III. Kitap
3.1Kartaca'ya geldim; dört bir yanımda aşkların kazanı fokurduyordu. Henüz sevmiyordum, ama sevmeyi seviyordum; içimdeki daha gizli bir eksiklik yüzünden, eksikliğini daha az duyan hâlimden nefret ediyordum. Sevmeyi severek neyi seveceğimi arıyordum; güvenlikten de tuzaksız yoldan da nefret ediyordum. Çünkü içimde iç gıdanın, senin, Tanrım, açlığı vardı; ama bu açlıkla acıkmıyordum. Çürümez besinlere karşı hiçbir arzum yoktu: onlarla dolu olduğumdan değil; onlardan ne kadar boşsam onlara o kadar isteksizdim. Bu yüzden ruhum sağlıklı değildi; yaralarla kaplı, kendini dışarıya atıyor, hissedilir şeylere sürtünüp kaşınmaya sefilce can atıyordu. Ama bu şeylerin ruhu olmasaydı, elbette sevilmezlerdi. Sevmek ve sevilmek bana tatlı geliyordu; sevdiğimin bedeninden de tat alabilirsem daha da tatlı. Böylece dostluğun pınarını arzunun pisliğiyle kirletiyor, berraklığını şehvetin cehennem dumanıyla bulandırıyordum; iğrenç ve yüz kızartıcı olduğum hâlde, taşkın bir boş gururla zarif ve nükteli görünmeye can atıyordum. Tutsağı olmayı arzuladığım aşka da atıldım. Tanrım, merhametim benim, o tatlılığa ne kadar safra kattın, ve katmakla ne kadar iyi davrandın! Çünkü sevildim de, tat almanın bağına ulaştım da; sevinçle elem dolu düğümlere bağlanıyordum, kıskançlığın, şüphelerin, korkuların, öfkelerin ve kavgaların kızgın demir çubuklarıyla dövüleyim diye.
Veni Karthaginem et circumstrepebat me undique sartago amorum. nondum amabam et amare amabam et secretiore indigentia oderam me minus indigentem. quaerebam quid amarem, amans amare, et oderam securitatem et uiam sine muscipulis, quoniam famis mihi erat intus ab interiore cibo, te ipso, deus meus, et ea fame non esuriebam, sed eram sine desiderio alimentorum incorruptibilium, non quia plenus eis eram, sed quo inanior, fastidiosior. et ideo non bene ualebat anima mea et ulcerosa proiciebat se foras, miserabiliter scalpi auida contactu sensibilium. sed si non haberent animam, non utique amarentur. amare et amari dulce mihi erat magis, si et amantis corpore fruerer. uenam igitur amicitiae coinquinabam sordibus concupiscentiae candoremque eius obnubilabam de tartaro libidinis, et tamen foedus atque inhonestus, elegans et urbanus esse gestiebam abundanti uanitate. rui etiam in amorem, quo cupiebam capi. deus meus, misericordia mea, quanto felle mihi suauitatem illam et quam bonus aspersisti, quia et amatus sum et perueni ad uinculum fruendi et conligabar laetus aerumnosis nexibus, ut caederer uirgis ferreis ardentibus zeli et suspicionum et timorum et irarum atque rixarum.
3.2Tiyatro gösterileri beni kapıp sürüklüyordu; sefaletlerimin görüntüleriyle ve ateşimi besleyen çıralarla doluydu. Nedir bu: insan orada, kendisi asla çekmek istemeyeceği acıklı ve trajik olaylar yüzünden acı duymak ister? Seyirci onlardan acı duymak ister ve bu acının kendisi onun hazzıdır. Sefil bir delilikten başka nedir bu? Çünkü insan bu tür hâllerden ne kadar az kurtulmuşsa, onlardan o kadar çok etkilenir. Gerçi insan acıyı kendisi çektiğinde buna sefalet, başkalarıyla birlikte çektiğinde ise merhamet denir. Ama uydurulmuş, sahnede oynanan şeylerde bu nasıl bir merhamettir? Dinleyici yardıma çağrılmaz, yalnızca acı duymaya davet edilir; ne kadar çok acı duyarsa o görüntüleri canlandıran oyuncuyu o kadar çok alkışlar. İnsanların o eski ya da uydurma felaketleri seyircinin acı duymayacağı biçimde oynanırsa, seyirci bıkıp eleştirerek oradan ayrılır; acı duyarsa ise dikkat kesilmiş, sevinç içinde yerinde kalır.
Rapiebant me spectacula theatrica plena imaginibus miseriarum mearum et fomitibus ignis mei. quid est, quod ibi homo uult dolere luctuosa et tragica, quae tamen pati ipse nollet? et tamen pati uult ex eis dolorem spectator et dolor ipse est uoluptas eius. quid est nisi miserabilis insania? nam eo magis eis monetur quisque, quo minus a talibus affectibus sanus est, quamquam, cum ipse patitur, miseria, cum ⟦aliis⟧ compatitur, misericordia dici solet. sed qualis tandem misericordia in rebus fictis et scenicis? non enim ad subueniendum prouocatur auditor, sed tantum ad dolendum ⟦inuitatur⟧ et auctori earum imaginum amplius fauet, cum amplius dolet. et si calamitates illae hominum uel antiquae uel falsae sic agantur, ut qui spectat non doleat, abscedit inde fastidiens et reprehendens; si autem doleat, manet intentus et gaudens.
3.3Demek ki gözyaşları ve acılar sevilir. Oysa her insan elbette sevinmek ister. Yoksa kimse sefil olmaktan hoşlanmadığı hâlde merhametli olmaktan hoşlandığı için, merhamet de acısız olmadığından, yalnız bu sebeple mi acılar sevilir? Bu da o dostluk pınarından gelir. Ama nereye gider? Nereye akar? Neden kaynar ziftten bir sele, korkunç şehvetlerin azgın dalgalarına dökülür; kendi isteğiyle göğün duruluğundan saptırılıp düşürülerek onlara dönüşür, onlara çevrilir? Öyleyse merhamet reddedilsin mi? Asla. Demek ki acılar bazen sevilebilir. Ama pislikten sakın, ruhum; koruyucum olan Tanrımın, atalarımızın Tanrısının, bütün çağlar boyunca övülen ve her şeyin üstüne yüceltilen Tanrının himayesinde, pislikten sakın.
Şimdi de merhamet duymaz değilim. Ama o zaman tiyatrolarda âşıklar, yalnızca oyunun gösterisinde hayalî olarak yaşasalar bile, rezillikler içinde birbirlerinin tadını çıkardıklarında onlarla birlikte seviniyordum; birbirlerini kaybettiklerinde ise merhametli biri gibi kederleniyordum; yine de ikisi de hoşuma gidiyordu. Şimdi ise rezillik içinde sevinene, zararlı bir hazdan yoksun kaldığı ve sefil bir mutluluğu kaybettiği için ağır acılar çekmiş sayılan kimseden daha çok acıyorum. Gerçek merhamet elbette budur, ama bunda acı hoşa gitmez. Sefil olana acı duyan kimse sevginin vazifesi bakımından onaylansa da, merhametli olan kişi yine de acı duyacak bir şey olmamasını tercih eder. Çünkü kötü niyetli bir iyi niyet olsaydı — ki olamaz —, ancak o zaman içtenlikle merhamet duyan kişi de, merhamet edebilmek için sefil insanlar olmasını isteyebilirdi. Demek ki bazı acılar onaylanabilir, ama hiçbiri sevilemez. Sen, Rab Tanrı, ruhları seviyorsun, onlara bizden çok daha saf ve çürümez bir biçimde merhamet ediyorsun; çünkü hiçbir acıyla yaralanmıyorsun. Bunlara kim yeterlidir?
Lacrimae ergo amantur et dolores. certe omnis homo gaudere uult. an cum miserum esse neminem libeat, libet tamen esse misericordem, quod quia non sine dolore est, hac una causa amantur dolores? et hoc de illa uena amicitiae est. sed quo uadit? quo fluit? ut quid decurrit in torrentem picis bullientis, aestus inmanes taetrarum libidinum, in quos ipsa mutatur et uertitur per nutum proprium de caelesti serenitate detorta atque deiecta? repudietur ergo misericordia? nequaquam. ergo amentur dolores aliquando. sed caue inmunditiam, anima mea, sub tutore, deo meo, deo patrum nostrorum et laudabili et superelato in omnia saecula, caue inmunditiam. neque enim nunc non misereor, sed tunc in theatris congaudebam amantibus, cum sese fruebantur per flagitia, quamuis haec imaginarie gererent in ludo spectaculi, cum autem sese amittebant, quasi misericors contristabar; et utrumque delectabat tamen. nunc uero magis miseror gaudentem in flagitio quam uelut dura perpessum detrimento perniciosae uoluptatis et amissione miserae felicitatis. haec certe uerior misericordia, sed non in ea delectat dolor. nam etsi adprobatur officio caritatis qui dolet miserum, mallet tamen utique non esse quod doleret, qui misericors est. si enim est maliuola beniuolentia, quod fieri non potest, potest et ille, qui ueraciter miseretur, cupere esse miseros, ut misereatur. nonnullus itaque dolor adprobandus, nullus amandus est. hoc enim tu, domine deus, qui animas amas, longe alteque purius quam nos et incorruptibilius misereris, quod nullo dolore ⟦sauciaris⟧. et ad haec quis idoneus?
3.4Ama ben o zaman, sefil hâlimle, acı duymayı seviyor ve acı duyacak bir şey arıyordum. Başkasının uydurma, sahnede oynanan felaketinde oyuncunun oyunu, gözlerimden yaş getirdiği ölçüde daha çok hoşuma gidiyor, beni daha şiddetle çekiyordu. Senin süründen ayrılıp başıboş dolaşan, senin bakımına tahammül edemeyen bahtsız bir koyun olarak iğrenç bir uyuzla kirlenmem neden şaşılacak şey olsun? Acılara olan sevgilerim buradan geliyordu: beni derinden işleyecek acılar değil — çünkü seyretmeyi sevdiğim şeyleri kendim çekmeyi sevmiyordum —, dinlenip uydurulmuş olarak beni âdeta yüzeyden kazıyan acılar. Yine de tırnaklarla kaşınmanın ardından nasıl kızgın bir şişlik, irin ve iğrenç bir cerahat gelirse, onların ardından da bunlar geliyordu. Böyle bir hayat, hayat mıydı, Tanrım?
At ego tunc miser dolere amabam et quaerebam, ut esset quod dolerem, quando mihi in aerumna aliena et falsa et saltatoria ea magis placebat actio histrionis meque alliciebat uehementius, qua mihi lacrimae excutiebantur. quid autem mirum, cum infelix pecus aberrans a grege tuo et inpatiens custodiae tuae turpi scabie foedarer? et inde erant dolorum amores, non quibus altius penetrarer — non enim amabam talia perpeti, qualia spectare — sed quibus auditis et fictis tamquam in superficie raderer: quos tamen quasi ungues scalpentium feruidus tumor et tabes et sanies horrida consequebatur. talis uita mea numquid uita erat, deus meus?
3.5Senin sadık merhametin ise uzaktan üzerimde dönüp duruyordu. Ne büyük haksızlıklar içinde eridim gittim! Kutsala saygısız bir merakın peşine düştüm; bu merak, seni terk eden beni, sadakatsiz derinliklere, şeytanların aldatıcı hizmetine götürdü. Onlara kötü işlerimi kurban olarak sunuyordum; sen de bütün bunlarda beni kırbaçlıyordun. Hatta senin bayramlarının kutlandığı sırada, kilisenin duvarları içinde ölüm meyveleri devşirecek bir işi arzulamaya ve onu çevirmeye cüret ettim. Bu yüzden beni ağır cezalarla dövdün, ama bunlar suçumun yanında bir hiçti. Ey sonsuz büyük merhametim, Tanrım, beni zarar veren korkunç şeylerden koruyan sığınağım! Ben onların arasında, senden uzaklaşmak için kibirle başımı dikerek dolaştım; senin değil kendi yollarımı seviyor, kaçak bir özgürlüğü seviyordum.
Et circumuolabat super me fidelis a longe misericordia tua. in quantas iniquitates distabui et sacrilega curiositate secutus sum, ut deserentem te deduceret me ad ima infida et circumuentoria obsequia daemoniorum, quibus immolabam facta mea mala, et in omnibus ⟦flagellabas⟧ me! ausus sum etiam in celebritate sollemnitatum tuarum intra parietes ecclesiae tuae concupiscere et agere negotium procurandi fructus mortis: unde me uerberasti grauibus poenis, sed nil ad culpam meam, o tu praegrandis misericordia mea, deus meus, refugium meum a terribilibus nocentibus, in quibus uagatus sum praefidenti collo ad longe recedendum a te, amans uias meas et non tuas, amans fugitiuam libertatem.
3.6Saygın sayılan o çalışmaların da yönü, mahkemelerin kavgalı meydanlarına çevrilmişti; orada sivrilmem isteniyordu: insan ne kadar hilekârsa o kadar övülür. İnsanların körlüğü öyle büyüktür ki körlükleriyle bile övünürler. Retorik okulunda artık en öndekilerdendim; kibirle seviniyor, gururla şişiniyordum. Yine de çok daha sakindim, Rabbim, sen bilirsin; "yıkıcılar"ın yaptığı yıkımlardan tamamen uzak duruyordum — bu uğursuz ve şeytanca ad, incelik nişanı gibi taşınıyordu. Onların arasında, onlar gibi olmadığım için utanmaz bir utançla yaşıyordum; onlarla birlikteydim, bazen dostluklarından hoşlanıyordum, ama yaptıklarından, yani yıkımlarından her zaman tiksiniyordum. Onlar tanımadıkları insanların utangaçlığına küstahça saldırıyor, sebepsiz yere alay edip onu altüst ediyor ve bundan kötü niyetli sevinçlerini besliyorlardı. Hiçbir şey bu davranıştan daha çok şeytanların davranışlarına benzemez. Bu yüzden onlara "yıkıcılar" denmesinden daha doğru ne olabilir? Çünkü daha önce kendileri yıkılmış ve altüst edilmişlerdir; başkalarıyla alay etmeyi ve onları aldatmayı sevdikleri o şeyde, aldatıcı ruhlar gizlice onlarla alay edip onları baştan çıkarmaktadır.
Habebant et illa studia, quae honesta uocabantur, ductum suum intuentem fora litigiosa, ut excellerem in eis, hoc laudabilior, quo fraudulentior. tanta est caecitas hominum de caecitate etiam ⟦gloriantium⟧. et maior iam eram in schola rhetoris et gaudebam superbe et tumebam tyfo, quamquam longe sedatior, domine, tu scis, et remotus omnino ab euersionibus, quas faciebant euersores — hoc enim nomen scaeuum et diabolicum uelut insigne urbanitatis est — inter quos uiuebam pudore inpudenti, quia talis non eram: et cum eis eram et amicitiis eorum delectabar aliquando, a quorum semper factis abhorrebam, hoc est ab euersionibus, quibus proterue insectabantur ignotorum uerecundiam, quam proturbarent gratis inludendo atque inde pascendo maliuolas laetitias suas. nihil est illo actu similius actibus daemoniorum. quid itaque uerius quam euersores uocarentur, euersi plane prius ipsi atque peruersi deridentibus eos et seducentibus fallacibus occulte spiritibus in eo ipso, quo alios inridere amant et fallere?
3.7Bu insanların arasında, henüz o zayıf yaşımda, belagat kitaplarını okuyordum. Belagatte sivrilmeyi, insan kibrinin sevinçleri uğruna, kınanacak ve rüzgâr gibi boş bir gaye ile arzuluyordum. Alışılmış öğrenim sırasıyla, dilini hemen herkesin hayranlıkla andığı, gönlünü ise pek öyle anmadığı Cicero adlı birinin bir kitabına gelmiştim. Bu kitap felsefeye bir teşvik içerir ve adı Hortensius'tur. İşte bu kitap duygularımı değiştirdi, dualarımı sana, Rabbim, çevirdi, dileklerimi ve arzularımı başka kıldı. Bütün boş umutlar birden gözümde değersizleşti; bilgeliğin ölümsüzlüğünü inanılmaz bir yürek ateşiyle arzuluyordum ve sana dönmek için ayağa kalkmaya başlamıştım. O kitabı dilimi bilemek için okumuyordum — annemin parasıyla satın alıyor gibi göründüğüm şey buydu; on dokuz yaşındaydım, babam iki yıl önce ölmüştü —; evet, kitabı dilimi bilemek için okumuyordum. Beni ikna eden onun söyleyiş tarzı değil, söylediği şeydi.
Inter hos ego inbecilla tunc aetate discebam libros eloquentiae, in qua eminere cupiebam fine damnabili et uentoso per gaudia uanitatis humanae, et usitato iam discendi ordine perueneram in librum cuiusdam Ciceronis, cuius linguam fere omnes mirantur, pectus non ita. sed liber ille ipsius exhortationem continet ad philosophiam et uocatur Hortensius. ille uero liber mutauit affectum meum et ad te ipsum, domine, mutauit preces meas et uota ac desideria mea fecit alia. uiluit mihi repente omnis uana spes et inmortalitatem sapientiae concupiscebam aestu cordis incredibili et surgere coeperam, ut ad te redirem. non enim ad acuendam linguam, quod uidebar emere maternis mercedibus, cum agerem annum aetatis undeuicensimum iam defuncto patre ante biennium, non ergo ad acuendam linguam referebam illum librum neque mihi locutionem, sed quod loquebatur persuaserat.
3.8Nasıl yanıyordum, Tanrım, dünyevî şeylerden sana doğru yeniden kanatlanmak için nasıl yanıyordum; ama benimle ne yaptığını bilmiyordum! Çünkü bilgelik senin yanındadır. Bilgelik sevgisinin ise Yunanca bir adı vardır: felsefe; o yazılar beni bunun için tutuşturuyordu. Kimileri felsefe yoluyla insanları baştan çıkarır; büyük, okşayıcı ve saygın bir adla yanılgılarını boyar, süslerler. O kitapta, onun zamanında ve daha önce yaşamış bu türden kimselerin neredeyse hepsi anılır ve teşhir edilir. Orada senin Ruhunun iyi ve dindar kulun aracılığıyla verdiği o kurtarıcı uyarı da açıkça görülür: "Dikkat edin, kimse sizi felsefe ve boş aldatmacayla, insanların geleneğine, bu dünyanın unsurlarına göre ve Mesih'e göre olmayarak aldatmasın; çünkü Tanrılığın bütün doluluğu bedence onda yaşar." Ben ise o zaman — sen bilirsin, ey yüreğimin ışığı — henüz Havari'nin bu sözlerini bilmiyordum; o teşvikte yalnızca şuna seviniyordum: şu ya da bu okulu değil, bilgeliğin kendisini, ne olursa olsun, sevmeye, aramaya, elde etmeye, tutmaya ve sıkıca kucaklamaya o söz beni uyandırıyor, tutuşturuyor, alevlendiriyordu. Bu kadar büyük bir ateşin içinde beni frenleyen tek şey, orada Mesih'in adının olmamasıydı. Çünkü bu adı, senin merhametin sayesinde, Rabbim, bu Kurtarıcımın, Oğlunun adını, körpe yüreğim daha anne sütüyle birlikte dindarca içmiş ve derinde saklamıştı; bu adın bulunmadığı her şey, ne kadar edebî, cilalı ve doğru söyleyen bir şey olsa da, beni bütünüyle sürükleyemiyordu.
Quomodo ardebam, deus meus, quomodo ardebam reuolare a terrenis ad te, et nesciebam quid ageres mecum! apud te est enim sapientia. amor autem sapientiae nomen graecum habet philosophiam, quo me accendebant illae litterae. sunt qui seducant per philosophiam magno et blando et honesto nomine colorantes et fucantes errores suos, et prope omnes, qui ex illis et supra temporibus tales erant, notantur in eo libro et demonstrantur, et manifestatur ibi salutifera illa admonitio spiritus tui per seruum tuum bonum et pium: uidete, ne quis uos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum traditionem hominum, secundum elementa huius mundi et non secundum Christum, quia in ipso inhabitat omnis plenitudo diuinitatis corporaliter. et ego illo tempore, scis tu, lumen cordis mei, quoniam necdum mihi haec apostolica nota erant, hoc tamen solo delectabar in illa exhortatione, quod non illam aut illam sectam, sed ipsam quaecumque esset sapientiam ut diligerem et quaererem et adsequerer et tenerem atque amplexarer fortiter, excitabar sermone illo et accendebar et ardebam, et hoc solum me in tanta flagrantia refrangebat, quod nomen Christi non erat ibi, quoniam hoc nomen secundum misericordiam tuam, domine, hoc nomen saluatoris mei, fili tui, in ipso adhuc lacte matris tenerum cor meum pie biberat et alte retinebat, et quidquid sine hoc nomine fuisset quamuis litteratum et expolitum et ueridicum, non me totum rapiebat.
3.9Bu yüzden zihnimi Kutsal Yazılara yöneltip nasıl şeyler olduklarını görmeye karar verdim. Ve işte görüyorum: kibirlilerin anlayamadığı, çocuklara da açılmamış bir şey; girişte alçak, ilerledikçe yüce ve sırlarla örtülü. Ben ise ona girebilecek ya da onun adımlarına boyun eğebilecek biri değildim. Çünkü o zaman, o Yazıya yöneldiğimde, şimdi konuştuğum gibi düşünmedim; bana Cicero'nun asaletiyle karşılaştırılmaya layık değilmiş gibi göründü. Şişkinliğim onun ölçüsünden kaçıyordu, gözümün keskinliği de onun içine işlemiyordu. Oysa o, küçüklerle birlikte büyüyen bir şeydi; ama ben küçük olmaya tenezzül etmiyordum, gururla şişmiş olarak kendimi büyük görüyordum.
Itaque institui animum intendere in scripturas sanctas et uidere, quales essent. et ecce uideo rem non conpertam superbis neque nudatam pueris, sed incessu humilem, ⟦successu⟧ excelsam et uelatam mysteriis, et non eram ego talis, ut intrare in eam possem aut inclinare ceruicem ad eius gressus. non enim sicut modo loquor, ita sensi, cum adtendi ad illam scripturam, sed uisa est mihi indigna, quam Tullianae dignitati ⟦compararem⟧. tumor enim meus refugiebat modum eius et acies mea non penetrabat interiora eius. uerum tamen illa erat, quae cresceret cum paruulis, sed ego dedignabar esse paruulus et turgidus fastu mihi grandis uidebar.
3.10Böylece kibirle sayıklayan, fazlasıyla bedene düşkün ve geveze insanların arasına düştüm. Ağızlarında şeytanın tuzakları vardı; senin adının, Rabbimiz İsa Mesih'in adının ve tesellicimiz Kutsal Ruh'un, Paraklet'in adının hecelerini karıştırarak hazırlanmış bir ökse. Bu adlar ağızlarından düşmüyordu, ama yalnızca ses olarak, dilin gürültüsü olarak; yürekleri ise hakikatten boştu. "Hakikat, hakikat" diyorlardı, bana onu çok sık söylüyorlardı; ama hakikat onlarda hiçbir yerde yoktu. Yalnızca, hakikatin ta kendisi olan senin hakkında değil, senin yaratığın olan bu dünyanın unsurları hakkında da yanlış şeyler söylüyorlardı. Oysa senin sevginden ötürü, bunlar hakkında doğru söyleyen filozofları bile aşmam gerekirdi, ey en yüce iyi babam, bütün güzel şeylerin güzelliği. Ey hakikat, hakikat! Onlar seni bana sık sık, türlü türlü, yalnızca sesle ve pek çok büyük kitapla çınlatırken, ruhumun iliği o zaman bile seni ne kadar derinden özlüyordu! Bunlar, sana açlık çeken bana güneşin ve ayın getirildiği tabaklardı: senin güzel eserlerin, ama yine de senin eserlerin, sen değil, hatta senin ilk eserlerin de değil. Çünkü senin ruhanî eserlerin, ne kadar parlak ve göksel olsalar da, bu cismanî eserlerden öncedir. Ben ise o önce gelenlere bile değil, senin kendine, ey hakikat, kendisinde hiçbir değişme ve hiçbir an gölgesi olmayan hakikate aç ve susuzdum. O tabaklarda bana hâlâ parlak hayaller sunuluyordu; bunlar yerine, hiç değilse bu gözlerle görülen gerçek güneşi sevmek, gözler yoluyla aldatılmış bir zihnin yanlış hayallerini sevmekten daha iyiydi. Yine de onların sen olduğunu sandığım için yiyordum; ama iştahla değil, çünkü ağzımda olduğun gibi tadın vermiyordun — o boş uydurmalar sen değildin —; onlarla beslenmiyor, aksine daha da tükeniyordum. Rüyadaki yemek, uyanıkların yediği yemeğe çok benzer, ama uyuyanlar onunla beslenmez; çünkü uyumaktadırlar. Oysa o şeyler, şimdi bana söylediğin gibi, sana hiçbir şekilde benzemiyordu; çünkü onlar cismanî hayallerdi, sahte cisimlerdi. Bedenin gözüyle gördüğümüz bu gerçek cisimler, göksel olsun dünyevî olsun, onlardan daha kesindir. Bunları hayvanlarla ve kuşlarla birlikte görürüz; gördüğümüzde, onları zihnimizde canlandırdığımızdan daha kesindirler. Öte yandan onları zihnimizde canlandırmamız, onlardan yola çıkarak hiç var olmayan başka, daha büyük ve sonsuz şeyler tahmin etmemizden daha kesindir. Ben o zaman böyle boş şeylerle besleniyordum, yani beslenmiyordum. Ama sen, aşkım, güçlü olmak için içinde tükendiğim sen, ne göğün içinde de olsalar gördüğümüz bu cisimlersin, ne de orada görmediğimiz cisimler; çünkü onları sen yarattın ve onları en yüce yaratıklarının arasında bile saymazsın. O hâlde o hayallerimden, hiç var olmayan cisimlerin hayallerinden ne kadar uzaksın! Var olan cisimlerin tasavvurları onlardan daha kesindir, cisimlerin kendileri ise bu tasavvurlardan daha kesindir; ama sen onlar değilsin. Cisimlerin hayatı olan ruh da değilsin — bu yüzden cisimlerin hayatı cisimlerden daha iyi ve daha kesindir —; sen ruhların hayatısın, hayatların hayatısın, kendinle yaşarsın ve değişmezsin, ruhumun hayatı.
Itaque incidi in homines superbe delirantes, carnales nimis et loquaces, in quorum ore laquei diaboli et uiscum confectum conmixtione syllabarum nominis tui et domini Iesu Christi et paracleti consolatoris nostri spiritus sancti. haec nomina non recedebant de ore eorum, sed tenus sono et strepitu linguae; ceterum cor inane ueri. et dicebant: "ueritas et ueritas" et multum eam dicebant mihi et nusquam erat in eis, sed falsa loquebantur non de te tantum, qui uere ueritas es, sed etiam de istis elementis mundi, creatura tua, de quibus etiam uera dicentes philosophos transgredi debui prae amore tuo, mi pater summe bone, pulchritudo pulchrorum omnium. o ueritas, ueritas, quam intime etiam tum medullae animi mei suspirabant tibi, cum te illi sonarent mihi frequenter et multipliciter uoce sola et libris multis et ingentibus! et illa erant fercula, in quibus mihi esurienti te inferebatur sol et luna, pulchra opera tua, sed tamen opera tua, non tu, nec ipsa prima. priora enim spiritalia opera tua quam ista corporea quamuis lucida et caelestia. at ego nec priora illa, sed te ipsam, ueritas, in qua non est conmutatio nec momenti obumbratio, esuriebam et sitiebam. et apponebantur adhuc mihi in illis ferculis phantasmata splendida, quibus iam melius erat amare istum solem saltem istis oculis uerum quam illa falsa animo decepto per oculos. et tamen, quia te putabam, manducabam, non auide quidem, quia nec in ore meo sicuti es — neque enim tu eras illa figmenta inania — nec nutriebar eis, sed exhauriebar magis. cibus in somnis simillimus est cibis uigilantium, quo tamen dormientes non aluntur; dormiunt enim. at illa nec similia erant ullo modo tibi, sicut nunc mihi locuta es, quia illa erant corporalia phantasmata, falsa corpora, quibus certiora sunt uera corpora ista, quae uidemus uisu carneo, siue caelestia siue terrestria: cum pecudibus et uolatilibus uidemus, et certiora sunt, quam cum imaginamur ea. et rursus certius imaginamur ea quam ex eis suspicamur alia grandiora et infinita, quae omnino nulla sunt. qualibus ego tunc pascebar inanibus et non pascebar. at tu, amor meus, in quem deficio, ut fortis sim, nec ista corpora es, quae uidemus quamquam in caelo, nec ea, quae non uidemus ibi, quia tu ista condidisti nec in summis tuis conditionibus habes. quanto ergo longe es a phantasmatis illis meis, phantasmatis corporum, quae omnino non sunt! quibus certiores sunt phantasiae corporum eorum, quae sunt, et eis certiora corpora, quae tamen non es. sed nec anima es, quae uita est corporum — ideo melior uita corporum certiorque quam corpora — sed tu uita es animarum, uita uitarum, uiuens te ipsa et non mutaris, uita animae meae.
3.11Peki o zaman neredeydin bana, ne kadar uzaktaydın? Ben senden çok uzaklarda gurbette dolaşıyordum; beslediğim domuzların yediği keçiboynuzundan bile mahrumdum. Gramercilerin ve şairlerin masalları o tuzaktan ne kadar daha iyiydi! Dize, şiir ve uçan Medea, beş karanlık mağarası yüzünden türlü renklere boyanmış beş unsurdan elbette daha faydalıydı; o unsurlar hiç yoktur ve onlara inananı öldürürler. Dizeyi ve şiiri gerçek bir gıdaya da dönüştürebilirim; uçan Medea'yı ise şarkı olarak söylesem de doğruluğunu ileri sürmüyordum, söylendiğini duysam da inanmıyordum. Ama o şeylere inandım; vay bana, vay! Hangi basamaklardan cehennemin derinliklerine indirildim! Hakikatin yokluğundan bunalıp kıvranıyordum, çünkü seni, Tanrım — henüz itiraf etmezken bana acımış olan sana itiraf ediyorum —, seni, beni hayvanlardan üstün kılmak istediğin zihnin anlayışına göre değil, bedenin hissine göre arıyordum. Oysa sen, benim en içimden daha içte, en yükseğimden daha yüksektin. Süleyman'ın bilmecesindeki o küstah, basiretten yoksun kadına rastladım; kapının önünde bir iskemlede oturmuş şöyle diyordu: "Gizli ekmekleri afiyetle yiyin, çalınmış tatlı suyu için." Beni baştan çıkardı, çünkü beni dışarıda, bedenimin gözünde yaşarken ve o göz yoluyla yuttuğum şeyleri içimde geviş getirirken buldu.
Vbi ergo mihi tunc eras et quam longe? et longe peregrinabar abs te exclusus et a siliquis porcorum, quos de siliquis pascebam. quanto enim meliores grammaticorum et poetarum fabellae quam illa decipula! nam uersus et carmen et Medea uolans utiliores certe quam quinque elementa uarie fucata propter quinque antra tenebrarum, quae omnino nulla sunt et occidunt credentem. nam uersum et carmen etiam ad uera pulmenta transfero; uolantem autem Medeam etsi cantabam, non asserebam, etsi cantari audiebam, non credebam: illa autem credidi, uae, uae! quibus gradibus deductus in profunda inferi, quippe laborans et aestuans inopia ueri, cum te, deus meus — tibi confiteor, qui me miseratus es et nondum confitentem — cum te non secundum intellectum mentis, quo ⟦me⟧ praestare ⟦uoluisti⟧ beluis, sed secundum sensum carnis quaererem. tu autem eras interior intimo meo et superior summo meo. offendi illam mulierem audacem, inopem prudentiae, aenigma Salomonis, sedentem super sellam in foribus et dicentem: panes occultos libenter edite et aquam dulcem furtiuam bibite. quae me seduxit, quia inuenit foris habitantem in oculo carnis meae et talia ruminantem apud me, qualia per illum uorassem.
3.12Çünkü gerçekten var olan başka bir şeyi bilmiyordum; bana "Kötülük nereden gelir? Tanrı cismanî bir suretle mi sınırlıdır, saçları ve tırnakları var mıdır? Aynı anda birçok karısı olan, insan öldüren ve hayvan kurban edenler adil sayılmalı mıdır?" diye sorulduğunda, sanki zekâ gösteriyormuşum gibi o ahmak aldatıcıları desteklemeye itiliyordum. Bu şeyleri bilmediğim için şaşkına dönüyordum; hakikatten uzaklaşırken ona doğru gittiğimi sanıyordum. Çünkü kötülüğün, iyinin hiç var olmayana kadar varan bir yoksunluğundan başka bir şey olmadığını bilmiyordum. Görmesi gözlerle cisme kadar, zihinle de hayale kadar uzanan ben, bunu nereden görecektim? Tanrı'nın ruh olduğunu bilmiyordum; uzunluğu ve genişliği boyunca uzanan uzuvları olan, varlığı bir kütle olan bir şey olmadığını bilmiyordum. Çünkü kütle bir parçasında bütününde olduğundan daha küçüktür; sonsuz olsa bile, belli bir alanla sınırlanmış bir parçasında sonsuzluğu boyunca olduğundan daha küçüktür ve ruh gibi, Tanrı gibi her yerde bütün olarak bulunmaz. İçimizde neyin bulunduğunu, neye göre var olduğumuzu ve Yazıda neden Tanrı'nın suretinde yaratılmış diye anıldığımızı ise hiç bilmiyordum.
Nesciebam enim aliud, uere quod est, et quasi acutule mouebar, ut suffragarer stultis deceptoribus, cum a me quaereretur, unde malum est et utrum forma corporea deus finiretur et haberet capillos et ungues et utrum iusti existimandi essent qui haberent uxores multas simul et occiderent homines et sacrificarent de animalibus. quibus rerum ignarus perturbabar et recedens a ueritate ire in eam mihi uidebar, quia non noueram malum non esse nisi priuationem boni usque ad quod omnino non est. quod unde uiderem, cuius uidere usque ad corpus erat oculis et animo usque ad phantasma? non noueram deum esse spiritum, non cui membra essent per longum et latum nec cui esse moles esset, quia moles in parte minor est quam in toto suo, et si infinita sit, minor est in aliqua parte certo spatio definita quam per infinitum et non est tota ubique sicut spiritus, sicut deus. et quid in nobis esset, secundum quod essemus, et quid in scriptura diceremur ad imaginem dei, prorsus ignorabam.
3.13Alışkanlığa göre değil, her şeye gücü yeten Tanrının en seçkin kanununa göre hükmeden gerçek iç adaleti de bilmiyordum. Ülkelerin ve çağların ahlâkı, ülkelere ve çağlara göre bu kanunla biçimlenir; oysa kanunun kendisi her yerde ve her zaman vardır, bir yerde başka, başka bir zamanda başka türlü değildir. İbrahim, İshak, Yakup, Musa, Davut ve Tanrı'nın ağzıyla övülen bütün o insanlar bu kanuna göre adildi. Ama cahiller, insanın kısa gününe göre hüküm verip bütün insan soyunun ahlâkını kendi ahlâklarının bir parçasına göre ölçtükleri için onları haksız sayıyorlardı. Bu tıpkı şuna benzer: silahlar hakkında hangi parçanın hangi uzva uyduğunu bilmeyen biri, başını tolgayla örtmek, ayağına miğfer giymek istese ve bunların uymadığından yakınsa; ya da öğleden sonra resmî tatil ilan edilmiş bir günde biri, sabah izin verildiği hâlde şimdi bir şeyi satışa çıkarmasına izin verilmediği için öfkelense; ya da aynı evde bir kölenin elleriyle bir şeyi tuttuğunu görse, ama sakiye bunu yapmaya izin verilmese, ya da ahırın arkasında, sofranın önünde yasak olan bir şey yapılsa ve tek bir mesken, tek bir ev halkı olduğu hâlde her yerde ve herkese aynı şeyin verilmemesine kızsa. Önceki çağda adil insanlara, bu çağda adillere izin verilmeyen bir şeye izin verildiğini, Tanrı'nın geçici sebeplerle onlara bir şey, bunlara başka bir şey emrettiğini duyunca kızanlar da böyledir; oysa ikisi de aynı adalete hizmet etmiştir. Hâlbuki aynı insanda, aynı günde, aynı evde bir şeyin bir uzva, başka bir şeyin başka bir uzva uyduğunu; az önce izin verilmiş bir şeyin bir saat sonra yasak olduğunu; bir köşede izin verilen ya da emredilen şeyin hemen yanındaki köşede yasaklanıp cezalandırıldığını görürler. Yoksa adalet çeşitli ve değişken midir? Hayır; ama onun yönettiği zamanlar aynı biçimde akmaz; çünkü zamandırlar. İnsanlar ise, yeryüzündeki hayatları kısa olduğu için, tecrübe etmedikleri önceki çağların ve başka milletlerin sebeplerini, tecrübe ettikleri sebeplerle hisle birbirine bağlayamazlar. Oysa tek bir bedende, günde ya da evde neyin hangi uzva, hangi anlara, hangi kısımlara ya da kişilere uygun düştüğünü kolayca görebilirler; orada gücenirler, burada boyun eğerler.
Et non noueram iustitiam ueram interiorem non ex consuetudine ⟦iudicantem⟧, sed ex lege lectissima dei omnipotentis, qua formarentur mores regionum et dierum pro regionibus et diebus, cum ipsa ubique ac semper esset, non alibi alia nec alias aliter, secundum quam iusti essent Abraham et Isaac et Iacob et Moyses et Dauid et illi omnes laudati ore dei; sed eos ab imperitis iudicari iniquos, ⟦iudicantibus⟧ ex humano die et uniuersos mores humani generis ex parte moris sui metientibus, tamquam si quis nescius in armamentis, quid cui membro adcommodatum sit, ocrea uelit caput contegi et galea calciari et murmuret, quod non apte conueniat, aut in uno die indicto a pomeridianis horis iustitio quisquam stomachetur non sibi concedi quod uenale ⟦proponat⟧, quia mane concessum est, aut in una domo uideat aliquid tractari manibus a quoquam seruo, quod facere non sinatur qui pocula ministrat, aut aliquid post praesepia fieri, quod ante mensam prohibeatur, et indignetur, cum sit unum habitaculum et una familia, non ubique atque omnibus idem tribui. sic sunt isti qui indignantur, cum audierint illo saeculo licuisse iustis aliquid, quod isto non licet iustis, et quia illis aliud praecepit deus, istis aliud pro temporalibus causis, cum eidem iustitiae utrique seruierint, cum in uno homine et in uno die et in unis aedibus uideant aliud alii membro congruere et aliud iam dudum licuisse, post horam non licere, quiddam in illo angulo permitti aut iuberi, quod in isto iuxta uetetur et uindicetur. numquid iustitia uaria est et mutabilis? sed tempora, quibus praesidet, non pariter eunt; tempora enim sunt. homines autem, quorum uita super terram breuis est, quia sensu non ualent causas contexere saeculorum priorum aliarumque gentium, quas experti non sunt, cum his quas experti sunt, in uno autem corpore uel die uel domo facile possunt uidere, quid cui membro, quibus momentis, quibus partibus personisue congruat, in illis offenduntur, hic seruiunt.
3.14Ben o zaman bunları bilmiyor, bunlara dikkat etmiyordum; her yandan gözlerime çarpıyorlardı, ama görmüyordum. Şiirler yazıyordum; istediğim ayağı istediğim yere koymama izin yoktu; farklı vezinlerde farklı biçimlerde, hatta tek bir dizede her yere aynı ayağı koyamazdım. Oysa şiir yazmamı sağlayan sanatın kendisi, bir yerde bir şey başka yerde başka bir şey barındırmıyor, hepsini birden barındırıyordu. İyi ve kutsal insanların hizmet ettiği adaletin, emrettiği her şeyi çok daha üstün ve yüce bir biçimde birden barındırdığını, hiçbir yanıyla değişmediğini, ama farklı zamanlara her şeyi birden değil, her zamana kendine uygun olanı dağıtıp emrettiğini görmüyordum. Kör biri olarak dindar ataları kınıyordum; oysa onlar yalnızca Tanrı'nın emrettiği ve ilham ettiği gibi mevcut şeyleri kullanmakla kalmıyor, Tanrı'nın vahyettiği gibi geleceği de önceden haber veriyorlardı.
Haec ego tunc nesciebam et non aduertebam, et feriebant undique ista oculos meos et non uidebam. et cantabam carmina et non mihi licebat ponere pedem quemlibet et ubilibet, sed in alio atque alio metro aliter atque aliter et in uno aliquo uersu non omnibus locis eundem pedem; et ars ipsa, qua canebam, non habebat aliud alibi, sed omnia simul. et non intuebar iustitiam, cui seruirent boni et sancti homines, longe excellentius atque sublimius habere simul omnia quae praecipit et nulla ex parte uarie, tamen uariis temporibus non omnia simul, sed propria distribuentem ac praecipientem. et reprehendebam caecus pios patres non solum, sicut deus iuberet atque inspiraret, utentes praesentibus uerum quoque, sicut deus reuelaret, futura praenuntiantes.
3.15Tanrı'yı bütün yüreğinle, bütün ruhunla, bütün aklınla sevmek ve komşunu kendin gibi sevmek hiçbir zaman ya da hiçbir yerde haksız olabilir mi? Bu yüzden tabiata aykırı rezillikler, Sodomluların rezillikleri gibi, her yerde ve her zaman nefret edilip cezalandırılmalıdır. Bütün milletler bunları yapsa, hepsi Tanrı kanunu önünde aynı suçtan sorumlu tutulurdu; çünkü bu kanun insanları birbirlerini bu biçimde kullanacakları şekilde yaratmamıştır. Gerçekten de, yaratıcısı Tanrı olan aynı tabiat şehvetin sapkınlığıyla kirletildiğinde, Tanrı ile aramızda olması gereken topluluğun kendisi çiğnenmiş olur. İnsanların ahlâkına aykırı olan rezillikler ise ahlâkın çeşitliliğine göre kaçınılması gereken şeylerdir; öyle ki bir şehrin ya da milletin, örf ya da kanunla sağlamlaştırılmış kendi aralarındaki anlaşma, hiçbir vatandaşın ya da yabancının şehvetiyle çiğnenmesin. Çünkü bütününe uymayan her parça çirkindir. Ama Tanrı birilerinin ahlâkına ya da anlaşmasına aykırı bir şey emrettiğinde, orada hiç yapılmamış olsa bile yapılmalıdır; bırakılmışsa yeniden başlatılmalıdır; kurulmamışsa kurulmalıdır. Çünkü bir krala hükmettiği şehirde, ne kendisinden önce kimsenin ne de kendisinin daha önce hiç emretmediği bir şeyi emretmek serbestse ve ona itaat etmek o şehrin topluluğuna aykırı değilse — hatta itaat etmemek topluluğa aykırıysa; çünkü krallarına itaat etmek insan topluluğunun genel bir anlaşmasıdır —, bütün yaratılışın hükümdarı olan Tanrı'nın emrettiklerine tereddütsüz boyun eğmek ne kadar daha gereklidir! Nasıl insan topluluğunun iktidarlarında büyük iktidar, itaat edilmek üzere küçüğün üstüne konmuşsa, Tanrı da herkesin üstüne konmuştur.
Numquid aliquando aut alicubi iniustum est diligere deum ex toto corde et ex tota anima et ex tota mente et diligere proximum tamquam te ipsum? itaque flagitia, quae sunt contra naturam, ubique ac semper detestanda atque punienda sunt, qualia Sodomitarum fuerunt. quae si omnes gentes facerent, eodem criminis ⟦reatu⟧ diuina lege tenerentur, quae non sic fecit homines, ut hoc se uterentur modo. uiolatur quippe ipsa societas, quae cum deo nobis esse debet, cum eadem natura, cuius ille auctor est, libidinis peruersitate polluitur. quae autem contra mores hominum sunt flagitia, pro morum diuersitate uitanda sunt, ut pactum inter se ciuitatis aut gentis consuetudine uel lege ⟦firmatum⟧ nulla ciuis aut peregrini libidine ⟦uioletur⟧. turpis enim omnis pars uniuerso suo non congruens. cum autem deus aliquid contra morem aut pactum quorumlibet iubet, etsi numquam ibi factum est, faciendum est, et si omissum, instaurandum, et si institutum non erat, instituendum est. si enim regi licet in ciuitate, cui regnat, iubere aliquid, quod neque ante illum quisquam nec ipse umquam iusserat, et non contra societatem ciuitatis eius obtemperatur, inmo contra societatem non obtemperatur — generale quippe pactum est societatis humanae oboedire regibus suis — quanto magis deus regnator uniuersae creaturae, cui ad ea quae iusserit sine dubitatione seruiendum est! sicut enim in potestatibus societatis humanae maior potestas minori ad oboediendum praeponitur, ita deus omnibus.
3.16Suçlar için de aynı şey geçerlidir: bunlarda ya hakaretle ya haksızlıkla zarar verme şehveti vardır; ikisi de ya öç almak içindir, düşmanın düşmana yaptığı gibi; ya dışarıdan bir kazanç elde etmek içindir, haydudun yolcuya yaptığı gibi; ya bir kötülükten kaçmak içindir, kişinin korktuğu kimseye yaptığı gibi; ya kıskançlıktandır, daha sefil olanın daha bahtiyar olana, ya da bir işte başarılı olanın kendisine eşit olmasından korktuğu ya da eşit olmasına içerlediği kimseye yaptığı gibi; ya da yalnızca başkasının kötülüğünden duyulan hazdandır, gladyatör seyircilerinin ya da kim olursa olsun insanlarla alay edenlerin, onları maskaraya çevirenlerin yaptığı gibi. Bunlar haksızlığın başlıca türleridir; hükmetme, seyretme ve hissetme şehvetinden, bunların birinden, ikisinden ya da hepsinden birden filizlenirler. Böylece üçe ve yediye karşı, on telli çengine, senin On Emrine karşı kötü yaşanır, ey en yüce ve en tatlı Tanrı. Ama bozulmayan sana karşı ne rezillik yapılabilir? Ya da zarar görmesi imkânsız olana karşı ne suç işlenebilir? Fakat insanların kendilerine karşı işlediklerini cezalandırırsın; çünkü sana karşı günah işlediklerinde bile kendi ruhlarına karşı saygısızlık ederler ve haksızlık kendine yalan söyler: ya senin yaratıp düzene koyduğun kendi tabiatlarını bozup saptırarak; ya izin verilen şeyleri ölçüsüzce kullanarak; ya da izin verilmeyen şeylere, tabiata aykırı olan o kullanıma yanıp tutuşarak. Ya da zihinde ve sözde sana karşı kudurarak, mahmuza çifte atarak suçlu olurlar; ya da insan topluluğunun sınırlarını yıkıp, neyin hoşlarına gittiğine ya da neyin onları gücendirdiğine göre özel ittifaklar ya da ayrılıklar kurmaktan küstahça sevinirler. Bütün bunlar, sen, ey hayat pınarı, evrenin tek ve gerçek yaratıcısı ve yöneticisi terk edildiğinde ve kişisel bir kibirle parça, yani tek bir sahte şey sevildiğinde olur. Bu yüzden alçakgönüllü bir saygıyla sana dönülür; sen de bizi kötü alışkanlıktan arındırırsın, itiraf edenlerin günahlarına merhamet gösterirsin, zincire vurulmuşların iniltilerini duyarsın ve kendi yaptığımız zincirlerden bizi çözersin; yeter ki artık sana karşı sahte bir özgürlüğün boynuzlarını kaldırmayalım, daha fazlasına sahip olma hırsıyla ve her şeyi kaybetme pahasına, herkesin iyisi olan senden çok kendimize ait olanı sevmeyelim.
Item in facinoribus, ubi libido est nocendi siue per ⟦contumeliam⟧ siue per iniuriam et utrumque uel ulciscendi causa, sicut inimico inimicus, uel adipiscendi alicuius extra conmodi, sicut latro uiatori, uel euitandi mali, sicut ei qui timetur, uel inuidendo, sicut feliciori miserior aut in aliquo prosperatus ei, quem sibi aequari timet aut aequalem dolet, uel sola uoluptate alieni mali, sicut spectatores gladiatorum aut inrisores aut inlusores quorumlibet. haec sunt capita iniquitatis, quae pullulant principandi et spectandi et sentiendi libidine aut una aut duabus earum aut simul omnibus, et uiuitur male aduersum tria et septem, psalterium decem chordarum, decalogum tuum, deus altissime et dulcissime. sed quae flagitia in te, qui non corrumperis? aut quae aduersus te facinora, cui noceri non potest? sed hoc uindicas, quod in se homines perpetrant, quia etiam cum in te peccant, inpie faciunt in animas suas, et mentitur iniquitas sibi siue corrumpendo ac peruertendo naturam suam, quam tu fecisti et ordinasti, uel inmoderate utendo concessis rebus uel in non concessa flagrando in eum usum, qui est contra naturam; aut rei tenentur animo et uerbis saeuientes aduersus te et aduersus stimulum calcitrantes, aut cum diruptis limitibus humanae societatis laetantur audaces priuatis conciliationibus aut diremptionibus, prout quidque delectauerit aut offenderit. et ea fiunt, cum tu derelinqueris, fons uitae, qui es unus et uerus creator et rector uniuersitatis, et priuata superbia diligitur in parte, unum falsum. itaque pietate humili reditur in te et purgas nos a consuetudine mala et propitius es peccatis confitentium et exaudis gemitus conpeditorum et soluis a uinculis, quae nobis fecimus, si iam non erigamus aduersus te cornua falsae libertatis auaritia plus habendi et damno totum amittendi, amplius amando proprium nostrum quam te, omnium bonum.
3.17Ama rezillikler, suçlar ve bu kadar çok haksızlık arasında, ilerleme yolundaki kimselerin günahları da vardır. Doğru hüküm verenler bunları yetkinlik ölçüsüne göre kınarlar, ama ekin filizi gibi verecekleri ürün umuduyla överler. Bazı şeyler de rezilliğe ya da suça benzer, ama günah değildir; çünkü ne seni, Rab Tanrımızı, ne de toplumsal birlikteliği gücendirirler: örneğin hayatın kullanımına ve zamana uygun bazı şeyler edinilir, ama bunun sahip olma şehvetiyle olup olmadığı belirsizdir; ya da düzenli bir yetkiyle, ıslah etme gayretiyle bir şey cezalandırılır, ama bunun zarar verme şehvetiyle olup olmadığı belirsizdir. Bu yüzden insanlara kınanacak gibi görünen pek çok eylem senin tanıklığınla onaylanmış, insanların övdüğü pek çok eylem de senin tanıklığınla mahkûm edilmiştir; çünkü çoğu zaman eylemin görünüşü başka, yapanın niyeti ve gizli zamanın uygun anı başkadır. Sen ansızın alışılmadık ve beklenmedik bir şey emrettiğinde, daha önce onu yasaklamış olsan bile, emrinin sebebini o an için gizlesen ve bu emir bazı insanların topluluk anlaşmasına aykırı olsa bile, onun yapılması gerektiğinden kim şüphe eder? Çünkü ancak sana hizmet eden insan topluluğu adildir. Ama senin emrettiğini bilenler mesuttur. Çünkü sana hizmet edenler her şeyi ya o an için gerekli olanı göstermek ya da geleceği önceden haber vermek için yaparlar.
Sed inter flagitia et facinora et tam multas iniquitates sunt peccato proficientium, quae bene ⟦iudicantibus et uituperantur⟧ ex regula perfectionis et laudantur spe frugis sicut herba segetis. et sunt quaedam similia uel flagitio uel facinori et non sunt peccata, quia nec te offendunt, dominum deum nostrum, nec sociale consortium, cum conciliantur aliqua in usum uitae congrua et tempori, et incertum est an libidine habendi, aut puniuntur corrigendi studio potestate ordinata, et incertum est an libidine nocendi. multa itaque facta, quae hominibus inprobanda uiderentur, testimonio tuo adprobata sunt et multa laudata ab hominibus te teste damnantur, cum saepe se aliter habet species facti et aliter facientis animus atque articulus occulti temporis. cum uero aliquid tu repente inusitatum et inprouisum imperas, etiamsi hoc aliquando uetuisti, quamuis causam imperii tui pro tempore occultes et quamuis contra pactum sit aliquorum hominum societatis, quis dubitet esse faciendum, quando ea iusta est societas hominum, quae seruit tibi? sed beati qui te imperasse sciunt. fiunt enim omnia a seruientibus tibi uel ad exhibendum, quod ad praesens opus est, uel ad futura praenuntianda.
3.18Ben bunları bilmeden senin o kutsal kullarınla ve peygamberlerinle alay ediyordum. Onlarla alay ederken senin benimle alay etmenden başka ne yapıyordum ki? Yavaş yavaş, adım adım öyle saçmalıklara sürüklendim ki incirin koparılınca, ana ağacının da süt gibi gözyaşları dökerek ağladığına inandım. Ama o inciri — elbette kendi suçuyla değil, başkasının suçuyla koparılmış olarak — bir "kutsal" yerse, onu bağırsaklarına karıştırır ve duada inleyip geğirerek ondan melekler, hatta Tanrı'nın parçacıklarını solurdu. Yüce ve gerçek Tanrı'nın bu parçacıkları, eğer seçilmiş kutsalın dişi ve midesiyle çözülmeselerdi, o meyvenin içinde bağlı kalacaklardı. Zavallı ben, uğruna doğdukları insanlardan çok toprağın ürünlerine merhamet gösterilmesi gerektiğine inandım. Maniheist olmayan biri aç olduğu için bir şey isteseydi, ona verilecek bir lokma bile idamla cezalandırılacak bir suç gibi görünürdü.
Haec ego nesciens inridebam illos sanctos seruos et prophetas tuos. et quid agebam, cum inridebam eos, nisi ut inriderer abs te sensim atque paulatim perductus ad eas nugas, ut crederem ficum plorare, cum decerpitur, et matrem eius arborem lacrimis lacteis? quam tamen ficum si comedisset aliquis sanctus alieno sane, non suo scelere decerptam, misceret uisceribus et anhelaret de illa angelos, inmo uero particulas dei gemendo in oratione atque ructando: quae particulae summi et ueri dei ligatae fuissent in illo pomo, nisi electi sancti dente ac uentre soluerentur. et credidi miser magis misericordiam praestandam fructibus terrae quam hominibus, propter quos nascerentur. si quis uero esuriens peteret, qui manichaeus non esset, quasi capitali supplicio damnanda buccella uideretur, si ei daretur.
3.19Ve sen yukarıdan elini uzattın, ruhumu bu derin karanlıktan çekip çıkardın; çünkü senin sadık kulun olan annem, anneler bedenî cenazeleri için ağladığından daha çok benim için sana ağlıyordu. Çünkü o, senden aldığı iman ve ruhla benim ölümümü görüyordu; sen de onu duydun, Rabbim. Onu duydun, gözyaşlarını hor görmedin; dua ettiği her yerde gözlerinden akıp toprağı suluyorlardı; onu duydun. Yoksa onu teselli ettiğin o rüya nereden geldi; o rüya ki onu benimle yaşamaya, evde benimle aynı sofrayı paylaşmaya razı etti? Çünkü yanılgımın küfürlerinden yüz çevirip tiksindiği için bunu istememeye başlamıştı. Rüyasında kendisini tahta bir cetvelin üzerinde dururken gördü; o kederli ve kederden bitkin hâldeyken, parlak, neşeli ve ona gülümseyen bir genç yanına geliyordu. Genç ona hüznünün ve her gün döktüğü gözyaşlarının sebebini — bu tür görümlerde olduğu gibi, öğrenmek için değil öğretmek için — sorunca, annem benim helak oluşuma ağladığını söyledi. Bunun üzerine genç ona, içi rahat olsun diye, dikkatle bakmasını, kendisi neredeyse benim de orada olduğumu görmesini söyledi ve buna dikkat etmesini öğütledi. Annem dikkatle bakınca beni yanında, aynı cetvelin üzerinde dururken gördü. Bu nereden geliyordu, eğer senin kulakların onun yüreğinin yanında olmasaydı? Ey iyi ve her şeye gücü yeten, sen her birimizle yalnız onunla ilgileniyormuş gibi ilgilenirsin, hepimizle de her birimizle ilgileniyormuş gibi.
Et misisti manum tuam ex alto et de hac profunda caligine eruisti animam meam, cum pro me fleret ad te mea mater, fidelis tua, amplius quam flent matres corporea funera. uidebat enim illa mortem meam ex fide et spiritu, quem habebat ex te, et exaudisti eam, domine. exaudisti eam nec despexisti lacrimas eius, cum profluentes rigarent terram sub oculis eius in omni loco orationis eius: exaudisti eam. nam unde illud somnium, quo eam consolatus es, ut uiuere mecum cederet et habere mecum eandem mensam in domo? quod nolle coeperat auersans et detestans blasphemias erroris mei. uidit enim se stantem in quadam regula lignea et uenientem ad se iuuenem splendidum hilarem atque arridentem sibi, cum illa esset maerens et maerore confecta. qui cum causas ab ea quaesisset maestitiae suae cotidianarumque lacrimarum docendi, ut adsolet, non discendi gratia, atque illa respondisset perditionem meam se plangere, iussisse illum, quo secura esset, atque admonuisse, ut adtenderet et uideret, ubi esset illa, ibi esse et me. quod illa ubi adtendit, uidit me iuxta se in eadem regula stantem. unde hoc, nisi quia erant aures tuae ad cor eius, o tu bone omnipotens, qui sic curas unumquemque nostrum, tamquam solum cures, et sic omnes, tamquam singulos?
3.20Şu da nereden geliyordu: annem bana bu görümü anlatınca, ben onu, annemin benim şimdi olduğum şey olacağından ümit kesmemesi gerektiği anlamına çekmeye çalıştım; o ise hiç tereddüt etmeden hemen: "Hayır," dedi, "bana 'O neredeyse sen de orada olacaksın' denmedi; 'Sen neredeysen o da orada olacak' dendi." Sana itiraf ediyorum, Rabbim, hatırlayabildiğim kadarıyla — ki bunu sık sık söylemişimdir —, annem aracılığıyla verdiğin bu cevaptan, rüyanın kendisinden daha çok etkilendim: annem bu kadar yakın görünen yanlış bir yorumla şaşırmadı, görülmesi gerekeni o kadar çabuk gördü — ki ben, o söylemeden önce, elbette görmemiştim. Oysa rüyanın kendisinde de, dindar kadının o anki kaygısını teselli etmek için, çok sonra gelecek sevinci çok önceden haber verilmişti. Çünkü bunun ardından aşağı yukarı dokuz yıl geçti; bu yıllar boyunca o dipsiz çamurda ve yanılgının karanlıklarında yuvarlandım; sık sık kalkmaya çalıştım ve daha ağır biçimde yere çarpıldım. Bu sırada o iffetli, dindar ve ölçülü dul kadın — sevdiğin türden biri —, umutla daha canlanmış, ama ağlamakta ve inlemekte gevşememiş olarak, bütün dua saatlerinde benim için sana ağlamayı bırakmıyordu. Duaları senin huzuruna giriyordu; yine de sen beni hâlâ o karanlıkta yuvarlanmaya, sarılıp kalmaya bırakıyordun.
Vnde illud etiam, quod cum mihi narrasset ipsum uisum et ego ad id detrahere conarer, ut illa se potius non desperaret futuram esse quod eram, continuo sine aliqua haesitatione: "non" inquit; "non enim mihi dictum est: ubi ille, ibi et tu, sed: ubi tu, ibi et ille." confiteor tibi, domine, recordationem meam, quantum recolo, quod saepe non tacui, amplius me isto per matrem responso tuo, quod tam uicina interpretationis falsitate turbata non est et tam cito uidit quod uidendum fuit, quod ego certe, antequam dixisset, non uideram, etiam tum fuisse conmotum quam ipso somnio, quo feminae piae gaudium tanto post futurum ad consolationem tunc praesentis sollicitudinis tanto ante praedictum est. nam nouem ferme anni secuti sunt, quibus ego in illo limo profundi ac tenebris falsitatis, cum saepe surgere conarer et grauius alliderer, uolutatus sum, cum tamen illa uidua casta, pia et sobria, quales amas, iam quidem spe alacrior, sed fletu et gemitu non segnior, non desineret horis omnibus orationum suarum de me plangere ad te, et intrabant in conspectum tuum preces eius, et tamen adhuc uolui et inuolui illa caligine.
3.21Bu arada ona ikinci bir cevap daha verdin, onu hatırlıyorum. Pek çok şeyi geçiyorum, çünkü sana itiraf etmem gereken, beni daha çok sıkıştıran şeylere yetişmeye acele ediyorum; pek çok şeyi de hatırlamıyorum. İkinci cevabı senin rahibin aracılığıyla verdin: Kilisede yetişmiş ve senin kitaplarında pişmiş bir piskopos. O kadın ondan, benimle konuşma lütfunda bulunmasını, yanılgılarımı çürütmesini, bana kötü şeyleri unutturup iyi şeyleri öğretmesini rica etti — uygun bulduğu kişilere bunu yapardı. Piskopos istemedi; sonradan anladığım kadarıyla da gerçekten basiretle davrandı. Annemin kendisine anlattığına göre, o sapkınlığın yeniliğiyle şişmiş olduğumu ve birtakım küçük sorularla birçok cahil insanın kafasını karıştırmış olduğumu söyleyerek henüz öğretilmeye hazır olmadığımı bildirdi. "Ama onu orada bırak," dedi; "sadece onun için Rabbe dua et; okuyarak o yanılgının ne olduğunu ve saygısızlığın ne kadar büyük olduğunu kendisi bulacaktır." Aynı zamanda, kendisinin de küçükken, baştan çıkarılmış annesi tarafından Maniheistlere verildiğini, onların kitaplarının neredeyse hepsini okumakla kalmayıp yazıya da geçirdiğini; kimse onunla tartışıp onu ikna etmeden o mezhepten ne kadar kaçınmak gerektiğinin kendisine açıkça göründüğünü ve bu yüzden kaçtığını anlattı. Bunu söylediği hâlde annem razı olmayıp beni görmesi ve benimle konuşması için daha da ısrarla yalvarıp bol bol ağlayınca, piskopos biraz sinirlenerek: "Git yanımdan," dedi; "hayatına yemin olsun ki bu gözyaşlarının oğlu helak olamaz." Annem benimle sohbetlerinde, bu sözü sanki gökten çınlamış gibi kabul ettiğini sık sık hatırlatırdı.
Et dedisti alterum responsum interim, quod recolo. nam et multa praetereo, propter quod propero ad ea quae me magis urguent confiteri tibi, et multa non memini. dedisti ergo alterum per sacerdotem tuum, quendam episcopum nutritum in ecclesia et exercitatum in libris tuis. quem cum illa femina rogasset, ut dignaretur mecum conloqui et refellere errores meos et dedocere me mala ac docere bona - faciebat enim hoc, quos forte idoneos inuenisset - noluit ille, prudenter sane, quantum sensi postea. respondit enim me adhuc esse indocilem, et quod inflatus essem nouitate haeresis illius et nonnullis quaestiunculis iam multos inperitos exagitassem, sicut illa indicauerat ei. "sed" inquit "sine illum ibi. tantum roga pro eo dominum: ipse legendo reperiet, quis ille sit error et quanta inpietas." simul etiam narrauit se quoque paruulum a seducta matre sua datum fuisse manichaeis et omnes paene non legisse tantum uerum etiam scriptitasse libros eorum sibique adparuisse nullo contra disputante et conuincente, quam esset illa secta fugienda: itaque fugisse. quae cum ille dixisset atque illa nollet adquiescere, sed instaret magis deprecando et ubertim flendo, ut me uideret et mecum dissereret, ille iam substomachans: "uade" inquit "a me; ita uiuas, fieri non potest, ut filius istarum lacrimarum pereat." quod illa ita se accepisse inter conloquia sua mecum saepe recordabatur, ac si de caelo sonuisset.