiversationem, metum; quod habet in se optimum, perdidit, sibi placere. Non potest honestum esse, quod non est liberum; nam quod timet, servit.
7.66.17Ahlâken güzel olan her şey kaygısızdır, huzurludur. Bir şeyi reddediyorsa, ağlayıp sızlıyorsa, bir şeyi kötü sayıyorsa, içine bir sarsıntı almış ve büyük bir iç çekişme içinde çalkalanıyordur. Çünkü bir yandan doğrunun görüntüsü onu çağırır, öbür yandan kötülük şüphesi onu geri çeker. Bu yüzden bir şeyi ahlâken güzel biçimde yapacak olan kişi, karşısına ne çıkarsa, onu rahatsız edici bulsa bile kötü saymasın; istesin, seve seve yapsın. Ahlâken güzel olan her şey buyrulmamış ve zorlanmamıştır, saftır, hiçbir kötülükle karışmamıştır.
Honestum omne securum est, tranquillum est; si recusat aliquid, si conplorat, si malum iudicat, perturbationem recepit et in magna discordia volutatur. Hinc enim species recti vocat, illinc suspicio mali retrahit. Itaque qui honeste aliquid facturus est, quicquid opponitur, id etiam si incommodum putat, malum non putet, velit, libens faciat. Omne honestum iniussum incoactumque est, sincerum et nulli malo mixtum.
7.66.18Burada bana ne cevap verilebileceğini biliyorum: "Birinin sevinç içinde olmasıyla işkence sehpasında yatıp işkencecisini yorması arasında hiç fark olmadığına mı inandırmaya çalışıyorsun bizi?" Şöyle cevap verebilirdim: Epikuros da bilgenin, Phalaris'in boğasının içinde yakılsa bile "Tatlı bu, bana hiç dokunmuyor" diye haykıracağını söyler. Epikuros daha da inanılmazını, kızartılmanın tatlı olduğunu söylerken, ben şölende yatanla işkenceler arasında son derece cesurca dikilenin iyilerinin eşit olduğunu söylüyorum diye neden şaşırıyorsun?
Scio, quid mihi responderi hoc loco possit: hoc nobis persuadere conaris, nihil interesse, utrum aliquis in gaudio sit an in eculeo iaceat ac tortorem suum lasset? Poteram respondere: Epicurus quoque ait sapientem, si in Phalaridis tauro peruratur, exclamaturum: dulce est et ad me nihil pertinet. Quid miraris, si ego paria bona dico alterius in convivio iacentis, alterius inter tormenta fortissime stantis, cum quod incredibilius est dicat Epicurus, dulce esse torreri?
7.66.19Ama ben şu cevabı veriyorum: sevinçle acı arasında çok büyük fark vardır; bir seçim istenirse birini arar, öbüründen kaçınırım. Biri tabiata uygundur, öbürü aykırı. Böyle değerlendirildikleri sürece aralarında büyük bir mesafe vardır; fazilete gelince ise, sevinçli şeyler arasından ilerleyen de, kederli şeyler arasından ilerleyen de eşittir.
Sed hoc respondeo, plurimum interesse inter gaudium et dolorem; si quaeratur electio, alterum petam, alterum vitabo. Illud secundum naturam est, hoc contra. Quamdiu sic aestimantur, magno inter se dissident spatio; cum ad virtutem ventum est, utraque par est et quae per laeta procedit et quae per tristia.
7.66.20Sıkıntının, acının ve başka her türlü rahatsızlığın hiçbir ağırlığı yoktur, çünkü fazilet onları ezip geçer. Güneşin parlaklığı küçük ışıkları nasıl karartırsa, fazilet de acıları, sıkıntıları, haksızlıkları büyüklüğüyle ezip bastırır; nerede parlarsa, onsuz görünen her şey orada söner. Rahatsızlıklar faziletle karşılaşınca, denize düşen bir sağanaktan daha fazla yer tutmazlar.
Nullum habet momentum vexatio et dolor et quicquid aliud incommodi est; virtute enim obruitur. Quemadmodum minuta lumina claritas solis obscurat, sic dolores, molestias, iniurias virtus magnitudine sua elidit atque opprimit et quocumque adfulsit, ibi quicquid sine illa apparet, extinguitur; nec magis ullam portionem habent incommoda, cum in virtutem inciderunt, quam in mari nimbus.
7.66.21Bunun böyle olduğunu bilmen için şunu söyleyeyim: iyi insan güzel olan her şeye hiç duraksamadan koşar. Orada cellat dursun, işkenceci ve ateş dursun, yine direnir; ne çekeceğine değil, ne yapacağına bakar; ahlâken güzel işe, iyi bir insana güvenir gibi güvenir; onu kendisi için faydalı, güvenli, uğurlu sayar. Ahlâken güzel ama kederli ve sert bir iş, onun gözünde yoksul ya da sürgün, solgun yüzlü iyi bir insanla aynı yeri tutar.
Hoc ut scias ita esse, ad omne pulchrum vir bonus sine ulla cunctatione procurret; stet illic licet carnifex, stet tortor atque ignis, perseverabit nec quid passurus, sed quid facturus sit, aspiciet, et se honestae rei tamquam bono viro credet; utilem illam sibi iudicabit, tutam, prosperam. Eundem locum habebit apud illum honesta res, sed tristis atque aspera, quem vir bonus pauper aut exul ac pallidus.
7.66.22Haydi, bir yana servet içinde yüzen iyi bir insan koy, öbür yana hiçbir şeyi olmayan ama her şeyi kendinde taşıyan birini: talihleri farklı olsa da ikisi de aynı ölçüde iyi insan olacaktır. Dediğim gibi, insanlar hakkında hangi hüküm geçerliyse şeyler hakkında da o geçerlidir: fazilet sağlam ve özgür bir bedende de, hasta ve zincirli bir bedende de aynı ölçüde övgüye değerdir.
Agedum pone ex alia parte virum bonum divitiis abundantem, ex altera nihil habentem, sed in se omnia; uterque aeque vir bonus erit, etiam si fortuna dispari utetur. Idem, ut dixi, in rebus iudicium est, quod in hominibus: aeque laudabilis virtus est in corpore valido ac libero posita quam in morbido ac vincto.
7.66.23Demek ki talih bedenini sağlam bıraktı diye kendi faziletini, bir yerinden sakat bıraktığında olduğundan daha çok övmeyeceksin; yoksa efendiyi kölelerinin kılığına bakarak değerlendirmiş olursun. Çünkü rastlantının efendilik ettiği her şey köledir: para, beden, makamlar; bunlar güçsüz, akışkan, ölümlüdür, sahipliği belirsizdir. Faziletin eserleri ise özgür ve yenilmezdir; talih onlara cömert davrandı diye daha çok, işlerin bir haksızlığı onları ezdi diye daha az arzulanmazlar.
Ergo tuam quoque virtutem non magis laudabis, si corpus illi tuum integrum fortuna praestiterit quam si ex aliqua parte mutilatum; alioqui hoc erit ex servorum habitu dominum aestimare. Omnia enim ista, in quae dominium casus exercet, serva sunt, pecunia et corpus et honores, inbecilla, fluida, mortalia, possessionis incertae. Illa rursus libera et invicta opera virtutis, quae non ideo magis adpetenda sunt, si benignius a fortuna tractantur, nec minus, si aliqua iniquitate rerum premuntur.
7.66.24İnsanlar arasında dostluk ne ise şeyler arasında istek odur. Sanırım iyi bir insanı zengin olduğu için yoksul olduğundan, güçlü kuvvetli olduğu için zayıf ve cılız bedenli olduğundan daha çok sevmezdin. Öyleyse bir şeyi de neşeli ve huzurlu olduğu için, zahmetli ve yorucu olduğundan daha çok istemez ve sevmezsin.
Quod amicitia in hominibus est, hoc in rebus adpetitio. Non, puto, magis amares virum bonum locupletem quam pauperem, nec robustum et lacertosum quam gracilem et languidi corporis; ergo ne rem quidem magis adpetes aut amabis hilarem ac pacatam quam distractam et operosam.
7.66.25Yoksa, aynı ölçüde iyi iki adamdan temiz ve yağlanmış olanı tozlu ve dağınık olandan daha çok seveceksin. Sonra işi öyle bir noktaya vardıracaksın ki bütün uzuvları sağlam ve kusursuz olanı sakat ya da tek gözlü olandan daha çok seveceksin. Yavaş yavaş titizliğin o kadar ileri gidecek ki aynı ölçüde adil ve basiretli iki adamdan saçı gür ve kıvırcık olanı yeğleyeceksin. İkisinde fazilet eşit olduğunda öteki şeylerin eşitsizliği görünmez olur. Çünkü öteki şeylerin hepsi parça değil, eklentidir.
Aut si hoc est, magis diliges ex duobus aeque bonis viris nitidum et unctum quam pulverulentum et horrentem. Deinde hoc usque pervenies, ut magis diligas integrum omnibus membris et inlaesum quam debilem aut luscum. Paulatim fastidium tuum illo usque procedet, ut ex duobus aeque iustis ac prudentibus comatum et crispulum malis. Ubi par in utroque virtus est, non conparet aliarum rerum inaequalitas. Omnia enim alia non partes, sed accessiones sunt.
7.66.26Kimse kendi çocukları arasında sağlıklı oğlunu hasta olandan, uzun boylu olanı kısa ya da orta boylu olandan daha çok sevecek kadar haksız bir ayrım yapar mı? Yabani hayvanlar yavrularını ayırt etmez; hepsini beslemek için aynı biçimde yere uzanırlar. Kuşlar yemi eşit paylaştırır. Odysseus kendi İthaka'sının kayalıklarına, Agamemnon'un Mykene'nin ünlü surlarına koştuğu gibi koşar. Çünkü kimse vatanını büyük olduğu için değil, kendisinin olduğu için sever.
Num quis tam iniquam censuram inter suos agit, ut sanum filium quam aegrum magis diligat, procerumve et excelsum quam brevem aut modicum? Fetus suos non distinguunt ferae et se in alimentum pariter omnium sternunt; aves ex aequo partiuntur cibos. Vlixes ad Ithacae suae saxa sic properat, quemadmodum Agamemnon ad Mycenarum nobiles muros. Nemo enim patriam quia magna est amat, sed quia sua.
7.66.27Bunlar neye varıyor? Faziletin bütün eserlerine kendi yavrularıymış gibi aynı gözle baktığını, hepsine aynı şefkati gösterdiğini, hatta zorluk çekenlere daha da çok gösterdiğini bilesin diye; çünkü ana babaların sevgisi de acıdıkları çocuklarına daha çok yönelir. Fazilet de sıkıntıya uğrayıp ezildiğini gördüğü eserlerini daha çok sevmez, ama iyi ana babalar gibi onları daha çok kucaklar ve bağrına basar.
Quorsus haec pertinent? Ut scias virtutem omnia opera velut fetus suos isdem oculis intueri, aeque indulgere omnibus et quidem inpensius laborantibus, quoniam quidem etiam parentium amor magis in ea, quorum miseretur, inclinat. Virtus quoque opera sua, quae videt adfici et premi, non magis amat, sed parentium bonorum more magis conplectitur ac fovet.
7.66.28Peki neden hiçbir iyi başka bir iyiden büyük değildir? Çünkü uygun olandan daha uygun, düz olandan daha düz bir şey yoktur. Şunun bir şeye bundan daha eşit olduğunu söyleyemezsin; demek ki ahlâken güzel olandan daha güzel bir şey de yoktur.
Quare non est ullum bonum altero maius? Quia non est quicquam apto aptius, quia plano nihil est planius. Non potes dicere hoc magis par esse alicui quam illud; ergo nec honesto honestius quicquam est.
7.66.29Bütün faziletlerin tabiatı eşitse, üç cins iyi de eşittir. Şunu demek istiyorum: ölçülü sevinmek ile ölçülü acı çekmek eşittir. O neşe, işkencecinin elinde iniltilerini yutan bu ruh sağlamlığından üstün değildir. O iyiler dilenmeye, bunlar ise hayranlığa değer; ama ikisi de yine de eşittir, çünkü rahatsızlık veren ne varsa çok daha büyük bir iyinin gücüyle örtülür.
Quod si par omnium virtutum natura est, tria genera bonorum in aequo sunt. Ita dico: in aequo est moderate gaudere et moderate dolere. Laetitia illa non vincit hanc animi firmitatem sub tortore gemitus devorantem; illa bona optabilia, haec mirabilia sunt, utraque nihilominus paria, quia quidquid incommodi est, vi tanto maioris boni tegitur.
7.66.30Bunları eşit saymayan, faziletlerin kendisinden gözünü çevirip dış görünüşe bakıyordur. Gerçek iyilerin ağırlığı da genişliği de aynıdır. Sahte olanlar ise içlerinde çok boşluk taşır. Bu yüzden karşıdan bakanlara gösterişli ve büyük görünürler, ama tartıya vurulunca aldatırlar.
Quisquis haec inparia iudicat, ab ipsis virtutibus avertit oculos et exteriore circumspicit; bona vera idem pendent, idem patent. Illa falsa multum habent vani. Itaque speciosa et magna contra visentibus, cum ad pondus revocata sunt, fallunt.
7.66.31Böyledir, Lucilius'um: gerçek aklın övdüğü her şey sağlam ve ebedîdir; ruhu güçlendirir ve yükseltir, ruh da artık hep yükseklerde kalır. Düşüncesizce övülen ve halkın hükmüyle iyi sayılan şeyler ise sevinenleri boş şeylerle şişirir. Öte yandan kötüymüş gibi korkulan şeyler zihinlere dehşet salar ve onları, hayvanları sarstığı gibi, bir tehlike görüntüsüyle sarsar.
Ita est, mi Lucili; quicquid vera ratio commendat, solidum et aeternum est, firmat animum attollitque semper futurum in excelso; illa quae temere laudantur et vulgi sententia bona sunt, inflant inanibus laetos. Rursus ea, quae timentur tamquam mala, iniciunt formidinem mentibus et illas non aliter quam animalia species periculi agitant.
7.66.32Demek ki ikisi de ruhu sebepsiz yere ya coşturur ya kemirir; ne biri sevince ne öbürü korkuya değer. Yalnız akıl değişmezdir ve hükmüne sıkı sıkıya bağlıdır. Çünkü hislere kölelik etmez, onlara buyurur. Akıl akla eşittir, doğrunun doğruya eşit olduğu gibi; demek ki fazilet de faziletle eşittir. Fazilet doğru akıldan başka bir şey değildir. Bütün faziletler akıldır. Doğruysalar akıldırlar. Doğruysalar eşittirler de.
Utraque ergo res sine causa animum et diffundit et mordet; nec illa gaudio nec haec metu digna est. Sola ratio inmutabilis et iudicii tenax est. Non enim servit, sed imperat sensibus. Ratio rationi par est, sicut rectum recto; ergo et virtus virtuti. Virtus non aliud quam recta ratio est. Omnes virtutes rationes sunt. Rationes sunt, si rectae sunt. Si rectae sunt, et pares sunt.
7.66.33Akıl nasılsa eylemler de öyledir; demek ki hepsi eşittir. Çünkü akla benzediklerine göre birbirlerine de benzerler. Eylemlerin, ahlâken güzel ve doğru oldukları ölçüde birbirine eşit olduklarını söylüyorum. Yoksa malzeme değiştikçe aralarında büyük farklar olacaktır: malzeme kâh daha geniş kâh daha dar, kâh parlak kâh sönük olur, kâh birçok kişiyi kâh birkaç kişiyi ilgilendirir. Yine de bütün bunlarda en iyi olan şey eşittir: hepsi ahlâken güzeldir.
Qualis ratio est, tales et actiones sunt; ergo omnes pares sunt. Nam cum similes rationi sint, similes et inter se sunt. Pares autem actiones inter se esse dico, qua honestae rectaeque sunt. Ceterum magna habebunt discrimina variante materia, quae modo latior est, modo angustior, modo inlustris, modo ignobilis, modo ad multos pertinens, modo ad paucos. In omnibus tamen istis id, quod optimum est, par est; honestae sunt.
7.66.34Tıpkı iyi insanların hepsinin, iyi oldukları ölçüde eşit olması gibi. Ama aralarında yaş farkları vardır: biri daha yaşlı, öbürü daha genç; beden farkları vardır: biri güzel, öbürü çirkin; talih farkları vardır: biri zengin, öbürü yoksul; biri nüfuzlu, güçlü, şehirlerde ve halklar arasında tanınan biri, öbürü çoğunluğun tanımadığı silik biri. Ama iyi olmalarını sağlayan şey bakımından eşittirler.
Tamquam viri boni omnes pares sunt, qua boni sunt. Sed habent differentias aetatis: alius senior est, alius iuvenior; habent corporis: alius formosus, alius deformis est; habent fortunae: ille dives, hic pauper est, ille gratiosus, potens, urbibus notus et populis, hic ignotus plerisque et obscurus. Sed per illud, quo boni sunt, pares sunt.
7.66.35His iyiler ve kötüler hakkında hüküm vermez; neyin faydalı, neyin faydasız olduğunu bilmez. Kendisi şeyin karşısına getirilmedikçe hüküm veremez. Ne geleceği öngörür ne geçmişi hatırlar; neyin neyi izlediğini bilmez. Oysa şeylerin düzeni ve sırası, doğru yoldan ilerleyecek bir hayatın birliği bununla örülür. Demek ki iyilerin ve kötülerin hakemi akıldır. Akıl başkasına ait ve dışarıdaki şeyleri değersiz sayar; ne iyi ne kötü olan şeyleri en küçük ve en hafif eklentiler olarak görür. Çünkü onun için her iyi ruhtadır.
De bonis ac malis sensus non iudicat; quid utile sit, quid inutile, ignorat. Non potest ferre sententiam, nisi in rem praesentem perductus est. Nec futuri providus est nec praeteriti memor; quid sit consequens, nescit. Ex hoc autem rerum ordo sedesque contexitur et unitas vitae per rectum itura. Ratio ergo arbitra est bonorum ac malorum; aliena et externa pro vilibus habet et ea, quae neque bona sunt neque mala, accessiones minimas ac levissimas iudicat. Omne enim illi bonum in animo est.
7.66.36Yine de bazı iyileri birinci derecede sayar ve onlara bilerek yönelir: zafer, iyi çocuklar, vatanın esenliği gibi. Bazılarını ikinci derecede sayar; bunlar ancak kötü durumlarda görünür: büyük bir hastalığa, sürgüne sakin bir gönülle katlanmak gibi. Bazılarını ise orta sayar; bunlar tabiata aykırı olmaktan çok tabiata uygun da değildir: basiretle yürümek, toplu oturmak gibi. Çünkü oturmak da ayakta durmak ya da yürümek kadar tabiata uygundur.
Ceterum bona quaedam prima existimat, ad quae ex proposito venit, tamquam victoriam, bonos liberos, salutem patriae. Quaedam secunda, quae non apparent nisi in rebus adversis, tamquam aequo animo pati morbum magnum, exilium. Quaedam media, quae nihilo magis secundum naturam sunt quam contra naturam, tamquam prudenter ambulare, conposite sedere. Non enim minus secundum naturam est sedere quam stare aut ambulare.
7.66.37Bu iki üst iyi birbirinden farklıdır. Birinciler tabiata uygundur: çocukların saygısına, vatanın esenliğine sevinmek gibi. İkinciler tabiata aykırıdır: işkencelere cesurca direnmek, göğsü yakan bir hastalıkta susuzluğa katlanmak gibi.
Duo illa bona superiora diversa sunt. Prima enim secundum naturam sunt: gaudere liberorum pietate, patriae incolumitate. Secunda contra naturam sunt: fortiter opstare tormentis et sitim perpeti morbo urente praecordia.
7.66.38"Peki," diyorsun, "tabiata aykırı bir iyi var mı?" Hiç de değil; ama o iyinin ortaya çıktığı şey bazen tabiata aykırıdır. Çünkü yaralanmak, altında yakılan ateşle erimek, kötü sağlıkla ezilmek tabiata aykırıdır; ama bunların ortasında ruhu yılmaz tutmak tabiata uygundur.
Quid ergo? Aliquid contra naturam bonum est? Minime; sed id aliquando contra naturam est, in quo bonum illud existit. Vulnerari enim et subiecto igne tabescere et adversa valetudine adfligi contra naturam est, sed inter ista servare animum infatigabilem secundum naturam est.
7.66.39Demek istediğimi kısaca anlatayım: iyinin malzemesi bazen tabiata aykırıdır, iyinin kendisi asla; çünkü akılsız hiçbir iyi yoktur, akıl ise tabiatı izler.
Peki akıl nedir? Tabiatın taklidi. İnsanın en yüksek iyisi nedir? Tabiatın iradesine göre davranmak.
Et ut quod volo exprimam breviter, materia boni aliquando contra naturam est, bonum numquam, quoniam bonum sine ratione nullum est, sequitur autem ratio naturam. Quid est ergo ratio? Naturae imitatio. Quod est summum hominis bonum? Ex naturae voluntate se gerere.
7.66.40"Hiç şüphe yok ki," diyor, "hiç saldırıya uğramamış bir barış, çok kanla geri kazanılmış bir barıştan daha bahtiyardır. Hiç şüphe yok ki sarsılmamış bir sağlık, ağır ve ölümle tehdit eden hastalıklardan bir tür güç ve sabırla esenliğe çıkarılmış sağlıktan daha bahtiyar bir şeydir. Aynı biçimde, sevincin, yaraların ya da ateşlerin işkencelerine katlanmak için direnen ruhtan daha büyük bir iyi olduğundan da hiç şüphe olmayacaktır."
Non est inquit dubium, quin felicior pax sit numquam lacessita quam multo reparata sanguine. Non est dubium inquit quin felicior res sit inconcussa valetudo quam ex gravibus morbis et extrema minitantibus in tutum vi quadam et patientia educta. Eodem modo non erit dubium, quin maius bonum sit gaudium quam obnixus animus ad perpetiendos cruciatus vulnerum aut ignium.
7.66.41Hiç de değil. Çünkü rastlantıya bağlı şeyler arasında çok büyük farklar olabilir, zira onları kullananlara sağladıkları faydaya göre değerlendirilirler. İyilerin ise tek bir hedefi vardır: tabiatla uyum içinde olmak; bu her birinde eşittir. Senatoda birinin önerisine katıldığımızda "Şu ondan daha çok katılıyor" denemez; herkes aynı öneriye geçer. Faziletler için de aynısını söylüyorum: hepsi tabiata katılır. İyiler için de aynısını söylüyorum: hepsi tabiata katılır.
Minime. Illa enim, quae fortuita sunt, plurimum discriminis recipiunt; aestimantur enim utilitate sumentium. Bonorum unum propositum est consentire naturae; hoc in omnibus par est. Cum alicuius in senatu sententiam sequimur, non potest dici: ille magis adsentitur quam ille; ab omnibus in eandem sententiam itur. Idem de virtutibus dico: omnes naturae adsentiuntur. Idem de bonis dico: omnia naturae adsentiuntur.
7.66.42Biri genç öldü, öbürü yaşlı; bir başkası da hayata şöyle bir göz atmaktan öte bir şey nasip olmamış bir bebekti. Bunların hepsi aynı ölçüde ölümlüydü; gerçi ölüm kimilerinin hayatının daha uzun sürmesine izin verdi, kimilerininkini tam çiçeğinde kesti, kimilerininkini daha başlangıcında yarıda bıraktı.
Alter adulescens decessit, alter senex, aliquis praeter hos infans, cui nihil amplius contigit quam prospicere vitam. Omnes hi aeque fuere mortales, etiam si mors aliorum longius vitam passa est procedere, aliorum in medio flore praecidit, aliorum interrupit ipsa principia.
7.66.43Kimi yemek yerken can verdi. Kiminin ölümü uykusunun devamı oldu. Kimini bir sevişme söndürdü. Bunların karşısına kılıçla delik deşik edilenleri, yılan sokmasıyla canı çıkanları, bir yıkıntının altında ezilenleri ya da kasların uzun süre kasılmasıyla yavaş yavaş kıvrılıp ölenleri koyuyorum. Kimilerinin sonu daha iyi, kimilerininki daha kötü denebilir; ama ölüm herkes için eşittir. Atladıkları yollar farklıdır; atladıkları yer birdir. Hiçbir ölüm daha büyük ya da daha küçük değildir; çünkü herkeste ölçüsü aynıdır: hayatı bitirmiş olmak.
Alius inter cenandum solutus est. Alterius continuata mors somno est. Aliquem concubitus extinxit. His oppono ferro transfossos aut exanimatos serpentium morsu aut fractos ruina aut per longam nervorum contractionem extortos minutatim. Aliquorum melior dici, aliquorum peior potest exitus; mors quidem omnium par est. Per quae desiliunt, diversa sunt; in quod desiliunt, unum est. Mors nulla maior aut minor est; habet enim eundem in omnibus modum, finisse vitam.
7.66.44İyiler hakkında da sana aynısını söylüyorum: bu iyi saf hazlar arasında, şu iyi kederli ve acı şeyler arasındadır. Biri talihin cömertliğine hükmetti, öbürü şiddetini dizginledi. İkisi de aynı ölçüde iyidir, gerçi biri düz ve yumuşak bir yoldan, öbürü sarp bir yoldan gitti. Hepsinin sonu aynıdır: iyidirler, övülmeye değerler, faziletin ve aklın yanından ayrılmazlar. Fazilet tanıdığı her şeyi birbirine eşit kılar.
Idem tibi de bonis dico: hoc bonum inter meras voluptates est, hoc inter tristia et acerba. Illud fortunae indulgentiam rexit, hoc violentiam domuit. Utrumque aeque bonum est, quamvis illud plana et molli via ierit, hoc aspera. Idem finis omnium est: bona sunt, laudanda sunt, virtutem rationemque comitantur; virtus aequat inter se, quicquid agnoscit.
7.66.45Bunun bizim öğretilerimiz arasında bulunmasına şaşmana gerek yok. Epikuros'ta da o en yüksek ve mesut iyiyi oluşturan iki iyi vardır: bedenin acısız, ruhun sarsıntısız olması. Bu iyiler tam olduklarında artmazlar. Çünkü tam olan nereye artacak? Bedende acı yoktur; bu acısızlığa ne eklenebilir? Ruh kendi kendisiyle uyumludur ve dingindir; bu huzura ne eklenebilir?
Nec est, quare hoc inter nostra placita mireris; apud Epicurum duo bona sunt, ex quibus summum illud beatumque conponitur, ut corpus sine dolore sit, animus sine perturbatione. Haec bona non crescunt, si plena sunt. Quo enim crescet, quod plenum est? Dolore corpus caret; quid ad hanc accedere indolentiam potest? Animus constat sibi et placidus est; quid accedere ad hanc tranquillitatem potest?
7.66.46Göğün açıklığı, en saf parlaklığa kadar arındığında nasıl daha fazla aydınlık kabul etmezse, bedenine ve ruhuna özen gösterip iyisini ikisinden birlikte ören insanın durumu da öyledir: ruhunda bir çalkantı, bedeninde bir acı yoksa durumu kusursuzdur ve dileğinin doruğuna ulaşmıştır. Dışarıdan birtakım hoşluklar gelirse en yüksek iyiyi artırmazlar; deyim yerindeyse ona yalnızca çeşni ve tat katarlar. Çünkü insan tabiatının o tamamlanmış iyisi, beden ve ruh huzuruyla yetinir.
Quemadmodum serenitas caeli non recipit maiorem adhuc claritatem in sincerissimum nitorem repurgata, sic hominis corpus animumque curantis et bonum suum ex utroque nectentis perfectus est status et summam voti sui invenit, si nec aestus animo est nec dolor corpori. Si qua extra blandimenta contingunt, non augent summum bonum, sed ut ita dicam, condiunt et oblectant. Absolutum enim illud humanae naturae bonum corporis et animi pace contentum est.
7.66.47Sana Epikuros'ta bizim bu iyiler ayrımımıza çok benzeyen bir ayrım daha göstereyim. Onda bazı iyiler vardır ki başına gelmesini yeğler: bedenin her rahatsızlıktan uzak dinginliği ve kendi iyilerini temaşa edip sevinen ruhun rahatlığı gibi. Bazı iyiler de vardır ki başına gelmesini istemese de yine över ve onaylar: az önce söylediğim, kötü sağlığa ve en ağır acılara katlanmak gibi. Epikuros o en yüksek ve en bahtiyar gününde bu durumdaydı. Çünkü mesanesinin ve yaralı karnının, artık daha fazla acıya yer bırakmayan işkencelerine katlandığını, yine de o günün kendisi için mesut bir gün olduğunu söyler. Mesut bir gün ise ancak en yüksek iyiye ulaşmış olan geçirebilir.
Dabo apud Epicurum tibi etiamnunc simillimam huic nostrae divisionem bonorum. Alia enim sunt apud illum, quae malit contingere sibi, ut corporis quietem ab omni incommodo liberam et animi remissionem bonorum suorum contemplatione gaudentis. Alia sunt, quae quamvis nolit accidere, nihilominus laudat et conprobat, tamquam illam, quam paulo ante dicebam, malae valetudinis et dolorum gravissimorum perpessionem, in qua Epicurus fuit illo summo ac fortunatissimo die suo. Ait enim se vesicae et exulcerati ventris tormenta tolerare ulteriorem doloris accessionem non recipientia, esse nihilominus sibi illum beatum diem. Beatum autem agere, nisi qui est in summo bono, non potest.
7.66.48Demek ki Epikuros'ta da tatmamayı yeğleyeceğin iyiler vardır; ama durum öyle getirdiği için onları kucaklamak, övmek ve en yüksek iyilerle eşit tutmak gerekir. Mutlu bir hayatın son noktasını koyan, Epikuros'un son sözüyle şükrettiği bu iyinin en büyük iyilere eşit olmadığı söylenemez.
Ergo et apud Epicurum sunt haec bona, quae malles non experiri, sed quia ita res tulit, et amplexanda et laudanda et exaequanda summis sunt. Non potest dici, hoc non esse par maximis bonum, quod beatae vitae clausulam inposuit, cui Epicurus extrema voce gratias egit.
7.66.49İnsanların en iyisi Lucilius, biraz daha cüretkâr bir şey söylememe izin ver: bazı iyiler ötekilerden büyük olabilseydi, kederli görünen bu iyileri o yumuşak ve rahat iyilere yeğler, bunları daha büyük sayardım. Çünkü zorlukları yarıp geçmek, sevinçli şeyleri ölçüde tutmaktan daha büyüktür.
Permitte mihi, Lucili virorum optime, aliquid audacius dicere: si ulla bona maiora esse aliis possent, haec ego, quae tristia videntur, mollibus illis et delicatis praetulissem, haec maiora dixissem. Maius est enim difficilia perfringere quam laeta moderari.
7.66.50Biliyorum, birinin hem mutluluğu iyi taşıması hem felakete cesurca katlanması aynı akılla olur. Hiçbir düşman kampa saldırmazken surun önünde kaygısızca nöbet tutan da, diz arkası kirişleri kesildiği hâlde dizlerinin üstüne çöküp silahını bırakmayan da aynı ölçüde cesur olabilir. Ama "Aferin, yiğitliğin var olsun!" savaştan kanlar içinde dönenlere söylenir. Bu yüzden ben sınanmış, yiğit, talihle boğuşmuş iyileri daha çok överim.
Eadem ratione fit, scio, ut aliquis felicitatem bene et ut calamitatem fortiter ferat. Aeque esse fortis potest, qui pro vallo securus excubuit nullis hostibus castra temptantibus et qui succisis poplitibus in genua se excepit nec arma dimisit; macte virtute esto sanguinolentis ex acie redeuntibus dicitur. Itaque haec magis laudaverim bona exercita et fortia et cum fortuna rixata.
7.66.51Mucius'un o kesik ve kavrulmuş elini, en cesur adamın sağlam elinden daha çok övmekte tereddüt mü edeyim? Düşmanı da alevleri de hiçe sayarak dikildi ve düşmanın mangalında damla damla eriyen elini seyretti; ta ki cezasından hoşnut olan Porsenna, onun şanını kıskanıp ateşin, onun isteğine rağmen elinden çekilmesini buyurana kadar.
Ego dubitem, quin magis laudem truncam illam et retorridam manum Mucii quam cuiuslibet fortissimi salvam? Stetit hostium flammarumque contemptor et manum suam in hostili foculo destillantem perspectavit, donec Porsenna, cuius poenae favebat, gloriae invidit et ignem invito eripi iussit.
7.66.52Bu iyiyi neden birinci derecedekiler arasında saymayayım? Neden onu, talihin dokunmadığı, sınamadığı o güvenli iyilerden, düşmanı elini yitirerek yenmek silahlı elle yenmekten ne kadar nadirse o kadar büyük saymayayım? "Ne yani," diyorsun, "bu iyiyi kendin için dileyecek misin?" Neden dilemeyeyim? Bunu dileyebilecek yürekte olmayan, yapamaz da.
Hoc bonum quidni inter prima numerem tantoque maius putem quam illa secura et intemptata fortunae, quanto rarius est hostem amissa manu vicisse quam armata? Quid ergo? inquis, hoc bonum tibi optabis? Quidni? Hoc enim nisi qui potest et optare, non potest facere.
7.66.53Yoksa eklemlerimi ovsunlar diye hizmetkâr oğlanlarıma uzatmayı mı dilemeliyim? Bir kadıncağız ya da kadıncağıza dönmüş bir erkek parmaklarımı çeksin diye mi? Mucius'u neden daha bahtiyar saymayayım? Ateşi, sanki elini bir masajcıya uzatmış gibi karşıladı. Yanlış yaptığı her şeyi düzeltti; silahsız ve sakat olarak savaşı bitirdi ve o kesik eliyle iki kralı yendi. Hoşça kal.
An potius optem, ut malaxandos articulos exoletis meis porrigam? Ut muliercula aut aliquis in mulierculam ex viro versus digitulos meos ducat? Quidni ego feliciorem putem Mucium, quod sic tractavit ignem, quasi illam manum tractatori praestitisset? In integrum restituit quidquid erraverat; confecit bellum inermis ac mancus et illa manu trunca reges duos vicit. Vale.
7.67.167. Mektup
Gündelik şeylerden başlayayım: bahar açılmaya başladı, ama yaza dönmek üzereyken, ısınması gereken bir zamanda ancak ılıdı; hâlâ ona güvenilmez, çünkü sık sık kışa geri döner. Ne kadar kararsız olduğunu bilmek ister misin? Henüz kendimi gerçek soğuk suya bırakmıyorum; hâlâ soğukluğunu biraz kırıyorum. "Bu," diyorsun, "ne sıcağa ne soğuğa dayanabilmek demek." Öyle, Lucilius'um; yaşım artık kendi soğuğuyla yetiniyor. Yazın ortasında bile ancak çözülüyor.
Ut a communibus initium faciam, ver aperire se coepit, sed iam inclinatura in aestatem, quo tempore calere debebat, intepuit nec adhuc illi fides est. Saepe enim in hiemem revolvitur. Vis scire, quam dubium adhuc sit? Nondum me committo frigidae verae, adhuc rigorem eius infringo. Hoc est, inquis, nec calidum nec frigidum pati. Ita est, mi Lucili; iam aetas mea contenta est suo frigore. Vix media regelatur aestate.
7.67.2Bu yüzden vaktimin çoğu giyinik geçiyor. Yaşlılığa, beni yatağıma bağladığı için şükrediyorum. Neden bunun için ona şükretmeyeyim? İstememem gereken her şeyi artık yapamıyorum. En çok kitaplarımla konuşuyorum. Ara sıra mektupların gelince seninle birlikteymişim gibi geliyor; kendimi sana yazıyla cevap veriyor değil, yüz yüze konuşuyormuşum gibi hissediyorum. Bu yüzden sorduğun şeyin de nasıl bir şey olduğunu, seninle sohbet ediyormuşum gibi birlikte inceleyelim.
Itaque maior pars in vestimentis degitur. Ago gratias senectuti, quod me lectulo adfixit. Quidni gratias illi hoc nomine agam? Quicquid debebam nolle, non possum. Cum libellis mihi plurimus sermo est. Si quando intervenerunt epistulae tuae, tecum esse mihi videor et sic adficior animo, tamquam tibi non rescribam, sed respondeam, Itaque et de hoc, quod quaeris, quasi conloquar tecum, quale sit, una scrutabimur.
7.67.3Her iyinin dilenmeye değer olup olmadığını soruyorsun. "Cesurca işkence görmek, büyük bir ruhla yakılmak, sabırla hastalık çekmek iyiyse," diyorsun, "bunların dilenmeye değer olduğu sonucu çıkar. Oysa bunların hiçbirini dua edilmeye layık görmüyorum. Kamçıyla dövüldü, gutla büküldü ya da işkence sehpasında boyu uzatıldı diye adağını yerine getiren birini şimdiye kadar hiç duymadım."
Quaeris, an omne bonum optabile sit. Si bonum est, inquis, fortiter torqueri et magno animo uri et patienter aegrotare, sequitur, ut ista optabilia sint. Nihil autem video ex istis voto dignum. Neminem certe adhuc scio eo nomine votum solvisse, quod flagellis caesus esset aut podagra distortus aut eculeo longior factus.
7.67.4Bunları birbirinden ayır, Lucilius'um, içlerinde dilenecek bir şey olduğunu anlarsın. İşkencelerin benden uzak olmasını isterim; ama katlanmam gerekirse, onların içinde cesurca, ahlâken güzel biçimde, yürekle davranmayı dilerim. Neden savaşa düşmemeyi yeğlemeyeyim? Ama düşersem yaralara, açlığa ve savaşın zorunlu olarak getirdiği her şeye soylu bir biçimde katlanmayı dilerim. Hastalanmayı isteyecek kadar deli değilim; ama hastalanmam gerekirse hiçbir şeyi ölçüsüzce, hiçbir şeyi gevşeklikle yapmamayı dilerim. Demek ki dilenmeye değer olan sıkıntılar değil, sıkıntılara katlanmamızı sağlayan fazilettir.
Distingue, mi Lucili, ista, et intelleges esse in iis aliquid optandum. Tormenta abesse a me velim; sed si sustinenda fuerint, ut me in illis fortiter, honeste, animose geram, optabo, Quidni ego malim non incidere bellum? Sed si inciderit, ut vulnera, ut famem et omnia,quae bellorum necessitas adfert, generose feram, optabo. Non sum tam demens, ut aegrotare cupiam; sed si aegrotandum fuerit, ut nihil intemperanter, nihil effeminate faciam. optabo. Ita non incommoda optabilia sunt, sed virtus, qua perferantur incommoda.
7.67.5Bizimkilerden bazıları, bütün bunlara cesurca katlanmanın dilenmeye değer olmadığını, ama nefret edilecek bir şey de olmadığını düşünürler; çünkü dua ile istenecek iyi saf, sakin ve sıkıntıdan uzak olmalıdır. Ben aynı fikirde değilim. Neden mi? Önce, bir şeyin iyi olup da dilenmeye değer olmaması imkânsızdır. Sonra, fazilet dilenmeye değerse ve faziletsiz hiçbir iyi yoksa, her iyi dilenmeye değerdir. Demek ki işkencelere cesurca katlanmak da dilenmeye değerdir.
Quidam ex nostris existimant omnium istorum fortem tolerantiam non esse optabilem, sed ne abominandam quidem, quia voto purum bonum peti debet et tranquillum et extra molestiam positum. Ego dissentio. Quare? Primum quia fieri non potest, ut aliqua res bona quidem sit, sed optabilis non sit. Deinde si virtus optabilis est, nullum autem sine virtute bonum est, omne bonum optabile est. Deinde etiam tormentorum fortis patientia optabilis est.
7.67.6Bir şey daha soruyorum: cesaret dilenmeye değer değil mi? Oysa o tehlikeleri küçümser ve onlara meydan okur. En güzel ve en hayranlık uyandıran yanı da şudur: ateş karşısında geri çekilmemek, yaraların üstüne yürümek, bazen mızraklardan kaçmayıp onları göğüsle karşılamak. Cesaret dilenmeye değerse, işkencelere sabırla katlanmak da dilenmeye değerdir; çünkü bu cesaretin bir parçasıdır. Ama dediğim gibi bunları ayır; seni yanıltacak bir şey kalmaz. Çünkü işkencelere katlanmak değil, cesurca katlanmak dilenmeye değerdir. Ben o "cesurca"yı, yani faziletin kendisini dilerim.
Etiamnunc interrogo: nempe fortitudo optabilis est? Atqui pericula contemnit et provocat. Pulcherrima pars eius maximeque mirabilis illa est, non cedere ignibus, obviam ire vulneribus, interdum tela ne vitare quidem, sed pectore excipere. Si fortitudo optabilis est, et tormenta patienter ferre optabile est; hoc enim fortitudinis pars est. Sed separa ista, ut dixi; nihil erit quod tibi faciat errorem. Non enim pati tormenta optabile est, sed pati fortiter. Illud opto fortiter, quod est virtus.
7.67.7"Yine de kim kendisi için bunu dilemiş ki?" Bazı dilekler, tek tek dilendiklerinde açık ve aşikârdır; bazıları ise tek bir dilek birçok şeyi kapsadığında gizli kalır. Örneğin kendime ahlâken güzel bir hayat dilerim. Ahlâken güzel bir hayat ise çeşitli eylemlerden oluşur: onda Regulus'un sandığı, Cato'nun kendi eliyle yırttığı yara, Rutilius'un sürgünü, Sokrates'i zindandan göğe taşıyan zehirli kadeh vardır. Demek ki kendime ahlâken güzel bir hayat dilediğimde, o hayatın bazen onlarsız ahlâken güzel olamayacağı bu şeyleri de dilemiş oldum.
Quis tamen umquam hoc sibi optavit? Quaedam vota aperta et professa sunt, cum particulatim fiunt, quaedam latent, cum uno voto multa conprensa sunt. Tamquam opto mihi vitam honestam. Vita autem honesta actionibus variis constat; in hac est Reguli arca, Catonis scissum manu sua vulnus, Rutili exilium, calix venenatus, qui Socraten transtulit e carcere in caelum. Ita cum optavi mihi vitam honestam, et haec optavi, sine quibus interdum honesta non potest esse.
7.67.8Ey üç kez, dört kez mesut olanlar, Babalarının gözü önünde, Truva'nın yüksek surları dibinde Ölmek nasip olanlar!
Birine bunu dilemenle bunun dilenmeye değer olduğunu kabul etmen arasında ne fark var?
O terque quaterque beati. Quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis Contigit oppetere! Quid interest, optes hoc alicui an optabile fuisse fatearis?
7.67.9Decius kendini devlet için adadı; atını mahmuzlayıp ölümü arayarak düşmanın ortasına daldı. Ondan sonra öteki Decius, babasının yiğitliğine öykünerek, törensel ve artık aileye özgü olmuş sözleri söyleyip en sık safın içine koştu. Tek kaygısı kurbanının kabul edilmesiydi; iyi bir ölümü dilenmeye değer bir şey sayıyordu. Öyleyse unutulmaz bir biçimde ve faziletli bir işin içinde ölmenin en iyisi olup olmadığından şüphe mi ediyorsun?
Decius se pro re publica devovit; in medios hostes concitato equo mortem petens inruit. Alter post hunc, paternae virtutis aemulus, conceptis sollemnibus ac iam familiaribus verbis in aciem confertissiman incucurrit, de hoc sollicitus tantum, ut litaret, optabilem rem putans bonam mortem. Dubitas ergo, an optimum sit memorabilem mori et in aliquo opere virtutis?
7.67.10Biri işkencelere cesurca katlandığında bütün faziletleri kullanır. Belki biri, sabır, el altındadır ve en çok o göze çarpar. Ama orada cesaret de vardır; sabır, dayanma ve tahammül onun dallarıdır. Orada basiret de vardır; o olmadan hiçbir karar alınmaz, kaçamayacağın şeye olabildiğince cesurca katlanmayı da o öğütler. Orada kararlılık da vardır; yerinden oynatılamaz, hiçbir güç zorla koparamadıkça kararından vazgeçmez. Orada faziletlerin o ayrılmaz topluluğu vardır: ahlâken güzel yapılan her şeyi tek bir fazilet yapar, ama bütün meclisin kararıyla. Bütün faziletlerin onayladığı şey ise, tek bir fazilet tarafından yapılmış gibi görünse de, dilenmeye değerdir.
Cum aliquis tormenta fortiter patitur, omnibus virtutibus utitur. Fortasse una in promptu sit et maxime appareat patientia. Ceterum illic est fortitudo, cuius patientia et perpessio et tolerantia rami sunt. Illic est prudentia, sine qua nullum initur consilium, quae suadet, quod effugere non possis, quam fortissime ferre. Illic est constantia, quae deici loco non potest et propositum nulla vi extorquente dimittit. Illic est individuus ille comitatus virtutum: quicquid honeste fit, una virtus facit, sed ex consilii sententia. Quod autem ab omnibus virtutibus conprobatur, etiam si ab una fieri videtur, optabile est.
7.67.11Ne o? Yalnızca haz ve rahat yoluyla gelen, süslü kapılarda karşılanan şeylerin mi dilenmeye değer olduğunu düşünüyorsun? Asık yüzlü iyiler de vardır. Kutlayanların toplantısında değil, tapınanların ve saygıyla eğilenlerin arasında yerine getirilen dilekler de vardır.
Quid? Tu existimas ea tantum optabilia esse, quae per voluptatem et otium veniunt, quae excipiuntur foribus ornatis? Sunt quaedam tristis voltus bona. Sunt quaedam vota, quae non gratulantium coetu, sed adorantium venerantiumque celebrantur.
7.67.12Yani Regulus'un Kartacalıların yanına varmayı dilediğini düşünmüyor musun? Büyük bir adamın ruhuna bürün ve bir süre halkın kanaatlerinden uzaklaş. En güzel ve en görkemli faziletin, tütsüyle ve çelenklerle değil terle ve kanla tapılması gereken faziletin görüntüsünü, gerektiği kadar büyük kavra.
Ita tu non putas Regulum optasse, ut ad Poenos perveniret? Indue magni viri animum et ab opinionibus volgi secede paulisper. Cape, quantam debes, virtutis pulcherrimae ac magnificentissimae speciem, quae nobis non ture nec sertis, sed sudore et sanguine colenda est.
7.67.13Marcus Cato'ya bak: o kutsal göğsüne tertemiz ellerini götürüyor ve yeterince derine inmemiş yaralarını açıyor. Ona sonunda ne diyeceksin: "İstediğini ben de isterdim, ama üzülüyorum" mu, yoksa "Uğurlu olsun yaptığın"?
Adspice M. Catonem sacro illi pectori purissimas manus admoventem et vulnera parum alte demissa laxantem. Utrum tandem illi dicturus es vellem quae velles et moleste fero an feliciter quod agis?
7.67.14Burada aklıma bizim Demetrius geliyor: talihin hiçbir saldırısına uğramayan kaygısız bir hayata "ölü deniz" der. Seni uyandıracak, harekete geçirecek, tehdidiyle ve saldırısıyla ruhunun sağlamlığını sınayacağın hiçbir şeyin olmaması, sarsılmaz bir rahatlık içinde yatıp kalmak huzur değildir; denizin bunaltıcı durgunluğudur.
Hoc loco mihi Demetrius noster occurrit, qui vitam securam et sine ullis fortunae incursionibus mare mortuum vocat. Nihil habere, ad quod exciteris, ad quod te concites, cuius denuntiatione et incursu firmitatem animi tui temptes, sed in otio inconcusso iacere non est tranquillitas; malacia est.
7.67.15Stoacı Attalus şöyle derdi: "Talihin beni zevk ü sefasında değil, kendi ordugâhında tutmasını yeğlerim. İşkence görüyorum, ama cesurca: bu iyidir. Öldürülüyorum, ama cesurca: bu iyidir." Epikuros'u dinle, "Tatlıdır da," diyecektir. Ben bu kadar ahlâken güzel ve ciddi bir şeye asla yumuşak bir ad vermem.
Attalus Stoicus dicere solebat: malo me fortuna in castris suis quam in deliciis habeat. Torqueor, sed fortiter; bene est. Occidor, sed fortiter; bene est. Audi Epicurum, dicet et dulce est. Ego tam honestae rei ac severae numquam molle nomen inponam.
7.67.16Yakılıyorum, ama yenilmeden. Bunu neden dilenmeye değer saymayayım? Ateş beni yaktığı için değil, yenemediği için. Faziletten üstün, faziletten güzel hiçbir şey yoktur. Onun buyruğuyla yapılan her şey hem iyidir hem dilenmeye değer. Hoşça kal.
Uror, sed invictus. Quidni hoc optabile putem — non quod urit me ignis, sed quod non vincit? Nihil est virtute praestantius, nihil pulchrius. Et bonum est et optabile, quicquid ex huius geritur imperio. Vale.
7.68.168. Mektup
Kararına katılıyorum: inzivaya çekilip saklan. Ama inzivanı da sakla. Bunu, Stoacıların öğüdüne değilse bile örneğine uyarak yapacağını bil. Ama öğüdüne uyarak da yapacaksın; bunu hem kendine hem dilediğin kişiye haklı göstereceksin.
Consilio tuo accedo; absconde te in otio. Sed et ipsum otium absconde. Hoc te facturum Stoicorum etiam si non praecepto, at exemplo licet scias. Sed ex praecepto quoque facies; et tibi et cui voles adprobabis.
7.68.2Bilgeyi her devlete göndermiyoruz, her zaman göndermiyoruz, sonu gelmeyecek biçimde de göndermiyoruz. Ayrıca bilgeye kendisine yaraşır bir devlet, yani evreni verdiğimize göre, çekilse bile devletin dışında değildir. Hatta belki de tek bir köşeyi bırakıp daha büyük, daha geniş bir yere geçer ve göğün üstüne yerleşince, makam sandalyesine ya da kürsüye çıkarken ne kadar alçak bir yerde oturduğunu anlar. Şunu aklında tut: bilge, ilahî ve insanî şeyler gözünün önüne geldiği zamankinden daha çok iş yapmaz.
Nec ad omnem rem publicam mittimus nec semper nec sine ullo fine. Praeterea, cum sapienti rem publicam ipso dignam dedimus, id est mundum, non est extra rem publicam, etiam si recesserit, immo fortasse relicto uno angulo in maiora atque ampliora transit et caelo inpositus intellegit, cum sellam aut tribunal ascenderet, quam humili loco sederit. Depone hoc apud te, numquam plus agere sapientem, quam quom in conspectum eius divina atque humana venerunt.
7.68.3Şimdi sana öğütlemeye başladığım şeye dönüyorum: inzivan bilinmesin. Kendine felsefe ya da dinginlik diye bir etiket yapıştırmana gerek yok. Kararına başka bir ad ver: ona sağlık, zayıflık, tembellik de. İnzivayla övünmek uyuşuk bir gösteriş tutkusudur.
Nunc ad illud revertor, quod suadere tibi coeperam, ut otium tuum ignotum sit. Non est quod inscribas tibi philosophiam aut quietem. Aliud proposito tuo nomen inpone; valetudinem et inbecillitatem voca et desidiam. Gloriari otio iners ambitio est.
7.68.4Bazı hayvanlar bulunmasınlar diye ayak izlerini tam inlerinin çevresinde karıştırırlar; sen de aynısını yapmalısın. Yoksa peşini hiç bırakmayanlar eksik olmaz. Birçokları açıktakilerin önünden geçer, saklı ve gizli olanları kurcalar; mühürlü olan hırsızı kışkırtır. Açıkta olan her şey değersiz görünür; kapı kırıcı açık kapının önünden geçip gider. Halkın, en bilgisizlerin huyu budur: gizli şeylere dalmak isterler. Bu yüzden en iyisi inzivasıyla böbürlenmemektir.
Animalia quaedam ne inveniri possint, vestigia sua circa ipsum cubile confundunt; idem tibi faciendum est. Alioqui non deerunt, qui semper sequantur. Multi aperta transeunt, condita et abstrusa rimantur; furem signata sollicitant. Vile videtur, quicquid patet, aperta effractarius praeterit. Hos mores habet populus, hos imperitissimus quisque: in secreta inrumpere cupit. Optimum itaque est non iactare otium suum.
7.68.5Ama fazla saklanmak, insanların gözünden uzaklaşmak da bir böbürlenme türüdür. Biri Tarentum'a gizlendi, biri Neapolis'e kapandı, biri yıllarca evinin eşiğinden dışarı adım atmadı. İnzivası etrafında bir hikâye yaratan herkes kalabalığı başına toplar.
Iactandi autem genus est nimis latere et a conspectu hominum secedere. Ille Tarentum se abdidit, ille Neapoli inclusus est, ille multis annis non transit domus suae limen. Convocat turbam, quisquis otio suo aliquam fabulam inposuit.
7.68.6Çekildiğinde amacın, insanların senden söz etmesi değil, senin kendinle konuşman olmalı. Peki ne konuşacaksın? İnsanların başkaları hakkında en seve seve yaptığı şeyi yap: kendi kendine, kendin hakkında kötü düşün. Hem doğruyu söylemeye hem duymaya alışacaksın. En çok da kendinde en zayıf olduğunu hissettiğin yerle uğraş.
Cum secesseris, non est hoc agendum, ut de te homines loquantur, sed ut ipse tecum loquaris. Quid autem loqueris? Quod homines de aliis libentissime faciunt, de te apud te male existima; adsuesces et dicere verum et audire. Id autem maxime tracta, quod in te esse infirmissimum senties.
7.68.7Herkes kendi bedeninin kusurlarını bilir. Bu yüzden kimi midesini kusarak rahatlatır, kimi sık sık yemek yiyerek destekler, kimi araya oruç koyarak bedenini boşaltır ve arındırır. Ayakları ağrıyla tekrar tekrar tutulanlar ya şaraptan ya hamamdan uzak dururlar. Öteki konularda özensiz olanlar bile kendilerine sık sık saldıran bu derde karşı önlem alırlar. Ruhumuzda da böyle sakat sayılabilecek, tedavi gerektiren bazı yerler vardır.
Nota habet sui quisque corporis vitia. Itaque alius vomitu levat stomachum, alius frequenti cibo fulcit, alius interposito ieiunio corpus exhaurit et purgat. Ii, quorum pedes dolor repetit, aut vino aut balineo abstinent. In cetera neglegentes huic, a quo saepe infestantur, occurrunt; sic in animo nostro sunt quaedam quasi causariae partes, quibus adhibenda curatio est.
7.68.8İnzivada ne yapıyorum? Yaramı iyileştiriyorum. Sana şişmiş bir ayak, morarmış bir el ya da büzülmüş bir bacağın kurumuş sinirlerini gösterseydim, bir yerde yatıp hastalığıma bakmama izin verirdin. Sana gösteremediğim bu dert daha büyük: göğsümün içinde iltihap toplanmış, bir çıban var. İstemem, beni övmeni istemem; "Ah, ne büyük adam! Her şeyi küçümsedi, insan hayatının çılgınlıklarını mahkûm edip kaçtı" demeni istemem.
Quid in otio facio? Ulcus meum curo. Si ostenderem tibi pedem turgidum, lividam manum aut contracti cruris aridos nervos, permitteres mihi uno loco iacere et fovere morbum meum. Maius malum est hoc, quod non possum tibi ostendere; in pectore ipso collectio et vomica est. Nolo nolo laudes, nolo dicas: o magnum virum! contempsit omnia et damnatis humanae vitae furoribus fugit.
7.68.9Kendimden başka hiçbir şeyi mahkûm etmedim. İlerlemek için bana gelmek istemene gerek yok. Buradan yardım umuyorsan yanılıyorsun: burada bir hekim değil, bir hasta oturuyor. Ayrıldığında şöyle demeni yeğlerim: "Bu adamı mesut ve bilgili sanırdım. Kulak kesilmiştim, ama elim boş döndüm. Arzulayacağım, dönüp yeniden geleceğim hiçbir şey görmedim, hiçbir şey duymadım." Böyle hissediyor, böyle konuşuyorsan bir ilerleme olmuştur. İnzivamı kıskanmandansa ona hoşgörüyle bakmanı yeğlerim.
Nihil damnavi nisi me. Non est quod proficiendi causa venire ad me velis. Erras, qui hinc aliquid auxilii speras; non medicus, sed aeger hic habitat. Malo, cum discesseris, dicas: ego istum beatum hominem putabam et eruditum. Erexeram aures; destitutus sum. Nihil vidi, nihil audii, quod concupiscerem, ad quod reverterer. Si hoc sentis, si hoc loqueris, aliquid profectum est. Malo ignoscas otio meo quam invideas.
7.68.10"Seneca," diyorsun, "bana inziva mı öğütlüyorsun? Epikurosçu sözlere kayıyorsun." Sana inzivayı, bıraktıklarından daha büyük ve daha güzel işler yapasın diye öğütlüyorum. Güçlülerin kibirli kapılarını çalmak, çocuksuz yaşlıları miras umuduyla alfabetik listeye dökmek, forumda çok şey yapabilmek; bunlar kıskançlık uyandıran, kısa süren ve doğrusunu istersen bayağı bir güçtür.
Otium, inquis, Seneca, commendas mihi? Ad Epicureas voces delaberis. Otium tibi commendo, in quo maiora agas et pulchriora quam quae reliquisti; pulsare superbas potentiorum fores, digerere in litteram senes orbos, plurimum in foro posse invidiosa potentia ac brevis est et, si verum aestimes, sordida.
7.68.11Biri forumdaki nüfuzuyla beni çok geride bırakacak, biri askerlik hizmetleri ve bunlarla kazandığı itibarla, biri yanaşma kalabalığıyla. Herkese yenilmeye değer, yeter ki ben talihi yeneyim; kalabalıkta onunla boy ölçüşemem, çünkü onun nüfuzu daha çok.
Ille me gratia forensi longe antecedet, ille stipendiis militaribus et quaesita per hoc dignitate, ille clientium turba; est tanti ab omnibus vinci, dum a me fortuna vincatur, cui in turba par esse non possum; plus habet gratiae.
7.68.12Keşke bu yolu izlemeyi çok önceden aklına koysaydın! Keşke mutlu hayattan ölümün gözü önünde söz etmeseydik! Ama şimdi de oyalanmayalım. Çünkü akıl bize söyleseydi gereksiz ve düşman olduğuna inanacağımız birçok şeye şimdi tecrübe yoluyla inanıyoruz.
Utinam quidem hoc propositum sequi olim fuisset animus tibi! Utinam de vita beata non in conspectu mortis ageremus! Sed nunc quoque non moremur. Multa enim, quae supervacua esse et inimica credituri fuimus rationi, nunc experientiae credimus.
7.68.13Yola geç çıkıp zamanı hızla telafi etmek isteyenlerin yaptığını yapalım: mahmuzlayalım. Bu yaş bu çalışmalara en iyi gelen yaştır; artık köpüğünü atmıştır. İlk gençliğin ateşinde dizginlenemeyen kusurlarını artık yormuştur; onları söndürmek için pek bir şey kalmamıştır.
Quod facere solent, qui serius exierunt et volunt tempus celeritate reparare, calcar addamus; haec aetas optime facit ad haec studia; iam despumavit. Iam vitia primo fervore adulescentiae indomita lassavit, non multum superest ut extinguat.
7.68.14"Peki," diyorsun, "çıkış kapısında öğrendiğin bu şey sana ne zaman ve ne işe yarayacak?" Şu işe: daha iyi biri olarak çıkayım. Yine de sağlam bir akıl edinmek için, birçok tecrübeyle, şeylerden uzun uzun ve sık sık pişmanlık duyarak kendini dizginlemiş, hâllerini yatıştırarak şifa verici olana varmış yaştan daha uygun bir yaş olduğunu sanma. Bu iyinin zamanı budur; bilgeliğe yaşlıyken ulaşan, ona yıllar sayesinde ulaşmıştır. Hoşça kal.
Et quando, inquis, tibi proderit istud, quod in exitu discis, aut in quam rem? In hanc, ut exeam melior. Non est tamen quod existimes ullam aetatem aptiorem esse ad bonam mentem quam quae se multis experimentis, longa ac frequenti rerum paenitentia edomuit, quae ad salutaria mitigatis adfectibus venit. Hoc est huius boni tempus; quisquis senex ad sapientiam pervenit, annis pervenit. Vale.
7.69.169. Mektup
Durmadan yer değiştirmeni, bir yerden ötekine atlamanı istemiyorum. Önce, böyle sık göç kararsız bir ruhun işidir. Ruh etrafına bakınmayı ve dolaşmayı bırakmadıkça inzivada kök salamaz. Ruhunu tutabilmek için önce bedeninin kaçışını durdur.
Mutare te loca et aliunde alio transilire nolo; primum, quia tam frequens migratio instabilis animi est. Coalescere otio non potest, nisi desit circumspicere et errare. Ut animum possis continere, primum corporis tui fugam siste.
7.69.2Sonra, ilaçlar en çok aralıksız sürdürüldüklerinde yarar. Dinginlik ve eski hayatın unutulması kesintiye uğratılmamalıdır. Bırak gözlerin eskiden gördüklerini unutsun, kulakların daha sağlıklı sözlere alışsın. Ne zaman dışarı çıksan, daha yoldayken arzularını tazeleyecek şeyler karşına çıkacaktır.
Deinde plurimum remedia continuata proficiunt. Interrumpenda non est quies et vitae prioris oblivio. Sine dediscere oculos tuos, sine aures adsuescere sanioribus verbis. Quotiens processeris, in ipso transitu aliqua, quae renovent cupiditates tuas, tibi occurrent.
7.69.3Aşkı üzerinden atmaya çalışan kişi sevdiği bedeni hatırlatacak her şeyden nasıl kaçınmalıysa —çünkü hiçbir şey aşktan daha kolay yeniden alevlenmez—, uğruna yanıp tutuştuğu her şeyin özlemini bırakmak isteyen de gözlerini ve kulaklarını geride bıraktıklarından öyle çevirmelidir. Hâl çabucak yeniden isyan eder.
Quemadmodum ei, qui amorem exuere conatur, evitanda est omnis admonitio dilecti corporis, nihil enim facilius quam amor recrudescit, ita qui deponere vult desideria rerum omnium, quarum cupiditate flagravit, et oculos et aures ab iis, quae reliquit, avertat. Cito rebellat adfectus.
7.69.4Nereye dönse, uğraşının hemen el altında duran bir ödülünü görecektir. Ücretsiz kötülük yoktur. Açgözlülük para vaat eder, sefahat çok ve çeşitli hazlar, hırs ise mor giysiyi ve alkışı, bunlardan da gücü ve gücün yapabildiği her şeyi.
Quocumque se verterit, pretium aliquod praesens occupationis suae aspiciet. Nullum sine auctoramento malum est. Avaritia pecuniam promittit, luxuria multas ac varias voluptates, ambitio purpuram et plausum et ex hoc potentiam et quicquid potest potentia.
7.69.5Kusurlar seni bir ücretle ayartır; burada ise karşılıksız yaşaman gerek. Bu kadar uzun süren bir başıboşlukla kabarmış kusurları boyun eğdirip boyunduruğa sokmak bütün bir ömürde ancak güçlükle başarılır; bu kadar kısa bir zamanı bir de aralarla bölersek hiç başarılamaz. Herhangi tek bir şeyi bile sürekli uyanıklık ve dikkat ancak güçlükle kusursuzluğa ulaştırır.
Mercede te vitia sollicitant; hic tibi gratis vivendum est. Vix effici toto saeculo potest, ut vitia tam longa licentia tumida subigantur et iugum accipiant, nedum, si tam breve tempus intervallis caedimus. Unam quamlibet rem vix ad perfectum perducit adsidua vigilia et intentio.
7.69.6Beni dinlemek istersen, şunu düşün ve buna çalış: ölümü hem karşılamaya hem de durum öyle öğütlerse kendin çağırmaya. Onun bize gelmesiyle bizim ona gitmemiz arasında hiçbir fark yoktur. En bilgisizlerin dilindeki şu sözün yanlış olduğuna kendini inandır: "Kendi eceliyle ölmek güzel bir şey." Herkes kendi eceliyle ölür. Şunu da düşünebilirsin: kimse kendi gününden başka bir günde ölmez. Kendi zamanından hiçbir şey yitirmiyorsun; çünkü geride bıraktığın zaman sana ait değil. Hoşça kal.
Si me quidem velis audire, hoc meditare et exerce, ut mortem et excipias et, si ita res suadebit, accersas. Interest nihil, illa ad nos veniat an ad illam nos. Illud imperitissimi cuiusque verbum falsum esse tibi ipse persuade: Bella res est mori sua morte. Nemo moritur nisi sua morte. Illud praeterea tecum licet cogites: nemo nisi suo die moritur. Nihil perdis ex tuo tempore; nam quod relinquis, alienum est. Vale.