İçeriğe geç
Tanrı Devleti

Augustinus · Tanrı Devleti

XIX. Kitap

19.11. İyilerin ve kötülerin gayeleri meselesinde felsefî tartışmanın ortaya çıkarabileceği iki yüz seksen sekiz mezhebi Varro nasıl belirlemiştir?

İki şehrin, yani yeryüzü şehriyle göksel şehrin kendilerine yaraşan sonlarını artık tartışmak gerektiğini görüyorum. Bu yüzden önce, eseri bitirme kaygısının izin verdiği kadar, ölümlülerin bu hayatın bahtsızlığı içinde kendilerine saadet kurmaya çalıştıkları görüşleri açıklamalıyım. Böylece Tanrı'nın bize verdiği ümidin ve vereceği şeyin, yani gerçek saadetin onların boş şeylerinden nasıl ayrıldığı, yalnız ilahî otoriteyle değil, imansızlar için başvurabileceğimiz aklı da kullanarak açığa çıksın. Gerçekten filozoflar iyilerin ve kötülerin gayeleri hakkında birbirleriyle çok ve çeşitli biçimlerde tartışmışlardır. Bu meseleyi büyük bir dikkatle ele alarak insanı neyin mesut ettiğini bulmaya çalışmışlardır. Çünkü iyimizin gayesi, kendisi için öteki şeylerin istenmesi gereken, kendisi de kendisi için istenen şeydir; kötünün gayesi de kendisi yüzünden öteki şeylerden kaçınılması gereken, kendisinden de kendisi yüzünden kaçınılan şeydir. İyinin gayesi derken şimdi, iyinin tükenip yok olduğu şeyi değil, tamamlanıp dolgunlaştığı şeyi kastediyoruz; kötünün gayesi derken de onun ortadan kalktığı şeyi değil, zarar vererek vardığı sınırı. Şu hâlde bu gayeler en yüksek iyi ve en yüksek kötüdür. Bu dünyanın boşluğu içinde bilgelik sevgisini ilan edenler, dediğim gibi, bunları bulmak ve bu hayatta en yüksek iyiye ulaşıp en yüksek kötüden kaçınmak için çok çalışmışlardır. Türlü şekillerde yanılsalar da, tabiatın sınırı onların hakikat yolundan bir yere kadar sapmasına izin vermiştir: Kimi iyilerin ve kötülerin gayelerini ruhta, kimi bedende, kimi ikisinde görmüştür. Genel mezheplerin bu üçlü taksiminden, Marcus Varro felsefe üzerine kitabında öğretilerin büyük çeşitliliğini titizlikle ve incelikle araştırıp bazı farkları ekleyerek, var olan değil, olabilecek iki yüz seksen sekiz mezhebe kolayca varmıştır.

Bunu kısaca göstermek için, onun andığı kitapta dikkat çekip ortaya koyduğu şeyden başlamalıyım: Dört şey vardır ki insanlar bunları öğretmensiz, hiçbir öğretim desteği olmadan, fazilet denen ve şüphesiz öğrenilen yaşama sanatının çabası olmadan, âdeta tabiatça isterler: bedenin hissinin hoşlanarak harekete geçtiği haz; kişinin bedence hiçbir sıkıntı çekmemesini sağlayan dinginlik; ikisi birden, ki Epikuros bunları tek bir "haz" adıyla anar; ya da genel olarak tabiatın ilk verdiği şeyler: Bunların içinde hem bunlar hem de başkaları vardır: Bedende uzuvların bütünlüğü, bedenin sağlığı ve esenliği; ruhta ise insanların yeteneklerinde bulunan küçük ya da büyük şeyler. Şu hâlde bu dördü, yani haz, dinginlik, ikisi birden ve tabiatın ilk verdiği şeyler bizde öyle vardır ki ya öğretimin sonradan yerleştirdiği fazilet bunlar için istenir, ya bunlar fazilet için, ya da ikisi kendileri için. Buradan on iki mezhep çıkar; çünkü bu yolla her biri üçe katlanır. Bunu birinde gösterince ötekilerde bulmak zor olmayacaktır. Bedenin hazzı ruhun faziletine ya tabi kılınır ya üstün tutulur ya da eşit olarak eklenir; böylece üç farklı mezhebe ayrılır. Haz faziletin kullanımına alındığında ona tabi kılınır. Çünkü vatan için yaşamak ve vatan için çocuk yetiştirmek faziletin vazifesine aittir; bunların ikisi de bedenin hazzı olmadan olamaz. Çünkü haz olmadan yaşamak için yeme içme de olmaz, neslin sürmesi için birleşme de. Haz fazilete üstün tutulduğunda ise kendisi için istenir ve faziletin onun için edinilmesi gerektiğine inanılır; yani fazilet yalnız bedenin hazzını elde etmek ya da korumak için bir şey yapar. Bu çirkin bir hayattır, çünkü fazilet, efendisi olan hazza kulluk eder; gerçi böyle bir şeye hiçbir şekilde fazilet denemez. Yine de bu korkunç çirkinliğin de hamisi ve savunucusu olan bazı filozoflar çıkmıştır. Haz fazilete eşit olarak eklendiğinde ise ikisi de birbiri için değil, kendileri için istenir. Bu yüzden haz, fazilete tabi kılındığında, üstün tutulduğunda ya da eklendiğinde nasıl üç mezhep yapıyorsa, dinginliğin,

19.1

Quod in quaestione, quam de finibus bonorum etmalorum philosophica disputatio uentilauit, ducentas octo- « ginta et octo sectas esse posse Varro perspexerit. Quoniam de ciuitatis utriusque, terrenae scilicet et caelestis, debitis finibus deinceps mihi uideo disputandum: prius exponenda sunt, quantum operis huius terminandi ratio patitur, argumenta mortalium, quibus sibi ipsi beatitudinem facere in huius uitae infelicitate moliti sunt, ut ab eorum rebus uanis spes nostra quid differat, quam Deus nobis dedit, et res ipsa, hoc est uera beatitudo, quam dabit, non tantum auctoritate diuina, sed adhibita etiam ratione, qualem propter infideles possumus adhibere, clarescat. De finibus enim bonorum et malorum multa et multipliciter inter se philosophi disputarunt; quam quaestionem maxima intentione uersantes inuenire conati sunt, quid efficiat hominem beatum. Illud enim est finis boni nostri, propter quod adpetenda sunt cetera, ipsum autem propter se ipsum; et illud finis mali, propter quod uitanda sunt cetera, ipsum autem propter se ipsum. Finem boni ergo nunc dicimus, non quo consumatur, ut non sit, sed quo perficiatur, ut plenum sit; et finem mali, non quo esse desinat, sed quo usque nocendo perducat. Fines itaque isti sunt summum bonum et summum malum. De quibus inueniendis adque in hac uita summo bono adipiscendo, uitando autem summo malo, multum, sicut dixi, laborauerunt, qui studium sapientiae in saeculi huius uanitate professi sunt; nec tamen eos, quamuis diuersis errantes modis, naturae limes in tantum ab itinere ueritatis deuiare permisit, ut non alii in animo, alii in corpore, alii in utroque fines bonorum ponerent et malorum. Ex qua tripertita uelut generalium distributione sectarum Marcus Varro in libro de philosophia tam multam dogmatum uarietatem diligenter et subtiliter scrutatus aduertit, ut ad ducentas octoginta et octo sectas, non quae iam essent, sed quae esse possent, adhibens quasdam differentias facillime perueniret. Quod ut breuiter ostendam, inde oportet incipiam, quod ipse aduertit et posuit in libro memorato, quattuor esse quaedam, quae homines sine magistro, sine ullo doctrinae adminiculo, sine industria uel arte uiuendi, quae uirtus dicitur et procul dubio discitur, uelut naturaliter adpetunt, aut uoluptatem, qua delectabiliter mouetur corporis sensus, aut quietem, qua fit ut nullam molestiam corporis quisque patiatur, aut utramque, quam tamen uno nomine uoluptatis Epicurus appellat, aut uniuersaliter prima naturae, in quibus et haec sunt et alia, uel in corpore, ut membrorum integritas et salus adque incolumitas eius, uel in animo, ut sunt ea, quae uel parua uel magna in hominum reperiuntur ingeniis. Haec igitur quattuor, id est uoluptas, quies, utrumque, prima naturae, ita sunt in nobis, ut uel uirtus, quam postea doctrina inserit, propter haec adpetenda sit, aut ista propter uirtutem, aut utraque propter se ipsa; ac per hoc fiunt hinc duodecim sectae; per hanc enim rationem singulae triplicantur; quod cum in una demonstrauero, difficile non erit id in ceteris inuenire. Cum ergo uoluptas corporis animi uirtuti aut subditur aut praefertur aut iungitur, tripertita uariatur diuersitate sectarum. Subditur autem uirtuti, quando in usum uirtutis adsumitur. Pertinet quippe ad uirtutis officium et uiuere patriae et propter patriam filios procreare, quorum neutrum fieri potest sine corporis uoluptate; nam sine illa nec cibus potusque sumitur, ut uiuatur, nec concumbitur, ut generatio propagetur. Cum uero praefertur uirtuti, ipsa adpetitur propter se ipsam, uirtus autem adsumenda creditur propter illam, id est, ut nihil uirtus agat nisi ad consequendam uel conseruandam corporis uoluptatem; quae uita deformis est quidem, quippe ubi uirtus seruit dominae uoluptati, quamuis nullo modo haec dicenda sit uirtus; sed tamen etiam ista horribilis turpitudo habuit quosdam philosophos patronos et defensores suos. Virtuti porro uoluptas iungitur, quando neutra earum propter alteram, sed propter se ipsas ambae adpetuntur. Quapropter sicut uoluptas uel subdita uel praelata uel iuncta

19.1_2 ikisinin birden ve tabiatın ilk verdiği şeylerin de üçer mezhep daha yaptığı görülür. Çünkü insan kanaatlerinin çeşitliliğine göre bazen fazilete tabi kılınır, bazen üstün tutulur, bazen eklenirler; böylece mezheplerin on iki sayısına varılır. Ama bu sayı da tek bir farkla, toplum hayatı farkıyla ikiye katlanır. Çünkü bu on iki mezhepten birine uyan herkes, bunu ya yalnız kendisi için yapar, ya da kendisi için istediğini istemesi gereken yoldaşı için de. Şu hâlde, her birine yalnız kendisi için uyulması gerektiğini düşünenlerin on iki mezhebi, yalnız kendisi için değil, iyiliğini kendi iyiliği gibi istediği başkaları için de şu ya da bu şekilde felsefe yapılması gerektiğine hükmedenlerin on iki mezhebi vardır. Bu yirmi dört mezhep, Yeni Akademiciler'den alınan bir farkla yeniden ikiye katlanır ve kırk sekiz olur. Çünkü kişi bu yirmi dört mezhebin her birini kesin olarak benimseyip savunabilir; Stoacıların, insanı mesut eden iyinin yalnız ruhun faziletinde olduğunu savunmaları gibi. Başka biri ise kesin olmayan olarak savunabilir; Yeni Akademicilerin, kesin olmasa da doğruya benzeyen bir şey olarak görüp savunmaları gibi. Demek ki bunları hakikat için kesin sayıp uyanlara göre yirmi dört, kesin olmasa da doğruya benzerliği için uyulması gerektiğini düşünenlere göre başka yirmi dört mezhep olur. Bir daha: Kişi bu kırk sekiz mezhebin her birine öteki filozofların kılık kıyafetiyle, başka biri de Kinikler'inkiyle uyabildiğinden, bu farkla da ikiye katlanıp doksan altı olurlar. Sonra insanlar bunların her birini üç şekilde savunup uyabilirler: Yalnız öğrenim işleriyle uğraşmak isteyip buna gücü yetenler gibi kendini inzivaya adanmış hayatı severek; filozof olmakla birlikte devlet yönetimi ve insan işlerini idare etmekle çok meşgul olanlar gibi işle dolu hayatı severek; ya da hayatlarının zamanını kısmen bilgili inzivaya, kısmen zorunlu işe ayırıp ikisini değiştirerek götürenler gibi iki türü karışık hayatı severek. Bu farklarla bu mezhep sayısı üçe katlanabilir ve iki yüz seksen sekize ulaşır.

Varro'nun kitabındaki bunları, görüşlerini kendi sözlerimle açıklayarak, elimden geldiğince kısa ve açık yazdım. Ötekileri çürütüp eskilerin mezhebi saydığı birini nasıl seçtiğini ise (Platon'dan başlayıp ondan sonra okulunu, yani Akademi'yi yöneten dördüncü kişi Polemon'a kadar uzanan bu eskilerin kesin öğretileri olduğunu ileri sürer ve bu yüzden onları, her şeyin kesin olmadığını söyleyen, Polemon'un ardılı Arkesilaos'la başlayan Yeni Akademicilerden ayırır) ve bu mezhebin, yani eski Akademicilerin mezhebinin, şüpheden olduğu kadar her yanılgıdan da uzak olduğunu nasıl düşündüğünü her şeyiyle göstermek uzun sürer; ama konuyu büsbütün geçmemek de gerekir. O önce mezheplerin sayısını çoğaltan bütün o farkları kaldırır; bunların kaldırılması gerektiğini, çünkü iyinin gayesinin bunlarda olmadığını düşünür. Çünkü ona göre öteki mezheplerden iyilerin ve kötülerin gayeleri farklı olduğu için ayrılmayan hiçbir şeye felsefe mezhebi denemez. Nitekim insanın felsefe yapması için mesut olmaktan başka sebep yoktur. İnsanı mesut eden şey de iyinin gayesidir. Demek ki felsefe yapmak için iyinin gayesinden başka sebep yoktur. Bu yüzden iyinin hiçbir gayesini izlemeyen şeye felsefe mezhebi denmemelidir. Şu hâlde toplum hayatı konusunda, bilgenin toplum hayatını benimseyip en yüksek iyiyi, yani insanı mesut eden şeyi kendisi için istediği ve gözettiği gibi dostu için de isteyip gözetmesi mi, yoksa yaptığı her şeyi yalnız kendi saadeti için mi yapması gerektiği sorulduğunda, en yüksek iyinin kendisi sorulmuş olmaz;

19.1_2

uirtuti tres sectas facit, ita quies, ita utrumque, ita prima naturae alias ternas inueniuntur efficere. Pro uarietate quippe humanarum opinionum uirtuti aliquando subduntur, aliquando praeferuntur, aliquando iunguntur, ac sic ad duodenarium sectarum numerum peruenitur. Sed iste quoque numerus duplicatur adhibita una differentia, socialis uidelicet uitae, quoniam, quisquis sectatur aliquam istarum duodecim sectam, profecto aut propter se tantum id agit aut etiam propter socium, cui debet hoc uelle quod sibi. Quocirca duodecim sunt eorum, qui propter se tantum unamquamque tenendam putant, et aliae duodecim eorum, qui non solum propter se sic uel sic philosophandum esse decernunt, sed etiam propter alios, quorum bonum adpetunt sicut suum. Hae autem sectae uiginti quattuor iterum geminantur addita differentia ex Academicis nouis et fiunt quadraginta octo. Illarum quippe uiginti quattuor unamquamque sectarum potest quisque sic tenere ac defendere ut certam, quem ad modum defenderunt Stoici, quod hominis bonum, quo beatus esset, in animi tantummodo uirtute consisteret; potest alius ut incertam, sicut defenderunt Academici noui, quod eis etsi non certum, tamen ueri simile uidebatur. Viginti quattuor ergo fiunt per eos, qui eas uelut certas propter ueritatem, et aliae uiginti quattuor per eos, qui easdem quamuis incertas propter ueri similitudinem sequendas putant. Rursus, quia unamquamque istarum quadraginta octo sectarum potest quisque sequi habitu ceterorum philosophorum, itemque alius potest habitu Cynicorum, ex hac etiam differentia duplicantur et nonaginta sex fiunt. Deinde quia earum singulas quasque ita tueri homines possunt adque sectari, ut aut otiosam diligant uitam, sicut hi, qui tantummodo studiis doctrinae uacare uoluerunt adque ualuerunt, aut negotiosam, sicut hi, qui cum philosopharentur tamen administratione rei publicae regendisque rebus humanis occupatissimi fuerunt,. aut ex utroque genere temperatam, sicut hi, qui partim erudito otio partim necessario negotio alternantia uitae suae tempora tribuerunt: propter has differentias potest etiam triplicari numerus iste sectarum et ad ducentas octoginta octo perduci. Haec de Varronis libro, quantum potui, breuiter ac dilucide posui, sententias eius meis explicans uerbis. Quo modo autem refutatis ceteris unam eligat, quam uult esse ueterum (quos a Platone institutos usque ad Polemonem, qui ab illo quartus eius scholam tenuit, quae Academia dicta est, habuisse certa dogmata uult uideri et ob hoc distinguit ab Academicis nonis, quibus incerta sunt omnia, quod philosophiae genus ab Arcesila coepit successore Polemonis), eamque sectam, id est ueterum Academicorum, sicut dubitatione ita omni errore carere arbitretur, longum est per omnia demonstrare; nec tamen omni ex parte res omittenda est. ergo prius illas omnes differentias, quae numerum multiplicauere sectarum, quas ideo remouendas putat, quia non in eis est finis boni. Neque enim existimat ullam philosophiae sectam esse dicendam, quae non eo distet a ceteris. quod diuersos habeat fines bonorum et malorum. Quando quidem nulla est homini causa philosophandi, nisi ut beatus sit; quod autem beatum facit, ipse est finis boni; nulla est igitur causa philosophandi, nisi finis boni: quam ob rem quae nullum boni finem sectatur, nulla philosophiae secta dicenda est. Cum ergo quaeritur de sociali uita, utrum sit tenenda sapienti, ut summum bonum, quo fit homo beatus, ita uelit et curet amici sui, quem ad modum suum, an suae tantummodo beatitudinis causa faciat quidquid facit: non de ipso

19.1_3 sorulan, bu iyide pay alması için kendisi için değil o yoldaşın kendisi için, onun iyiliğine kendi iyiliğine sevindiği gibi sevinmek üzere bir yoldaş almak ya da almamak meselesidir. Aynı şekilde her şeyi kesin olmayan sayan Yeni Akademiciler hakkında, felsefe yapılan konuları böyle mi saymak, yoksa başka filozofların uygun gördüğü gibi kesin mi saymak gerektiği sorulduğunda, iyinin gayesinde neye uyulacağı değil, uyulacak görünen iyinin hakikatinden şüphe edilip edilmeyeceği sorulur. Daha açık söylemek gerekirse: Ona uyan kişinin onun doğru olduğunu mu söyleyerek uyması gerekir, yoksa belki yanlış olsa da kendisine doğru göründüğünü söyleyerek mi? Oysa ikisi de tek ve aynı iyiye uyar. Kiniklerin kılık kıyafetinden ve alışkanlığından gelen farkta da iyinin gayesinin ne olduğu sorulmaz; sorulan, doğru iyiye uyan kişinin, ona doğru ve uyulacak görünen şey ne olursa olsun, o kılık kıyafet ve alışkanlıkla mı yaşaması gerektiğidir. Nitekim farklı nihai iyilere, kimi fazilete, kimi hazza uymakla birlikte, kendilerine Kinik adını veren aynı kılık kıyafeti ve alışkanlığı sürdürenler olmuştur. Demek ki Kinik filozoflarını ötekilerden ayıran şey her ne ise, onları mesut edecek iyiyi seçip tutmak için hiçbir değer taşımıyordu. Çünkü bu konuda bir önemi olsaydı, aynı kılık aynı gayeye uymaya zorlardı, farklı kılık da aynı gayeye uymaya izin vermezdi.

19.1_3

summo bono quaestio est, sed de adsumendo uel non adsumendo socio ad huius participationem boni, non propter se ipsum, sed propter eundem socium, ut eius bono ita gaudeat, sicut gaudet suo. Item cum quaeritur de Academicis nouis, quibus incerta sunt omnia, utrum ita sint res habendae, in quibus philosophandum est, an, sicut aliis philosophis placuit, certas eas habere debeamus: non quaeritur quid in boni fine sectandum sit, sed de ipsius boni ueritate, quod sectandum uidetur, utrum sit necne dubitandum; hoc est, ut id planius eloquar, utrum ita sectandum sit, ut, qui sectatur, dicat esse uerum, an ita, ut, qui sectatur, dicat uerum sibi uideri, etiamsi forte sit falsum, tamen uterque sectetur unum adque idem bonum. In illa etiam differentia, quae adhibetur ex habitu et consuetudine Cynicorum, non quaeritur, quisnam sit finis boni, sed utrum in illo habitu et consuetudine sit uiuendum ei, qui uerum sectatur bonum, quodlibet ei uerum uideatur esse adque sectandum. Denique fuerunt, qui cum diuersa sequerentur bona finalia, alii uirtutem, alii uoluptatem, eundem tamen habitum et consuetudinem tenebant, ex qua Cynici appellabantur. Ita illud quidquid est, unde philosophi Cynici discernuntur a ceteris, ad eligendum ac tenendum bonum, quo beati fierent, utique nil ualebat. Nam si aliquid ad hoc interesset, profecto idem habitus eundem finem sequi cogeret, et diuersus habitus eundem sequi finem non sineret.

19.22. Mezhep değil mesele olan bütün farkları kaldırarak Varro'nun en yüksek iyinin üçlü tarifine nasıl vardığı ve bunlardan birinin seçilmesi gerektiği

Üç hayat türünde de, yani tembelce değil, hakikati seyretmek ya da araştırmakla geçen inziva hayatında, insan işlerini yürütmekle geçen işli hayatta ve ikisinden karma üçüncü hayatta, hangisinin seçilmesi gerektiği sorulduğunda, tartışılan iyinin gayesi değildir. Bu meselede ele alınan, bu üçünden hangisinin iyinin gayesini elde etmeyi ve tutmayı zorlaştırdığı ya da kolaylaştırdığıdır. Çünkü iyinin gayesi, kişi ona ulaşınca onu hemen mesut eder; ama bilgin inzivasında ya da kamu işinde ya da ikisi sırayla yapıldığında kişi hemen mesut olmaz. Pek çok kişi bu üç hayattan herhangi birinde yaşayabilir, ama insanı mesut eden iyinin gayesini isterken yanılabilir. Şu hâlde her bir filozof mezhebini yapan iyilerin ve kötülerin gayeleri meselesi başkadır; toplum hayatı, Akademicilerin tereddüdü, Kiniklerin giyimi ve geçimi, inziva hayatı, faal hayat ve ikisinden karma hayat meseleleri başkadır. Bunların hiçbirinde iyilerin ve kötülerin gayeleri tartışılmaz. Bu yüzden Marcus Varro, bu dört farkı, yani toplum hayatını, Yeni Akademicileri, Kinikleri ve bu üçlü hayat türünü ekleyerek iki yüz seksen sekiz mezhebe varmıştır; benzer şekilde eklenebilecek başkaları da olabilir. Ama bunların hepsini kaldırır, çünkü en yüksek iyiye uyma hakkında hiçbir mesele ortaya koymazlar, dolayısıyla ne mezheptirler ne de öyle adlandırılmalıdırlar. Böylece insanın, elde edince mesut olduğu iyisinin ne olduğunun sorulduğu o on iki mezhebe döner ve aralarından birinin doğru, ötekilerin yanlış olduğunu göstermek ister. Çünkü üçlü hayat türü kaldırılınca bu sayının üçte ikisi düşer ve doksan altı mezhep kalır. Kiniklerden eklenen fark kaldırılınca yarıya inerler ve kırk sekiz olurlar. Yeni Akademicilerden eklenen de çıkarılsın: Yine yarısı, yani yirmi dört kalır. Toplum hayatından gelen de aynı şekilde çıkarılsın: Geriye, bu farkın yirmi dört yapmak için ikiye katladığı on iki mezhep kalır. Bu on ikisinin mezhep sayılmaması için bir sebep gösterilemez. Çünkü bunlarda iyilerin ve kötülerin gayelerinden başka bir şey sorulmaz; iyilerin gayeleri bulununca kötülerinkiler de zıt olarak bulunmuş olur. On iki mezhebin oluşması için o dört şey üçe katlanır: haz, dinginlik, ikisi birden ve Varro'nun primigenia dediği tabiatın ilk verdiği şeyler. Bu dördü tek tek, bazen fazilete tabi kılınır ki kendileri için değil, faziletin vazifesi için istenir görünsünler; bazen üstün tutulur ki faziletin kendisi için değil, bunları elde etmek ya da korumak için gerekli olduğu düşünülsün; bazen eşit olarak eklenir ki hem fazilet hem bunlar kendileri için istenecek şeyler sayılsın. Böylece dört sayısını üçe katlar ve on iki mezhebe varırlar. Varro bu dört şeyden üçünü, yani hazzı, dinginliği ve ikisini birden çıkarır. Onları kınadığı için değil, tabiatın ilk verdiği şeylerin hazzı da dinginliği de içinde taşıdığı için. Tabiatın ilk verdiği şeyler hem bunları hem de bunların dışında pek çok şeyi içerdiğine göre, bu ikisinden üç şey yapmaya, yani tek tek istenince haz ya da dinginlik diye ikisini, ikisi birlikte istenince üçüncüsünü kurmaya ne gerek var? Şu hâlde ona göre üç mezhebi, hangisinin seçilmesi gerektiğini görmek için titizlikle incelemek gerekir. Çünkü doğru akıl birden fazla mezhebin doğru olmasına izin vermez; bu ister bu üçte olsun ister başka bir yerde, bunu sonra göreceğiz. Şimdilik Varro'nun bu üçten birini nasıl seçtiğini, elimizden geldiğince kısa ve açık şekilde anlatalım. Bu üç mezhep şöyle oluşur: Ya tabiatın ilk verdiği şeyler fazilet için, ya fazilet tabiatın ilk verdiği şeyler için, ya da ikisi, yani hem fazilet hem tabiatın ilk verdiği şeyler kendileri için istenmelidir.

19.2

CAPUT II. .Quo modo remotis omnibus differentiis, quae non sectae, sed quaestiones sint, ad tripertitam summi boni definitionem Varro perueniat, quarum tamen una sit eligenda. In tribus quoque illis uitae generibus, uno scilicet non segniter, sed in contemplatione uel inquisitione ueritatis otioso, altero in gerendis rebus humanis negotioso, tertio ex utroque genere temperato, cum quaeritur quid horum sit potius eligendum, non finis boni habet controuersiam: sed quid horum trium difficultatem uel facilitatem adferat ad consequendum uel retinendum finem boni, id in ista quaestione uersatur. Finis enim boni, cum ad eum quisque peruenerit, protinus beatum facit; in otio autem litterato, uel in negotio publico, uel quando utrumque uicibus agitur, non continuo quisque beatus est. Multi quippe in quolibet horum trium possunt uiuere, et in adpetendo boni fine, quo fit homo beatus, errare. Alia est igitur quaestio de finibus bonorum et malorum, quae unamquamque philosophorum sectam facit, et aliae sunt quaestiones de sociali uita, de cunctatione Academicorum, de uestitu et uictu Cynicorum, de tribus uitae generibus. otioso. actuoso, ex utroque modificato; quarum nulla est, in qua de bonorum et malorum finibus disputatur. Proinde quoniam Marcus Varro has quattuor adhibens differentias, id est ei uita sociali, ex Academicis nouis, ex Cynicis, ex isto uitae genere tripertito ad sectas ducentas octoginta octo peruenit, et si quae aliae possunt similiter adici: remotis eis omnibus, quoniam de sectando summo bono nullam inferunt quaestionem et ideo sectae nec sunt nec uocandae sunt, ad illas duodecim, in quibus quaeritur, quod sit bonum hominis, quo adsecuto fit beatus, ut ex eis unam ueram, ceteras falsas ostendat esse, reuertitur. Nam remoto illo tripertito genere uitae duae partes huius numeri detrahuntur et sectae nonaginta sex remanent. Remota uero differentia ex Cynicis addita ad dimidium rediguntur et quadraginta octo fiunt. Auferamus etiam quod ex Academicis nouis adhibitum est: rursus dimidia pars remanet, id est uiginti quattuor. De sociali quoque uita quod accesserat similiter auferatur: duodecim sunt reliquae, quas ista differentia, ut uiginti quattuor fierent, duplicauerat. De his ergo duodecim nihil dici potest, quur sectae non sint habendae. Nihil quippe aliud in eis quaeritur quam fines bonorum et malorum. Inuentis autem bonorum finibus profecto e contrario sunt malorum. Hae autem ut fiant duodecim sectae, illa quattuor triplicantur, uoluptas, quies, utrumque et prima naturae, quae primigenia Varro uocat. Haec quippe quattuor dum singillatim uirtuti aliquando subduntur, ut non propter se ipsa, sed propter officium uirtutis adpetenda uideantur, aliquando praeferuntur, ut non propter se ipsa, sed propter haec adipiscenda uel conseruanda necessaria uirtus putetur, aliquando iunguntur, ut propter se ipsa et uirtus et ista adpetenda credantur, quaternarium numerum triplum reddunt et ad duodecim sectas perueniunt. Ex illis autem quattuor rebus Varro tres tollit, uoluptatem scilicet et quietem et utrumque; non quod eas inprobet, sed quod primigenia illa naturae et uoluptatem in se habeant et quietem. Quid ergo opus est ex his duabus tria quaedam facere, duo scilicet, cum singillatim adpetuntur uoluptas aut quies, et tertium cum ambae simul, quando quidem prima naturae et ipsas et praeter ipsas alia multa contineant? De tribus ergo sectis ei placet diligenter esse tractandum, quaenam sit potius eligenda. Non enim ueram plus quam unam uera ratio esse permittit, siue in his tribus sit siue alicubi alibi, quod post uidebimus. Interim de his tribus quo modo unam Varro eligat, quantum breuiter aperteque possumus, disseramus. Istae nempe tres sectae ita fiunt, cum uel prima naturae propter uirtutem, uel uirtus propter prima naturae, uel utraque, id est et uirtus et prima naturae, propter se ipsa sunt expetenda.

19.33. İnsanın en yüksek iyisini araştıran üç mezhepten hangisinin seçilmesi gerektiğini Varro, Antiokhos'un kılavuzluğunda Eski Akademi'nin görüşüne uyarak nasıl belirler?

Varro bunlardan hangisinin doğru olup uyulması gerektiğini şöyle ikna etmeye çalışır. Önce felsefede ağacın, hayvanın, Tanrı'nın değil, insanın en yüksek iyisi arandığı için, insanın kendisinin ne olduğunu sormak gerektiğini düşünür. Onun tabiatında iki şey bulunduğunu kabul eder: beden ve ruh. Bu ikisinden ruhun daha iyi ve çok daha üstün olduğundan hiç şüphe etmez. Ama şunu sorar: İnsan yalnız ruh mudur, beden de ona atın süvariye olduğu gibi midir? (Çünkü süvari insanla at değil, yalnız insandır; ama ata bir biçimde bağlı olduğu için süvari denir.) Yoksa insan yalnız beden midir, ruhla bağı kadehin içkiyle bağı gibi midir? (Çünkü kadeh denince kap ile içindeki içki birlikte değil, yalnız kap anlaşılır; ama içkiyi tutmaya elverişli olduğu için öyle denir.) Yoksa insan ne yalnız ruh ne yalnız bedendir de ikisi birden midir; ruh da beden de onun birer parçası, bütünü ise insan olabilmek için ikisinden oluşan şey midir? (Tıpkı yan yana koşulmuş iki ata bigae dememiz gibi: Sağdaki de soldaki de çiftin parçasıdır, ama hangisi öbürüne nasıl bağlı olursa olsun, birine çift demeyiz, ikisine birden deriz.) Varro bu üçten üçüncüsünü seçer; insanın ne yalnız ruh ne yalnız beden, ama ruh ile beden birlikte olduğunu düşünür. Bu yüzden insanı mesut eden en yüksek iyinin iki şeyin, yani ruhun ve bedenin iyilerinden oluştuğunu söyler. Dolayısıyla tabiatın ilk verdiği şeylerin ve öğretimin yaşama sanatı olarak yerleştirdiği, ruhun iyileri içinde en üstün iyi olan faziletin kendileri için istenmesi gerektiğine inanır. Bu yüzden aynı fazilet, yani hayatı yürütme sanatı, kendisi olmadan da var olan ve öğretim henüz yokken de bulunan tabiatın ilk verdiği şeyleri alınca, hepsini ve onlarla birlikte kendini kendileri için ister. Hepsini ve kendini birlikte kullanır, öyle ki hepsinden hoşlansın ve tadına varsın; büyüklüklerine göre daha çok ya da daha az da olsa hepsine sevinir, gerekirse daha büyükleri elde etmek ya da tutmak için bazı küçükleri küçümser. Ama fazilet ruhun ve bedenin bütün iyileri içinde hiçbir şeyi kendinden üstün tutmaz. Çünkü hem kendini hem insanı mesut eden öteki iyileri iyi kullanan odur. Fazilet olmadığı yerde ise iyiler ne kadar çok olursa olsun, sahibinin iyiliğine değildir; dolayısıyla onları kötü kullanan kişiye fayda sağlayamadıkları için, ona ait iyiler bile denmemelidir. Şu hâlde faziletin ve fazilet olmadan olamayacak öteki ruh ve beden iyilerinin tadına varan insan hayatı mutlu hayat diye adlandırılır. Fazilet olmadan da olabilecek başka iyilerden biri ya da birkaçı da varsa daha mutludur; ruhun da bedenin de hiçbir iyisi eksik olmayacak şekilde hepsi varsa en mutludur. Çünkü hayat fazilet demek değildir; her hayat değil, bilge hayat fazilettir. Yine de her türden hayat faziletsiz olabilir; ama fazilet hayatsız olamaz. Bunu hafıza ve akıl için de, insandaki buna benzer başka şeyler için de söyleyebilirim. Çünkü bunlar öğretimden önce de vardır; bunlar olmadan hiçbir öğretim olamaz, dolayısıyla öğrenilen fazilet de olamaz. İyi koşmak, bedence güzel olmak, büyük güçle üstün gelmek ve benzerleri ise öyle şeylerdir ki fazilet bunlarsız, bunlar da faziletsiz olabilir. Yine de iyidirler ve onlara göre fazilet bunları da kendileri için sever, faziletin şanına yaraşır şekilde kullanır ve tadına varır.

19.3

CAPUT III. De tribus sectis summum hominis bonum quaerentibus quam eligendam Varro definiat sequens ueteris Academiae Antiocho auctore sententiam. Quid ergo istorum trium sit uerum adque sectandum, isto modo persuadere conatur. Primum, quia summum bonum in philosophia non arboris, non pecoris, non Dei, sed hominis quaeritur, quid sit ipse homo, quaerendum putat. Sentit quippe in eius natura duo esse quaedam, corpus et animam. horum quidem duorum melius esse animam longeque praestabilius omnino non dubitat, sed utrum anima sola sit homo. ut ita sit ei corpus tamquam equus equiti (eques enim non homo et equus, sed solus homo est; ideo tamen eques dicitur, quod aliquo modo se habeat ad equum), an corpus solum sit homo, aliquo modo se habens ad animam, sicut poculum ad potionem (non enim calix et potio, quam continet calix. simul dicitur poculum, sed calix solus; ideo tamen quod potioni continendae sit adcommodatus), an uero nec anima sola nec solum corpus, sed simul utrumque sit homo, cuius sit pars una siue anima siue corpus, ille autem totus ex utroque constet, ut homo sit (sicut duos equos iunctos bigas uocamus, quorum siue dexter siue sinister pars est bigarum, unum uero eorum, quoquo modo se habeat ad alterum, bigas non dicimus, sed ambo simul). Horum autem trium hoc elegit tertium hominemque nec animam solam nec solum corpus, sed animam simul et corpus esse arbitratur. Proinde summum bonum hominis, quo fit beatus, ex utriusque rei bonis constare dicit, et animae scilicet et corporis. Ac per hoc prima illa naturae propter se ipsa existimat expetenda ipsamque uirtutem, quam doctrina inserit uelut artem uiuendi, quae in animae bonis est excellentissimum bonum. Quapropter eadem uirtus, id est ars agendae uitae, cum acceperit prima naturae, quae sine illa erant, sed tamen erant etiam quando eis doctrina adhuc deerat, omnia propter se ipsa adpetit simulque etiam se ipsam, omnibusque simul et se ipsa utitur, eo fine, ut omnibus delectetur adque perfruatur, magis minusque, ut quaeque inter se maiora adque minora sunt, tamen omnibus gaudens et quaedam minora, si necessitas postulat, propter maiora uel adipiscenda uel tenenda contemnens. Omnium autem bonorum uel animi uel corporis nihil sibi uirtus omnino praeponit. Haec enim bene utitur et se ipsa et ceteris, quae hominem faciunt beatum, bonis. Ubi uero ipsa non est, quamlibet multa sint bona, non bono eius sunt, cuius sunt, ac per hoc iam nec eius bona dicenda sunt, cui male utenti utilia esse non possunt. Haec ergo uita hominis, quae uirtute et aliis animi et corporis bonis, sine quibus uirtus esse non potest, fruitur, beata esse dicitur; si uero et aliis, sine quibus esse uirtus potest, uel ullis uel pluribus, beatior; si autem prorsus omnibus, ut nullum omnino bonum desit uel animi uel corporis, beatissima. Non enim hoc est uita, quod uirtus, quoniam non omnis uita, sed sapiens uita uirtus est; et tamen qualiscumque uita sine ulla uirtute potest esse; uirtus uero sine ulla uita non potest esse. Hoc et de memoria dixerim adque ratione, et si quid tale aliud est in homine. Sunt enim haec et ante doctrinam, sine his autem non potest esse ulla doctrina, ac per hoc nec uirtus, quae utique discitur. Bene autem currere, pulchrum esse corpore, uiribus ingentibus praeualere et cetera huius modi talia sunt, ut et uirtus sine his esse possit et ipsa sine uirtute; bona sunt tamen, et secundum istos etiam ipsa propter se ipsam diligit uirtus, utiturque illis et fruitur, sicut uirtutem decet.

19.3_2Bu mutlu hayatın toplumsal olduğunu da söylerler; bu hayat dostların iyilerini kendi iyileri gibi kendileri için sever ve onlar için kendisi için istediğini ister. Dostlar evde olabilir: eş, çocuklar ve bütün ev halkı gibi; evin bulunduğu yerde olabilir: şehirde vatandaş denenler gibi; bütün dünyada olabilir: insan topluluğunun ona bağladığı milletler gibi; hatta gök ve yer adıyla anılan evrenin kendisinde olabilir: bilge insanın dostu saydıkları tanrılar gibi; biz bunlara daha alışık bir adla melekler deriz. İyilerin ve zıddı olan kötülerin gayeleri konusunda hiçbir şekilde şüphe edilmemesi gerektiğini söylerler; kendileriyle Yeni Akademiciler arasındaki farkın bu olduğunu ileri sürerler. Doğru saydıkları bu gayeler içinde kişinin Kinik kılık ve geçimle ya da başka herhangi bir şekilde felsefe yapması onları hiç ilgilendirmez. O üç hayat türünden, yani inziva, faal ve ikisinden karma hayattan üçüncüsünün kendilerine uygun geldiğini söylerler. Varro, Cicero'nun ve kendisinin hocası Antiokhos'a dayanarak, Eski Akademicilerin böyle düşünüp böyle öğrettiğini ileri sürer. Gerçi Cicero, Antiokhos'un çoğu konuda Eski Akademici'den çok Stoacı olduğunu göstermek ister. Ama bu bizi ne ilgilendirir? Biz insanların ne düşündüğünü bilmeyi büyük bir şey sayacağımıza, şeyler hakkında hüküm vermeliyiz.

19.3_2

Hanc uitam beatam etiam socialem perhibent esse, quae amicorum bona propter se ipsa diligat sicut sua eisque propter ipsos hoc uelit quod sibi; siue in domo sint, sicut coniux et liberi et quicumque domestici, siue in loco, ubi domus est eius, sicuti est urbs, ut sunt hi qui ciues uocantur, siue in orbe toto, ut sunt gentes quas ei societas humana coniungit, siue in ipso mundo, qui censetur nomine caeli et terrae, sicut esse dicunt deos, quos uolunt amicos esse homini sapienti, quos nos familiarius angelos dicimus. De bonorum autem et e contrario malorum finibus negant ullo modo esse dubitandum et hanc inter se et nouos Academicos adfirmant esse distantiam, nec eorum interest quidquam, siue Cynico siue alio quolibet habitu et uictu in his finibus, quos ueros putant, quisque philosophetur. Ex tribus porro illis uitae generibus, otioso, actuoso et quod ex utroque conpositum est, hoc tertium sibi placere adseuerant. Haec sensisse adque docuisse Academicos ueteres Varro adserit, auctore Antiocho, magistro Ciceronis et suo, quem sane Cicero in pluribus fuisse Stoicum quam ueterem Academicum I uideri. Sed quid ad nos, qui potius de rebus ipsis iudicare debemus, quam pro magno de hominibus quid quisque senserit scire?

19.44. En yüksek iyiyi kendi içlerinde sanan filozoflara karşı Hristiyanların en yüksek iyi ve en yüksek kötü hakkındaki görüşü

Şu hâlde Tanrı Devleti'ne bunların her biri sorulduğunda ne cevap vereceği ve önce iyilerin ve kötülerin gayeleri hakkında ne düşündüğü sorulursa, ebedî hayatın en yüksek iyi, ebedî ölümün en yüksek kötü olduğunu, birini elde edip ötekinden kaçınmak için doğru yaşamamız gerektiğini söyleyecektir. Bu yüzden "Adil, imanla yaşar" diye yazılmıştır. Çünkü iyimizi henüz görmüyoruz; onu inanarak aramamız gerekir. Doğru yaşamak da bizden değildir; imanı veren kendisi, ondan yardım alacağımıza inanmamızı sağlayarak inanan ve dua edenlere yardım etmezse bu olmaz. Oysa iyilerin ve kötülerin gayelerini bu hayatta sananlar, en yüksek iyiyi bedende, ruhta ya da ikisinde gördüler; daha açık söylersem, hazda, fazilette ya da ikisinde; dinginlikte, fazilette ya da ikisinde; haz ve dinginlikte birlikte, fazilette ya da ikisinde; tabiatın ilk verdiği şeylerde, fazilette ya da ikisinde gördüler. Şaşılacak bir kuruntuyla burada mesut olmak ve kendi kendilerinden mesut olmak istediler. Hakikat, peygamberin ağzından onlarla alay etmiştir: "Rab insanların düşüncelerini bilir"; ya da havari Pavlus'un bu tanıklığı koyduğu gibi: "Rab bilgelerin düşüncelerinin boş olduğunu bilir."

Bu hayatın sefaletlerini anlatmaya hangi belagat ırmağı yeter? Cicero kızının ölümü üzerine yazdığı Teselli'de gücü yettiğince buna ağlamıştır; ama gücü yettiği ne kadardır ki? Tabiatın ilk verdiği denen şeyler, bu hayatta ne zaman, nerede, nasıl o kadar iyi durumda olabilir ki belirsiz rastlantılar altında sallanmasınlar? Hazzın zıddı olan hangi acı, dinginliğin zıddı olan hangi huzursuzluk bilgenin bedenine düşemez? Uzuvların kesilmesi ya da sakatlanması insanın bütünlüğünü, çirkinlik güzelliği, zayıflık sağlığı, yorgunluk gücü, uyuşukluk ve ağırlık çevikliği yıkar. Bunlardan hangisi bilgenin tenine saldıramaz? Yakışır ve uyumlu olduklarında bedenin duruşu ve hareketi de tabiatın ilk verdiği şeyler arasında sayılır. Ama kötü bir hastalık uzuvları titremeyle sarsarsa? Omurga eller yere değecek kadar bükülür de insanı bir bakıma dört ayaklı yaparsa? Bu, bedenin duruşunun ve hareketinin bütün görünüşünü ve zarafetini bozmaz mı? Ruhun kendisinin primigenia denen iyilerine ne demeli? Bunlar arasında hakikati kavramak ve idrak etmek için ilk ikisi olarak his ve aklı koyarlar. Ama başka şeyleri bir yana bırakalım, insan kör ve kulakları duymaz olursa nasıl ve ne kadar his kalır? Akıl ve anlayış ise, bir hastalıkla delirirse nereye çekilir, nerede uyuşur? Sayıklayan hastalar pek çok saçma şey söyleyip yaparlar; bunlar çoğu zaman kendi iyi maksatlarına ve ahlâklarına yabancı, hatta zıttır. Bunları düşündüğümüzde ya da gördüğümüzde, gereğince üzerinde durursak gözyaşlarımızı güçlükle tutarız, belki tutamayız. Cinlerin saldırısına uğrayanlar için ne diyeyim? Kötü ruh onların ruhunu da bedenini de kendi iradesine göre kullanırken, anlayışlarını nereye gizlemiş ya da gömmüş olurlar? Bu kötülüğün bu hayatta bilgenin başına gelemeyeceğinden kim emin olabilir? Sonra, bu tende hakikati idrak etmek nasıl ve ne kadardır? Çünkü doğru sözlü Bilgelik kitabında okuduğumuz gibi, "bozulabilir beden ruhu ağırlaştırır, yeryüzündeki bu mesken de çok düşünen zihni aşağı çeker." Yunanlıların hormē dediği şeye, Latince doğru söylenirse eyleme dürtüsü ya da isteği denir; bunu da tabiatın ilk verdiği iyilere sayarlar. Ama delilerin o acınacak hareketleri ve dehşetle karşıladığımız yaptıkları da, his bozulup akıl uyuşunca, bununla yapılmaz mı?

19.4

CAPUT IIII. De summo bono et summo malo quid Christiani sentiant contra philosophos, qui summum bonum in se sibi esse dixerunt. Si ergo quaeratur a nobis, quid ciuitas Dei de his singulis interrogata respondeat ac primum de finibus bonorum malorumque quid sentiat: respondebit aeternam uitam esse summum bonum, aeternam uero mortem summum malum; propter illam proinde adipiscendam istamque uitandam recte nobis esse uiuendum. Propter quod scriptum est: Iustus ex fide uiuit; quoniam neque bonum nostrum iam uidemus, unde oportet ut credendo quaeramus, neque ipsum recte uiuere nobis ex nobis est, nisi credentes adiuuet et orantes qui et ipsam fidem dedit. qua nos ab illo adiuuandos esse credamus. Illi autem, qui in ista uita fines bonorum et malorum esse putauerunt, siue in corpore siue in animo siue in utroque ponentes summum bonum, adque, ut id explicatius eloquar, siue in uoluptate siue in uirtute siue in utraque; siue in quiete siue in uirtute siue in utraque; siue in uoluptate simul et quiete siue in uirtute siue in utrisque, siue in primis naturae siue in uirtute siue in utrisque; hic beati esse et a se ipsis beati fieri mira uanitate uoluerunt. Inrisit hos Veritas per prophetam dicentem: Dominus nouit cogita- . tiones hominum uel, sicut hoc testimonium posuit apostolus Paulus: Dominus nouit cogitationes sapientium, quoniam uanae sunt. Quis enim sufficit quantouis eloquentiae flumine uitae huius miserias explicare? Quam lamentatus est Cicero in consolatione de morte filiae, sicut potuit; sed quantum est quod potuit? Ea quippe, quae dicuntur prima naturae, quando, ubi, quo modo tam bene se habere in hac uita possunt, ut non sub incertis casibus fluctuent? Quis enim dolor contrarius uoluptati, quae inquietudo contraria quieti in corpus cadere sapientis non potest? Membrorum certe amputatio uel debilitas hominis expugnat incolumitatem, deformitas pulchritudinem, inbecillitas sanitatem, uires lassitudo, mobilitatem torpor aut tarditas; et quid horum est, quod nequeat in carnem sapientis inruere? Status quoque corporis adque motus, cum decentes et congruentes sunt, inter naturae prima numerantur; sed quid si aliqua mala ualetudo membra tremore concutiat? quid si usque ad ponendas in terra manus dorsi spina curuetur et hominem quodam modo quadrupedem faciat? Nonne omnem statuendi corporis et mouendi speciem decusque peruertet? Quid ipsius animi primigenia quae appellantur bona, ubi duo prima ponunt propter conprehensionem perceptionemque ueritatis sensum et intellectum? Sed qualis quantusque remanet sensus, si, ut alia taceam, fiat homo surdus et caecus? Ratio uero et intellegentia quo recedet, ubi sopietur, si aliquo morbo efficiatur insanus? Phrenetici multa absurda cum dicunt uel faciunt, plerumque a bono suo proposito et moribus aliena, immo suo bono proposito moribusque contraria, siue illa cogitemus siue uideamus, si digne consideremus, lacrimas tenere uix possumus aut forte nec possumus. Quid dicam de his, qui daemonum patiuntur incursus? Ubi habent absconditam uel obrutam intellegentiam suam, quando secundum suam uoluntatem et anima eorum et corpore malignus utitur spiritus? Et quis confidit hoc,. malum in hac uita euenire non posse sapienti? Deinde perceptio ueritatis in hac carne qualis aut quanta est, quando. sicut legimus in ueraci libro sapientiae, corpus corruptibile adgrauat animam et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem? Inpetus porro uel adpetitus actionis, si hoc modo recte Latine appellatur ea, quam Graeci uocant , quia et ipsam primis naturae deputant bonis, nonne ipse est, quo geruntur etiam insanorum illi miserabiles motus et facta, quae horremus, quando peruertitur sensus ratioque sopitur?

19.4_2Sonra tabiatın ilk verdiği şeyler arasında olmayıp öğretimle sonradan onlara eklenen faziletin kendisi, insan iyilerinin zirvesini kendine mal ederken, burada kusurlarla aralıksız savaşmaktan başka ne yapar? Hem de dış kusurlarla değil iç kusurlarla, yabancı kusurlarla değil büsbütün kendimize ait kusurlarla. Özellikle Yunanca sōphrosynē, Latince itidal denen fazilet böyledir: Tensel şehvetleri dizginler ki zihni türlü rezilliklere sürüklemesinler. Çünkü havarinin dediği gibi "ten ruha karşı arzularken" bir kusur yok değildir; aynı havarinin dediği gibi "ruh tene karşı arzuladığında" bu kusura zıt fazilet vardır. "Çünkü" der, "bunlar birbirine karşıdır ki istediklerinizi yapmayasınız." En yüksek iyinin gayesiyle tamamlanmak istediğimizde, tenin ruha karşı arzulamamasından, ruhun karşı koyacağı bu kusurun bizde bulunmamasından başka ne yapmak isteriz? Bunu bu hayatta istesek de yapamadığımız için, en azından Tanrı'nın yardımıyla ruhu teslim edip ruha karşı arzulayan tene boyun eğmemeyi, kendi rızamızla günah işlemeye sürüklenmemeyi başarırız. Şu hâlde bu iç savaştayken, savaşı kazanarak ulaşmak istediğimiz saadeti elde ettiğimize inanmak bizden uzak olsun. Hiçbir şehvetle mücadelesi olmayacak kadar bilge kimdir?

Basiret denen fazilete gelince, bütün uyanıklığıyla iyileri kötülerden ayırmıyor mu ki birini isteyip ötekinden kaçınırken yanılgı sızmasın? Dolayısıyla o da bizim kötülükler içinde olduğumuzu ya da kötülüklerin bizde olduğunu göstermiyor mu? Çünkü günah işlemeye rıza göstermenin kötü, günah işleme şehvetine rıza göstermemenin iyi olduğunu o öğretir. Yine de basiretin rıza göstermememizi öğrettiği o kötüyü itidal gerçekleştirir ama ne basiret ne itidal bu hayattan kaldırır. Adalete gelince, görevi herkese kendi payını vermektir (böylece insanın içinde de doğru bir tabiat düzeni kurulur: Ruh Tanrı'ya, ten ruha, dolayısıyla ruh da ten de Tanrı'ya tabidir). Ama o da bu işi tamamlayıp sonunda dinlendiğini değil, hâlâ bu işle uğraştığını gösterir. Çünkü ruh kendi düşüncelerinde Tanrı'yı ne kadar az kavrarsa Tanrı'ya o kadar az tabidir; ten ruha karşı ne kadar çok arzularsa ruha o kadar az tabidir. Şu hâlde bu zayıflık, bu salgın, bu hastalık içimizdeyken nasıl kurtulmuş olduğumuzu söyleyebiliriz? Henüz kurtulmamışsak o nihai saadetle nasıl mesut olduğumuzu söylemeye cesaret edebiliriz? Cesaret adını taşıyan fazilet ise, ne kadar bilgelikle olursa olsun, sabırla katlanmaya zorlandığı insan kötülüklerinin en açık tanığıdır. Stoacı filozofların hangi yüzle bu kötülüklere kötü olmadığını söyleyebildiklerine şaşıyorum; oysa bilgenin katlanamayacağı ya da katlanmaması gereken kadar büyük olurlarsa bilgenin kendini öldürmeye ve bu hayattan göçmeye zorlandığını kabul ederler. Burada iyinin gayesine sahip olduklarını ve kendi kendilerinden mesut olduklarını sanan bu insanlardaki kibir uyuşukluğu o kadar büyüktür ki, bilgeleri, yani şaşılacak bir kuruntuyla tarif ettikleri o kişi kör olsa, duymaz olsa, uzuvları sakatlansa, acılarla işkence görse ve söylenebilecek ya da düşünülebilecek benzer bir kötülük başına gelip onu kendini öldürmeye zorlasa bile, bu kötülükler içindeki hayata mutlu demekten utanmaz. Ey sonunu bulmak için ölümün yardımını arayan mutlu hayat! Mutluysa onda kalınsın. Cesaretin iyisini yenen, aynı cesareti yalnız kendilerine boyun eğmeye değil, aynı hayata hem mutlu demeye hem ondan kaçılması gerektiğini söylemeye varacak kadar sayıklamaya zorlayan bu şeyler nasıl kötü olmaz? Mutlu olsaydı ondan kaçılması gerekmeyeceğini görmeyecek kadar kör kim var? Oysa zayıflığın açık sesiyle ondan kaçılması gerektiğini itiraf ediyorlar. Öyleyse kibirlerinin boynunu kırıp ona sefil demeleri için ne engel var? Lütfen söyleyin: O Cato kendini sabırla mı öldürdü, yoksa sabırsızlıkla mı? Çünkü Sezar'ın zaferine sabırsızlıkla katlanmasa bunu yapmazdı. Nerede cesaret? Elbette boyun eğdi, elbette yenildi, elbette mutlu hayatı bırakıp terk edip kaçacak kadar yenildi. Yoksa artık mutlu değil miydi? Öyleyse sefildi. Hayatı sefil ve kaçılacak hâle getiren şeyler öyleyse nasıl kötü değildi?

19.4_2

Porro ipsa uirtus, quae non est inter prima naturae, quoniam eis postea doctrina introducente superuenit, cum sibi bonorum culmen uindicet humanorum, quid hic agit nisi perpetua bella cum uitiis, nec exterioribus, sed interioribus, nec alienis, sed plane nostris et propriis, maxime illa, quae Graece , Latine temperantia nominatur, qua carnales frenantur libidines, ne in quaeque flagitia mentem * trahant? Neque enim nullum est uitium, cum, sicut dicit apostolus, caro concupiscit aduersus spiritum; cui uitio contraria uirtus est, cum, sicut idem dicit, spiritus. concupiscit aduersus carnem. Haec enim, inquit, inuicem aduersantur, ut non ea quae uultis faciatis. Quid autem facere uolumus, cum perfici uolumus fine summi boni, nisi ut caro aduersus spiritum non concupiscat, nec sit in nobis hoc uitium, contra quod spiritus concupiscat? Quod in hac uita, quamuis uelimus, quoniam facere non ualemus, id saltem in adiutorio Dei facimus, ne carni concupiscenti aduersus spiritum spiritu succumbente cedamus et ad perpetrandum peccatum nostra consensione pertrahamur. Absit ergo ut, quamdiu in hoc bello intestino sumus, iam nos beatitudinem, ad quam uincendo uolumus peruenire, adeptos esse credamus. Et quis est usque adeo sapiens, ut contra libidines nullum habeat omnino conflictum? Quid illa uirtus, quae prudentia dicitur, nonne tota uigilantia sua bona discernit a malis, ut in illis adpetendis istisque uitandis nullus error obrepat, ac per hoc et ipsa nos in malis uel mala in nobis esse testatur? Ipsa enim docet malum esse ad peccandum consentire bonumque esse ad peccandum non consentire libidini. Illud tamen malum, cui nos non consentire docet prudentia, facit temperantia, nec prudentia nec temperantia tollit huic uitae. Quid iustitia, cuius munus est sua cuique tribuere (unde fit in ipso homine quidam iustus ordo naturae, ut anima subdatur Deo et animae caro, ac per hoc Deo et anima et caro), nonne demonstrat in eo se adhuc opere laborare potius quam in huius operis iam fine requiescere? Tanto minus quippe anima subditur Deo, quanto minus Deum in ipsis suis cogitationibus concipit; et tanto minus animae subditur caro, quanto magis aduersus spiritum concupiscit. Quamdiu ergo nobis inest haec infirmitas, haec pestis, hic languor, quo modo nos iam saluos, et si nondum saluos, quo modo iam beatos illa finali beatitudine dicere audebimus? Iam uero illa uirtus, cuius nomen est fortitudo, in quantacumque sapientia euidentissima testis est humanorum malorum, quae conpellitur patientia tolerare. Quae mala Stoici philosophi miror qua fronte mala non esse contendant, quibus fatentur, si tanta fuerint, ut ea sapiens uel non possit uel non debeat sustinere, cogi eum mortem sibimet inferre adque ex hac uita emigrare. Tantus autem superbiae stupor est in his hominibus hic se habere finem boni et a se ipsis fieri beatos putantibus, ut sapiens eorum, hoc est, qualem mirabili uanitate describunt, etiamsi excaecetur obsurdescat , membris debilitetur doloribus crucietur et, si quid aliud talium malorum dici aut cogitari potest, incidat in eum, quo sibi mortem cogatur inferre, hanc in his malis uitam constitutam eum non pudeat beatam uocare.s o uitam beatam, quae ut finiatur mortis quaerit auxilium! Si beata est, maneatur in ea. Quo modo ista non sunt mala, quae uincunt fortitudinis bonum eandemque fortitudinem non solum sibi cedere, uerum etiam delirare conpellunt, ut eandem uitam et dicat beatam et persuadeat esse fugiendam? Quis usque adeo caecus est, ut non uideat, quod, si beata esset, fugienda non esset? Sed aperta infirmitatis uoce fugiendam fatentur. Quid igitur causae est, quur non etiam miseram fracta superbiae ceruice fateantur? Utrum, obsecro, Cato ille patientia an potius inpatientia se peremit? Non enim hoc fecisset, nisi uictoriam Caesaris inpatienter tulisset. Ubi est fortitudo? Nempe cessit, nempe succubuit, nempe usque adeo superata est, ut uitam beatam derelinqueret desereret fugeret. An non erat iam beata? Misera ergo erat. Quo modo igitur mala non erant, quae uitam miseram fugiendamque faciebant?

19.4_3Bunların kötü olduğunu kabul edenler ise, Peripatetikler ve Varro'nun mezhebini savunduğu Eski Akademiciler gibi, daha kabul edilebilir konuşurlar; ama onların yanılgısı da şaşılacak şeydir: Bu kötülükler içinde, bunlar çeken kişinin kendini öldürerek kaçmasını gerektirecek kadar ağır olsalar bile, hayatın mutlu olduğunu ileri sürerler. "İşkenceler ve bedenin acıları kötüdür" der Varro, "ne kadar büyük olursa o kadar kötüdür. Onlardan kurtulmak için bu hayattan kaçmak gerekir." Hangi hayattan, lütfen? "Bu kadar kötülükle ağırlaşan bu hayattan" der. Şu hâlde kendisinden kaçılması gerektiğini söylediğin bu kötülükler içinde gerçekten mutlu mudur? Yoksa onu, bu kötülüklerden ölümle ayrılman mümkün olduğu için mi mutlu sayıyorsun? Peki, ilahî bir yargıyla bunların içinde tutulsaydın, ölmene izin verilmeseydi, bunlardan hiç kurtulamasaydın? Elbette o zaman en azından böyle bir hayata sefil derdin. Demek ki çabuk terk edildiği için sefil olmaktan çıkmaz. Çünkü sürekli olsaydı senin kendin de sefil olduğuna hükmederdin. Kısa olduğu için de hiçbir sefalet sayılmamalı ya da, daha da saçması, kısa bir sefalet olduğu için saadet diye adlandırılmamalıdır. İnsanı, onlara göre bilge insanı bile, kendi insan oluşunu kendisinden almaya zorlayan bu kötülüklerde büyük bir güç vardır. Çünkü tabiatın bir bakıma ilk ve en büyük sesinin, insanın kendini benimsemesi ve bu yüzden ölümden tabiatça kaçması olduğunu söylerler ve doğru söylerler; insan kendinin o kadar dostudur ki canlı olmayı ve bu beden ile ruh birleşiminde yaşamayı şiddetle ister. Ölümden her yolla, bütün güç ve çabalarla kaçınmayı sağlayan bu tabiat hissini yenen kötülüklerde büyük bir güç vardır; hem de öyle yenilir ki kaçınılan ölüm istenir, arzulanır ve başka yerden gelmezse insan kendi kendine onu getirir. Cesareti katil yapan kötülüklerde büyük bir güç vardır; gerçi bunlara öyle yenilen şeye hâlâ cesaret denirse: Fazilet olarak yönetip korumayı üstlendiği insanı sabırla koruyamamakla kalmaz, üstelik öldürmeye de zorlanır. Bilge ölüme de sabırla katlanmalıdır, ama başka yerden gelen ölüme. Bunlara göre bilge kendini öldürmeye zorlanıyorsa, onu buna zorlayan şeylerin yalnız kötü değil, dayanılmaz kötülükler olduğunu kabul etmeleri gerekir. Şu hâlde bu kadar büyük ve ağır kötülüklerin yükü altında ezilen ya da rastlantısına maruz kalan hayata hiçbir şekilde mutlu denmezdi; yeter ki bunu söyleyen insanlar, artan kötülüklere yenilip kendilerini öldürürken bahtsızlığa teslim oldukları gibi, mutlu hayatı ararken de sağlam gerekçelere yenilip hakikate teslim olmaya tenezzül etsinler ve bu ölümlülük içinde en yüksek iyinin gayesiyle sevinmeleri gerektiğini sanmasınlar. Çünkü burada insanda bulunan en iyi ve en faydalı şeyler olan faziletler de tehlikelere, emeklere ve acılara karşı ne kadar büyük yardım ise, sefaletlere de o kadar güvenilir tanıktır. Çünkü gerçek faziletler ancak gerçek saygı sahibi kimselerde olabilir. Bunlar, bulundukları insanların hiçbir sefalet çekmemesini sağlayabileceklerini iddia etmezler (çünkü gerçek faziletler bunu iddia edecek kadar yalancı değildir); ama bu çağın onca büyük kötülüğüyle sefil olmaya zorlanan insan hayatının, gelecek çağın ümidiyle hem kurtulmuş hem mesut olmasını sağlarlar. Çünkü henüz kurtulmamış olan nasıl mesut olabilir? Bu yüzden havari Pavlus basiretsiz, sabırsız, itidalsiz ve adaletsiz insanlar için değil, gerçek saygıya göre yaşayan, dolayısıyla sahip oldukları faziletler gerçek olan insanlar için şöyle der: "Çünkü ümitle kurtulduk. Görülen ümit, ümit değildir. Kişi gördüğünü neden ümit etsin? Görmediğimizi ümit ediyorsak, sabırla bekleriz." Şu hâlde ümitle kurtulduğumuz gibi ümitle mesut olduk; kurtuluşa olduğu gibi saadete de şimdiden sahip değiliz, onu gelecekte, hem de sabırla bekliyoruz. Çünkü kötülükler içindeyiz; sevinç veren her şeyin sözle anlatılamayacak şekilde bulunacağı, artık katlanacak hiçbir şeyin kalmayacağı o iyilere gelene kadar bunlara sabırla katlanmamız gerekir. Gelecek çağdaki bu kurtuluş, aynı zamanda nihai saadet olacaktır. Bu filozoflar onu görmeyip inanmak istemedikleri için, burada kendilerine çok sahte bir saadet kurmaya çalışıyorlar; kurdukları fazilet ne kadar kibirliyse o kadar yalancıdır.

19.4_3

etiam ipsi, qui mala ista esse confessi sunt, sicut Peripatetici, sicut ueteres Academici, quorum sectam defendit, tolerabilius quidem loquuntur, sed eorum quoque mirus est error, quod in his malis, etsi tam grauia sint, ut morte fugienda sint ab ipso sibimet inlata, qui haec patitur, uitam beatam tamen esse contendunt. 'Mala sunt, inquit, tormenta adque cruciatus corporis, et tanto sunt peiora, quanto potuerint esse maiora; quibus ut careas, ex hac uita fugiendum est.' Qua uita, obsecro? (Hac, inquit, quae tantis adgrauatur malis.' Certe ergo beata est in eisdem ipsis malis, propter quae dicis esse fugiendam? An ideo beatam dicis, quia licet tibi ab his malis morte discedere? Quid si ergo in eis aliquo diuino iudicio tenereris nec permittereris mori nec umquam sine illis esse sinereris? Nempe tunc saltem miseram talem diceres uitam. Non igitur propterea misera non est, quia cito relinquitur. Quando quidem si sempiterna sit, etiam abs te ipso misera iudicatur; non itaque propterea, quoniam breuis est, nulla miseria debet uideri aut, quod est absurdius, quia breuis miseria est, ideo etiam beatitudo appellari. Magna uis est in eis malis, quae cogunt hominem secundum ipsos etiam sapientem sibimet auferre quod homo est; cum dicant et uerum dicant, hanc esse naturae primam quodam modo et maximam uocem, ut homo concilietur sibi et propterea mortem naturaliter fugiat, ita sibi amicus, ut esse se animal et in hac coniunctione corporis adque animae uiuere uelit uehementer adque adpetat. Magna uis est in eis malis, quibus iste naturae uincitur sensus, quo mors omni modo omnibus uiribus conatibusque uitatur, et ita uincitur, ut, quae uitabatur optetur adpetatur et, si non potuerit aliunde contingere, ab homine ipso sibimet inferatur. Magna uis est in eis malis, quae fortitudinem faciunt homicidam; si tamen adhuc dicenda est fortitudo, quae ita his malis uincitur, ut hominem, quem sicut uirtus regendum tuendumque suscepit, non modo non possit per patientiam custodire, sed ipsa insuper cogatur occidere. Debet quidem etiam mortem sapiens ferre patienter, sed quae accidit aliunde. Secundum istos autem si eam sibi ipse inferre conpellitur, profecto fatendum est eis non solum mala, sed intolerabilia etiam mala esse. quae hoc eum perpetrare conpellunt. Vita igitur, quae istorum tam magnorum tamque grauium malorum aut premitur oneribus aut subiacet casibus, nullo modo beata diceretur, si homines, qui hoc dicunt, sicut uicti malis ingrauescentibus, cum sibi ingerunt mortem, cedunt infelicitati, ita uicti certis rationibus, cum quaerunt beatam uitam, dignarentur cedere ueritati et non sibi putarent in ista mortalitate fine summi boni esse gaudendum, ubi uirtutes ipsae, quibus hic certe nihil melius adque utilius in homine reperitur, quanto maiora sunt adiutoria contra uim periculorum laborum dolorum, tanto fideliora testimonia miseriarum. Si enim uerae uirtutes sunt, quae nisi in eis, quibus uera inest pietas, esse non possunt: non se profitentur hoc posse, ut nullas miserias patiantur homines, in quibus sunt (neque enim mendaces sunt uerae uirtutes, ut hoc profiteantur), sed ut uita humana, quae tot et tantis huius saeculi malis esse cogitur misera, spe futuri saeculi sit beata, sicut et salua. Quo modo enim beata est, quae nondum salua est? Unde et apostolus Paulus non de hominibus inprudentibus inpatientibus, intemperantibus et iniquis, sed de his, qui secundum ueram pietatem uiuerent et ideo uirtutes, quas haberent, ueras haberent, ait: Spe enim salui facti sumus. Spes autem quae uidetur, non est spes. Quod enim uidet quis, quid et sperat? Si autem quod non uidemus speramus, per patientiam expectamus. Sicut ergo spe salui, ita spe beati facti sumus, et sicut salutem, ita beatitudinem non iam tenemus praesentem, sed exspectamus futuram, et hoc per patientiam; quia in malis sumus, quae patienter tolerare debemus, donec ad illa ueniamus bona, ubi omnia erunt, quibus ineffabiliter delectemur, nihil erit autem, quod iam tolerare debeamus. Talis salus, quae in futuro erit saeculo, ipsa erit etiam finalis beatitudo. Quam beatitudinem isti philosophi, quoniam non uidentes nolunt credere, hic sibi conantur falsissimam fabricare, quanto superbiore, tanto mendaciore uirtute.

19.55. En çok istenmesi gereken, ama çoğu zaman pek çok rahatsızlıkla altüst olan toplum hayatı

Bilgenin hayatının toplumsal olmasını istemelerini biz çok daha fazla onaylarız. Çünkü bu eserin artık on dokuzuncu kitabını elimizde çevirdiğimiz bu Tanrı Devleti, azizlerin hayatı toplumsal olmasaydı nasıl başlayabilir, ilerleyebilir, kendine yaraşan sonlara nasıl ulaşabilirdi? Ama bu ölümlülüğün sıkıntısı içinde insan topluluğunun ne kadar çok ve büyük kötülükle dolu olduğunu kim sayabilir? Kim hesaplamaya yetebilir? Kendi komedi yazarlarında bir adamın bütün insanların his ve rızasıyla şöyle dediğini dinlesinler:

Evlendim; orada ne sefalet gördüm! Çocuklar doğdu, Başka bir kaygı.

Aynı Terentius'un aşkta andığı kusurlara ne demeli: "haksızlıklar, şüpheler, düşmanlıklar, savaş, sonra yine barış"? İnsan işlerini her yerde doldurmamışlar mıdır? Dostların ahlâken güzel aşklarında bile çoğu zaman görülmezler mi? İnsan işleri bunlarla her yerde dolu değil midir? Haksızlıkları, şüpheleri, düşmanlıkları, savaşı kesin kötülükler olarak hissederiz; barışı ise belirsiz bir iyilik olarak, çünkü onu sürdürmek istediğimiz kişilerin yüreklerini bilmeyiz, bugün bilebilsek bile yarın nasıl olacaklarını şüphesiz bilemezdik. Aynı evde yaşayanlardan birbirine daha dost olan ya da olması gereken kim vardır? Yine de kim bundan emindir? Çünkü onların gizli tuzaklarından sık sık büyük kötülükler çıkmıştır; çok kurnazca taklit edildiği hâlde gerçek sanılan barış ne kadar tatlı idiyse, kötülükler de o kadar acı olmuştur. Bu yüzden Tullius'un şu sözü herkesin yüreğine dokunur ve onu inletir: "Hiçbir tuzak, vazife taklidinde ya da bir yakınlık adında gizlenen tuzaklardan daha gizli değildir. Çünkü açıkça düşman olandan kolayca sakınarak kurtulabilirsin; ama bu gizli, içeriden, ev içi kötülük önceden görüp anlamana fırsat vermeden ortaya çıkmakla kalmaz, seni ezer." Bu yüzden ilahî söz de, "İnsanın düşmanları kendi ev halkıdır", yüreğin büyük acısıyla duyulur. Çünkü kişi dostluk taklidinin kendisine karşı kurduğu şeylere soğukkanlılıkla katlanacak kadar güçlü ya da önceden görerek sakınacak kadar uyanık olsa bile, kendisi iyiyse, o sadakatsiz insanların kötülüğünden, onların çok kötü olduğunu görünce ağır bir acı duyması kaçınılmazdır; ister hep kötü olup kendilerini iyi göstermiş olsunlar, ister iyilikten bu kötülüğe dönmüş olsunlar. Şu hâlde bu kötülükler arasında insan soyunun ortak sığınağı olan ev güvenli değilse, şehre ne demeli? Şehir ne kadar büyükse meydanı hukuk ve ceza davalarıyla o kadar doludur; üstelik yalnız kargaşalı değil, çoğu zaman kanlı ayaklanmalar ve iç savaşlar dinse bile. Şehirler bunların sonuçlarından bazen kurtulur, tehlikelerinden asla.

19.5

CAPUT V. De sociali uita, quae, cum maxime expetenda sit, multis offensionibus saepe subuertitur. Quod autem uitam uolunt esse sapientis, nos multo amplius . Nam unde ista Dei ciuitas, de qua huius operis ecce iam undeuicensimum librum uersamus in manibus, uel inchoaretur exortu uel progrederetur excursu uel adprehenderet debitos fines, si non esset socialis uita sanctorum? Sed in huius mortalitatis aerumna quot et quantis abundet malis humana societas, quis enumerare ualeat? quis aestimare sufficiat? Audiant aput comicos suos hominem cum sensu adque consensu omnium hominum dicere: Duxi uxorem; quam ibi miseriam uidi! Nati filii . Alia cura . Quid itidem illa, quae in amore uitia commemorat idem Terentius, <iniuriae suspiciones, inimicitiae bellum, pax rursum': nonne res humanas ubique inpleuerunt? nonne et in amicorum honestis amoribus plerumque contingunt? nonne his usquequaque plenae sunt res humanae, ubi iniurias suspiciones, inimicitias bellum mala certa sentimus; pacem uero incertum bonum, quoniam corda , cum quibus eam tenere uolumus, ignoramus, et si hodie nosse possemus qualia cras futura essent utique nesciremus. Qui porro inter se amiciores solent esse uel debent, quam qui una etiam continentur domo? Et tamen quis inde securus est, cum tanta saepe mala ex eorum occultis insidiis exstiterint, tanto , quanto pax dulcior fuit, quae uera putata est, cum astutissime fingeretur? Propter quod omnium pectora sic adtingit, ut cogat in gemitum, quod ait Tullius: 'Nullae sunt occultiores insidiae quam hae, quae latent in simulatione officii aut in aliquo necessitudinis nomine. Nam eum, qui palam est aduersarius, facile cauendo uitare possis; hoc uero occultum intestinum ac domesticum malum non solum exsistit, uerum etiam obprimit, antequam prospicere adque explorare potueris.' Propter quod etiam diuina uox illa: Et inimici hominis domestici eius cum magno dolore cordis auditur, quia, etsi quisque tam fortis sit, ut aequo animo perferat, uel tam uigilans, ut prouido consilio caueat, quae aduersus eum molitur amicitia simulata, eorum tamen hominum perfidorum malo, cum eos esse pessimos experitur, si ipse bonus est, grauiter excrucietur necesse est, siue semper mali fuerint et se bonos finxerint, siue in istam malitiam ex bonitate mutati sint. Si ergo domus, commune perfugium in his malis humani generis, tuta non est, quid ciuitas, quae quanto maior est, tanto forum eius litibus et ciuilibus et criminalibus plenius, etiamsi quiescant non. solum turbulentae, uerum saepius et cruentae seditiones ac bella ciuilia, a quorum euentis sunt aliquando liberae ciuitates, a periculis numquam?

19.66. Hakikat gizli kaldığında insan yargılarının yanılgısı

İnsanların insanlar hakkında verdiği, şehirlerde ne kadar barış olursa olsun eksik olamayan yargılar nasıl şeylerdir, ne kadar sefil, ne kadar acınacak şeylerdir? Çünkü yargılayanlar, yargıladıkları kişilerin vicdanlarını göremezler. Bu yüzden çoğu zaman başkasının davasıyla ilgili hakikati, masum tanıklara işkence ederek aramak zorunda kalırlar. Ya kişi kendi davasında işkence görürse? Suçlu olup olmadığı araştırılırken işkence görür ve masum kişi belirsiz bir suç için çok kesin cezalar çeker; o suçu işlediği ortaya çıktığı için değil, işlemediği bilinmediği için. Böylece yargıcın bilgisizliği çoğu zaman masumun felaketi olur. Daha da dayanılmazı, ağıt yakılmaya, mümkünse gözyaşı pınarlarıyla sulanmaya daha layık olanı şudur: Yargıç bilmeden masum birini öldürmemek için sanığa işkence eder; ama bilgisizliğin sefaleti yüzünden, masum olanı öldürmemek için işkence ettiği kişiyi hem işkence görmüş hem masum olarak öldürür. Çünkü sanık, bu kişilerin bilgeliğine göre, bu işkencelere daha uzun süre katlanmaktansa bu hayattan kaçmayı seçerse, işlemediğini işlediğini söyler. O mahkûm edilip öldürülünce, yargıç öldürdüğü kişinin suçlu mu masum mu olduğunu hâlâ bilmez; masum birini bilmeden öldürmemek için ona işkence etmişti. Böylece masum olanı bilmek için işkence etmiş, bilmeden öldürmüştür. Toplum hayatının bu karanlığında o bilge yargıç oturacak mı, yoksa oturmaya cesaret edemeyecek mi? Elbette oturacaktır. Çünkü onu, terk etmeyi günah saydığı insan topluluğu bağlar ve bu vazifeye sürükler. Günah saymadığı şu şeylerdir: Masum tanıklara başkalarının davalarında işkence edilmesi; suçlananların çoğu zaman acının şiddetine yenilip kendileri hakkında yalan itirafta bulunmaları ve masum olarak işkence gördükten sonra masum olarak cezalandırılmaları; ölümle cezalandırılmasalar bile çoğu zaman işkence sırasında ya da işkence yüzünden ölmeleri; suçlayanların da bazen, belki suçlar cezasız kalmasın diye insan topluluğuna yararlı olmak isterken, tanıklar yalan söylediği ve sanık işkenceye karşı direnip itiraf etmediği için suçlamalarını ispat edemeyip, doğru suçlama yapmış olsalar bile, bilmeyen yargıç tarafından mahkûm edilmeleri. Bu kadar çok ve büyük kötülüğü günah saymaz; çünkü bilge yargıç bunları zarar verme iradesiyle değil, bilmeme zorunluluğuyla ve insan topluluğu zorladığı için yargılama zorunluluğuyla yapar. İşte bizim söylediğimiz, bilgenin kötülüğü olmasa da insanın kesin sefaletidir. Yoksa bilmeme ve yargılama zorunluluğuyla masumlara işkence edip masumları cezalandırırken, suçlu olmamak ona yetmez de üstelik mesut da mı olacaktır? Bu zorunluluktaki sefaleti kabul edip onu kendinde nefret edilir bulması ve aklı dindarca işliyorsa Tanrı'ya "Zorunluluklarımdan kurtar beni!" diye yakarması ne kadar daha düşünceli, ne kadar daha insana yaraşır!

19.6

CAPUT VI. De errore humanorum iudiciorum, cum ueritas latet. Quid ipsa iudicia hominum de hominibus, quae ciuitatibus in quantalibet pace manentibus deesse non possunt, qualia putamus esse, quam misera, quam dolenda? Quando quidem hi iudicant, qui conscientias eorum, de quibus iudicant, cernere nequeunt. Unde saepe coguntur tormentis innocentium testium ad alienam causam pertinentem quaerere ueritatem. Quid cum in sua causa quisque torquetur et, cum quaeritur utrum sit nocens, cruciatur et innocens luit pro incerto scelere certissimas poenas, non quia illud commisisse detegitur, sed quia non commisisse nescitur? Ac per hoc ignorantia iudicis plerumque est calamitas innocentis. Et quod est intolerabilius magisque plangendum rigandumque, si fieri possit, fontibus Iaci-imarum, cum propterea iudex torqueat accusatum, ne occidat nesciens innocentem, fit per ignorantiae miseriam, ut et tortum et innocentem occidat, quem ne innocentem occideret torserat. Si enim secundum istorum sapientiam delegerit ex hac uita fugere quam diutius illa sustinere tormenta: quod non commisit, commisisse se dicit. Quo damnato et occiso, utrum nocentem an innocentem iudex occiderit, adhuc nescit, quem ne innocentem nesciens occideret torsit; ac per hoc innocentem et ut sciret torsit, et dum nesciret occidit. In his tenebris uitae socialis sedebit iudex ille sapiens an non audebit? Sedebit plane. Constringit enim eum et ad hoc officium pertrahit humana societas, quam deserere nefas ducit. Hoc enim nefas esse non ducit, quod testes innocentes in causis torquentur alienis; quod hi, qui arguuntur, ui doloris plerumque superati et de se falsa confessi etiam puniuntur innocentes, cum iam torti fuerint innocentes; quod, etsi non morte puniantur, in ipsis uel ex ipsis tormentis plerumque moriuntur; quod aliquando et ipsi, qui arguunt, humanae societati fortasse, ne crimina inpunita sint, prodesse cupientes et mentientibus testibus reoque ipso contra tormenta durante inmaniter nec fatente probare quod obiciunt non ualentes, quamuis uera obiecerint, a iudice nesciente damnantur. Haec tot et tanta mala non deputat esse peccata; non enim haec facit sapiens iudex nocendi uoluntate, sed necessitate nesciendi, et tamen, quia cogit humana societas, necessitate etiam iudicandi. Haec est ergo quam dicimus miseria certe hominis, etsi non malitia sapientis. An uero necessitate nesciendi adque iudicandi torquet insontes, punit insontes, et parum est illi, quod non est reus, si non sit insuper et beatus? Quanto consideratius et homine dignius agnoscit in ista necessitate miseriam eamque odit in se et, si pie sapit, clamat ad Deum: De necessitatibus meis erue me!

19.77. İnsan topluluğunu ayıran dil farklılığı ve adil denen savaşların bile sefaleti

Şehirden sonra dünya gelir; insan topluluğunun üçüncü basamağı olarak bunu koyarlar: evden başlayıp oradan şehre, sonra dünyaya varırlar. Dünya da tıpkı suların birikimi gibi ne kadar büyükse tehlikelerle o kadar doludur. Burada önce dillerin farklılığı insanı insana yabancılaştırır. Çünkü birbirlerinin dilini bilmeyen iki kişi karşılaşsa ve bir zorunlulukla geçip gidemeyip bir arada kalmak zorunda olsalar, ikisi de insan olduğu hâlde, onlar birbirleriyle kaynaşmaktansa farklı türlerden dilsiz hayvanlar daha kolay kaynaşır. Çünkü yalnız dil farklılığı yüzünden düşündüklerini birbirine iletemedikleri zaman, tabiatın bu kadar büyük benzerliği insanları kaynaştırmaya yaramaz; öyle ki insan köpeğiyle birlikte olmayı yabancı bir insanla birlikte olmaktan daha çok ister. Ama denecek ki hükmeden şehir, boyun eğdirdiği milletlere yalnız boyunduruğunu değil, toplum barışı yoluyla dilini de kabul ettirmeye çalıştı ve böylece çevirmen eksik olmadı, hatta bolca bulundu. Doğru; ama bu ne kadar çok ve büyük savaşla, ne büyük insan kırımıyla, ne kadar insan kanı dökülerek elde edildi? Bunlar bitince de aynı kötülüklerin sefaleti son bulmadı. Çünkü her zaman savaşılmış ve savaşılan dış milletler düşman olarak eksik olmamış ve olmamaktadır; üstelik hükümranlığın genişliği de daha kötü türden savaşlar, yani müttefik savaşlarını ve iç savaşları doğurmuştur. İnsan soyu bunlarla, ister bir gün dinsinler diye savaşılsın, ister yeniden alevlenecekler diye korkulsun, daha acınacak şekilde sarsılır. Bu kötülüklerin türlü felaketlerini, sert ve korkunç zorunluluklarını layıkıyla anlatmak istesem, gerçi konunun gerektirdiği kadar anlatamam, bu uzun tartışmanın ölçüsü ne olur? Ama diyorlar ki bilge adil savaşlar yapacaktır. Sanki kendisinin insan olduğunu hatırlıyorsa, adil savaşların zorunluluğunun ortaya çıkmasına çok daha fazla üzülmeyecekmiş gibi! Çünkü adil olmasalar onlara girişmemesi gerekirdi; dolayısıyla bilge için hiçbir savaş olmazdı. Bilgeyi adil savaşlara iten, karşı tarafın adaletsizliğidir. Ondan hiçbir savaş zorunluluğu doğmasa bile bu adaletsizlik, insanlara ait olduğu için, bir insan tarafından acıyla karşılanmalıdır. Şu hâlde bu kadar büyük, korkunç ve vahşi kötülükleri acıyla düşünen herkes bunun sefalet olduğunu kabul etsin. Bunlara ruhu acımadan katlanan ya da bunları acımadan düşünen kişi ise, insanlık hissini de yitirdiği için kendini mesut sanır; bu ise çok daha sefil bir hâldir.

19.7

CAPUT VII. De diuersitate linguarum, qua societas hominum dirimatur, et de miseria bellorum, etiam quae iusta dicuntur. Post ciuitatem uel urbem sequitur orbis terrae, in quo tertium gradum ponunt societatis humanae, incipientes a domo adque inde ad urbem, deinde ad orbem progrediendo uenientes; qui utique, sicut aquarum congeries, quanto maior est, tanto periculis plenior. In quo primum linguarum diuersitas hominem alienat ab homine. Nam si duo sibimet inuicem fiant obuiam neque praeterire, sed simul esse aliqua necessitate cogantur, quorum neuter linguam nouit alterius: facilius sibi muta animalia, etiam diuersi generis, quam illi, cum sint homines ambo, sociantur. Quando enim quae sentiunt inter se communicare non possunt propter solam diuersitatem linguae, nihil prodest ad consociandos homines tanta similitudo naturae; ita ut libentius homo sit cum cane suo quam cum homine alieno. At enim opera data est, ut imperiosa ciuitas non solum iugum, uerum etiam linguam suam domitis gentibus per pacem societatis inponeret, per quam non deesset, immo et abundaret etiam interpretum copia. est; sed hoc quam multis et quam grandibus bellis, quanta strage hominum, quanta effusione humani sanguinis conparatum est? Quibus transactis, non est tamen eorundem malorum finita miseria. Quamuis enim non defuerint neque desint hostes exterae nationes, contra quas semper bella gesta sunt et geruntur: tamen etiam ipsa imperii latitudo peperit peioris generis bella, socialia scilicet et ciuilia, quibus miserabilius quatitur humanum genus, siue cum belligeratur, ut aliquando conquiescant, siue cum timetur, ne rursus exsurgant. Quorum malorum multas et multiplices clades, duras et diras necessitates si ut dignum est eloqui uelim, quamquam nequaquam sicut res postulat possim: quis erit prolixae disputationis modus? Sed sapiens, inquiunt, iusta bella gesturus est. Quasi non, si se hominem meminit, multo magis dolebit iustorum necessitatem sibi extitisse bellorum, quia nisi iusta essent, ei gerenda non essent, ac per hoc sapienti nulla bella essent. Iniquitas enim partis aduersae iusta bella ingerit gerenda sapienti; quae iniquitas utique homini est dolenda, quia hominum est, etsi nulla ex ea bellandi necessitas nasceretur. Haec itaque mala tam magna, tam horrenda, tam saeua quisquis cum dolore considerat, miseriam fateatur; quisquis autem uel patitur ea sine animi dolore uel cogitat, multo utique miserius ideo se putat beatum, quia et humanum perdidit sensum.

19.88. Bu hayattaki tehlikelerden korkmak zorunda olduğumuz sürece iyilerin dostluğunun güvende olamaması

Bu hayatın sefil şartlarında sık sık görüldüğü gibi, düşman olanın dost, dost olanın düşman sanılmasına yol açan deliliğe benzer bir bilgisizlik olmasa bile, yanılgılar ve sıkıntılarla dolu bu insan topluluğunda bizi gerçek ve iyi dostların sahte olmayan sadakatinden ve karşılıklı sevgisinden başka ne teselli eder? Oysa onlar ne kadar çok ve ne kadar çok yerdeyse, bu çağın yığın yığın kötülüğünden başlarına bir şey gelir diye o kadar geniş bir alanda korkarız. Çünkü yalnız açlıktan, savaşlardan, hastalıklardan, esirlikten ezilmelerinden, o kölelik içinde düşünmeye bile yetmediğimiz şeyleri çekmelerinden kaygılanmayız; çok daha acı bir korku olarak, sadakatsizliğe, kötülüğe ve alçaklığa dönmelerinden de korkarız. Bunlar olduğunda (dostlar ne kadar çoksa elbette o kadar çok olur) ve bize ulaştığında, yüreğimizin nasıl kırbaçlarla yandığını bunu hisseden kişiden başka kim anlayabilir? Onların öldüğünü duymayı yeğleriz; gerçi bunu da acı duymadan duyamayız. Çünkü hayatları bize dostluğun avuntusuyla sevinç veriyorduysa, ölümleri bize nasıl keder vermez? Bu kederi yasaklayan, yapabilirse dost sohbetlerini yasaklasın, dostane duyguyu men etsin ya da kessin, ruhun sert bir uyuşukluğuyla bütün insan bağlarını koparsın ya da bunların ruhu hiçbir tatlılıkla doldurmayacak şekilde kullanılmasını emretsin. Bu hiçbir şekilde olamazsa, hayatı bize tatlı gelen kimsenin ölümü bize nasıl acı gelmez? Çünkü insanlıktan çıkmamış bir yüreğin matemi, bir yara ya da bir çıban gibidir; onu iyileştirmek için dostça teselliler kullanılır. Ruh ne kadar iyiyse bu yara o kadar çabuk ve kolay iyileşir diye iyileştirilecek bir şey yok değildir. Şu hâlde ölümlülerin hayatı, en sevilenlerin, özellikle vazifeleri insan topluluğu için gerekli olanların ölümüyle bazen daha hafif, bazen daha sert bir şekilde ezildiği hâlde, sevdiklerimizin imandan ya da iyi ahlâktan düşmesini, yani ruhun kendisinde ölmesini görüp duymaktansa ölmelerini duymayı ya da görmeyi yeğleriz. Yeryüzü kötülüklerin bu büyük malzemesiyle doludur; bu yüzden "İnsanın yeryüzündeki hayatı denenme değil midir?" diye yazılmıştır ve bu yüzden Rabbin kendisi "Tökezleme taşları yüzünden yazıklar olsun dünyaya" ve yine "Kötülük çoğaldığı için çoğunun sevgisi soğuyacak" der. Bu yüzden iyi dostlarımızın ölümüne sevinebiliriz; ölümleri bizi üzse de, bu hayatta iyi insanların bile ezildiği ya da bozulduğu ya da her ikisinin tehlikesi altında kaldığı kötülüklerden kurtuldukları için bizi daha kesin şekilde teselli eder.

19.8

CAPUT VIII. Quod amicitia bonorum secura esse non possit, dum a periculis, quae in hac uita sunt, trepidari necesse est. Si autem non contingat quaedam ignorantia similis dementiae, quae tamen in huius uitae misera condicione saepe contingit, ut credatur uel amicus esse, qui inimicus est, uel inimicus, qui amicus est: quid nos consolatur in hac humana societate erroribus aerumnisque plenissima nisi fides non ficta et mutua dilectio uerorum et bonorum amicorum? Quos quanto plures et in locis pluribus habemus, tanto longius latiusque metuimus, ne quid eis contingat mali de tantis malorum aggeribus huius saeculi. Non enim tantummodo solliciti sumus, ne fame, ne bellis, ne morbis, ne captiuitatibus adfligantur, ne in eadem seruitute talia patiantur, qualia nec cogitare sufficimus; uerum etiam, ubi timor est multo amarior, ne in perfidiam malitiam nequitiamque mutentur. Et quando ista contingunt (tanto utique plura, quanto illi sunt plures) et in nostram notitiam perferuntur, quibus cor nostrum flagris uratur, quis potest, nisi qui talia sentit, aduertere? Mortuos quippe audire mallemus, quamuis et hoc sine dolore non possimus audire. Quorum enim nos uita propter amicitiae solacia delectabat, unde fieri potest, ut eorum mors nullam nobis ingerat maestitudinem? Quam qui prohibet, prohibeat, si potest, amica conloquia, interdicat amicalem uel intercidat adfectum, humanarum omnium necessitudinum uincula mentis inmiti stupore disrumpat aut sic eis utendum censeat, ut nulla ex eis animum dulcedo perfundat. Quod si fieri nullo modo potest, etiam hoc quo pacto futurum est, ut eius nobis amara mors non sit, cuius dulcis est uita? Hinc enim est et luctus quoddam non inhumani cordis quasi uulnus aut ulcus, cui sanando adhibentur officiosae consolationes. Non enim propterea non est quod sanetur, quoniam quanto est animus melior, tanto in eo citius faciliusque sanatur. Cum igitur etiam de carissimorum mortibus, maxime quorum sunt humanae societati officia necessaria, nunc mitius, nunc asperius adfligatur uita mortalium: mortuos tamen eos, quos diligimus, quam uel a fide uel a bonis moribus lapsos, hoc est in ipsa anima mortuos, audire seu uidere mallemus. Qua ingenti materia malorum plena est terra, propter quod scriptum est: Numquid non tentatio est uita humana super terram? et propter quod ipse Dominus ait: Vae mundo ab scandalis, et iterum: Quoniam abundauit, inquit, iniquitas, refrigescet caritas multorum. Ex quo fit, ut bonis amicis mortuis gratulemur et, cum mors eorum nos contristet, ipsa nos certius consoletur, quoniam caruerunt malis, quibus in hac uita etiam boni homines uel conteruntur uel deprauantur uel in utroque periclitantur.

19.99. Kutsal meleklerin dostluğunun, birçok tanrıya tapınmak gerektiğini sananların düştüğü cinlerin aldatması yüzünden bu dünyada insana açık olamaması

Tanrıların bizim dostumuz olmasını isteyen filozofların, yeryüzünden evrene gelip böylece bir bakıma göğü de kapsayarak dördüncü sıraya koydukları kutsal melekler topluluğunda, böyle dostların ölümleriyle ya da bozulmalarıyla bizi üzmesinden hiçbir şekilde korkmayız. Ama onlar bizimle insanlar gibi yakınlık kurmazlar (bu da bu hayatın sıkıntılarına dahildir) ve okuduğumuza göre Şeytan bazen, böyle eğitilmesi gereken ya da aldatılması adil olan kişileri denemek için kendini ışık meleğine çevirir. Bu yüzden Tanrı'nın büyük merhametine ihtiyaç vardır ki kimse, iyi melekleri dost edindiğini sanırken kötü cinleri sahte dost edinmesin ve onları, kurnazlıkları ve aldatmaları ölçüsünde daha zararlı düşmanlar olarak çekmesin. Tanrı'nın bu büyük merhameti, bu kadar büyük bir bilgisizlikle ezilen ve onların taklidine kolayca aldanan büyük insan sefaletinden başka kimin için gereklidir? Kötü şehirde tanrıların kendilerine dost olduğunu söyleyen o filozofların, o şehrin bütünüyle boyun eğdiği ve onunla birlikte ebedî cezaya uğrayacağı kötü cinlere düştükleri çok kesindir. Çünkü onlara kurbanlarla, daha doğrusu kutsala saygısızlıklarla tapınmak gerektiğini ve suçlarının kutlandığı çok murdar oyunlarla onları yatıştırmak gerektiğini sanmışlardır. Bu kadar büyük rezilliklerin başlatıcısı ve talep edeni onlar olduğuna göre, kime tapınıldığı bu ayinlerden ve oyunlardan yeterince açıktır.

19.9

CAPUT VIIII. De amicitia sanctorum angelorum, quae homini in hoc mundo non potest esse manifesta propter fallaciam daemonum, in quos inciderunt, qui multos sibi deos colendos putarunt. In societate uero sanctorum angelorum, quam philosophi illi, qui nobis deos amicos esse uoluerunt, quarto loco, uelut ad mundum uenientes ab orbe terrarum, ut sic quodam modo conplecterentur et caelum, nullo modo quidem metuimus, ne tales amici uel morte nos sua uel deprauatione contristent. Sed quia nobis non ea, qua homines, familiaritate miscentur (quod etiam ipsum ad aerumnas huius pertinetuitae) et aliquando Satanas, sicut legimus, transfigurat se uelut angelum lucis ad tentandos eos, quos ita uel erudiri opus est uel decipi iustum est: magna Dei misericordia necessaria est, ne quisquam, cum bonos angelos amicos se habere putat, habeat malos daemones fictos amicos, eosque tanto nocentiores, quanto astutiores ac fallaciores, patiatur inimicos. Et cui magna ista Dei misericordia necessaria est nisi magnae humanae miseriae, quae ignorantia tanta premitur, ut facile istorum simulatione fallatur? Et illos quidem philosophos in inpia ciuitate, qui deos sibi amicos esse dixerunt, in daemones malignos incidisse certissimum est, quibus tota ipsa ciuitas subditur, aeternum cum eis habitura supplicium. Ex eorum quippe sacris uel potius sacrilegiis, quibus eos colendos, et ex ludis inmundissimis, ubi eorum crimina celebrantur, quibus eos placandos putarunt eisdem ipsis auctoribus et exactoribus talium tantorumque dedecorum, satis ab eis qui colantur apertum est.

19.1010. Bu hayatın denenmesini yenmenin azizlere sağladığı meyve

Tek gerçek ve yüce Tanrı'ya tapınan azizler ve inananlar da onların aldatmalarından ve türlü türlü denemelerinden güvende değildir. Bu zayıflık yerinde ve bu kötü günlerde bu kaygı da faydasız değildir; çünkü barışın en dolu ve en kesin olduğu o güven özlemle aranmış olur. Orada tabiatın armağanları, yani bütün tabiatların Yaratıcısının tabiatımıza verdikleri, yalnız iyi değil sürekli olacak; yalnız bilgelikle iyileşen ruhta değil, dirilişle yenilenecek bedende de olacaktır. Orada faziletler hiçbir kusura ya da kötülüğe karşı savaşmayacak, zaferin ödülü olarak hiçbir düşmanın rahatsız edemeyeceği ebedî barışa sahip olacaktır. Çünkü nihai saadet budur; tamamlanışın, tükenip biten bir sonu olmayan gayesi budur. Burada ise barışa sahip olduğumuzda, iyi hayatta burada ne kadar olabilirse, mesut sayılırız; ama bu saadet nihai dediğimiz saadetle karşılaştırılınca büsbütün sefalet olarak görülür. Şu hâlde biz ölümlü insanlar, ölümlü işler içinde burada mümkün olan bu barışa sahip olduğumuzda, doğru yaşıyorsak fazilet onun iyilerini doğru kullanır; ona sahip olmadığımızda fazilet insanın çektiği kötülükleri de iyi kullanır. Ama fazilet ancak iyi kullandığı bütün iyileri, iyileri ve kötüleri iyi kullanırken yaptığı her şeyi ve kendisini, bizde daha iyisi ve daha büyüğü olamayacak böyle bir barışın olacağı o gayeye yönelttiğinde gerçek fazilettir.

19.10

CAPUT X. Quis fructus sanctis de superata huius uitae tentatione pariatur. Sed neque sancti et fideles unius ueri Dei summique cultores ab eorum fallaciis et multiformi tentatione securi sunt. In hoc enim loco infirmitatis et diebus malignis etiam ista sollicitudo non est inutilis, ut illa securitas, ubi pax plenissima adque certissima est, desiderio quaeratur. Ibi enim erunt naturae munera, hoc est, quae naturae nostrae ab omnium naturarum creatore donantur, non solum bona, uerum etiam sempiterna, non solum in animo, qui sanatur per sapientiam, uerum etiam in corpore, quod resurrectione renouabitur; ibi uirtutes, non contra ulla uitia uel mala quaecumque certantes, sed habentes uictoriae praemium aeternam pacem. quam nullus aduersarius inquietet. Ipsa est enim beatitudo finalis, ipse perfectionis finis, qui consumentem non habet finem. Hic autem dicimur quidem beati, quando pacem habemus, quantulacumque hic haberi potest in uita bona; sed haec beatitudo illi, quam finalem dicimus, beatitudini conparata prorsus miseria reperitur. Hanc ergo pacem, qualis hic potest esse, mortales homines in rebus mortalibus quando habemus, si recte uiuimus, bonis eius recte utitur uirtus; quando uero eam non habemus, etiam malis, quae homo patitur, bene utitur uirtus. Sed tunc est uera uirtus, quando et omnia bona, quibus bene utitur. et quidquid in bono usu bonorum et malorum facit, et se ipsam ad eum finem refert, ubi nobis talis et tanta pax erit, qua melior et maior esse non possit.

19.1111. Azizlerin gayesi, yani gerçek tamamlanışları olan ebedî barışın saadeti

Bu yüzden iyilerimizin gayelerinin, ebedî hayat dediğimiz gibi barış olduğunu da söyleyebiliriz. Özellikle de bu çok emekli tartışmayı yaptığımız Tanrı Devleti'ne kutsal mezmurda şöyle denir: "Ey Kudüs, Rabbi öv; ey Siyon, Tanrını yücelt; çünkü kapılarının sürgülerini sağlamlaştırdı, içindeki oğullarını kutsadı, sınırlarını barış yaptı." Kapılarının sürgüleri sağlamlaşınca artık ona kimse girmeyecek, ondan kimse çıkmayacaktır. Dolayısıyla burada onun sınırlarını, nihai olarak göstermek istediğimiz barış olarak anlamalıyız. Çünkü daha önce de söylediğimiz gibi, o şehrin gizemli adı Kudüs de "barış görüsü" diye çevrilir. Ama barış adı ebedî hayatın bulunmadığı bu ölümlü işlerde de sık sık kullanıldığı için, bu şehrin en yüksek iyisinin bulunacağı gayesini anarken barıştan çok ebedî hayat demeyi tercih ettik. Bu gaye hakkında havari şöyle der: "Şimdi günahtan kurtulmuş ve Tanrı'ya kul olmuş olarak meyveniz kutsallaşmadır, sonu da ebedî hayat." Ama öte yandan Kutsal Yazılarla yakınlığı olmayanlar, ebedî hayatı kötülerin hayatı olarak da anlayabilirler: Ya bazı filozoflara göre ruhun ölümsüzlüğünden ötürü, ya da bizim imanımıza göre kötülerin bitmeyen cezalarından ötürü; çünkü onlar sonsuza dek yaşamasalar sonsuza dek işkence göremezlerdi. Bu yüzden herkesin kolayca anlayabilmesi için, bu şehrin en yüksek iyiye sahip olacağı gayeye ya ebedî hayatta barış ya da barışta ebedî hayat demek gerekir. Çünkü barışın iyiliği o kadar büyüktür ki yeryüzündeki ölümlü şeylerde bile bundan hoş duyulan, bundan çok arzulanan, nihayet bundan iyi bulunan bir şey yoktur. Bu konuda biraz uzun konuşursam okurlara ağır gelmeyeceğimizi sanıyorum; hem sözünü ettiğimiz şehrin gayesi için, hem herkesin sevdiği barışın tatlılığı için.

19.11

CAPUT XI. De beatitudine pacis aeternae, in qua sanctis finis est, id est uera perfectio. Quapropter possemus dicere fines bonorum nostrorum esse pacem, sicut aeternam diximus uitam, praesertim quia ipsi ciuitati Dei, de qua nobis est ista operosissima disputatio, in sancto dicitur psalmo: Lauda Hierusalem Dominum, conlauda Deum tuum Sion; quoniam confirmauit seras portarum tuarum, benedixit filios tuos in te, qui posuit fines tuos pacem. Quando enim confirmatae fuerint serae portarum eius, iam in illam nullus intrabit nec ab illa ullus exibit. Ac per hoc fines eius eam debemus hic intellegere pacem, quam uolumus demonstrare finalem. Nam et ipsius ciuitatis mysticum nomen, id est Hierusalem, quod et ante iam diximus, uisio pacis interpretatur. Sed quoniam pacis nomen etiam in his rebus mortalibus frequentatur, ubi utique non est uita aeterna, propterea finem ciuitatis huius, ubi erit summum bonum eius, aeternam uitam maluimus commemorare quam pacem. De quo fine apostolus ait: Nunc uero liberati a peccato, serui autem facti Deo, habetis fructum uestrum in sanctificationem, finem uero uitam aeternam. Sed rursus quia uita aeterna ab eis, qui familiaritatem non habent cum scripturis sanctis, potest accipi etiam malorum uita, uel secundum quosdam etiam philosophos propter animae inmortalitatem uel secundum etiam fidem nostram propter poenas interminabiles inpiorum, qui utique in aeternum cruciari non poterunt, nisi etiam uixerint in aeternum: profecto finis ciuitatis huius, in quo summum habebit bonum, uel pax in uita aeterna uel uita aeterna in pace dicendus est, ut facilius ab omnibus possit intellegi. Tantum est enim pacis bonum, ut etiam in rebus terrenis adque mortalibus nihil gratius soleat audiri, nihil desiderabilius concupisci, nihil postremo possit melius inueniri. De quo si aliquanto diutius loqui uoluerimus, non erimus, quantum arbitror, onerosi legentibus, et propter finem ciuitatis huius, de qua nobis sermo est, et propter ipsam dulcedinem pacis, quae omnibus cara est.

19.1212. Savaşanların vahşeti ve insanların bütün huzursuzlukları bile barış gayesine ulaşmak ister; barış isteği olmayan hiçbir tabiat yoktur

İnsan işlerine ve ortak tabiata şöyle bir bakan herkes benimle birlikte kabul eder ki sevinmek istemeyen kimse olmadığı gibi, barışa sahip olmak istemeyen de yoktur. Savaş isteyenler bile kazanmaktan başka bir şey istemezler; dolayısıyla savaşarak şanlı bir barışa ulaşmayı arzularlar. Çünkü zafer, direnenleri boyun eğdirmekten başka nedir? Bu gerçekleştiğinde barış olur. Şu hâlde savaşlar da, hükmederek ve savaşarak askerî yiğitliklerini göstermek isteyenler tarafından bile, barış maksadıyla yapılır. Bu yüzden barışın savaşın istenen sonu olduğu açıktır. Çünkü her insan savaşırken de barış arar; ama kimse barış yaparak savaş aramaz. İçinde bulundukları barışın bozulmasını isteyenler de barıştan nefret etmezler; onun kendi keyiflerine göre değişmesini arzularlar. Demek ki barışın olmasını değil, istedikleri barışın olmasını isterler. Nihayet isyanla başkalarından ayrılsalar bile, kendi suç ortaklarıyla ya da yeminli yandaşlarıyla bir tür barış görüntüsü sürdürmezlerse amaçlarını gerçekleştiremezler. Bu yüzden haydutlar bile, başkalarının barışına daha şiddetli ve güvenli saldırmak için, yoldaşlarıyla barış içinde olmak isterler. Biri o kadar güçlü ve suç ortaklarından öyle sakınıyor olsa ki hiçbir yoldaşa güvenmese ve tek başına pusu kurup üstün gelerek, ezip öldürebildiklerinin mallarını yağmalasa bile, öldüremediği ve yaptığını gizlemek istediği kişilerle bir tür barış gölgesi sürdürür. Evinde karısıyla, çocuklarıyla ve orada varsa başkalarıyla elbette barış içinde olmaya çalışır; onların işaretine göre itaat etmesinden şüphesiz hoşlanır. Olmazsa öfkelenir, azarlar, cezalandırır ve gerekirse sert davranarak evinin barışını kurar. Bu barışın, ev toplumundaki öteki şeylerin, evinde kendisinin olduğu bir ilkeye tabi olmadan olamayacağını hisseder. Bu yüzden ona daha çok kişinin, bir şehrin ya da milletin hizmeti sunulsa ve evinde kendisine hizmet edilmesini istediği gibi ona hizmet etseler, artık bir haydut olarak gizli yerlere saklanmaz, aynı arzu ve kötülük içinde kalsa da herkesin gördüğü bir kral olarak yücelirdi. Şu hâlde herkes kendi keyfine göre yaşamasını istediği kendi adamlarıyla barış içinde olmayı arzular. Savaştığı kişileri de yapabilirse kendinden yapmak ve boyun eğdirip kendi barışının kanunlarını onlara dayatmak ister.

Ama şiir ve efsane anlatısının söylediği gibi birini düşünelim; belki topluma yanaşmaz vahşiliği yüzünden ona insandan çok yarı insan demeyi tercih etmişlerdir. Bu kişinin krallığı korkunç bir mağaranın ıssızlığıydı, kötülüğü o kadar eşsizdi ki adı da buradan türemişti (Yunanca kötüye kakos denir, ona Cacus deniyordu). Tatlı sözler söyleyip dinleyecek karısı, oynayacak küçük çocukları ya da buyruk verecek büyük çocukları, sohbetinin tadını çıkaracak dostu yoktu; babası Vulcanus'la bile sohbet etmezdi; yine de ondan, yalnız böyle bir canavarı kendisi doğurmadığı için bile, epey daha bahtlıydı. Kimseye bir şey vermiyor, ama kimden yapabiliyorsa istediğini, yapabildiği zaman ve istediği an alıyordu.

19.12

CAPUT XII. Quod etiam bellantium saeuitia omnesque hominum inquietudines ad pacis finem cupiant peruenire, sine cuius adpetitu nulla natura sit. Quod enim mecum quisquis res humanas naturamque communem utcumque intuetur agnoscit, sicut nemo est qui gaudere nolit, ita nemo est qui pacem habere nolit. Quando quidem et ipsi, qui bella uolunt, nihil aliud quam uincere uolunt; ad gloriosam ergo pacem bellando cupiunt peruenire. Nam quid est aliud uictoria nisi subiectio repugnantium? quod cum factum fuerit, pax erit. Pacis igitur intentione geruntur et bella, ab his etiam, qui uirtutem bellicam student exercere imperando adque pugnando. Unde pacem constat belli esse optabilem finem. Omnis enim homo etiam belligerando pacem requirit; nemo autem bellum pacificando. Nam et illi qui pacem, in qua sunt, perturbari uolunt, non pacem oderunt, sed eam pro arbitrio suo cupiunt commutari. Non ergo ut sit pax nolunt, sed ut ea sit quam uolunt. Denique etsi per seditionem se ab aliis separauerint, cum eis ipsis conspiratis uel coniuratis suis nisi qualemcumque speciem pacis teneant, non efficiunt quod intendunt. Proinde latrones ipsi, ut uehementius et tutius infesti sint paci ceterorum, pacem uolunt habere sociorum. Sed etsi unus sit tam praepollens uiribus et conscios ita cauens, ut nulli socio se committat solusque insidians et praeualens quibus potuerit obpressis et exstinctis praedas agat, cum eis certe, quos occidere non potest et quos uult latere quod facit, qualemcumque umbram pacis tenet. In domo autem sua cum uxore et cum filiis, et si quos. alios illic habet, studet profecto esse pacatus; eis quippe ad nutum obtemperantibus sine dubio delectatur. Nam si non fiat, indignatur corripit uindicat et domus suae pacem, si ita necesse sit, etiam saeuiendo conponit, quam sentit esse non posse, nisi cuidam principio, quod ipse in domo sua est, cetera in eadem domestica societate subiecta sint. Ideoque si offerretur ei seruitus plurium, uel ciuitatis uel gentis, ita ut sic ei seruirent, quem ad modum sibi domi suae seruiri uolebat: non se iam latronem latebris conderet, sed regem conspicuum sublimaret, cum eadem in illo cupiditas et malitia permaneret. Pacem itaque cum suis omnes habere cupiunt, quos ad arbitrium suum uolunt uiuere. Nam et cum quibus bellum gerunt, suos facere, si possint, uolunt eisque subiectis leges suae pacis inponere. Sed faciamus aliquem, qualem canit poetica et fabulosa narratio, quem fortasse propter ipsam insociabilem feritatem semihominem quam hominem dicere maluerunt. Quamuis ergo huius regnum dirae speluncae fuerit solitudo tamque malitia singularis, ut ex hac ei nomen inuentum sit (Graece namque malus xax:m dicitur, quod ille uocabatur), nulla coniux ei blandum ferret referretque sermonem, nullis filiis uel adluderet paruulis uel grandiusculis imperaret, nullo amici conloquio frueretur, nec Vulcani patris, quo uel hinc tantum non parum felicior fuit, quia tale monstrum ipse non genuit; nihil cuiquam daret, sed a quo posset quidquid uellet et

19.12_2 Yine de anlatıldığı gibi "toprağı daima taze cinayetle ılık" olan bu yalnız mağarasında, kimsenin onu rahatsız etmeyeceği, dinginliğini kimsenin gücüyle ya da korkutmasıyla bozmayacağı bir barıştan başka şey istemiyordu. Nihayet kendi bedeniyle barış içinde olmak istiyordu ve ne kadar buna sahipse o kadar iyi hissediyordu. Çünkü uzuvları itaat ettiğinde onlara hükmediyordu; yoksulluktan ötürü kendisine isyan eden ölümlülüğünü, ruhu bedenden kovmak için kışkırttığı açlık ayaklanmasını elinden geldiğince çabuk yatıştırmak için kapıyor, öldürüyor, yutuyordu; korkunç ve vahşi olmakla birlikte hayatının ve sağlığının barışını korkunç ve vahşi şekilde gözetiyordu. Bu yüzden mağarasında ve kendi içinde sağlamaya çalıştığı barışı başkalarıyla da istese, ne kötü ne canavar ne yarı insan diye anılırdı. Ya da bedeninin şekli ve kara ateşler kusması insanların ondan uzak durmasına yol açıyorsa, belki de zarar verme arzusuyla değil, yaşama zorunluluğuyla vahşileşiyordu. Ama böyle biri olmamıştır ya da, inanılması daha uygun olduğu üzere, şiirin boş övüncünün anlattığı gibi biri olmamıştır; çünkü Cacus aşırı suçlanmasaydı Herkül yeterince övülmezdi. Şu hâlde dediğim gibi böyle bir insanın ya da yarı insanın, şairlerin pek çok uydurması gibi, hiç olmadığına inanmak daha iyidir. Çünkü onun vahşiliğinden pay aldığı (ona yarı hayvan da denmiştir) en vahşi hayvanlar bile kendi türlerini bir tür barışla korurlar; çoğu toplum hâlinde yaşamaz, yalnız dolaşır, yani geyikler, güvercinler, sığırcıklar, arılar gibi değil, aslanlar, tilkiler, kartallar, baykuşlar gibidir; ama birleşerek, doğurarak, yavrularını koruyarak ve besleyerek bunu yaparlar. Hangi kaplan yavrularına yumuşak bir sesle mırıldanıp vahşiliğini dizginleyerek onları okşamaz? Hangi çaylak, yağma için tek başına ne kadar dolanırsa dolansın, çiftleşmez, yuva yapmaz, yumurtaları ısıtmaz, yavruları beslemez, ev hanımıyla birlikteymiş gibi ev toplumunu elinden geldiğince barış içinde korumaz? Kötüler bile kendilerinden olanların barışı için savaştığına, herkes de yapabilirse herkesi kendinden yapmak istediğine göre ki hepsi ve her şey tek birine hizmet etsin, insan kendi tabiatının kanunlarıyla toplum kurmaya ve elinden geldiğince bütün insanlarla barış sağlamaya ne kadar daha çok sevk edilir. Herkes onun barışına sevgiyle ya da korkuyla rıza göstermezse bu nasıl olur? İşte kibir Tanrı'yı böyle ters bir şekilde taklit eder. Çünkü O'nun altında yoldaşlarıyla eşit olmaktan nefret eder ve O'nun yerine yoldaşlarına kendi hâkimiyetini dayatmak ister. Şu hâlde Tanrı'nın adil barışından nefret eder, kendi adaletsiz barışını sever. Yine de herhangi bir barışı sevmemesi hiçbir şekilde mümkün değildir. Çünkü hiç kimsenin kusuru, tabiatın en son izlerini silecek kadar tabiata karşı değildir.

Bu yüzden doğruyu çarpığa, düzenliyi tersine çevrilmişe üstün tutmayı bilen kişi, adillerin barışıyla karşılaştırılınca kötülerin barışına barış bile denmemesi gerektiğini görür. Ters olan şeyin de içinde bulunduğu ya da oluştuğu şeylerin bir kısmıyla, bir kısmında ve bir kısmından barış içinde olması zorunludur; yoksa hiç var olmazdı. Örneğin biri baş aşağı asılı olsa, bedeninin konumu ve uzuvlarının düzeni tersine dönmüştür; çünkü tabiatın yukarıda olmasını istediği aşağıda, aşağıda olmasını istediği yukarıdadır. Bu terslik tenin barışını bozmuştur, bu yüzden rahatsız edicidir. Yine de ruh bedeniyle barış içindedir ve onun sağlığı için çabalar; bu yüzden acı çeken biri vardır. Ruh rahatsızlıklara yenilip bedenden

19.12_2

quando posset et cum uellet auferret: tamen in ipsa sua spelunca solitaria. cuius, ut describitur, 'semper recenti caede tepebat humus,' nihil aliud quam pacem uolebat, in qua nemo illi molestus esset, nec eius quietem uis ullius ten'orne turbaret. Cum corpore denique suo pacem habere cupiebat, et quantum habebat, tantum bene illi erat. Quando quidem membris obtemperantibus imperabat, et ut suam mortalitatem aduersum se ex indigentia rebellantem ac seditionem famis ad adque excludendam de corpore animam concitantem quanta posset festinatione pacaret, rapiebat necabat uorabat et quamuis inmanis ac ferus paci tamen suae uitae ac salutis inmaniter ac ferociter consulebat; ac per hoc si pacem, quam in sua spelunca adque in se ipso habere satis agebat, etiam cum aliis habere uellet, nec malus nec monstrum nec semihomo uocaretur. Aut si eius corporis forma et atrorum ignium uomitus ab eo deterrebat hominum societatem, forte non nocendi cupiditate, sed uiuendi necessitate saeuiebat. Verum iste non fuerit uel, quod magis credendum est, non talis fuerit, qualis poetica uanitate describitur; nisi enim nimis accusaretur Cacus, parum Hercules laudaretur. Talis ergo homo siue semihomo melius, ut dixi, creditur non fuisse, sicut multa figmenta poetarum. Ipsae enim saeuissimae ferae, unde ille partem habuit feritatis (nam et semiferus dictus est), genus proprium quadam pace custodiunt, coeundo gignendo pariendo, fetus fouendo adque nutriendo, cum sint pleraeque insociabiles et soliuagae; non scilicet ut [oues] cerui columbae sturni apes, sed ut leones uulpes aquilae noctuae. Quae enim tigris non filiis suis mitis inmurmurat et pacata feritate blanditur? Quis miluus, quantumlibet solitarius rapinis circumuolet, non coniugium copulat, nidum congerit, oua confouet, pullos alit et quasi cum sua matre familias societatem domesticam quanta potest pace conseruat? Quanto magis homo fertur quodam modo naturae suae legibus ad ineundam societatem pacemque cum hominibus, quantum in ipso est, omnibus obtinendam, cum etiam mali pro suorum pace belligerent omnesque, si possint, suos facere uelint, ut uni cuncti et cuncta deseruiant; quo pacto, nisi in eius pacem uel amando uel timendo consentiant? Sic enim superbia peruerse imitatur Deum. Odit namque cum sociis aequalitatem sub illo. sed inponere uult sociis dominationem suam pro illo. Odit ergo iustam pacem Dei et amat iniquam pacem suam. Non amare tamen qualemcumque pacem nullo modo potest. Nullius quippe uitium ita contra naturam est, ut naturae deleat etiam extrema uestigia. Itaque pacem iniquorum in pacis conparatione iustorum ille uidet nec pacem esse dicendam, qui nouit praeponere recta prauis et ordinata peruersis. Quod autem peruersum est, etiam hoc necesse est ut in aliqua et ex aliqua et cum aliqua rerum parte pacatum sit, in quibus est uel ex quibus constat; alioquin nihil esset omnino. Velut si quisquam capite deorsum pendeat, peruersus est utique situs corporis et ordo membrorum, quia id, quod desuper esse natura postulat, subter est. et quod illa subter uult esse, desuper factum est; conturbauit carnis pacem ista peruersitas et ideo molesta est: uerum tamen anima corpori suo pacata est et pro eius salute satagit, et ideo est qui doleat: quae si molestiis eius exclusa

19.12_3 ayrılırsa, uzuvların birleşimi sürdükçe geriye kalan da bir tür parçalar barışı olmadan değildir; bu yüzden hâlâ asılı duran biri vardır. Yeryüzüne ait bedenin yere doğru çekilmesi, asıldığı bağa karşı çekilmesi, kendi barışının düzenine yönelmesidir; dinleneceği yeri bir bakıma ağırlığının sesiyle ister. Artık ruhsuz ve hissiz olduğu hâlde, kendi düzeninin tabiî barışından ayrılmaz; ya ona sahip olur ya ona doğru taşınır. Çünkü ceset biçiminin dağılıp çözülmesine engel olan ilaçlar ve bakım uygulansa, yine bir tür barış parçaları parçalara bağlar ve bütün kütleyi yeryüzünün uygun, dolayısıyla barış içindeki yerine yerleştirir. Hiçbir saklama işlemi yapılmayıp tabiî akışına bırakılırsa, birbiriyle çatışan ve hissimize uymayan buğularla (kokuşmada hissedilen budur) bir bakıma karışıklık içinde kalır; ta ki evrenin unsurlarına uyum sağlasın, azar azar, parça parça onların barışına geçsin. Yine de bundan hiçbir şey, evrenin barışını yöneten en yüksek Yaratıcı ve düzenleyicinin kanunlarından kurtulamaz. Çünkü büyük bir canlının cesedinden küçük hayvanlar doğsa bile, aynı Yaratıcının kanunuyla her küçük beden sağlık barışı içinde kendi küçük ruhuna hizmet eder. Ölülerin etleri başka hayvanlarca yutulsa bile, nereye çekilirlerse çekilsinler, hangi şeylere katılırlarsa katılsınlar, hangi şeylere dönüşüp değişirlerse değişsinler, ölümlülerin her türünün sağlığı için her şeye yayılmış, uygunu uyguna barıştıran aynı kanunları bulurlar.

19.12_3

discesserit, quamdiu conpago membrorum manet, non est sine quadam partium pace quod remanet, et ideo est adhuc qui pendeat. Et quod terrenum corpus in terram nititur et uinculo quo suspensum est renititur, in suae pacis ordinem tendit et locum quo requiescat quodam modo uoce ponderis poscit, iamque exanime ac sine ullo sensu a pace tamen naturali sui ordinis non recedit, uel cum tenet eam, uel cum fertur ad eam. Si enim adhibeantur medicamenta adque curatio, quae formam cadaueris dissolui dilabique non sinat, adhuc pax quaedam partes partibus iungit totamque molem adplicat terreno et conuenienti ac per hoc pacato loco. Si autem nulla adhibeatur cura condendi, sed naturali cursui relinquatur, tamdiu quasi tumultuatur dissidentibus exhalationibus et nostro inconuenientibus sensui (id enim est quod in putore sentitur), donec mundi conueniat elementis et in eorum pacem paulatim particulatimque discedat. Nullo modo tamen inde aliquid legibus summi illius creatoris ordinatorisque subtrahitur, a quo pax uniuersitatis administratur; quia, etsi de cadauere maioris animantis animalia minuta nascantur, eadem lege creatoris quaeque corpuscula in salutis pace suis animulis seruiunt; etsi mortuorum carnes ab aliis animalibus deuorentur. easdem leges per cuncta diffusas ad salutem generis cuiusque mortalium congrua congruis pacificantes, quaqua uersum trahantur et rebus quibuscumque iungantur et in res quaslibet conuertantur et commutentur, inueniunt.

19.1313. Evrensel barış, adil yargıcın altında herkes iradesiyle hak ettiği düzene vardığı için, hangi karışıklıklar içinde olursa olsun tabiat kanunuyla yitirilemez

Şu hâlde bedenin barışı parçaların düzenli uyumudur; akılsız ruhun barışı isteklerin düzenli dinginliğidir; akıllı ruhun barışı bilgi ile eylemin düzenli uyuşmasıdır; beden ile ruhun barışı canlının düzenli hayatı ve sağlığıdır; ölümlü insan ile Tanrı'nın barışı, imanda, ebedî kanun altında düzenli itaattir; insanların barışı düzenli uyumdur; evin barışı birlikte yaşayanların hükmetme ve itaat etmedeki düzenli uyumudur; şehrin barışı vatandaşların hükmetme ve itaat etmedeki düzenli uyumudur; göksel şehrin barışı Tanrı'nın ve Tanrı'da birbirinin tadına varmanın en düzenli ve en uyumlu topluluğudur; her şeyin barışı düzenin huzurudur. Düzen, eşit olan ve olmayan şeylere her birinin yerini veren tertiptir. Bu yüzden sefiller, sefil oldukları ölçüde barış içinde olmadıklarından, hiçbir karışıklığın olmadığı düzenin huzurundan yoksundurlar. Yine de hak ederek ve adil olarak sefil olduklarından, bu sefaletleri içinde bile düzenin dışında olamazlar; mesutlara katılmamışlardır, ama düzenin kanunuyla onlardan ayrılmışlardır. Karışıklık olmadan bulunduklarında, içinde bulundukları şeylere ne kadar olsa uyum sağlarlar; bu yüzden onlarda düzenin bir miktar huzuru, dolayısıyla bir miktar barış vardır. Yine de sefildirler, çünkü bir güven içinde acı çekmeseler de, güvende olmaları ve acı çekmemeleri gereken yerde değildirler; tabiî düzeni yöneten kanunla barış içinde değillerse daha da sefildirler. Acı çektiklerinde, acı çektikleri yanda barışın bozulması olmuştur; ama acının yakmadığı ve birleşimin çözülmediği yanda hâlâ barış vardır. Şu hâlde acısız bir hayat olabilir, ama hayatsız bir acı olamaz; aynı şekilde hiç savaşsız bir barış olabilir, ama hiç barışsız bir savaş olamaz; savaş olması bakımından değil, savaşı yapanların ya da savaşın içinde yapıldığı şeylerin birer tabiat olması bakımından. Bunlar herhangi bir barışla var olmasalardı hiçbir şekilde var olamazlardı.

Bu yüzden içinde hiç kötülük bulunmayan, hatta bulunamayacak bir tabiat vardır; ama içinde hiç iyi bulunmayan bir tabiat olamaz. Dolayısıyla şeytanın tabiatı da, tabiat olduğu ölçüde kötü değildir; onu kötü yapan bozukluktur. Bu yüzden hakikatte durmadı, ama hakikatin yargısından kaçamadı; düzenin huzurunda kalmadı, ama düzenleyicinin iktidarından da kaçamadı. Tabiatında bulunan Tanrı'nın iyiliği, onu cezada düzene sokan Tanrı'nın adaletinden kurtarmaz; Tanrı orada yarattığı iyiyi değil, onun işlediği kötülüğü kovalar. Çünkü tabiata verdiğinin hepsini almaz; bir kısmını alır, bir kısmını bırakır ki alınanın acısını çeken biri kalsın. Acının kendisi alınan iyinin ve bırakılan iyinin tanığıdır. Çünkü iyi bırakılmış olmasaydı, yitirilen iyinin acısı çekilemezdi. Günah işleyen, doğruluğun kaybına seviniyorsa daha kötüdür; işkence gören ise bundan bir iyilik kazanmazsa sağlığının kaybına acı çeker. Doğruluk da sağlık da iyi olduğundan ve bir iyinin yitirilmesine sevinmek yerine acı çekmek gerektiğinden (daha iyi bir karşılığı yoksa tabii; ruhun doğruluğu bedenin sağlığından daha iyidir), adaletsiz kişinin cezada acı çekmesi, suçta sevinmesinden elbette daha yerindedir. Şu hâlde günahta terk edilen iyiye

19.13

CAPUT XIII. De pace uniuersali, quae inter quaslibet perturbationes priuari non potest lege naturae, dum sub iusto iudice ad id quisque peruenit ordinatione, quod meruit uoluntate. Pax itaque corporis est ordinata temperatura partium, pax animae inrationalis ordinata requies adpetitionum, pax animae rationalis ordinata cognitionis actionisque consensio, pax corporis et animae ordinata uita et salus animantis, pax hominis mortalis et Dei ordinata in fide sub aeterna lege oboedientia, pax hominum ordinata concordia, pax domus ordinata imperandi oboediendique concordia cohabitantium, pax ciuitatis ordinata imperandi adque oboediendi concordia ciuium, pax caelestis ciuitatis ordinatissima et concordissima societas fruendi Deo et inuicem in Deo, pax omnium rerum tranquillitas ordinis. Ordo est parium dispariumque rerum sua cuique loca tribuens dispositio. Proinde miseri, quia, in quantum miseri sunt, utique in pace non sunt, tranquillitate quidem ordinis carent, ubi perturbatio nulla est; uerum tamen quia merito iusteque sunt miseri, in ea quoque ipsa miseria sua I praeter ordinem esse non possunt; non quidem coniuncti beatis, sed ab eis tamen ordinis lege seiuncti. Qui cum sine perturbatione sunt, rebus, in quibus sunt, quantacumque congruentia coaptantur; ac per hoc inest eis ordinis nonnulla tranquillitas, inest ergo nonnulla pax. Verum ideo miseri sunt, quia, etsi in aliqua securitate non dolent, non tamen ibi sunt, ubi securi esse ac dolere non debeant; miseriores autem, si pax eis cum ipsa lege non est, qua naturalis ordo administratur. Cum autem dolent, ex qua parte dolent, pacis perturbatio facta est; in illa uero adhuc pax est, in qua nec dolor urit nec conpago ipsa dissoluitur. Sicut ergo est quaedam uita sine dolore, dolor autem sine aliqua uita esse non potest: sic est quaedam pax sine ullo bello, bellum uero esse sine aliqua pace non potest; non secundum id, quod bellum est, sed secundum id, quod ab eis uel in eis geritur, quae aliquae naturae sunt; quod nullo modo essent, si non qualicumque pace subsisterent. Quapropter est natura, in qua nullum malum est uel etiam in qua nullum esse malum potest; esse autem natura, in qua nullum bonum sit, non potest. Proinde nec ipsius diaboli natura, in quantum natura est, malum est; sed peruersitas eam malam facit. Itaque in ueritate non stetit, sed ueritatis iudicium non euasit; in ordinis tranquillitate non mansit, nec ideo tamen a potestate ordinatoris effugit. Bonum Dei, quod illi est in natura, non eum subtrahit iustitiae Dei, qua ordinatur in poena; nec ibi Deus bonum insequitur quod creauit, sed malum quod ille commisit. Neque enim totum aufert quod naturae dedit, sed aliquid adimit, aliquid relinquit, ut sit qui doleat quod ademit. Et ipse dolor testimonium est boni ademti et boni relicti. Nisi enim bonum relictum esset, bonum amissum dolere non posset. Nam qui peccat, peior est, si laetatur in damno aequitatis; qui uero cruciatur, si nihil inde adquirat boni, dolet damnum salutis. Et quoniam aequitas ac salus utrumque bonum est bonique amissione dolendum est potius quam laetandum (si tamen non sit conpensatio melioris; melior est autem animi aequitas quam corporis sanitas): profecto conuenientius iniustus dolet in supplicio, quam laetatus est in delicto. Sicut ergo laetitia

19.13_2 sevinmek kötü iradenin tanığı olduğu gibi, cezada yitirilen iyiye acı çekmek de iyi tabiatın tanığıdır. Çünkü tabiatının yitirilmiş barışına acı çeken kişi, tabiatın kendine dost olmasını sağlayan barış kalıntılarından ötürü acı çeker. En son cezada adaletsizlerin ve kötülerin, işkenceler içinde tabiî iyilerinin kaybına ağlaması ve çok cömert veren olarak küçümsedikleri Tanrı'nın bunları çok adil biçimde alan olduğunu hissetmeleri doğrudur. Şu hâlde bütün tabiatların çok bilge kurucusu ve çok adil düzenleyicisi Tanrı, ölümlü insan soyunu yeryüzü süslerinin en büyüğü olarak kurdu; insanlara bu hayata uygun bazı iyiler verdi: ölümlü hayatın ölçüsünce kendi türünün sağlığı, esenliği ve topluluğu içinde geçici barışı ve bu barışı korumak ya da geri kazanmak için gerekli her şeyi (hislerimizin önüne uygun şekilde serilen ışık ve ses, solunacak hava, içilecek sular, bedeni beslemeye, örtmeye, iyileştirmeye ve süslemeye yarayan her şey gibi). Bunu da çok adil bir şartla verdi: Ölümlülerin barışına uydurulmuş bu iyileri doğru kullanan ölümlü, daha geniş ve daha iyi şeyleri, yani ölümsüzlüğün barışını ve ona yaraşan şanı ve onuru, ebedî hayatta Tanrı'nın ve Tanrı'da yakınının tadına varmak için alacaktır; yanlış kullanan ise onları almayacak, bunları da yitirecektir.

19.13_2

deserti boni in peccato testis est uoluntatis malae, ita dolor amissi boni in supplicio testis est naturae bonae. Qui enim dolet amissam naturae suae pacem, ex aliquibus reliquiis pacis id dolet, quibus fit, ut sibi amica natura sit. Hoc autem in extremo supplicio recte fit, ut iniqui et inpii naturalium bonorum damna in cruciatibus defleant, sentientes eorum ablatorem iustissimum Deum, quem contemserunt benignissimum largitorem. Deus ergo naturarum omnium sapientissimus conditor et iustissimus ordinator, qui terrenorum ornamentorum maximum instituit mortale genus humanum, dedit hominibus quaedam bona huic uitae congrua, id est pacem temporalem pro modulo mortalis uitae in ipsa salute et incolumitate ac societate sui generis, et quaeque huic paci uel tuendae uel recuperandae necessaria sunt (sicut ea, quae apte et conuenienter adiacent sensibus, lux uox, aurae spirabiles aquae potabiles, et quidquid ad alendum tegendum curandum ornandumque corpus congruit), eo pacto aequissimo, ut, qui mortalis talibus bonis paci mortalium adcommodatis recte usus fuerit, accipiat ampliora adque meliora, ipsam scilicet inmortalitatis pacem eique conuenientem gloriam et honorem in uita aeterna ad fruendum Deo et proximo in Deo; qui autem perperam, nec illa accipiat et haec amittat.

19.1414. İnsan topluluğunun hükmederek bile gözetildiği, gözetilerek de hizmet edildiği yeryüzü ya da göksel düzen ve kanun

Şu hâlde geçici şeylerin bütün kullanımı, yeryüzü şehrinde yeryüzü barışının meyvesine, göksel şehirde ise ebedî barışın meyvesine yöneltilir. Bu yüzden akılsız canlılar olsaydık, bedenin parçalarının düzenli uyumundan ve isteklerin dinginliğinden başka bir şey istemezdik; dolayısıyla tenin rahatından ve hazların bolluğundan başka bir şey istemezdik ki bedenin barışı ruhun barışına fayda sağlasın. Çünkü bedenin barışı olmazsa akılsız ruhun barışı da engellenir, çünkü isteklerin dinginliğine ulaşamaz. İkisi birlikte, ruh ile bedenin birbiriyle kurduğu barışa, yani düzenli hayata ve sağlığa fayda sağlar. Çünkü canlılar acıdan kaçarak bedenin barışını, ihtiyaçlarını gidermek için hazza yönelerek ruhun barışını sevdiklerini gösterdikleri gibi, ölümden kaçarak ruh ile bedeni birbirine bağlayan barışı ne kadar sevdiklerini yeterince gösterirler. Ama insanda akıllı ruh bulunduğundan, hayvanlarla ortak olan bütün bu şeyleri akıllı ruhun barışına tabi kılar; böylece zihinle bir şey seyreder ve buna göre bir şey yapar, kendisinde akıllı ruhun barışı dediğimiz bilgi ve eylemin düzenli uyuşması olur. Bunun için acıyla rahatsız olmamayı, arzuyla bozulmamayı, ölümle çözülmemeyi istemelidir ki faydalı bir şey bilsin ve bu bilgiye göre hayatını ve ahlâkını düzenlesin. Ama insan zihninin zayıflığı yüzünden bilgi çabasının kendisiyle bir yanılgı salgınına düşmesin diye, ona kesinlikle boyun eğeceği ilahî öğretime ve özgürce boyun eğebilmesi için ilahî yardıma ihtiyacı vardır. Bu ölümlü bedende olduğu sürece Rabden uzakta gurbette yaşar, görerek değil imanla yürür. Bu yüzden bedenin ya da ruhun ya da ikisinin bütün barışını, ölümlü insanın ölümsüz Tanrı ile olan barışına yöneltir ki imanda, ebedî kanun altında düzenli itaate sahip olsun. Sonra öğretmen Tanrı iki temel buyruk öğretir: Tanrı sevgisi ve yakın sevgisi. Bunlarda insan seveceği üç şey bulur: Tanrı, kendisi ve yakını; Tanrı'yı seven kendini sevmede yanılmaz. Bundan çıkar ki kendisi gibi sevmesi buyrulan yakınını da Tanrı'yı sevmeye yönlendirmeli (karısını, çocuklarını, ev halkını, elinden geldiğince öteki insanları da) ve gerektiğinde yakınının da kendisini buna yönlendirmesini istemelidir. Böylece elinden geldiğince bütün insanlarla insanların barışına, yani düzenli uyuma sahip olur; bunun düzeni şudur: Önce kimseye zarar vermemek, sonra yapabildiği kişiye fayda sağlamak. Şu hâlde ilk kaygısı kendi yakınları olur; çünkü tabiatın ya da insan topluluğunun düzeni gereği onlara ulaşmak ve onları gözetmek daha elverişli ve kolaydır. Bu yüzden havari şöyle der: "Kendi yakınlarını, özellikle ev halkını gözetmeyen imanı inkâr etmiştir ve imansızdan beterdir." Ev barışı, yani birlikte yaşayanların hükmetme ve itaat etmedeki düzenli uyumu da buradan doğar. Çünkü gözetenler hükmeder: Koca karısına, ana baba çocuklarına, efendiler kölelerine. Gözetilenler itaat eder: Kadınlar kocalarına, çocuklar ana babalarına, köleler efendilerine. Ama imandan yaşayan ve hâlâ o göksel şehirden uzakta gurbette bulunan adil kişinin evinde, hükmedenler de hükmeder göründükleri kişilere hizmet ederler. Çünkü hâkimiyet arzusuyla değil gözetme vazifesiyle, başkanlık kibriyle değil koruma merhametiyle hükmederler.

19.14

CAPUT XIIII.- De ordine ac lege siue terrena siue caelesti, per quam societati humanae etiam dominando consulitur, cui et consulendo seruitur. Omnis igitur usus rerum temporalium refertur ad fructum pacis terrenae in terrena ciuitate; in caelesti autem ciuitate refertur ad fructum pacis aeternae. Quapropter si inrationalia essemus animantia, nihil adpeteremus praeter ordinatam temperaturam partium corporis et requiem adpetitionum; nihil ergo praeter quietem carnis et copiam uoluptatum, ut pax corporis prodesset paci animae. Si enim desit pax corporis, inpeditur etiam inrationalis animae pax, quia requiem adpetitionum consequi non potest. Utrumque autem simul ei paci prodest, quam inter se habent anima et corpus, id est ordinatae uitae ac salutis. Sicut enim pacem corporis amare se ostendunt animantia, cum fugiunt dolorem, et pacem , cum propter explendas indigentias adpetitionum uoluptatem sequuntur: ita mortem fugiendo satis indicant, quantum . pacem, qua sibi conciliantur anima et corpus. Sed quia homini rationalis anima inest, totum hoc, quod habet commune cum bestiis, subdit paci animae rationalis, ut mente aliquid contempletur et secundum hoc aliquid agat, ut sit ei ordinata cognitionis actionisque consensio, quam pacem rationalis animae dixeramus. Ad hoc enim uelle debet nec dolore molestari nec desiderio perturbari nec morte dissolui, ut aliquid utile cognoscat et secundum eam cognitionem uitam moresque conponat. Sed ne ipso studio cognitionis propter humanae mentis infirmitatem in pestem alicuius erroris incurrat, opus habet magisterio diuino, cui certus obtemperet, et adiutorio, ut liber obtemperet. Et quoniam, quamdiu est in isto mortali corpore, peregrinatur a Domino: ambulat per fidem, non per speciem; ac per hoc omnem pacem uel corporis uel animae uel simul corporis et animae refert ad illam pacem, quae homini mortali est cum inmortali Deo, ut ei sit ordinata in fide sub aeterna lege oboedientia. Iam uero quia duo praecipua praecepta, hoc est dilectionem Dei et dilectionem proximi, docet magister Deus, in quibus tria inuenit homo quae diligat, Deum, se ipsum et proximum, adque ille in se diligendo non errat, qui Deum diligit: consequens est, ut etiam proximo ad diligendum Deum consulat, quem iubetur sicut se ipsum diligere (sic uxori, sic filiis, sic domesticis, sic ceteris quibus potuerit hominibus), et ad hoc sibi a proximo, si forte indiget, consuli uelit; ac per hoc erit pacatus, quantum in ipso est, omni homini pace hominum, id est ordinata concordia, cuius hic ordo est, primum ut nulli noceat, deinde ut etiam prosit cui potuerit. Primitus ergo inest ei suorum cura; ad eos quippe habet opportuniorem facilioremque aditum consulendi, uel naturae ordine uel ipsius societatis humanae. Unde apostolus dicit: Quisquis autem suis et maxime domesticis non prouidet, fidem denegat et est infideli deterior. Hinc itaque etiam pax domestica oritur, id est ordinata imperandi oboediendique concordia cohabitantium. Imperant enim, qui consulunt; sicut uir uxori, parentes filiis, domini seruis. Oboediunt autem quibus consulitur; sicut mulieres maritis, filii parentibus, serui dominis. Sed in domo iusti uiuentis ex fide et adhuc ab illa caelesti ciuitate peregrinantis etiam qui imperant seruiunt eis, quibus uidentur imperare. Neque enim dominandi cupiditate imperant, sed officio consulendi, nec principandi superbia, sed prouidendi misericordia.

19.1515. Tabii özgürlük ve ilk sebebi günah olan kölelik; kötü iradeli insan, başka bir insanın malı olmasa bile kendi şehvetinin kölesidir

Tabii düzenin buyurduğu budur, Tanrı insanı böyle yarattı. Çünkü "Denizin balıklarına, göğün kuşlarına ve yeryüzünde sürünen bütün sürüngenlere hâkim olsun" der. Kendi suretinde akıllı yarattığı varlığın yalnız akılsız varlıklara hâkim olmasını istedi: insanın insana değil, insanın hayvana. Bu yüzden ilk adil insanlar, insanların kralı olmaktan çok hayvan sürülerinin çobanı kılındı; Tanrı bu yolla da yaratıkların düzeninin neyi istediğini, günahların neyi hak ettiğini sezdiriyordu. Kölelik hâlinin günahkâra hakkıyla yüklendiği anlaşılır. Nitekim adil Nuh oğlunun günahını bu kelimeyle cezalandırmadan önce Kutsal Kitap'ın hiçbir yerinde "köle" kelimesini okumuyoruz. Demek ki bu adı tabiat değil, suç hak etmiştir. Latincede "köle" (servus) kelimesinin de şuradan türediğine inanılır: savaş hukukuna göre öldürülebilecek olanlar, galipler onları sağ bıraktığında (servare) köle oluyor, adlarını da bu "sağ bırakma"dan alıyorlardı. Bu da günahı hak etmeden olmuş değildir. Çünkü adil bir savaş yürütülürken bile karşı taraf günah uğruna çarpışır; her zafer de, kötülere nasip olsa bile, Tanrı'nın yargısıyla yenilenleri alçaltır, ya günahlarını düzeltmek ya da cezalandırmak için. Tanrı adamı Daniel buna tanıktır: esirlikteyken kendi günahlarını ve halkının günahlarını Tanrı'ya itiraf eder, o esirliğin sebebinin bu olduğuna dindar bir acıyla tanıklık eder. Demek ki insanın insana bir durum bağıyla bağlanmasının ilk sebebi günahtır. Bu da ancak, katında haksızlık bulunmayan, suç işleyenlere liyakatlerine göre türlü cezalar dağıtmasını bilen Tanrı'nın yargısıyla olur. Yücelerdeki Efendi'nin dediği gibi, "Günah işleyen herkes günahın kölesidir"; bu yüzden birçok dindar, haksız ama kendileri de hür olmayan efendilere kölelik eder: "Çünkü insan kime yenildiyse onun kölesi olmuştur." Elbette bir insana kölelik etmek, bir şehvete kölelik etmekten daha mutludur; çünkü başkalarını bir yana bırakalım, hükmetme şehvetinin ta kendisi, ölümlülerin yüreklerini en vahşi bir hâkimiyetle harap eder. İnsanların birbirine tabi kılındığı o barış düzeninde ise alçakgönüllülük nasıl kölelik edene yararsa, kibir de hükmedene öyle zarar verir. Oysa Tanrı'nın insanı ilk yarattığı tabiat bakımından hiç kimse ne bir insanın ne de günahın kölesidir. Ama ceza olan kölelik de tabii düzenin korunmasını buyuran, bozulmasını yasaklayan kanunla düzenlenmiştir; çünkü o kanuna karşı bir şey yapılmamış olsaydı, ceza olan kölelikle dizginlenecek bir şey de olmazdı. Bu yüzden Havari köleleri de efendilerine tabi olmaya ve onlara gönülden, iyi niyetle kulluk etmeye çağırır; öyle ki, efendileri onları azat edemiyorsa kendi köleliklerini bir bakıma kendileri özgür kılsınlar: haksızlık geçip gidene, her hükümranlık ve insan iktidarı ortadan kalkıp Tanrı her şeyde her şey olana dek, sinsi bir korkuyla değil, sadık bir sevgiyle kulluk etsinler.

19.15

CAPUT XV. De libertate naturali et de seruitute, cuius prima causa peccatum est, quia homo malae uoluntatis, etiamsi non est mancipium alterius hominis, seruus est propriae libidinis. Hoc naturalis ordo praescribit, ita Deus hominem condidit. Nam: Dominetur, inquit, piscium maris et uolatilium caeli et omnium repentium, quae repunt super terram. Rationalem factum ad imaginem suam noluit nisi inrationabilibus dominari; non hominem homini. sed hominem pecori. Inde primi iusti pastores pecorum magis quam reges hominum constituti sunt, ut etiam sic insinuaret Deus, quid postulet ordo creaturarum, quid exigat meritum peccatorum. Condicio quippe seruitutis iure intellegitur inposita peccatori. Proinde nusquam scripturarum legimus seruum, antequam hoc uocabulo Noe iustus peccatum filii uindicaret. Nomen itaque istuc culpa meruit, non natura. Origo autem uocabuli seruorum in Latina lingua inde creditur ducta, quod hi, qui iure belli possent occidi. a uictoribus cum seruabantur serui fiebant, a seruando appellati; quod etiam ipsum sine peccati merito non est. Nam et cum iustum geritur bellum, pro peccato e contrario dimicatur; et omnis uictoria, cum etiam malis prouenit, diuino iudicio uictos humiliat uel emendans peccata uel puniens. Testis est homo Dei Daniel. cum in captiuitate positus peccata sua et peccata populi sui confitetur Deo et hanc esse causam illius captiuitatis pio dolore testatur. Prima ergo seruitutis causa peccatum est. ut homo homini condicionis uinculo subderetur; quod non fit nisi Deo iudicante, aput quem non est iniquitas et nouit diuersas poenas meritis distribuere delinquentium. Sicut autem supernus Dominus dicit: Omnis, qui facit peccatum, seruus est peccati, ac per hoc multi quidem religiosi dominis iniquis, non tamen liberis seruiunt: A quo enim quis deuictus est, huic et seruus addictus est. Et utique felicius seruitur homini, quam libidini, cum saeuissimo dominatu uastet corda mortalium, ut alias omittam, libido ipsa dominandi. Hominibus autem illo pacis ordine, quo aliis alii subiecti sunt, sicut prodest humilitas seruientibus, ita nocet superbia dominantibus. Nullus autem natura, in qua prius Deus hominem condidit, seruus est hominis aut peccati. Verum et poenalis seruitus ea lege ordinatur, quae naturalem ordinem conseruari iubet, perturbari uetat; quia si contra eam legem non esset factum, nihil esset poenali seruitute cohercendum. Ideoque apostolus etiam seruos monet subditos esse dominis suis et ex animo eis cum bona uoluntate serio; ut scilicet, si non possunt a dominis liberi fieri, suam seruitutem ipsi quodam modo liberam faciant, non timore subdolo, sed fideli dilectione seruiendo, donec transeat iniquitas et euacuetur omnis principatus et potestas humana et sit Deus omnia in omnibus.

19.1616. Hakkaniyetle hükmetmenin hukuku

Bu yüzden adil atalarımızın köleleri olsa da ev barışını öyle yürütürlerdi ki, bu geçici iyiler bakımından evlatların payını kölelerin durumundan ayırırlar, ebedî iyilerin ümit edildiği Tanrı'ya tapınma konusunda ise evlerinin bütün üyelerini aynı sevgiyle gözetirlerdi. Tabii düzen de bunu buyurur; "aile babası" adı buradan doğmuş ve öyle yaygınlaşmıştır ki, haksızca hükmedenler bile bu adla anılmaktan sevinç duyarlar. Gerçek aile babaları ise ailelerindeki herkesi, evlatlarıymış gibi, Tanrı'ya tapınsınlar ve O'nu hoşnut etmeyi hak etsinler diye gözetirler; göksel eve varmayı özler ve dilerler. Orada ölümlülere emretme vazifesi gerekmeyecektir, çünkü o ölümsüzlükte mutlu olanları gözetme vazifesi de gerekmeyecektir. Oraya varılana dek babalar hükmetmeye, kölelerin kölelik etmeye katlanmasından daha çok katlanmalıdır. Evde biri itaatsizlikle ev barışına karşı gelirse, ayrıldığı barışa yeniden uydurulsun diye, azarlanan kişinin kendi yararına, sözle ya da sopayla ya da insan topluluğunun izin verdiği ölçüde adil ve meşru başka bir cezayla azarlanır. Yardım ederek daha büyük bir iyinin yitirilmesine yol açmak nasıl iyilik değilse, bağışlayıp daha ağır bir kötülüğe düşülmesine göz yummak da masumluk değildir. Şu hâlde masum insanın vazifesi yalnız kimseye kötülük etmemek değil, günahtan alıkoymak ya da günahı cezalandırmaktır; böylece ya cezalandırılan kişi yaşadığıyla düzelsin ya da başkaları onun örneğiyle yılsın. İnsanın evi şehrin başlangıcı ya da küçük bir parçası olması gerektiğine, her başlangıç kendi cinsinden bir gayeye, her parça da parçası olduğu bütünün tamlığına yöneldiğine göre, ev barışının şehir barışına yöneltilmesi gerektiği yeterince açıktır; yani aynı evde oturanların düzenli emretme ve itaat etme uyumu, vatandaşların düzenli emretme ve itaat etme uyumuna yöneltilmelidir. Böylece aile babası, evini şehrin barışına uygun biçimde yönetmek için buyruklarını şehrin kanunundan almalıdır.

19.16

CAPUT XVI. De aequo iure dominandi. Quocirca etiamsi habuerunt seruos iusti patres nostri, sic administrabant domesticam pacem, ut secundum haec temporalia bona filiorum sortem a seruorum condicione distinguerent; ad Deum autem colendum, in quo aeterna bona speranda sunt, omnibus domus suae membris pari dilectione consulerent. Quod naturalis ordo ita praescribit, ut nomen patrum familias hinc exortum sit et tam late uulgatum, ut etiam inique dominantes hoc se gaudeant appellari. Qui autem ueri patres familias sunt, omnibus in familia sua tamquam filiis ad colendum et promerendum Deum consulunt, desiderantes adque optantes uenire ad caelestem domum, ubi necessarium non sit officium imperandi mortalibus, quia necessarium non erit officium consulendi iam in illa inmortalitate felicibus; quo donec ueniatur, magis debent patres quod dominantur, quam serui tolerare quod seruiunt. Si quis autem in domo per inoboedientiam domesticae paci aduersatur, corripitur seu uerbo seu uerbere seu quolibet alio genere poenae iusto adque licito, quantum societas humana concedit, pro eius qui corripitur utilitate, ut paci unde dissiluerat coaptetur. Sicut enim non est beneficentiae adiuuando efficere, ut bonum quod maius est amittatur: ita non est innocentiae parcendo sinere. ut in malum grauius incidatur. Pertinet ergo ad innocentis officium, non solum nemini malum inferre, uerum etiam cohibere a peccato uel punire peccatum, ut aut ipse qui plectitur corrigatur experimento, aut alii terreantur exemplo. Quia igitur hominis domus initium siue particula debet esse ciuitatis, omne autem initium ad aliquem sui generis finem et omnis pars ad uniuersi, cuius pars est, integritatem refertur, satis apparet esse consequens, ut ad pacem ciuicam pax domestica referatur, id est, ut ordinata imperandi oboediendique concordia cohabitantium referatur ad ordinatam imperandi oboediendique concordiam ciuium. Ita fit, ut ex lege ciuitatis praecepta sumere patrem familias oporteat, quibus domum suam sic regat, ut sit paci adcommoda ciuitatis.

19.1717. Göksel topluluğun yeryüzü şehriyle barışı ve anlaşmazlığı nereden gelir

Ama imandan yaşamayan insanların evi yeryüzü barışını bu geçici hayatın şeylerinde ve kolaylıklarında arar; imandan yaşayan insanların evi ise gelecek için vaat edilen ebedî şeyleri bekler, yeryüzüne ait ve geçici şeyleri bir gurbetçi gibi kullanır. Bunlar onu tutsak edip Tanrı'ya doğru gittiği yoldan döndürmez; yalnız, ruhu ağırlaştıran bedenin yüklerini daha kolay taşımak ve hiç artırmamak için ona destek olur. Bu yüzden bu ölümlü hayata gerekli şeylerin kullanımı iki tür insan ve iki ev için ortaktır; ama kullanmanın gayesi her birinin kendine özgüdür ve çok farklıdır. Aynı şekilde imandan yaşamayan yeryüzü şehri yeryüzü barışını ister; vatandaşlarının emretme ve itaat etme uyumunu da, ölümlü hayata ilişkin konularda insan iradeleri arasında bir tür uzlaşma sağlamaya hasreder. Göksel şehir ya da daha doğrusu onun bu ölümlülük içinde gurbette yaşayan ve imandan yaşayan kısmı da, böyle bir barışa muhtaç olan ölümlülük geçip gidene dek bu barışı kullanmak zorundadır. Bu yüzden yeryüzü şehrinin yanında, esir gibi gurbet hayatını sürerken, kurtuluş vaadini ve ruhanî armağanı rehin olarak almış olsa da, ölümlü hayatın sürdürülmesine uygun şeylerin yönetildiği yeryüzü şehri kanunlarına uymaktan çekinmez; ölümlülük ortak olduğuna göre, ona ilişkin konularda iki şehir arasında uyum korunsun ister. Ne var ki yeryüzü şehrinin, Tanrı'nın öğretisinin reddettiği birtakım bilgeleri vardı. Bunlar kendi tahminleriyle ya da cinlerce aldatılarak birçok tanrının insan işlerine yatıştırılması gerektiğine inanıyorlardı; farklı vazifeleri olan bu tanrılara farklı alanlar bağlıydı: birine beden, birine ruh; bedenin içinde birine baş, birine boyun, öteki her uzuv da bir başkasına; ruhta da birine zekâ, birine bilgi, birine öfke, birine arzu; hayata yakın şeylerde birine sürü, birine buğday, birine şarap, birine zeytinyağı, birine ormanlar, birine para, birine denizcilik, birine savaşlar ve zaferler, birine evlilikler, birine doğum ve bereket, ötekilere de geri kalan her şey. Göksel şehir ise yalnız tek Tanrı'ya tapınılması gerektiğini biliyor, Yunanca latreia denen ve yalnız Tanrı'ya borçlu olunan kulluğun yalnız O'na edilmesini sadık bir dindarlıkla gerekli görüyordu. Bu yüzden din kanunlarını yeryüzü şehriyle ortak tutamadı, onlar uğruna ondan ayrılmak zorunda kaldı; farklı düşünenlere yük oldu, onların öfkesine, nefretine ve zulüm saldırılarına katlandı; yalnız bazen kalabalığının verdiği korkuyla, her zaman da Tanrı'nın yardımıyla hasımların saldırganlığını püskürttüğü oldu. Şu hâlde bu göksel şehir yeryüzünde gurbette yaşarken bütün milletlerden vatandaş çağırır, bütün dillerden gurbetçi bir topluluk toplar. Yeryüzü barışının elde edildiği ya da korunduğu töreler, kanunlar ve kurumlardaki farklılıkları önemsemez; bunlardan hiçbirini kaldırmaz, yıkmaz, tersine korur ve izler. Çünkü milletten millete farklı da olsa bunlar, tek, en yüksek ve gerçek Tanrı'ya tapınılmasını öğreten dine engel olmadıkça yeryüzü barışının bir ve aynı gayesine yönelir. Demek ki göksel şehir de bu gurbetinde yeryüzü barışını kullanır; ölümlü insan tabiatına ilişkin konularda insan iradelerinin uzlaşmasını, dindarlığa ve dine zarar gelmediği ölçüde korur ve ister. Bu yeryüzü barışını da göksel barışa yöneltir; akıllı yaratık için yalnız bu, gerçekten barış sayılacak ve barış denecek tek barıştır: Tanrı'nın ve Tanrı'da birbirimizin tadına varan, en düzenli ve en uyumlu topluluk. Oraya varıldığında hayat ölümlü değil, kesin ve tam anlamıyla yaşayan olacaktır; beden de bozulurken ruhu ağırlaştıran canlı beden değil, hiçbir eksiği olmayan, her bakımdan iradeye tabi ruhanî beden olacaktır. Göksel şehir imanla gurbetteyken bu barışa sahiptir ve bu imandan adilce yaşar; çünkü Tanrı'ya ve komşuya karşı yaptığı her iyi işi o barışa ulaşmak için yöneltir, zira şehrin hayatı elbette toplumsaldır.

19.17

CAPUT XVII. Unde caelestis societas cum terrena ciuitate pacem habeat et unde discordiam. Sed domus hominum, qui non uiuunt ex fide, pacem terrenam ex huius temporalis uitae rebus commodisque sectatur: domus autem hominum ex fide uiuentium exspectat ea, quae in futurum aeterna promissa sunt, terrenisque rebus ac temporalibus tamquam peregrina utitur, non quibus capiatur et auertatur quo tendit in Deum, sed quibus sustentetur ad facilius toleranda minimeque augenda onera corporis , quod adgrauat animam. Idcirco rerum uitae huic mortali necessariarum utrisque hominibus et utrique domui communis est usus; sed finis utendi cuique suus proprius multumque diuersus. Ita etiam terrena ciuitas, quae non uiuit ex fide, terrenam pacem adpetit in eoque defigit imperandi oboediendique concordiam ciuium, ut sit eis de rebus ad mortalem uitam pertinentibus humanarum quaedam conpositio uoluntatum. Ciuitas autem caelestis uel potius pars eius, quae in hac mortalitate peregrinatur et uiuit ex fide, etiam ista pace necesse est utatur, donec ipsa, cui talis pax necessaria est, mortalitas transeat; ac per hoc, dum aput terrenam ciuitatem uelut captiuam uitam suae peregrinationis agit, iam promissione redemtionis et dono spiritali tamquam pignore accepto legibus terrenae ciuitatis, quibus haec administrantur, quae sustentandae mortali uitae adcommodata sunt, obtemperare non dubitat, ut, quoniam communis est ipsa mortalitas. seruetur in rebus ad eam pertinentibus inter ciuitatem utramque concordia. Verum quia terrena ciuitas habuit quosdam suos sapientes, quos diuina inprobat disciplina, qui uel suspicati uel decepti a daemonibus crederent multos deos conciliandos esse rebus humanis, ad quorum diuersa quodam modo officia diuersa subdita pertinerent, ad alium corpus, ad alium animum, inque ipso corpore ad alium caput, ad alium ceruicem et cetera singula ad singulos; similiter in animo ad alium ingenium, ad alium doctrinam, ad alium iram, ad alium concupiscentiam; inque ipsis rebus uitae adiacentibus ad alium pecus, ad alium triticum, ad alium uinum, ad alium oleum, ad alium siluas, ad alium nummos, ad alium nauigationem, ad alium bella adque uictorias, ad alium coniugia, ad alium partum ac fecunditatem et ad alios alia cetera: caelestis autem ciuitas cum unum Deum solum colendum nosset eique tantum modo seruiendum seruitute illa, quae Graece dicitur et non nisi Deo debetur, fideli pietate censeret: factum est, ut religionis leges cum terrena ciuitate non posset habere communes proque his ab ea dissentire haberet necesse adque oneri esse diuersa sentientibus eorumque iras et odia et persecutionum inpetus sustinere, nisi cum animos aduersantium aliquando terrore suae multitudinis et semper diuino adiutorio propulsaret. Haec ergo caelestis ciuitas dum peregrinatur in terra, ex omnibus gentibus ciues euocat adque in omnibus linguis peregrinam colligit societatem, non curans quidquid in moribus legibus institutisque diuersum est, quibus pax terrena uel conquiritur uel tenetur. nihil eorum rescindens uel destruens, immo etiam seruans ac sequens, quod licet diuersum in diuersis nationibus, ad unum tamen eundemque finem terrenae pacis intenditur, si religionem, qua unus summus et uerus Deus colendus docetur. non inpedit. Utitur ergo etiam caelestis ciuitas in hac sua peregrinatione pace terrena et de rebus ad mortalem hominum naturam pertinentibus humanarum uoluntatum conpositionem. quantum salua pietate ac religione conceditur, tuetur adque adpetit eamque terrenam pacem refert ad caelestem pacem,: quae uere ita pax est, ut rationalis dumtaxat creaturae sola pax habenda adque dicenda sit, ordinatissima scilicet et concordissima societas fruendi Deo et inuicem in Deo; quo cum uentum erit, non erit uita mortalis, sed plane certeque uitalis nec corpus animale, quod, dum corrumpitur, adgrauat animam, sed spiritale sine ulla indigentia ex omni parte subditum uoluntati. Hanc pacem, dum peregrinatur in fide, habet adque ex hac fide iuste uiuit, cum ad illam pacem adipiscendam refert quidquid bonarum actionum gerit erga Deum et proximum, quoniam uita ciuitatis utique socialis est.

19.1818. Yeni Akademi'nin kuşkuculuğu Hristiyan imanının sağlamlığından ne kadar farklıdır

Varro'nun Yeni Akademicilerle ilgili olarak getirdiği ayrıma gelince, onlara göre her şey belirsizdir. Tanrı Devleti ise böyle bir kuşkuyu bir delilik sayıp tiksinir. Onun, ruhu ağırlaştıran bozulabilir beden yüzünden az da olsa (çünkü Havari'nin dediği gibi "kısmen biliyoruz") zihin ve akılla kavradığı şeyler hakkında son derece kesin bir ilmi vardır. Ruhun beden aracılığıyla kullandığı hislere de her şeyin apaçıklığında inanır; çünkü onlara hiç inanılmaması gerektiğini düşünen daha acınacak biçimde aldanır. Kanonik dediğimiz eski ve yeni kutsal yazılara da inanır; iman oradan edinilmiştir, adil insan bu imandan yaşar ve Rab'den uzakta gurbetteyken kuşkusuz bu imanla yürürüz. Bu iman korunmuş ve kesin kalmak şartıyla, ne hisle ne akılla kavradığımız, ne kanonik yazıyla bize açığa çıkan ne de inanmamanın saçma olacağı tanıklar aracılığıyla bilgimize gelen bazı şeyler hakkında haklı bir kınamaya uğramadan kuşku duyarız.

19.18

CAPUT XVIII. Quam diuersa sit Academiae nouae ambiguitas a constantia fidei Christianae., Quod autem adtinet ad illam differentiam, quam de Academicis nouis Varro adhibuit, quibus incerta sunt omnia, omnino ciuitas Dei talem dubitationem tamquam dementiam detestatur, habens de rebus, quas mente adque ratione conprehendit, etiamsi paruam propter corpus corruptibile, quod adgrauat animam (quoniam, sicut dicit apostolus, ex parte scimus), tamen certissimam scientiam, creditque sensibus in rei cuiusque euidentia, quibus per corpus animus utitur, quoniam miserabilius fallitur, qui numquam putat eis esse credendum: credit etiam scripturis sanctis et ueteribus et nouis, quas canonicas appellamus, unde fides ipsa concepta est, ex qua iustus uiuit; per quam sine dubitatione ambulamus, quamdiu peregrinamur a Domino; qua salua adque certa de quibusdam rebus, quas neque sensu neque ratione percepimus neque . nobis per scripturam canonicam claruerunt nec per testes, quibus non credere absurdum est, in nostram notitiam peruenerunt, sine iusta reprehensione dubitamus.

19.1919. Hristiyan halkın giyim kuşamı ve âdetleri

Tanrı'ya ulaştıran bu imana bağlanan kimsenin, ilahî buyruklara aykırı olmadıkça hangi kılıkta ve hangi hayat tarzıyla yaşadığı bu şehri hiç ilgilendirmez. Bu yüzden filozoflar bile Hristiyan olduklarında, dine hiç engel olmayan kılıklarını ya da geçim alışkanlıklarını değil, yanlış öğretilerini değiştirmeye zorlanırlar. Varro'nun Kinikler'den aldığı ayrımı da, çirkin ve ölçüsüz bir şey yapılmadıkça hiç umursamaz. O üç hayat türüne, inzivada, faaliyette ve ikisinin karışımı olan hayata gelince, iman korunduğu sürece herkes bunların herhangi birinde yaşayıp ebedî ödüllere ulaşabilir; ama hakikat sevgisiyle neye bağlı kaldığı, sevgi vazifesiyle neye emek verdiği önemlidir. Hiç kimse inzivada komşusunun yararını düşünmeyecek kadar inzivaya çekilmiş, faaliyette Tanrı'yı seyretmeyi aramayacak kadar da faal olmamalıdır. İnzivada insanın hoşuna giden şey atıl bir boş durma değil, hakikatin aranması ya da bulunması olmalıdır; öyle ki kişi orada ilerlesin, bulduğunu da başkasından esirgemesin. Faaliyette ise sevilecek olan bu hayattaki makam ya da kudret değildir, çünkü güneşin altındaki her şey boştur; sevilecek olan, o makamla ya da kudretle yapılan işin kendisidir, eğer doğru ve yararlı biçimde yapılıyorsa, yani tebaanın Tanrı'ya göre olan kurtuluşuna hizmet ediyorsa. Bunu daha önce tartıştık. Bu yüzden Havari "Piskoposluğu isteyen iyi bir iş ister" der. Piskoposluğun ne olduğunu açıklamak istemiştir: bu ad bir şerefin değil, bir işin adıdır. Yunancadır ve başa getirilen kişinin başında bulunduğu kişilere yukarıdan gözetmesinden, yani onların bakımını üstlenmesinden türemiştir; skopos "gözetme" demektir, dolayısıyla episkopein'i dilersek Latincede superintendere (yukarıdan gözetmek) diye söyleyebiliriz. Başta olmayı seven, ama fayda sağlamayı sevmeyen kişi piskopos olmadığını anlasın. Bu yüzden övülecek inzivaya ait olan hakikati bilme çabası kimseye yasak değildir; ama üst makam, onsuz halk yönetilemese de, ona yaraşır biçimde tutulsa ve yürütülse bile, yakışıksızca arzulanır. Bu sebeple hakikat sevgisi kutsal inzivayı arar, sevginin zorunluluğu adil işi üstlenir. Bu yükü kimse yüklemezse hakikati kavramaya ve seyretmeye vakit ayrılmalıdır; yüklenirse sevginin zorunluluğu yüzünden üstlenilmelidir. Ama o zaman bile hakikatin verdiği sevinç büsbütün terk edilmemelidir ki o tat elden gitmesin, bu zorunluluk da insanı ezmesin.

19.19

CAPUT XVIIII. De habitu et moribus populi Christiani. Nihil sane ad istam pertinet ciuitatem quo habitu uel more uiuendi, si non est contra diuina praecepta, istam fidem, qua peruenitur ad Deum, quisque sectetur; unde ipsos quoque philosophos, quando Christiani fiunt. non habitum uel consuetudinem uictus, quae nihil inpedit religionem, sed falsa dogmata mutare conpellit. Unde illam quam Varro adhibuit ex Cynicis differentiam, si nihil turpiter adque intemperanter agat, omnino non curat. Ex tribus. uero illis uitae generibus. otioso, actuoso et ex utroque conposito, quamuis salua fide quisque possit in quolibet eorum uitam ducere et ad sempiterna praemia peruenire, interest tamen quid amore teneat ueritatis, quid officio caritatis inpendat.fNec sic esse quisque debet otiosus, ut in eodem otio utilitatem non cogitet proximi, nec sic actuosus, ut contemplationem non requirat Dei. In otio non iners uacatio delectare debet, sed aut inquisitio aut inuentio ueritatis, ut in ea quisque proficiat et quod inuenerit ne alteri inuideat. In actione uero non amandus est honor in hac uita siue potentia, quoniam omnia uana sub sole, sed opus ipsum, quod per eundem honorem uel potentiam fit, si recte adque utiliter fit, id est, ut ualeat ad eam salutem subditorum, quae secundum Deum est; unde iam superius disputauimus. Propter quod ait apostolus: Qui episcopatum desiderat, bonum opus desiderat. Exponere uoluit quid sit episcopatus, quia nomen est operis, non honoris. Graecum est enim adque inde ductum uocabulum, quod ille qui praeficitur eis quibus praeficitur superintendit, curam scilicet eorum gerens;? quippe intentio est; ergo , si uelimus, Latine superintendere possumus dicere, ut intellegat non se esse episcopum, qui praeesse dilexerit, non prodesse. Itaque ab studio cognoscendae ueritatis nemo prohibetur, quod ad laudabile pertinet otium; locus uero superior, sine quo regi populus non potest, etsi ita teneatur adque administretur ut decet, tamen indecenter adpetitur. Quam ob rem otium sanctum quaerit caritas ueri-. tatis; negotium iustum suscipit necessitas caritatis. Quam sarcinam si nullus inponit, percipiendae adque intuendae uacandum est ueritati; si autem inponitur, suscipienda est propter caritatis necessitatem: sed nec sic omni modo ueritatis delectatio deserenda est, ne subtrahatur illa suauitas et obprimat ista necessitas.

19.2020. Azizlerin vatandaşları bu hayatın zamanında ümitle mesuttur

Bu yüzden Tanrı Devleti'nin en yüksek iyisi, ölümlülerin doğarak ve ölerek içinden geçtiği değil, ölümsüzlerin hiçbir zıt şeye maruz kalmadan içinde kaldığı ebedî ve tam barış olduğuna göre, kim o hayatın son derece mesut olduğunu reddedebilir ya da onunla karşılaştırıldığında, ruhun, bedenin ve dış şeylerin iyileriyle ne kadar dolu olursa olsun burada yaşanan hayatın son derece sefil olduğunu kabul etmeyebilir? Yine de bu hayata sahip olan biri, kullanımını en ateşli biçimde sevdiği ve en sadık biçimde ümit ettiği o hayatın gayesine yöneltirse, gerçek durumuyla değil de daha çok o ümitle, şimdiden de mesut denebilir. O ümit olmadan bu gerçek durum ise sahte bir saadet ve büyük bir sefalettir. Çünkü ruhun gerçek iyilerini kullanmıyordur: basiretle ayırt ettiği şeylerde cesaretle davranan, itidalle dizginleyen ve adilce dağıtan yönelimini, Tanrı'nın kesin bir ebediyet ve tam bir barış içinde her şeyde her şey olacağı gayeye çevirmeyen bilgelik gerçek bilgelik değildir.

19.20

CAPUT XX. Quod ciues sanctorum in huius uitae tempore spe beati sint. Quam ob rem summum bonum ciuitatis Dei cum sit pax aeterna adque perfecta, non per quam mortales transeant nascendo adque moriendo, sed in qua inmortales maneant nihil aduersi omnino patiendo: quis est qui illam uitam uel beatissimam neget uel in eius comparatione istam, quae hic agitur, quantislibet animi et corporis externarumque rerum bonis plena sit, non miserrimam iudicet? Quam tamen quicumque sic habet, ut eius usum referat ad illius finem, quam diligit ardentissime ac fidelissime sperat, non absurde dici etiam nunc beatus potest, spe illa potius quam re ista. Res ista uero sine spe illa beatitudo falsa et magna miseria est; non enim ueris animi bonis utitur, quoniam non est uera sapientia, quae intentionem suam in his, quae prudenter discernit, gerit fortiter, cohibet temperanter iusteque distribuit, non in illum dirigit finem, ubi erit Deus omnia in omnibus, aeternitate certa et pace perfecta.

19.2121. Cicero'nun diyaloğundaki Scipio'nun tariflerine göre Roma devleti hiç var olmuş mudur

Bu yüzden şimdi, elimden geldiğince kısa ve açık biçimde, bu eserin ikinci kitabında ispat edeceğime söz verdiğim şeyi, yani Cicero'nun Devlet Üzerine adlı kitaplarında Scipio'nun kullandığı tariflere göre bir Roma devletinin hiçbir zaman var olmadığını göstermenin yeridir. Çünkü o devleti kısaca "halkın işi" diye tarif eder. Bu tarif doğruysa Roma devleti hiçbir zaman var olmamıştır, çünkü devletin tarifi olmasını istediği "halkın işi" hiçbir zaman olmamıştır. Halkı da "hukukta uzlaşma ve fayda ortaklığıyla birleşmiş bir kalabalığın topluluğu" diye tarif etmiştir. Hukukta uzlaşmadan ne kastettiğini de tartışmada açıklar, böylece devletin adalet olmadan yürütülemeyeceğini gösterir. Demek ki gerçek adaletin bulunmadığı yerde hukuk da bulunamaz. Çünkü hukuka uygun yapılan elbette adilce yapılır; adaletsizce yapılan ise hukuka uygun yapılmış olamaz. İnsanların haksız kararlarına hukuk denmemeli ve hukuk gözüyle bakılmamalıdır; zira onlar da adaletin pınarından akanın hukuk olduğunu söylerler ve yanlış düşünen bazılarının "hukuk, güçlü olanın işine gelendir" sözünün yanlış olduğunu belirtirler. Bu yüzden gerçek adaletin bulunmadığı yerde hukukta uzlaşmayla birleşmiş bir insan topluluğu olamaz, dolayısıyla Scipio'nun ya da Cicero'nun o tarifine göre halk da olamaz; halk yoksa halkın işi de yoktur, ancak halk adına layık olmayan herhangi bir kalabalığın işi vardır. Böylece devlet halkın işiyse, hukukta uzlaşmayla birleşmemiş olan halk değilse, adaletin bulunmadığı yerde de hukuk yoksa, adaletin bulunmadığı yerde devletin bulunmadığı sonucu kuşkusuz çıkar. Adalet ise herkese kendi hakkını veren fazilettir. Peki, insanı gerçek Tanrı'dan koparıp pis cinlere tabi kılan adalet nasıl bir insan adaletidir? Herkese kendi hakkını vermek bu mudur? Yoksa bir toprağı satın alan kişiden alıp üzerinde hiçbir hakkı olmayan birine veren adaletsizdir de kendini, yaratıldığı, hâkimi olan Tanrı'dan alıp kötü ruhlara kölelik eden kişi adil midir?

O Devlet Üzerine kitaplarında adaletsizliğe karşı adalet uğruna çok keskin ve çok güçlü bir tartışma yürütülür. Önce adaletsizlikten yana adalete karşı konuşulmuş, devletin ancak adaletsizlikle ayakta durup büyüyebileceği söylenmiş, en sağlam delil olarak da insanların hükmeden insanlara kölelik etmesinin haksız olduğu öne sürülmüştü; ama büyük bir devlete sahip buyurgan şehir bu haksızlığı izlemezse eyaletlere hükmedemezdi. Adalet tarafı buna şu cevabı verdi: bu haklıdır, çünkü kölelik böyle insanlar için yararlıdır; doğru yapıldığında, yani kötülerin haksızlık etme imkânı ellerinden alındığında, onların yararına yapılır; boyun eğdirilenlerin durumu daha iyi olacaktır, çünkü boyun eğmedikleri zaman durumları daha kötüydü. Bu gerekçeyi pekiştirmek için de tabiattan alınmış soylu bir örnek eklendi: "Neden öyleyse Tanrı insana, ruh bedene, akıl şehvete ve ruhun öteki kusurlu kısımlarına hükmediyor?" Bu örnekle bazıları için köleliğin yararlı olduğu, Tanrı'ya kulluk etmenin ise herkes için yararlı olduğu yeterince öğretilmiştir. Tanrı'ya kulluk eden ruh bedene doğru hükmeder; ruhun içinde de Rab Tanrı'ya tabi olan akıl şehvete ve öteki kusurlara doğru hükmeder. Bu yüzden insan Tanrı'ya kulluk etmiyorsa onda ne adalet olduğu düşünülebilir? Çünkü Tanrı'ya kulluk etmeyen ruh bedene, insan aklı da kusurlara hiçbir şekilde adilce hükmedemez. Böyle bir insanda hiç adalet yoksa,

19.21

CAPUT XXI. An secundum definitiones Scipionis, quae in dialogo Ciceronis sunt, umquam fuerit Romana res publica. Quapropter nunc est locus, ut quam potero breuiter ac dilucide expediam, quod in secundo huius operis libro me demonstraturum esse promisi, secundum definitiones, quibus aput Ciceronem utitur Scipio in libris de re publica, numquam rem publicam fuisse Romanam. Breuiter enim rem publicam definit esse rem populi. Quae definitio si uera est, numquam fuit Romana res publica, quia numquam fuit res populi, quam definitionem uoluit esse rei publicae. Populum enim esse definiuit coetum multitudinis iuris consensu et utilitatis communione sociatum. Quid autem dicat iuris consensum, disputando explicat, per hoc ostendens geri sine iustitia non posse rem publicam; ubi ergo iustitia uera non est, nec ius potest esse. Quod enim iure fit, profecto iuste fit; quod autem fit iniuste, nec iure fieri potest Non enim iura dicenda sunt uel putanda iniqua hominum constituta, cum illud etiam ipsi ius esse dicant, quod de iustitiae fonte manauerit, falsumque esse, quod a quibusdam non recte sentientibus dici solet, id esse ius, quod ei, qui plus potest. utile est. Quocirca ubi non est uera iustitia, iuris consensu sociatus coetus hominum non potest esse et ideo nec populus iuxta illam Scipionis uel Ciceronis definitionem; et si non populus, nec res populi. sed qualiscumque multitudinis, quae populi nomine digna non est. Ac per hoc, si res publica res est populi et populus non est, qui consensu non sociatus est iuris, non est autem ius, ubi nulla iustitia est: procul dubio colligitur, ubi iustitia non est, non esse rem publicam. Iustitia porro ea uirtus est, quae sua cuique distribuit. Quae igitur iustitia est hominis, quae ipsum hominem Deo uero tollit et inmundis daemonibus subdit? Hocine est sua cuique distribuere? An qui fundum aufert eius, a quo emtus est, et tradit ei, qui nihil habet in eo iuris, iniustus est; et qui se ipsum aufert dominanti Deo, a quo factus est, et malignis seruit spiritibus, iustus est? Disputatur certe acerrime adque fortissime in eisdem ipsis de re publica libris aduersus iniustitiam pro iustitia. Et quoniam, cum prius ageretur pro iniustitiae partibus contra iustitiam et diceretur nisi per iniustitiam rem publicam stare augerique non posse, hoc ueluti ualidissimum positum erat, iniustum esse, ut homines hominibus dominantibus seruiant; quam tamen iniustitiam nisi sequatur imperiosa ciuitas, cuius est magna res publica, non eam posse prouinciis imperare: responsum est a parte iustitiae ideo iustum esse, quod talibus hominibus sit utilis seruitus, et pro utilitate eorum fieri, cum recte fit, id est cum inprobis aufertur iniuriarum licentia, et domiti melius se habebunt, quia indomiti deterius se habuerunt; subditumque est, ut ista ratio firmaretur, ueluti a natura sumtum nobile exemplum adque dictum est: 'Quur igitur Deus homini, animus imperat corpori, ratio libidini ceterisque uitiosis animi partibus?' Plane hoc exemplo satis edoctum est quibusdam esse utilem seruitutem, et Deo quidem ut seruiatur utile esse omnibus. Seruiens autem Deo animus recte imperat corpori, inque ipso animo ratio Deo Domino subdita recte imperat libidini uitiisque ceteris. Quapropter ubi homo Deo non seruit, quid in eo putandum est esse iustitiae? quando quidem Deo non seruiens nullo modo potest iuste animus corpori aut humana ratio uitiis imperare. Et si in

19.21_2böyle insanlardan oluşan bir insan topluluğunda da elbette yoktur. Şu hâlde burada, bir insan kalabalığını halk yapan ve işine devlet denen o hukukta uzlaşma yoktur. Faydaya gelince, ne diyeyim? Tarife göre bir insan topluluğu fayda ortaklığıyla birleştiği için de halk adını alır. Oysa dikkatle bakılırsa, Tanrı'ya kulluk etmeyip cinlere kulluk eden herkesin yaşadığı gibi dinsizce yaşayanların hiçbir faydası yoktur; bu cinler ne kadar pis ruhlarsa kendilerine tanrı gibi kurban sunulmasını o kadar ister, bu da onlara daha da yararsızdır. Ama hukukta uzlaşma hakkında söylediğimizin, bu tarife göre adaletin bulunmadığı topluluğun devlete sahip bir halk olmadığını göstermeye yettiğini düşünüyorum. Romalıların kendi devletlerinde pis ruhlara değil, iyi ve kutsal tanrılara kulluk ettiklerini söylerlerse, yeterince, hatta yeterinden fazla söylediğimiz şeyleri tekrar tekrar söylememiz mi gerekir? Bu eserin önceki kitaplarından geçerek buraya gelen kim, pek aptal ya da pek utanmazca inatçı değilse, Romalıların kötü ve pis cinlere kulluk ettiğinden hâlâ kuşku duyabilir? Kurbanlarla tapındıklarının nasıl varlıklar olduğunu bir yana bırakalım: gerçek Tanrı'nın kanununda şöyle yazılıdır: "Yalnız Rab'be değil de tanrılara kurban sunan yok edilecektir." Bunu böyle ağır bir tehditle buyuran, ne iyi ne kötü tanrılara kurban sunulmasını istemiştir.

19.21_2

homine tali non est ulla iustitia. procul dubio nec in hominum coetu, qui ex hominibus talibus constat. Non est hic ergo iuris ille consensus, qui hominum multitudinem populum facit, cuius res dicitur esse res publica. Nam de utilitate quid dicam, cuius etiam communione sociatus coetus hominum, sicut sese habet ista definitio, populus nuncupatur? Quamuis enim, si diligenter adtendas, nec utilitas sit ulla uiuentium, qui uiuunt inpie, sicut uiuit omnis, qui non seruit Deo seruitque daemonibus, tanto magis inpiis, quanto magis sibi, cum sint inmundissimi spiritus, tamquam dis sacrificari uolunt: tamen quod de iuris consensu diximus satis esse arbitror, unde appareat per hanc definitionem non esse populum, cuius res publica esse dicatur, in quo iustitia non est. Si enim dicunt non spiritibus inmundis, sed dis bonis adque sanctis in sua re publica seruisse Romanos: numquid eadem totiens repetenda sunt, quae iam satis, immo ultra quam satis est diximus? Quis enim ad hunc locum per superiores huius operis libros peruenit, qui dubitare adhuc possit malis et inpuris daemonibus seruisse Romanos, nisi uel nimium stolidus uel inpudentissime contentiosus? Sed ut taceam quales sint, quos sacrificiis colebant: in lege ueri Dei scriptum eat: Sacrificans dis eradicabitur nisi Domino tantum. Nec bonis igitur nec malis dis sacrificari uoluit, qui hoc cum tanta comminatione praecepit.

19.2222. Hristiyanların kulluk ettiği, yalnız kendisine kurban sunulması gereken Tanrı gerçek Tanrı mıdır

Ama şöyle bir cevap verilebilir: "Romalıların kendisinden başka hiçbir tanrıya kurbanla tapınmayacak kadar buyruğuna uymaları gereken bu Tanrı kimdir, buna layık olduğu nereden ispat edilir?" Bu Tanrı'nın kim olduğunu hâlâ sormak büyük körlüktür. O, peygamberleri gördüğümüz bu şeyleri önceden bildirmiş olan Tanrı'dır. O, İbrahim'in kendisinden "Bütün milletler senin zürriyetinde kutsanacak" cevabını aldığı Tanrı'dır. Bunun tene göre o zürriyetten doğan Mesih'te gerçekleştiğini, bu adın düşmanı olarak kalanlar bile, ister istemez kabul ederler. O, ilahî Ruh'u, önceden söyledikleri ve dünyanın her yanına yayılmış gördüğümüz kilise aracılığıyla gerçekleşen şeyleri önceki kitaplarda aktardığım kişiler aracılığıyla konuşan Tanrı'dır. O, Romalıların en bilgini Varro'nun, ne dediğini bilmeden de olsa Jüpiter sandığı Tanrı'dır; bunu anmayı gerekli gördüm, çünkü böyle ilim sahibi bir adam bu Tanrı'yı ne yok ne de değersiz sayabilmiştir. Zira O'nun, en yüksek tanrı saydığı varlık olduğuna inanmıştır. Son olarak O, filozofların en bilgini, Hristiyanların en sert düşmanı olan Porphyrios'un tanrı saydıkları varlıkların kehanetleriyle bile büyük Tanrı olduğunu itiraf ettiği Tanrı'dır.

19.22

CAPUT XXII. An uerus sit Deus, cui Christiani seruiunt, cui soli debeat sacrificari. Sed responderi potest: 'Quis iste Deus est aut unde dignus probatur, cui deberent obtemperare Romani, ut nullum deorum praeter ipsum colerent sacrificiis?' Magnae caecitatis est, adhuc quaerere, quis iste sit Deus. Ipse est Deus, cuius prophetae praedixerunt ista quae cernimus. Ipse est Deus, a quo responsum accepit Abraham: In semine tuo benedicentur omnes gentes. Quod in Christo fieri, qui secundum carnem de illo semine exortus est, idem ipsi qui remanserunt huius nominis inimici, uelint nolintue, cognoscunt. Ipse est Deus, cuius diuinus Spiritus per eos locutus est, quorum praedicta adque conpleta per ecclesiam, quam uidemus toto orbe diffusam, in libris superioribus posui. Ipse est Deus, quem Varro doctissimus Romanorum Iouem putat, quamuis nesciens quid loquatur; quod tamen ideo commemorandum putaui, quoniam uir tantae scientiae nec nullum istum Deum potuit existimare nec uilem. Hunc enim eum esse credidit, quem summum putauit deum. Postremo ipse est Deus, quem doctissimus philosophorum, quamuis Christianorum acerrimus inimicus, etiam per eorum oracula, quos deos putat, deum magnum Porphyrius confitetur.

19.2323. Porphyrios'un tanrıların kehanetlerinde Mesih hakkında verildiğini söylediği cevaplar

Kehanetlerden Çıkan Felsefe adını verdiği, felsefeye ilişkin konularda ilahî cevap sayılan şeyleri ele alıp yazıya geçirdiği kitaplarında, Yunancadan Latinceye nasıl çevrildiyse sözlerini aynen aktarayım: "Karısını Hristiyanlıktan döndürmek için hangi tanrıyı yatıştırabileceğini soran birine Apollon dizelerle şöyle der." Ardından Apollon'un sözü diye şunlar gelir: "Belki suya harfler kazıyıp yazman ya da hafif kanatlarını açıp kuş gibi havada uçman, kirlenmiş dinsiz karının aklını çevirmenden daha kolaydır. Boş aldatmacalarında dilediğince sürüp gitsin, doğru düşünen yargıçlarca mahvedilen, görkemli yerlerde demire bağlı en kötü ölümle öldürülen ölü bir tanrıya ağıtlar söylesin." Sonra Latinceye vezni korunmadan çevrilmiş bu Apollon dizelerinin ardından şunu ekler: "Bunlarla onların görüşünün çaresizliğini açığa çıkardı; çünkü Yahudilerin Tanrı'ya bunlardan daha çok sahip çıktığını söyledi." İşte Mesih'i lekelerken Yahudileri Hristiyanların önüne geçirdi, Yahudilerin Tanrı'ya sahip çıktığını itiraf etti. Mesih'in doğru düşünen yargıçlarca öldürüldüğünü söyleyen Apollon'un dizelerini böyle açıkladı; sanki onlar adilce yargılamış, Mesih de hak ettiği için cezalandırılmıştı. Apollon'un yalancı kâhininin Mesih hakkında ne dediğine ve Porphyrios'un buna inanmasına, ya da belki kâhinin söylemediğini söylemiş gibi kendisinin uydurmasına ben şimdilik karışmayayım. Kendisiyle ne kadar tutarlı olduğunu, kehanetleri birbirine nasıl uydurduğunu sonra göreceğiz. Burada yine de Yahudilerin, Tanrı'ya sahip çıkanlar olarak, Mesih hakkında doğru yargıya vardığını, onun en kötü ölümle işkence görmesine karar verdiklerini söylüyor. Şu hâlde tanıklık ettiği Yahudilerin Tanrısının "Yalnız Rab'be değil de tanrılara kurban sunan yok edilecektir" diyen sözü dinlenmeliydi. Ama daha açık şeylere geçelim ve Yahudilerin Tanrısını ne kadar büyük saydığını dinleyelim. Söz ya da akıl mı, kanun mu daha iyidir diye Apollon'a soran kişiye "Şu dizelerle cevap verdi" der. Ardından Apollon'un dizelerini ekler, onlar arasında şunlar da vardır, yeterince alayım: "Doğuran Tanrı'ya, her şeyden önceki krala ki gök, yer, deniz ve yeraltının gizli yerleri önünde titrer, tanrısal güçlerin kendisi de ürperir; onların kanunu Baba'dır, pek kutsal İbraniler O'na saygı gösterir." Porphyrios, tanrısı Apollon'un böyle bir kehanetiyle İbranilerin Tanrısını, tanrısal güçlerin bile önünde ürperdiği kadar büyük ilan etti. Bu Tanrı "Tanrılara kurban sunan yok edilecektir" dediğine göre, Porphyrios'un kendisinin ürpermemesine ve tanrılara kurban sunarak yok edilmekten korkmamasına şaşıyorum.

Bu filozof, sanki biraz önce sözünü ettiğimiz kendi hakaretini unutmuş gibi ya da sanki tanrıları uykuda Mesih'e sövmüş de uyanınca onun iyi olduğunu anlayıp hak ettiği övgüyü vermiş gibi Mesih hakkında iyi şeyler de söyler. Nitekim olağanüstü ve inanılmaz bir şey söyleyecekmiş gibi der ki: "Söyleyeceğimiz şey bazılarına elbette beklenmedik görünecektir. Çünkü tanrılar Mesih'in pek dindar olduğunu, ölümsüz kılındığını ilan ettiler ve onu övgüyle andılar. Hristiyanların ise kirlenmiş, lekelenmiş ve yanılgıya bulaşmış olduğunu söylüyorlar ve onlara karşı buna benzer birçok küfür ediyorlar." Sonra tanrıların Hristiyanlara küfrettiği sözde kehanetleri ekler, bunlardan sonra da şöyle der: "Mesih hakkında, Tanrı mıdır diye soranlara Hekate şöyle dedi: 'Ölümsüz ruhun bedenden sonra nasıl yol aldığını bilirsin; bilgelikten koparılan ruh ise hep yanılgı içinde dolaşır. O ruh, dindarlıkta en üstün bir adamın ruhudur; ona, hakikate yabancı olanlar tapınır.'" Bu sözde kehanetin sözlerinin ardından kendi sözlerini ekleyerek der ki: "Demek ki onun pek dindar bir adam olduğunu ve ruhunun, öteki dindarlarınki gibi, ölümden sonra ölümsüzlüğe layık görüldüğünü, Hristiyanların ise ona bilmeden tapındığını söyledi. 'Peki neden hüküm giydi?' diye sorulduğunda tanrıça kehanetle şu cevabı verdi: 'Beden her zaman zayıflatan işkencelere açıktır; dindarların ruhu ise göksel yurtta oturur. O ruh, tanrıların armağanlarını edinmeyi ve ölümsüz Jüpiter'in bilgisine sahip olmayı kaderlerin bağışlamadığı öteki ruhlara, kaderin hükmüyle yanılgıya bulaşmayı verdi. Bu yüzden tanrıların nefret ettikleridir; çünkü Tanrı'yı bilmek ve tanrılardan armağan almak kaderlerinde olmayanlara kaderin hükmüyle bu adam yanılgıya bulaşmayı verdi. O kendisi ise dindardı ve dindarlar gibi göğe gitti. Bu yüzden ona küfretmeyeceksin, insanların deliliğine acıyacaksın; çünkü onlar için ondan kolay ve uçurum gibi bir tehlike doğuyor.'"

19.23

CAPUT XXIII. Quae Porphyrius dicat oraculis deorum responsa esse de Christo. Nam in libris. quos ex << appellat, in quibus exsequitur adque conscribit rerum ad philosophiam pertinentium uelut diuina responsa, ut ipsa uerba eius, quem ad modum ex Graeca lingua in Latinam interpretata sunt, ponam: 'Interroganti, inquit, quem deum placando reuocare possit uxorem suam a Christianismo, haec ait uersibus Apollo/ Deinde uerba uelut Apollinis ista sunt: Torte magis poteris in aqua inpressis litteris scribere aut adinflans leues pinnas per aera auis uolare, quam pollutae reuoces inpiae uxoris sensum. Pergat quo modo uult inanibus fallaciis [perseuerans et lamentari fallaciis] mortuum Deum cantans, quem iudicibus recta sentientibus perditum pessima in speciosis ferro uincta mors interfecit.' Deinde post hos uersus Apollinis, qui non stante metro Latine interpretati sunt, subiunxit adque ait: his quidem inremediabile sententiae eorum manifestauit dicens, quoniam Iudaei suscipiunt Deum magis quam isti.' Ecce, ubi decolorans Christum Iudaeos praeposuit Christianis, confitens quod Iudaei suscipiant Deum. Sic enim exposuit uersus Apollinis, ubi a iudicibus recta sentientibus Christum dicit occisum, tamquam illis iuste iudicantibus merito sit ille punitus. Viderim quid de Christo uates mendax Apollinis dixerit adque iste crediderit aut fortasse uatem, quod non dixit, dixisse iste ipse confinxerit. Quam sibi constet uel ipsa oracula inter se faciat conuenire, postea uidebimus; hic tamen Iudaeos. tamquam Dei susceptores, recte dicit iudicasse de Christo, quod eum morte pessima excruciandum esse censuerint. Deus itaque Iudaeorum, cui perhibet testimonium, audiendus fuit dicens: Sacrificans dis eradicabitur, nisi Domino tantum. Sed ad manifestiora ueniamus et audiamus quam magnum Deum dicat esse Iudaeorum. Item ad ea, quae interrogauit Apollinem, quid melius, uerbum siue ratio an lex: , inquit, uersibus haec dicens.' Ac deinde subicit Apollinis uersus, in quibus et isti sunt, ut quantum satis est inde decerpam: (In Deum uero, inquit, generatorem et in regem ante omnia, quem tremit et caelum et terra adque mare et infernorum abdita et ipsa numina perhorrescunt; quorum lex est Pater, quem ualde sancti honorant Hebraei.) Tali oraculo dei sui Apollinis Porphyrius tam magnum Deum dixit Hebraeorum, ut eum et ipsa numina perhorrescant. Cum ergo Deus iste dixerit: Sacrificans dis eradicabitur, miror quod ipse Porphyrius non perhorruerit et sacrificans dis eradicari non formidauerit. Dicit etiam bona philosophus iste de Christo, quasi oblitus illius, de qua paulo ante locuti sumus, contumeliae suae, aut quasi in somnis di eius maledixerint Christo et euigilantes eum bonum esse cognouerint digneque laudauerint. Denique tamquam mirabile aliquid adque incredibile prolaturus: opinionem, inquit, profecto quibusdam uideatur esse quod dicturi sumus. Christum enim di piissimum pronuntiauerunt et inmortalem factum et cum bona praedicatione eius meminerunt; Christianos uero pollutos, inquit, et contaminatos et errore inplicatos esse dicunt et multis talibus aduersus eos blasphemiis utuntur.' Deinde subicit uelut oracula deorum blasphemantium Christianos et post haec: 'De Christo autem, inquit, interrogantibus si est Deus, ait Hecate: Quoniam quidem inmortalis anima post corpus ut incedit, nosti; a sapientia autem abscisa semper errat. Viri pietate praestantissimi est illa anima; hanc colunt aliena a se ueritate.) Deinde post uerba huius quasi oraculi sua ipse contexens: Tiissimum igitur uirum, inquit, eum dixit et eius animam, sicut et aliorum piorum, post obitum inmortalitate dignatam et hanc colere Christianos ignorantes.) ( autem, inquit: Quur ergo damnatus est? oraculo respondit dea: Corpus quidem debilitantibus tormentis semper obpositum est; anima autem piorum caelesti sedi insidet. Illa uero anima aliis animabus fataliter dedit, quibus fata non adnuerunt deorum dona obtinere neque habere Iouis inmortalis agnitionem, errore inplicari. Propterea ergo dis exosi, quia, quibus fato non fuit nosse Deum nec dona ab dis accipere, his fataliter dedit iste errore inplicari. Ipse uero pius et in caelum, sicut pii, concessit. Itaque hunc quidem non blasphemabis, misereberis autem hominum dementiam, ex eo in eis facile praecepsque periculum.' '

19.23_2Bu kehanetlerin ya Hristiyanlara düşman kurnaz bir adam tarafından uydurulduğunu ya da pis cinlerce benzer bir niyetle verildiğini anlamayacak kadar aptal olan kimdir? Amaç, Mesih'i övdükleri için Hristiyanları yerdiklerinde de doğru söyledikleri sanılsın ve böylece, mümkünse, insanın Hristiyan olduğu ebedî kurtuluş yolu kapatılsın. Bin türlü zarar verme kurnazlıkları için, Hristiyanları yerdiklerine de inanıldığı sürece Mesih'i övdüklerine inanılmasının ters düşmediğini anlarlar. Böylece ikisine de inanan kişiyi Hristiyan olmak istemeyecek türden bir Mesih övücüsü yaparlar; o kişi Mesih'i övse de Mesih onu bu cinlerin hâkimiyetinden kurtarmaz. Özellikle Mesih'i öyle övüyorlar ki, onların anlattığı gibi bir Mesih'e inanan kişi Hristiyan olmaz, sapkın olur; Mesih'i yalnız insan olarak tanır, Tanrı olarak tanımaz, bu yüzden de onun aracılığıyla kurtulamaz, bu yalancı cinlerin tuzaklarından kaçamaz, onları çözemez. Biz ise ne Mesih'i yeren Apollon'u ne de öven Hekate'yi onaylayabiliriz. Apollon Mesih'i, doğru düşünen yargıçlarca öldürüldüğünü söyleyerek adaletsiz biri saydırmak ister; Hekate ise pek dindar bir insan, ama yalnız bir insan sayar. Yine de ikisinin amacı birdir: insanların Hristiyan olmasını istemezler, çünkü Hristiyan olmazlarsa onların iktidarından kurtulamazlar. Bu filozof, daha doğrusu Hristiyanlara karşı bu tür sözde kehanetlere inananlar, önce başarabilirlerse Hekate ile Apollon'u Mesih konusunda uzlaştırsınlar; ikisi de onu ya kınasın ya da övsün. Bunu başarsalar bile biz, Mesih'i ister yeren ister öven aldatıcı cinlerden yine sakınırdık. Ama tanrıları ile tanrıçaları Mesih hakkında, biri yererek öteki överek anlaşamadığına göre, insanlar doğru düşünürlerse Hristiyanlara küfreden onlara elbette inanmazlar.

Mesih'i öven Porphyrios ya da Hekate, onun Hristiyanlara kaderin hükmüyle yanılgıya bulaşmayı verdiğini söylerken bu yanılgının sebeplerini de kendince ortaya koyar. Onları kendi sözlerinden aktarmadan önce şunu sorarım: Mesih Hristiyanlara yanılgıya bulaşmayı kaderin hükmüyle verdiyse, bunu isteyerek mi istemeden mi verdi? İsteyerek verdiyse nasıl adildir? İstemeden verdiyse nasıl mesuttur? Ama artık o yanılgının sebeplerini dinleyelim. Şöyle der: "Bir yerde kötü cinlerin iktidarına tabi, pek küçük yeryüzü ruhları vardır. İbranilerin bilgeleri (bu İsa da, yukarıda söylenen Apollon'un ilahî sözlerinden duyduğun gibi, onlardan biriydi) dindarları bu pek kötü cinlerden ve küçük ruhlardan men eder, onlarla uğraşmayı yasaklarlardı; daha çok göksel tanrılara, ama her şeyden çok Baba Tanrı'ya saygı göstermelerini söylerlerdi. Tanrılar da bunu buyurur; onların ruhu Tanrı'ya yöneltmeyi nasıl öğütlediklerini ve O'na her yerde tapınılmasını nasıl emrettiklerini yukarıda gösterdik. Ama eğitimsizler ve dinsiz tabiatlılar, gerçekten kaderin tanrılardan armağan edinmelerini ve ölümsüz Jüpiter'in bilgisine sahip olmalarını bağışlamadığı kimseler, tanrıları ve ilahî adamları dinlemeyerek bütün tanrıları reddettiler; yasaklanan cinlerden nefret etmek bir yana onlara saygı gösterdiler. Tanrı'ya tapınıyor görünerek O'na tapınılan tek şeyleri yapmazlar. Çünkü her şeyin Babası olan Tanrı hiçbir şeye muhtaç değildir; ama adalet, iffet ve öteki faziletlerle O'na tapındığımızda, hayatın kendisini taklit ve O'nu araştırma yoluyla O'na bir dua kıldığımızda iyi olan bizim için olur. Çünkü araştırma arındırır, taklit ise O'na yönelik sevgiyi etkinleştirerek tanrılaştırır." Baba Tanrı'yı güzel övmüş, O'na hangi ahlâkla tapınılması gerektiğini de söylemiştir; azizlerin hayatı buyurulduğunda ya da övüldüğünde İbranilerin peygamberlik kitapları bu tür buyruklarla doludur. Ama Hristiyanlar konusunda, tanrı sandığı cinlerin istediği kadar yanılıyor ya da iftira ediyor; sanki tiyatrolarda ve tapınaklarda tanrılara hizmet diye ne çirkin, ne yüz kızartıcı şeyler yapıldığını hatırlamak, kiliselerde nelerin okunduğuna, söylendiğine, dinlendiğine, gerçek Tanrı'ya neyin sunulduğuna bakıp ahlâkın nerede inşa edildiğini, nerede yıkıldığını anlamak kimse için zormuş gibi. Hristiyanların, İbraniler tarafından tapınılması yasaklanan cinlerden nefret etmek yerine onlara saygı gösterdiği şeklindeki bu boş ve apaçık yalanı ona şeytanî bir ruhtan başka kim söyledi ya da ilham etti? Ama İbranilerin bilgelerinin tapındığı Tanrı, göksel azizlere bile,

19.23_2

Qui ita stultus est, ut non intellegat aut ab homine callido eoque Christianis inimicissimo haec oracula fuisse conficta aut consilio simili ab inpuris daemonibus ista fuisse responsa, ut scilicet, quoniam laudant Christum, propterea credantur ueraciter uituperare Christianos adque ita, si possint, intercludant uiam salutis aeternae, in qua fit quisque Christianus? Suae quippe nocendi astutiae milleformi sentiunt non esse contrarium, si credatur eis laudantibus Christum, dum tamen credatur etiam uituperantibus Christianos; ut eum, qui utrumque crediderit, talem Christi faciant laudatorem, ne uelit esse Christianus, ac sic quamuis ab illo laudatus ab istorum tamen daemonum dominatu eum non liberet Christus; praesertim quia ita laudant Christum, ut, quisquis in eum talem crediderit, qualis ab eis praedicatur, Christianus non sit, sed haereticus, qui tantummodo hominem, non etiam Deum nouerit Christum, et ideo per eum saluus esse non possit nec istorum mendaciloquorum daemonum laqueos uitare uel soluere. Nos autem neque Apollinem uituperantem Christum neque Hecaten possumus adprobare laudantem. Ille quippe tamquam iniquum Christum uult credi, quem iudicibus recta sentientibus dicit occisum; ista hominem piissimum, sed hominem tantum. Una est tamen et illius et huius intentio, ut nolint homines esse Christianos, quia, nisi Christiani erunt, ab eorum erui potestate non poterunt. Iste uero philosophus, uel potius qui talibus aduersus Christianos quasi oraculis credunt, prius faciant, si possunt, ut inter se de ipso Christo Hecate adque Apollo concordent eumque aut ambo condemnent aut ambo conlaudent. Quod si facere potuissent, nihilo minus nos et uituperatores et laudatores Christi fallaces daemones uitaremus. Cum uero eorum deus et dea inter se de Christo, ille uituperando, ista laudando dissentiant: profecto eis blasphemantibus Christianos non credunt homines, si recte ipsi sentiant. Sane Christum laudans uel Porphyrius uel Hecate, cum dicat eum ipsum fataliter dedisse Christianis, ut inplicarentur errore, causas tamen eiusdem, sicut putat, pandit erroris. Quas antequam ex uerbis eius exponam, prius quaero, si fataliter dedit Christus Christianis erroris inplicationem, utrum nolens an nolens dederit. Si uolens, quo modo iustus? Si nolens, quo modo beatus? Sed iam causas ipsius audiamus erroris. 'Sunt, inquit, spiritus terreni minimi loco quodam malorum daemonum potestati subiecti. Ab his sapientes Hebraeorum (quorum unus iste etiam Iesus fuit, sicut audisti diuina Apollinis, quae superius dicta sunt) — ab his ergo Hebraei daemonibus pessimis et minoribus spiritibus uetabant religiosos et ipsis uacare prohibebant; uenerari autem magis caelestes deos, amplius autem uenerari Deum Patrem. Hoc autem, inquit, et di praecipiunt et in superioribus ostendimus, quem ad modum animum aduertere ad Deum monent et illum colere ubique imperant. Verum indocti et inpiae naturae, quibus uere fatum non concessit ab dis dona obtinere neque habere Iouis inmortalis notionem, non audientes et deos et diuinos uiros deos quidem omnes recusauerunt, prohibitos autem daemones et hos non odisse, sed reuereri. Deum autem simulantes colere, ea sola, per quae Deus adoratur, non agunt. Nam Deus quidem, utpote omnium Pater, nullius indiget; sed nobis est bene, cum eum per iustitiam et castitatem aliasque uirtutes adoramus, ipsam uitam precem ad ipsum facientes per'imitationem et inquisitionem de ipso. Inquisitio enim purgat, inquit; imitatio deificat adfectionem ad ipsum operando.' Bene quidem praedicauit Deum Patrem, et quibus sit colendus moribus dixit; quibus praeceptis prophetici libri pleni sunt Hebraeorum, quando sanctorum uita siue imperatur siue laudatur. Sed in Christianis tantum errat aut tantum calumniatur, quantum uolunt daemones, quos opinatur deos; quasi cuiquam difficile sit recolere, quae turpia, quae dedecora erga deorum obsequium in theatris agebantur et templis, et adtendere quae legantur dicantur audiantur in ecclesiis, uel Deo uero quid offeratur, et hinc intellegere ubi aedificium, et ubi ruina sit morum. Quis autem huic dixit uel inspirauit, nisi diabolicus spiritus, tam uanum apertumque mendacium, quod daemones ab Hebraeis coli prohibitos reuereantur potius, quam oderint Christiani? Sed Deus ille. quem coluerunt sapientes Hebraeorum, etiam caelestibus sanctis

19.23_3Tanrı'nın, bu ölümlü gurbetimizde en mesut vatandaşlar olarak saygı duyup sevdiğimiz meleklerine ve göksel güçlerine bile kurban sunulmasını yasaklar. İbrani halkına verdiği kanununda gürleyerek ve çok tehditkâr biçimde şöyle der: "Tanrılara kurban sunan yok edilecektir." Bu kişinin pek küçük ya da küçük dediği pek kötü cinlere ve yeryüzü ruhlarına kurban sunulmaması buyurulmuş sanılmasın diye (çünkü onlara da kutsal yazılarda, İbranilerin değil milletlerin tanrıları denir; yetmiş çevirmen bunu mezmurda açıkça "Çünkü milletlerin [bütün] tanrıları cinlerdir" diye koymuştur), evet, bu cinlere yasak, ama göksel varlıkların hepsine ya da bazılarına kurban sunmak serbest sanılmasın diye hemen ekledi: "Yalnız Rab'be değil de", yani "Rab'den başkasına değil". Biri Domino soli ifadesini "Rab Güneş'e" diye anlayıp kurban sunulması gereken Rab'bin güneş olduğuna inanmasın diye de belirteyim: Yunanca yazılarda bunun böyle anlaşılmaması gerektiği kolayca görülür.

Şu hâlde bu kadar büyük bir filozofun bile bu denli büyük bir tanıklıkla andığı İbranilerin Tanrısı, kendi İbrani halkına İbranice yazılmış bir kanun verdi; karanlık ve bilinmez değil, bütün milletlere artık yayılmış bir kanun. O kanunda "Yalnız Rab'be değil de tanrılara kurban sunan yok edilecektir" diye yazılıdır. Bu konuda O'nun kanununda ve peygamberlerinde çok şey aramaya ne gerek var? Daha doğrusu aramaya değil, çünkü bunlar gizli ya da nadir değildir; apaçık ve sık olan şeyleri toplayıp bu tartışmama koymaya: bunlarda gerçek ve en yüksek Tanrı'nın kendisinden başka hiç kimseye kurban sunulmasını istemediği gün ışığından açıktır. İşte kısa ama yüce, tehditkâr ama doğru olarak, onların en bilginlerinin o kadar üstün biçimde övdüğü Tanrı'nın söylediği bu tek söz dinlensin, korkulsun, yerine getirilsin ki itaatsizleri yok oluş takip etmesin.

"Yalnız Rab'be değil de tanrılara kurban sunan yok edilecektir"; bir şeye muhtaç olduğu için değil, O'nun malı olmamız bize yararlı olduğu için. Çünkü İbranilerin kutsal yazılarında O'na şöyle ilahi söylenir: "Rab'be dedim: Sen benim Tanrımsın, çünkü iyiliklerime muhtaç değilsin." O'nun en güzel, en iyi kurbanı biziz, yani O'nun şehri; önceki kitaplarda tartıştığımız gibi, müminlerin bildiği sunularımızla bunun sırrını kutluyoruz. İlahî kehanetler İbrani peygamberler aracılığıyla, Yahudilerin geleceğin gölgesinde sundukları kurbanların sona ereceğini ve milletlerin, gördüğümüz gibi, güneşin doğuşundan batışına dek tek kurban sunacağını yüksek sesle bildirmiştir; bunlardan yeterince gördüğümüz kadarını bu esere serpiştirdik. Bu yüzden şu adaletin bulunmadığı yerde, yani tek ve en yüksek Tanrı'nın, kendi lütfu uyarınca, itaat eden şehre kendisinden başka kimseye kurban sunmamasını buyurmadığı; böylece bu şehre ait ve Tanrı'ya itaat eden bütün insanlarda ruhun bedene, aklın kusurlara meşru düzen içinde sadakatle hükmetmediği; bir adil insan gibi adillerin topluluğunun ve halkının, insanın Tanrı'yı sevilmesi gerektiği gibi, komşusunu da kendisi gibi sevdiği, sevgiyle işleyen imandan yaşamadığı yerde, işte bu adaletin bulunmadığı yerde elbette hukukta uzlaşma ve fayda ortaklığıyla birleşmiş bir insan topluluğu yoktur. Bu yoksa, halkın bu tarifi doğruysa, halk da yoktur. Demek ki devlet de yoktur, çünkü halkın kendisinin olmadığı yerde halkın işi de yoktur.

19.23_3

angelis et uirtutibus Dei, quos beatissimos tamquam ciues in hac nostra peregrinatione mortali ueneramur et amamus, sacrificari uetat intonans in lege sua, quam dedit Hebraeo populo suo, et ualde minaciter dicens: Sacrificans dis eradicabitur. Et ne quisquam putaret daemonibus pessimis terrenisque spiritibus, quos iste dicit minimos uel minores, ne sacrificetur esse praeceptum (quia et ipsi in scripturis sanctis dicti sunt di, non Hebraeorum, sed gentium; quod euidenter in psalmo septuaginta interpretes posuerunt, dicentes: Quoniam [omnes] di gentium daemonia), — ne quis ergo putaret istis quidem daemoniis prohibitum, caelestibus autem uel omnibus uel aliquibus sacrificari esse permissum, mox addidit: Nisi Domino soli, id est nisi Domino tantum; ne forte in eo, quod ait: Domino soli, Dominum solem credat esse quispiam, cui sacrificandum putet; quod non ita esse intellegendum in scripturis Graecis facillime reperitur. Deus igitur Hebraeorum, cui tam magnum tantus etiam iste philosophus perhibet testimonium, legem dedit Hebraeo populo suo, Hebraeo sermone conscriptam, non obscuram et incognitam, sed omnibus iam gentibus diffamatam, in qua lege scriptum est: Sacrificans dis eradicabitur nisi Domino tantum. Quid opus est in hac eius lege eiusque prophetis de hac re multa perquirere; immo non perquirere, non enim abstrusa uel rara sunt, sed aperta et crebra colligere et in hac disputatione mea ponere, quibus luce clarius apparet nulli omnino nisi tantum sibi Deum uerum et summum uoluisse sacrificari? Ecce hoc unum breuiter, immo granditer, minaciter, sed ueraciter dictum ab illo Deo, quem tam excellenter eorum doctissimi praedicant, audiatur timeatur inpleatur, ne inoboedientes eradicatio consequatur. , inquit, dis eradicabitur nisi Domino tantum; non quo rei egeat alicuius, sed quia nobis expedit, ut res eius simus. Huic enim canitur in sacris litteris Hebraeorum: Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Huius autem adque optimum sacrificium nos ipsi sumus, hoc est ciuitas eius, cuius rei mysterium celebramus oblationibus nostris, quae fidelibus notae sunt, sicut in libris praecedentibus disputauimus. Cessaturas enim uictimas, quas in umbra futuri offerebant Iudaei, et unum sacrificium gentes a solis ortu usque ad occasum, sicut iam fieri cernimus, oblaturas per prophetas Hebraeos oracula increpuere diuina; ex quibus quantum satis uisum est, nonnulla protulimus et huic iam . operi adspersimus. Quapropter ubi non est ista iustitia, ut secundum suam gratiam ciuitati oboedienti Deus imperet unus et summus, ne cuiquam sacrificet nisi tantum sibi, et per hoc in omnibus hominibus ad eandem ciuitatem pertinentibus adque oboedientibus Deo animus etiam corpori adque ratio uitiis ordine legitimo fideliter imperet; ut, quem ad modum iustus unus, ita coetus populusque iustorum uiuat ex fide, quae operatur per dilectionem, qua homo diligit Deum, sicut diligendus est Deus, et proximum sicut semet ipsum, — ubi ergo non est ista iustitia, profecto non est coetus hominum iuris consensu et utilitatis communione . sociatus. Quod si non est, utique populus non est si uera est haec populi definitio. Ergo nec res publica est, quia res populi non est, ubi ipse populus non est.

19.2424. Hangi tarife göre yalnız Romalılar değil, öteki krallıklar da halk ve devlet adını hakkıyla alabilir

Halk bu şekilde değil de başka şekilde tarif edilse, örneğin "Sevdikleri şeylerde uyumlu ortaklıkla birleşmiş akıllı bir kalabalığın topluluğudur" denirse, elbette bir halkın nasıl olduğunu görmek için sevdiği şeylere bakmak gerekir. Neyi severse sevsin, hayvanların değil de akıllı yaratıkların kalabalığından oluşan bir topluluksa ve sevdikleri şeylerde uyumlu ortaklıkla birleşmişse, ona halk demek saçma olmaz; daha iyi şeylerde uyum içindeyse o kadar daha iyi, daha kötü şeylerde uyum içindeyse o kadar daha kötüdür. Bizim bu tarifimize göre Roma halkı bir halktır, işi de kuşkusuz devlettir. Ama o halkın ilk ve sonraki zamanlarında neyi sevdiğine, hangi ahlâkla en kanlı ayaklanmalara, oradan da müttefik ve iç savaşlara vararak bir bakıma halkın kurtuluşu olan uyumu nasıl parçalayıp bozduğuna tarih tanıklık eder; önceki kitaplarda bu konuda çok şey aktardık. Yine de bu yüzden, sevdiği şeylerde uyumlu ortaklıkla birleşmiş akıllı kalabalığın herhangi bir topluluğu sürdükçe, onun halk olmadığını ya da işinin devlet olmadığını söyleyemem. Bu halk ve bu devlet hakkında söylediğimi, Atinalıların ya da başka Yunanlıların, Mısırlıların, Asurluların o eski Babil'inin, devletlerinde küçük ya da büyük hükümranlıklar sürdükleri zaman, ve öteki milletlerin herhangi bir devleti için de söylemiş ve düşünmüş sayılayım. Çünkü genel olarak, Tanrı'nın kendisine itaat eden bir şehre yalnız kendisine kurban sunmasını buyurmadığı, bu yüzden de ruhun bedene, aklın kusurlara doğru ve sadakatle hükmetmediği dinsizlerin şehri, adaletin hakikatinden yoksundur.

19.24

CAPUT XXIIII. Qua definitione constet populi et rei publicae nuncupationem recte sibi non solum Romanos, sed etiam regna alia uindicare. Si autem populus non isto, sed alio definiatur modo, uelut si dicatur: est coetus multitudinis rationalis rerum quas diligit concordi communione sociatus', profecto, ut uideatur qualis quisque populus sit, illa sunt intuenda, quae diligit. Quaecumque tamen diligat, si coetus est multitudinis non pecorum, sed rationalium creaturarum et eorum quae diligit concordi communione sociatus est, non absurde populus nuncupatur; tanto utique melior, quanto in melioribus, tantoque deterior, quanto est in deterioribus concors. Secundum istam definitionem nostram Romanus populus populus est et res eius sine dubitatione res publica. Quid autem primis temporibus suis quidue sequentibus populus ille dilexerit et quibus moribus ad cruentissimas seditiones adque inde ad socialia adque ciuilia bella perueniens ipsam concordiam, quae salus est quodam modo populi, ruperit adque corruperit, testatur historia; de qua in praecedentibus libris multa posuimus. Nec ideo tamen uel ipsum non esse populum uel eius rem dixerim non esse rem publicam, quamdiu manet qualiscumque rationalis multitudinis coetus, rerum quas diligit concordi communione sociatus. Quod autem de isto populo et de ista re publica dixi, hoc de Atheniensium uel quorumcumque Graecorum, hoc de Aegyptiorum, hoc de illa priore Babylone Assyriorum, quando in rebus publicis suis imperia uel parua uel magna tenuerunt, et de alia quacumque aliarum gentium intellegar dixisse adque sensisse. Generaliter quippe ciuitas inpiorum, cui non imperat Deus oboedienti sibi, ut sacrificium non offerat nisi tantummodo sibi, et per hoc in illa et animus corpori ratioque uitiis recte ac fideliter imperet, caret iustitiae ueritate.

19.2525. Gerçek din olmayan yerde gerçek faziletler bulunamaz

Ruh bedene, akıl kusurlara ne kadar övgüye değer biçimde hükmeder görünürse görünsün, ruh ve akıl Tanrı'nın kendisine kulluk edilmesini buyurduğu gibi Tanrı'ya kulluk etmiyorsa, bedene ve kusurlara hiçbir şekilde doğru hükmetmez. Çünkü gerçek Tanrı'yı bilmeyen, O'nun hükmü altına girmemiş, en kusurlu ve bozucu cinlere kendini satmış bir zihin, bedenin ve kusurların nasıl bir efendisi olabilir? Bu yüzden bedene ve kusurlara hükmetmesini sağlayan, sahip olduğunu sandığı faziletleri, Tanrı dışında herhangi bir şeyi elde etmeye ya da korumaya yöneltirse, bunlar da fazilet olmaktan çok kusurdur. Bazıları faziletlerin, kendilerine yöneltilip başka bir şey için istenmediğinde gerçek ve ahlâken güzel olduğunu düşünse de, o zaman bile şişkin ve kibirlidirler, bu yüzden de fazilet değil, kusur sayılmalıdırlar. Çünkü teni yaşatan şey tenden değil, tenin üstünde olduğu gibi, insanı mesut yaşatan şey de insandan değil, insanın üstündedir; yalnız insanı değil, her göksel gücü ve kudreti de.

19.25

CAPUT XXV. Quod non possint ibi uerae esse uirtutes, ubi non est uera religio. Quamlibet enim uideatur animus corpori et ratio uitiis laudabiliter imperare, si Deo animus et ratio ipsa non seruit, sicut sibi esse seruiendum ipse Deus praecepit, nullo modo corpori uitiisque recte imperat. Nam qualis corporis adque uitiorum potest esse mens domina ueri Dei nescia nec eius imperio subiugata, sed uitiosissimis daemonibus corrumpentibus prostituta? Proinde uirtutes, quas habere sibi uidetur, per quas imperat corpori et uitiis, ad quodlibet adipiscendum uel tenendum rettulerit nisi ad Deum, etiam ipsae uitia sunt potius quam uirtutes. Nam licet a quibusdam tunc uerae adque honestae putentur esse uirtutes, cum referuntur ad se ipsas nec propter aliud expetuntur: etiam tunc inflatae ac superbae sunt, et ideo non uirtutes, sed uitia iudicanda sunt. Sicut enim non est a carne sed super carnem, quod carnem facit uiuere: sic non est ab homine, sed super hominem, quod hominem facit beate uiuere; nec solum hominem, sed etiam quamlibet potestatem uirtutemque caelestem.

19.2626. Tanrı'dan uzaklaşmış halkın barışı ve Tanrı'nın halkının bu dünyada gurbetteyken onu dindarlığa kullanması

Bu yüzden tenin hayatı ruh olduğu gibi, insanın mutlu hayatı da Tanrı'dır. İbranilerin kutsal yazıları O'nun hakkında "Rab'bi Tanrısı olan halk ne mesuttur" der. Demek ki bu Tanrı'dan uzaklaşmış halk sefildir. Yine de o da kendine ait, reddedilmeyecek bir barışı sever; ama sonunda ona sahip olmayacaktır, çünkü sondan önce onu iyi kullanmamaktadır. Bu barışa bu hayatta şimdilik sahip olması bizim de işimize gelir; çünkü iki şehir birbirine karışık olduğu sürece biz de Babil'in barışını kullanırız. Tanrı'nın halkı Babil'den imanla kurtulur, ama şimdilik onun yanında gurbette yaşar. Bu yüzden Havari de kiliseye onun krallarına ve büyüklerine dua etmesini öğütlemiş, şöyle eklemiştir: "Bütün dindarlık ve sevgiyle dingin ve huzurlu bir hayat sürelim diye." Peygamber Yeremya da Tanrı'nın eski halkına esirliği önceden bildirirken ve Tanrı'dan aldığı buyrukla onların, Tanrılarına bu sabırla da kulluk ederek itaatle Babil'e gitmelerini emrederken, onun için dua edilmesini öğütlemiş ve "Çünkü sizin barışınız onun barışındadır" demiştir; elbette şimdilik olan, iyilerle kötülerin ortak olduğu geçici barıştır.

19.26

CAPUT XXVI. De pace populi alienati a Deo, qua utitur ad pietatem populus Dei, dum in hoc peregrinus est mundo. Quocirca ut uita carnis anima est, ita beata uita hominis Deus est, de quo dicunt sacrae litterae Hebraeorum: Beatus populus, cuius est Dominus Deus ipsius. Miser igitur populus ab isto alienatus Deo. Diligit tamen etiam ipse quandam pacem suam non inprobandam, quam quidem non habebit in fine, quia non ea bene utitur ante finem. Hanc autem ut interim habeat in hac uita, etiam nostri interest; quoniam, quamdiu permixtae sunt ambae ciuitates, utimur et nos pace Babylonis; ex qua ita per fidem populus Dei liberatur, ut aput hanc interim peregrinetur. Propter quod et apostolus admonuit ecclesiam, ut oraret pro regibus eius adque sublimibus, addens et dicens: Ut quietam et tranquillam uitam agamus cum omni pietate et caritate, et propheta Hieremias, cum populo Dei ueteri praenuntiaret captiuitatem et diuinitus imperaret, ut oboedienter irent in Babyloniam Deo suo etiam ista patientia seruientes monuit et ipse ut oraretur pro illa dicens: Quia in eius est pace pax uestra, utique interim temporalis, quae bonis malisque communis est.

19.2727. Tanrı'ya kulluk edenlerin barışı; onun tam huzuruna bu geçici hayatta erişilemez

Bize özgü barış ise burada imanla Tanrı'yladır, ebediyette de görmeyle O'nunla olacaktır. Ama burada hem ortak barış hem bize özgü barış öyledir ki saadetin sevinci olmaktan çok sefaletin tesellisidir. Bizim adaletimiz de, gerçek iyinin gayesine yöneltildiği için gerçek olsa da, bu hayatta faziletlerin kusursuzluğundan çok günahların bağışlanmasından ibarettir. Yeryüzünde gurbette yaşayan bütün Tanrı Devleti'nin duası buna tanıktır. Çünkü bütün üyeleriyle Tanrı'ya şöyle haykırır: "Bize borçlu olanları bağışladığımız gibi sen de borçlarımızı bağışla." Bu dua imanı işsiz ölü olanlar için değil, imanı sevgiyle işleyenler için etkilidir. Akıl Tanrı'ya tabi olsa da bu ölümlü durumda, ruhu ağırlaştıran bozulabilir bedende kusurlara tam hükmedemediğinden adillere böyle bir dua gereklidir. Çünkü hükmedilse bile kusurlara çatışmasız hükmedilmez; burada iyi çarpışan ya da bu tür düşmanları yenip tabi kılarak hükmeden kişiye bile bir zayıflık sızar; böylece kolay bir işle olmasa da bir dil sürçmesiyle ya da uçucu bir düşünceyle günah işlenir. Bu yüzden kusurlara hükmedildiği sürece barış tam değildir; çünkü direnen kusurlar tehlikeli bir çarpışmayla yenilir, yenilmiş olanlar da güvenli bir dinginlikle zafer alayına sürülemez, hâlâ endişeli bir hükümle baskı altında tutulur. Bütün bunlar hakkında ilahî sözlerde kısaca "İnsanın yeryüzündeki hayatı denenme değil midir?" denir. Bu denenmeler içinde kim, kibre kapılmış bir insan değilse, "Borçlarımızı bağışla" demeye ihtiyaç duymayacak kadar iyi yaşadığını iddia edebilir? Böylesi gerçekten büyük değil, şişkin ve kabarıktır; lütfunu alçakgönüllülere bahşeden Tanrı ona adaletle karşı koyar. Bu yüzden şöyle yazılmıştır: "Tanrı kibirlilere karşı koyar, alçakgönüllülere ise lütuf verir." Şu hâlde burada her bireyde adalet şudur: Tanrı itaat eden insana, ruh bedene, akıl da direnen kusurlara, onları ya boyun eğdirerek ya da onlara karşı durarak hükmeder; Tanrı'dan hem liyakatlerin lütfu hem suçların bağışı dilenir, alınan iyiler için de şükran borcu ödenir.

Ama bu adaletin yöneltilmesi gereken ve elde edilmesi için sahip olunması gereken o son barışta, ölümsüzlük ve bozulmazlıkla iyileşmiş tabiatta kusur kalmayacak, hiçbirimize ne başkasından ne kendimizden bir direnç gelecektir. Hiç kusur olmayacağından aklın kusurlara hükmetmesi de gerekmeyecektir; ama Tanrı insana, ruh bedene hükmedecek, orada itaat etmek, yaşamak ve hüküm sürmek kadar tatlı ve kolay olacaktır. Bu orada her birinde ve hepsinde ebedî olacak, ebedî olduğu da kesin olacaktır; bu yüzden bu saadetin barışı ya da bu barışın saadeti en yüksek iyi olacaktır.

19.27

CAPUT XXVII. De pace seruientium Deo, cuius perfecta tranquillitas in hac temporali uita non potest adprehendi. Pax autem nostra propria et hic est cum Deo per fidem et in aeternum erit cum illo per speciem. Sed hic siue illa communis siue nostra propria talis est pax, ut solacium miseriae sit potius quam beatitudinis gaudium. Ipsa quoquo nostra iustitia, quamuis uera sit propter uerum boni finem, ad quem refertur, tamen tanta est in hac uita, ut potius remissione peccatorum constet quam perfectione uirtutum. Testis est oratio totius ciuitatis Dei, quae peregrinatur in terris. Per omnia quippe membra sua clamat ad Deum: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Nec pro eis est efficax haec oratio, quorum fides sine operibus mortua est; sed pro eis, quorum fides per dilectionem operatur. Quia enim Deo quidem subdita, in hac tamen condicione mortali et corpore corruptibili, quod adgrauat animam, non perfecte uitiis imperat ratio, ideo necessaria est iustis talis oratio. Nam profecto quamquam imperetur, nequaquam sine conflictu uitiis imperatur; et utique subrepit aliquid in hoc loco infirmitatis etiam bene confligenti siue hostibus talibus uictis subditisque dominanti, unde si non facili operatione, certe labili locutione aut uolatili cogitatione peccetur. Et ideo, quamdiu uitiis imperatur, plena pax non est, quia et illa, quae resistunt, periculoso debellantur proelio, et illa, quae uicta sunt, nondum securo triumphantur otio, sed adhuc sollicito premuntur imperio. In his ergo tentationibus, de quibus omnibus in diuinis eloquiis breuiter dictum est: Numquid non tentatio est uita humana super terram? quis ita uiuere se praesumat, ut dicere Deo: Dimitte nobis debita nostra necesse non habeat nisi homo elatus? nec uero magnus, sed inflatus ac tumidus, cui per iustitiam resistit, qui gratiam largitur humilibus. Propter quod scriptum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Hic itaque in unoquoque iustitia est. ut oboedienti Deus homini, animus corpori, ratio autem uitiis etiam repugnantibus imperet, uel subigendo uel resistendo, adque ut ab ipso Deo petatur et meritorum gratia et uenia delictorum ac de acceptis bonis gratiarum actio persoluatur. In illa uero pace finali, quo referenda et cuius adipiscendae causa habenda est ista iustitia, quoniam sanata inmortalitate adque incorruptione natura uitia non habebit nec unicuique nostrum uel ab alio uel a se ipso quippiam repugnabit, non opus erit ut ratio uitiis, quae nulla erunt, imperet; sed imperabit Deus homini, animus corpori, tantaque ibi erit oboediendi suauitas et facilitas, quanta uiuendi regnandique felicitas. Et hoc illic in omnibus adque in singulis aeternum erit aeternumque esse certum erit, et ideo pax beatitudinis huius uel beatitudo pacis huius summum bonum erit.

19.2828. Dinsizlerin sonu nasıl bir gayeye varacaktır

Bu Tanrı Devleti'ne ait olmayanların ise tersine sonsuz bir sefaleti olacaktır. Buna ikinci ölüm de denir, çünkü orada ne Tanrı'nın hayatından uzaklaşmış ruh yaşıyor denebilir ne de ebedî acılara maruz bedenin yaşadığı söylenebilir. Bu ikinci ölüm bu yüzden daha çetindir, çünkü ölümle son bulamayacaktır. Ama sefalet saadete, ölüm hayata zıt olduğu gibi savaş da barışa zıt göründüğünden, barış nasıl iyilerin sonunda ilan edilip övüldüyse, kötülerin sonunda da tersine hangi ve nasıl bir savaşın anlaşılabileceği haklı olarak sorulur. Bunu soran kişi savaşta zararlı ve yıkıcı olanın ne olduğuna baksın, göreceği şey şeylerin birbirine düşmanlığı ve çatışmasından başkası olmayacaktır. Peki iradenin duyguya, duygunun iradeye, hiçbirinin zaferiyle bu düşmanlıkların bitmeyeceği biçimde karşı olduğu, acının gücünün bedenin tabiatıyla, hiçbiri öbürüne boyun eğmeyecek biçimde çatıştığı bir yerden daha ağır ve daha acı bir savaş düşünülebilir mi?

Burada bu çatışma olduğunda ya acı yener ve ölüm hissi alır ya da tabiat yener ve sağlık acıyı giderir. Orada ise acı işkence etmek için kalır, tabiat da hissetmek için dayanır; ceza son bulmasın diye ikisi de son bulmaz. İyiler bu iyilerin ve kötülerin sonlarının birincisine, kötüler ikincisine yargı yoluyla geçeceğine göre, birini arzulamak, ötekinden sakınmak gerekir; bu yargı hakkında Tanrı'nın izin verdiği kadarıyla sonraki kitapta tartışacağım.

19.28

CAPUT XXVIII. In quem finem uenturus sit exitus inpiorum. Eorum autem, qui non pertinent ad istam ciuitatem Dei, erit e contrario miseria sempiterna, quae mors etiam secunda dicitur, quia nec anima ibi uiuere dicenda est, quae a uita Dei alienata erit, nec corpus, quod aeternis doloribus subiacebit; ac per hoc ideo durior ista secunda mors erit, quia finiri morte non poterit. Sed quoniam sicut miseria beatitudini et mors uitae, ita bellum paci uidetur esse contrarium: merito quaeritur, sicut pax in bonorum finibus praedicata est adque laudata, quod uel quale bellum e contrario in finibus malorum possit intellegi. Verum qui hoc quaerit, adtendat quid in bello noxium perniciosumque sit, et uidebit nihil aliud quam rerum esse inter se aduersitatem adque conflictum. Quod igitur bellum grauius et amarius cogitari potest, quam ubi uoluntas sic aduersa est passioni et passio uoluntati, ut nullius earum uictoria tales inimicitiae finiantur, et ubi sic confligit cum ipsa natura corporis uis doloris, ut neutrum alteri cedat? Hic enim quando contingit iste conflictus, aut dolor uincit et sensum mors adimit, aut natura uincit et dolorem sanitas tollit. Ibi autem et dolor permanet ut adfligat, et natura perdurat ut sentiat; quia utrumque ideo non deficit, ne poena deficiat. Ad hos autem fines bonorum et malorum, illos expetendos, istos cauendos, quoniam per iudicium transibunt ad illos boni, ad istos mali: de hoc iudicio, quantum Deus donauerit, in consequenti uolumine disputabo.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…