Augustinus · Akademikler'e Karşı
I. Kitap
1.1Ah Romanianus, keşke fazilet, kendisine yaraşan bir insanı direnen talihin elinden sırası gelince alabilseydi; nasıl ki kendisi, birini talihin onun elinden almasına hiç izin vermez! O zaman sana çoktan el koyar, senin kendi hükmü altında olduğunu ilan eder, seni en kesin iyiliklerin mülkiyetine geçirir ve talihin elverişli rastlantılarına bile kul olmana izin vermezdi. Ama ister hak ettiklerimiz yüzünden ister tabiatın zorunluluğu yüzünden, işler şöyle düzenlenmiştir: ölümlü şeylere yapışmış ilahî ruhu, talihin rüzgârı ister ters ister uygun essin artık sarsılmayacağı bilgelik limanı, talihin kendisi onu ya uygun ya da ters görünen bir rüzgârla oraya götürmedikçe hiçbir şekilde kabul etmez. Bu yüzden senin için bize dualardan başka bir şey kalmıyor: elimizden gelirse, bu işlerle ilgilenen o Tanrı'dan seni sana geri vermesini dileyelim (çünkü böylece seni bize de kolayca geri verir) ve uzun zamandır soluklanmaya can atan o zihninin bir gün hakiki özgürlüğün havasına çıkmasına izin vermesini. Çünkü belki de halkın talih dediği şey gizli bir düzenle yönetilmektedir; olaylarda tesadüf dediğimiz şey de gerekçesi ve sebebi gizli olandan başka bir şey değildir; parçada başa gelen elverişli ya da elverişsiz hiçbir şey yoktur ki bütüne uymasın ve yakışmasın. En zengin öğretilerin kehanetlerinde ilan edilmiş ve kutsala yabancı olanların anlayışından çok uzak düşen bu görüşü, seni davet ettiğim felsefe kendi gerçek âşıklarına ispat edeceğini vaat ediyor. Bu yüzden ruhuna yakışmayan pek çok şey başına geldiğinde kendini küçümseme. Çünkü ilahî takdir bize kadar uzanıyorsa (ki bundan asla şüphe edilmemeli), inan bana, sana nasıl davranılıyorsa öyle davranılması gerekir. Her zaman hayran olduğum o büyük yaratılışınla daha ilk gençliğinde, aklın henüz zayıf ve kaygan adımlarıyla her türlü yanılgıyla dolu insan hayatına girerken seni zenginliklerin bolluğu karşıladı. Bu bolluk, o yaşı ve güzel ve onurlu görünen şeylerin hırsla peşinden giden ruhunu baştan çıkarıcı girdaplarıyla yutmaya başlamıştı; ters sanılan o talih rüzgârları seni neredeyse batarken oradan çekip almasaydı yutacaktı da.
o utinam, Romaniane, hominem sibi aptum ita uicissim uirtus fortunae repugnanti posset auferre, ut ab ea sibi auferri nemine patitur, iam tibi profecto iniecisset manus suique iuris te esse proclamans et in bonorum certissimorum possessionem traducens ne prosperis quidem casibus seruire permitteret. sed quoniam ita comparatum est siue pro meritis nostris siue pro necessitate naturae, ut diuinum animum mortalibus inhaerentem nequaquam sapientiae portus accipiat, ubi neque aduersante fortunae flatu neque secundante moueatur, nisi eo illum ipsa uel secunda uel quasi aduersa perducat, nihil pro te nobis aliud quam uota restant, quibus ab illo cui haec curae sunt deo, si possumus. impetremus, ut te tibi reddat — ita enim facile reddet et nobis — sinatque mentem illam tuam, quae respirationem iam diu parturit. aliquando in auras uerae libertatis emergere. etenim fortasse quae uulgo fortuna nominatur occulto quodam ordine regitur nihilque aliud in rebus casum uocamus, nisi cuius ratio et causa secreta est, nihilque seu commodi seu incommodi contingit in parte, quod non conueniat et congruat uniuerso. quam sententiam uberrimarum doctrinarum oraculis editam remotamque longissime ab intellectu profanorum se demonstraturam ueris amatoribus suis ad quam te inuito philosophia pollicetur. quam ob rem cum tibi tuo animo indigna multa accidunt, ne te ipse contemnas. nam si diuina prouidentia pertenditur usque ad nos, quod minime dubitandum est, mihi crede, sic tecum agi oportet, ut agitur. nam cum tanta quantam semper admiror indole tua ab ineunte adulescentia adhuc infirmo rationis atque lapsante uestigio humanam uitam errorum omnium plenissimam ingredereris, excepit. te circumfluentia diuitiarum, quae illam aetatem atque animum, quae pulchra et honesta uidebantur, auide sequentem inlecebrosis coeperat absorbere gurgitibus, nisi inde te fortunae illi flatus, qui putantur aduersi, eripuissent paene mergentem.
1.2Söyle bana: sen ayı dövüşleri ve hemşehrilerimizin orada daha önce hiç görmediği gösteriler sunarken tiyatronun en coşkulu alkışı seni her seferinde karşılasaydı; sayısız bir kalabalık olan akılsız insanların birleşip uyuşan sesleriyle göklere çıkarılsaydın; kimse sana düşman olmaya cüret edemeseydi; belediye levhaları seni yalnız hemşehrilerinin değil komşu halkların da hamisi olarak tunç üzerine kazısaydı; heykellerin dikilse, onurlar akın etse, bir belediyenin ölçüsünü aşan yetkiler de eklenseydi; her gün ziyafetlerde zengin sofralar kurulsa, herkes neye ihtiyaç duyar, hatta keyfi neye susarsa onu tereddütsüz istese, tereddütsüz içse, istemeyenlere bile pek çok şey bolca dağıtılsaydı; malın mülkün de adamların tarafından özenle ve sadakatle yönetilerek bunca harcamaya yeterli ve hazır olsaydı; sen de bu arada en seçkin binaların ihtişamı içinde, hamamların parıltısında, onurun reddetmediği zar oyunlarında, avlarda, ziyafetlerde yaşasan; müvekkillerinin, hemşehrilerinin, nihayet halkların ağzında en insancıl, en cömert, en zarif, en bahtiyar insan diye anılsaydın; o zaman, Romanianus, kimse sana öteki mutlu hayattan, tek mutlu hayat olan hayattan söz etmeye cüret edebilir miydi, rica ederim söyle, kimse? Kimse seni yalnız mutlu olmadığına değil, kendini en az öyle gördüğün için en çok bedbaht olduğuna inandırabilir miydi? Oysa şimdi katlandığın bunca ve bu kadar büyük sıkıntı, sana yapılacak uyarıyı ne kadar kısalttı! Ölümlülerin iyi saydığı her şeyin ne kadar akıp giden, kırılgan ve felaketlerle dolu olduğuna seni başkalarının örnekleriyle inandırmaya gerek yok; sen bunu öyle tecrübe ettin ki senin örneğinle başkalarını inandırabiliriz.
An uero si edentem te munera ursorum et numquam ibi antea uisa spectacula ciuibus nostris theatricus plausus semper prosperrimus accepisset, si stultorum hominum, quorum inmensa turba est, conflatis et consentientibus uocibus ferreris ad caelum, si nemo tibi esse auderet inimicus, si municipales tabulae te non solum ciuium sed etiam uicinorum patronum aere signarent, conlocarentur statuae, influerent honores, adderentur etiam potestates, quae municipalem habitum supercrescerent, conuiuiis cotidianis mensae opimae struerentur, quod cuique esset necesse, quod cuiusque etiam deliciae sitirent, indubitanter peteret, indubitanter hauriret, multa etiam non petentibus funderentur, resque ipsa familiaris diligenter a tuis fideliterque administrata idoneam se tantis sumtibus paratamque praeberet, tu interea uiueres in aedificiorum exquisitissimis molibus, in nitore balnearum, in tesseris, quas honestas non respuit, in uenatibus, in conuiuiis, in ore clientium, in ore ciuium, in ore denique populorum humanissimus liberalissimus mundissimus fortunatissimus iactareris, quisquam tibi, Romaniane, beatae alterius uitae, quae sola beata est, quisquam quaeso mentionem facere auderet? quisquam tibi persuadere posset non solum te felicem non esse sed eo maxime miserum, quo tibi minime uidereris? nunc uero quam te breuiter admonendum tot et tanta quae pertulisti aduersa fecerunt. non enim tibi alienis exemplis persuadendum est, quam fluxa et fragilia et plena calamitatum sint omnia, quae bona mortales putant, cum ita expertus sis, ut ex te ceteris persuadere possimus.
1.3Sende her zaman yakışanı ve ahlâken güzel olanı arzulamanı, zengin olmaktansa cömert olmayı tercih etmeni, hiçbir zaman daha adil olmaktan çok daha güçlü olmayı istememeni, sıkıntılara ve kötülüklere hiçbir zaman boyun eğmemeni sağlayan o şey; evet, sende bulunan ve bu hayatın bilmem nasıl bir uykusuyla, uyuşukluğuyla uyuklayan o ilahî şey: gizli takdir onu o çeşitli ve sert sarsıntılarla uyandırmaya karar verdi. Uyan, uyan, yalvarırım! İnan bana, ihtiyatsızları tutsak eden başarılarla bu dünyanın armağanları seni neredeyse hiç okşamadığı için kendini çok kutlayacaksın. Bu armağanlar her gün onları öven beni de yakalamaya çalışıyordu; göğsümdeki ağrı beni o boş şöhret mesleğini bırakıp felsefenin kucağına sığınmaya zorlamasaydı yakalayacaklardı da. Şimdi çok arzuladığımız bu inzivada beni o besliyor ve koruyor; seni de benimle birlikte baş aşağı sürüklediğim o batıl inançtan beni tamamen o kurtardı. Çünkü felsefe, ölümlü gözlerle görülen, herhangi bir hissin dokunduğu hiçbir şeye tapınılmaması, hepsinin küçümsenmesi gerektiğini öğretiyor ve doğru öğretiyor. En hakiki ve en gizli Tanrı'yı açıkça göstereceğini vaat ediyor ve şimdiden sanki parlak bulutların arasından göstermeye tenezzül ediyor.
Illud ergo, illud tuum, quo semper decora et honesta desiderasti, quo te liberalem magis quam diuitem esse maluisti, quo numquam concupisti esse potentior quam iustior, numquam aduersitatibus inprobitatibusque cessisti, illud ipsum, inquam, quod in te diuinum nescio quo uitae huius somno ueternoque sopitum est, uariis illis durisque iactationibus secreta, prouidentia excitare decreuit. euigila, euigila, oro te; multum, mihi crede, gratulaberis, quod paene nullis prosperitatibus, quibus tenentur incauti, mundi huius tibi dona blandita sunt, quae me ipsum capere moliebantur cotidie ista cantantem, nisi me pectoris dolor uentosam professionem abicere et in philosophiae gremium confugere coegisset. ipsa me nunc in otio, quod uehementer optauimus, nutrit ac fouet, ipsa me penitus ab illa superstitione, in quam te mecum praecipitem dederam, liberauit. ipsa enim docet et uere docet nihil omnino colendum esse totumque contemni oportere, quidquid mortalibus oculis cernitur, quidquid ullus sensus attingit. ipsa uerissimum et secretissimum deum perspicue se demonstraturam promittit et iam iamque quasi per lucidas nubes ostentare dignatur.
1.4Bizim Licentius da felsefe içinde benimle birlikte büyük bir hevesle yaşıyor; gençliğin cazibelerinden ve hazlarından tamamen ona dönmüş durumda; öyle ki onu babasına örnek göstermeye cüret etmem pervasızlık sayılmaz. Çünkü felsefe öyle bir şeydir ki hiçbir yaş onun memelerinden uzak tutulduğundan yakınmayacaktır. Seni onu daha hırsla tutmaya ve içmeye teşvik etmek için, susuzluğunu iyi bilsem de, yine de sana bir tadımlık göndermek istedim. Bunun sana çok tatlı ve, deyim yerindeyse, iştah açıcı gelmesini dilerim ki boşuna ummuş olmayayım. Trygetius ile Licentius'un aralarında yaptıkları tartışmayı yazıya geçirip sana gönderdim. Çünkü askerlik o genci de, sanki ilim dallarına karşı duyduğu bıkkınlığı silmek için, bir süre kendine almıştı; ama onu bize büyük ve onurlu sanatlara en ateşli ve en doymaz biçimde susamış olarak geri verdi. Kırda yaşamaya başlamamızın üzerinden birkaç gün geçmişti ki onları çalışmaya teşvik edip yüreklendirirken arzu ettiğimden de hazır ve âdeta ağızları açık beklediklerini gördüm ve yaşlarına göre neler yapabileceklerini denemek istedim; hele Cicero'nun Hortensius kitabı onları büyük ölçüde felsefeye kazanmış göründüğü için. Bu yüzden bir kâtip getirdim ki emeğimizi rüzgârlar dağıtmasın; hiçbir şeyin kaybolmasına izin vermedim. Bu kitapta onların ele aldıkları şeyleri ve görüşlerini, benim ve Alypius'un ise sözlerimizi de aynen okuyacaksın.
In hac mecum studiosissime uiuit noster Licentius; ad eam totus a iuuenalibus inlecebris uoluptatibusque conuersus est ita, ut cum non temere patri audeam imitandum proponere. philosophia est enim, a cuius uberibus se nulla aetas queretur excludi. ad quam auidius retinendam et hauriendam quo te incitarem, quamuis tuam sitim bene nouerim, gustum tamen mittere uolui. quod tibi suauissimum et, ut ita dicam, inductorium fore peto, ne frustra sperauerim. nam disputationem, quam inter se Trygetius et Licentius habuerunt, relatam in litteras tibi misi. illum enim quoque adulescentem quasi ad detergendum fastidium disciplinarum aliquantum sibi usurpasset militia, ita nobis magnarum honestarumque artium ardentissimum edacissimumque restituit. pauculis igitur diebus transactis posteaquam in agro uiuere coepimus, cum eos ad studia hortans atque animans ultra quam optaueram paratos et prorsus inhiantes uiderem, uolui temtare pro aetate quid possent. praesertim cum Hortensius liber Ciceronis iam eos ex magna parte conciliasse philosophiae uideretur. adhibito itaque notario, ne aurae laborem nostrum discerperent, nihil perire permisi. sane in hoc libro res et sententias illorum, mea uero et Alypii etiam uerba lecturus es.
1.5Benim teşvikimle hepimiz bu amaçla uygun görünen bir yerde toplandığımızda:
— Doğruyu bilmemiz gerektiğinden hiç şüphe ediyor musunuz? dedim.
— Hayır, dedi Trygetius; ötekiler de yüzleriyle onayladıklarını belli ettiler.
— Peki, dedim, doğruyu kavramadan da mesut olabiliyorsak, doğruyu kavramanın zorunlu olduğunu düşünür müsünüz?
Burada Alypius söze girdi: — Bu meselede hakem olmamın daha güvenli olacağını düşünüyorum, dedi. Şehre gitmeye karar verdiğim için bir tarafı üstlenme yükünden kurtulmam gerekiyor; hem de hakemliği birine devretmek, bir tarafın savunmasını devretmekten daha kolaydır. Bu yüzden bundan sonra iki taraftan biri için benden bir şey beklemeyin.
Herkes bunu kabul edince ben soruyu tekrarladım; Trygetius da: — Mesut olmak istediğimiz kesin, dedi; buna hakikat olmadan ulaşabiliyorsak hakikati aramamıza gerek yoktur.
— Ne diyorsunuz bu konuda? dedim. Hakikati bulmadan da mesut olabileceğimizi düşünüyor musunuz?
O zaman Licentius: — Olabiliriz, dedi, doğruyu ararsak.
Burada başımla ötekilerin görüşünü isteyince Navigius: — Licentius'un söylediği beni etkiliyor, dedi. Belki de mutlu yaşamak tam da budur: hakikati arayarak yaşamak.
— Öyleyse mutlu hayatın ne olduğunu tarif et, dedi Trygetius, ki ne cevap vermem gerektiğini ondan çıkarayım.
— İnsanda en iyi olan şeye göre yaşamaktan başka mutlu yaşamak ne olabilir sence? dedim.
— Laf olsun diye kelime saçmayacağım, dedi; o en iyi olanın ne olduğunu senin tarif etmen gerektiğini düşünüyorum.
— İnsanın en iyisinin, insandaki öteki her şeyin onun hükmüne boyun eğmesi gereken ruh kısmından başka bir şey olmadığından kim şüphe eder? dedim. Başka bir tarif istemeyesin diye söyleyeyim: buna zihin ya da akıl denebilir. Sana böyle görünmüyorsa, mutlu hayatı ya da insanın en iyisini kendin nasıl tarif edeceğini ara.
— Katılıyorum, dedi.
Cum igitur omnes hortatu meo unum in locum ad hoc congregati essemus, ubi oportunum uisum est: Numquidnam dubitatis, inquam, uerum nos scire oportere? —Minimeait Trygetius ceterique se uultu ipso approbasse significauerunt. — Quid,si,inquam, etiam non conprehenso uero beati esse possumus, necessariam ueri conprehensionem arbitramini?—Hic Alypius: Huius quaestionis, inquit, iudicem me tutius puto. cum enim iter mihi in urbem sit constitutum, oportet me onere alicuius suscipiendae partis releuari, simul quod facilius iudicis partes quam cuiusquam defensionis cuipiam delegare possum. quare dehinc pro alterutra parte ne a me quidquam exspectetis. — Quod ei cum concessum esset ab omnibus et ego rogationem repetissem: Beati certe, inquit Trygetius, esse uolumus, et si ad hanc rem possumus absque ueritate peruenire, quaerenda nobis ueritasnon est. — Quid hoc ipsum? inquam; existimatisne beatos nos esse posse etiam non inuenta ueritate? — Tunc Licentius: Possumus, inquit, si uerum quaeramus. — Hic cum ego ceterorum sententiam nutu flagitassem: Mouet me, inquit Nauigius, quod a Licentio dictum est. potest enim fortasse hoc ipsum esse beate uiuere, in ueritatis inquisitione uiuere. — Defini ergo, ait Trygetius, quid sit beata uita, ut ex eo colligam quid respondere conueniat.— Quid censes, inquam, esse aliud beate uiuere nisi secundum id quod in homine optimum est uiuere? — Temere, inquit, uerba non fundam; nam id ipsum optimum quid sit, definiendum mihi abs te puto. — Quis, inquam, dubitauerit nihil esse aliud hominis optimum quam eam partem animi, cui dominanti optemperare conuenit cetera quaeque in homine sunt? haec autem, ne aliam postules definitionem, mens aut ratio dici potest. quod si tibi non uidetur, quaere quomodo ipse definias uel beatam uitam uel hominis optimum. — Adsentior, inquit.
1.6— Peki, dedim, konumuza dönelim: sence doğru bulunmadan, yalnız aranmakla mutlu yaşanabilir mi?
— O görüşümü tekrarlıyorum, dedi: hiç de öyle görünmüyor.
— Siz ne düşünüyorsunuz? dedim.
O zaman Licentius: — Bana kesinlikle öyle görünüyor, dedi. Çünkü bilge ve mesut olduklarını öğrendiğimiz atalarımız, yalnız doğruyu aradıkları için iyi ve mutlu yaşadılar.
— Teşekkür ederim, dedim, beni de Alypius'la birlikte hakem yaptığınız için; itiraf edeyim, ona imrenmeye başlamıştım. Madem birinize göre mutlu hayata yalnız hakikati araştırmakla, ötekine göre ancak onu bulmakla erişilebilir, Navigius da az önce senin tarafına, Licentius, geçmek istediğini gösterdi, görüşlerinizi nasıl savunacağınızı merakla bekliyorum. Çünkü konu büyüktür ve titiz bir incelemeye fazlasıyla değer.
— Konu büyükse, dedi Licentius, büyük adamlar ister.
— Her yerde bulunması zor olanı, hele bu çiftlik evinde arama, dedim; bunun yerine, sanırım boş yere ileri sürmediğin şeyin neden ve hangi gerekçeyle sana öyle göründüğünü açıkla. Çünkü en büyük konular küçükler tarafından araştırıldığında çoğu zaman onları büyük kılar.
Quid ergo? ut ad propositum, inquam, redeamus, uideturne tibi non inuento uero beate posse uiui, si tantum quaeratur? — Repeto, inquit, sententiam illam meam: minime uidetur. — Uos, inquam, quid opinamini? — Tum Licentius: Mihi prorsus, inquit, uidetur. nam maiores nostri, quos sapientes beatosque accepimus, eo solo, quod uerum quaerebant, bene beateque uixerunt. — Ago gratias, inquam, quod cum Alypio me iudicem fecistis, cui, fateor, inuidere iam coeperam. quoniam igitur alteri uestrum uidetur beatam uitam sola inuestigatione ueritatis, alteri non nisi inuentione posse contingere, Nauigius autem paulo ante ostendit in tuam, Licenti, partem se uelle transire, magno opere specto, quales sententiarum uestrarum patroni esse possitis. res enim magna est et diligenti discussione dignissima. — Si res magna est, ait Licentius, magnos uiros desiderat. — Noli quaerere, inquam, praesertim in hac uilla, quod ubiuis gentium reperire difficile est, et potius explica, cur id quod abs te non temere, ut opinor, prolatum est et qua tibi ratione uideatur. nam et maximae res cum a paruis quaeruntur, magnos eos solent efficere.
1.7— Bizi birbirimize karşı tartışmaya bu kadar sıkıştırdığını gördüğüme göre, dedi, ki bunu faydalı bir amaçla istediğine güveniyorum, soruyorum: doğruyu arayan biri, onu hiç bulamasa bile neden mesut olamasın?
— Çünkü mesut insanın her bakımdan kusursuz bir bilge olmasını istiyoruz, dedi Trygetius. Hâlâ arayan ise kusursuz değildir. Böyle birini nasıl mesut sayabildiğini hiç anlamıyorum.
Licentius: — Atalarımızın otoritesi senin gözünde geçerli midir? dedi.
— Hepsininki değil, dedi Trygetius.
— Peki kiminki?
— Bilge olanlarınki elbette.
O zaman Licentius: — Karneades sana bilge görünmüyor mu? dedi.
— Ben Yunan değilim, dedi; bu Karneades'in kim olduğunu bilmiyorum.
— Peki, dedi Licentius, bizim Cicero'muz hakkında ne düşünüyorsun?
Trygetius uzun süre sustuktan sonra: — Bilgeydi, dedi.
— Öyleyse bu konudaki görüşü senin gözünde bir ağırlık taşır mı?
— Taşır, dedi.
— Öyleyse dinle, nedir; çünkü sanırım aklından çıkmış. Bizim Cicero'muza göre hakikati araştıran kişi, onu bulmaya gücü yetmese bile mesuttur.
— Cicero bunu nerede söyledi? dedi.
Licentius da: — Onun, insanın hiçbir şeyi kavrayamayacağını ve bilgeye hakikati en titiz biçimde araştırmaktan başka bir şey kalmadığını şiddetle ileri sürdüğünü kim bilmez? Çünkü bilge kesin olmayan şeylere onay verirse, bunlar belki doğru olsa bile yanılgıdan kurtulamaz; bu da bilgenin en büyük kusurudur. Bu yüzden hem bilgenin zorunlu olarak mesut olduğuna inanmak gerekiyorsa hem de bilgeliğin kusursuz görevi yalnız hakikati araştırmaksa, mutlu hayata hakikati araştırmakla da kendi başına erişilebileceğini düşünmekte neden tereddüt ediyoruz?
Quoniam te, inquit, uideo magno opere nos urgere, ut aduersum inuicem disputemus, quod te utiliter uelle confido, quaero, cur beatus esse non possit qui uerum quaerit, etiamsi minime inueniat. — Quia beatum, inquit Trygetius, uolumus esse perfectum in omnibus sapientem. qui autem adhuc quaerit, perfectus non est. hunc igitur quomodo asseras beatum, omnino non uideo. — Et ille: P test apud te uiuere, inquit, auctoritas maiorum? — Non omnium. inquit Trygetius. — Quorum tandem? — Ille: Eorum scilicet, qui sapientes fuerunt. — Tum Licentius: Carneades, inquit, tibi sapiens non uidetur? — Ego, ait, Graecus non sum; nescio Carneades iste qui fuerit. — Quid, inquit Licentius, de illo nostro Cicerone quid tandem existimas? — Hic cum diu tacuisset: Sapiens fuit, inquit. — Et ille: Ergo eius de hac re sententia habet apud te aliquid ponderis? — Habet, inquit. — Accipe igitur quae sit; nam eam tibi excidisse arbitror. placuit enim Ciceroni nostro beatum esse, qui ueritatem inuestigat, etiamsi ad eius inuentionem non ualeat peruenire. — Ubi hoc, inquit, Cicero dixit? — Et Licentius: Quis ignorat eum adfirmasse uehementer nihil ab homine percipi posse nihilque remanere sapienti nisi diligentissimam inquisitionem ueritatis, propterea quia, si incertis rebus esset assensus, etiamsi fortasse uerae forent. liberari errore non posset, quae maxima est culpa sapientis? quam ob rem si et sapientem necessario beatum esse credendum est et ueritatis sola inquisitio perfectum sapientiae munus est, quid dubitamus existimare beatam uitam etiam per se ipsa inuestigatione ueritatis posse contingere?
1.8Bunun üzerine Trygetius: — Pervasızca kabul edilmiş şeylere geri dönmek serbest mi bari? dedi.
Ben de: — Tartışmaya doğruyu bulma arzusuyla değil de çocukça bir zekâ gösterişiyle girişenler buna izin vermezler, dedim. Benim yanımda ise, hele henüz beslenip yetiştirilmesi gereken kimseler olduğunuz için, buna yalnız izin verilmez; ihtiyatsızca kabul ettiğiniz şeyleri incelemeye geri dönmeniz gerektiğini bir kural olarak benimsemenizi de isterim.
Licentius da: — Tartışan kişinin doğruyu ve hakkı bulmak karşısında zaferi küçümsemesini felsefede küçük bir ilerleme saymam, dedi. Bu yüzden hem kurallarına hem görüşüne seve seve uyuyorum ve Trygetius'un pervasızca kabul ettiğini düşündüğü şeye geri dönmesine izin veriyorum; çünkü bu benim elimde.
O zaman Alypius: — Üstlendiğim vazifenin sırasının henüz gelmediğini siz de benimle birlikte görüyorsunuz, dedi. Ama çoktan kararlaştırılmış yolculuğum beni araya girmeye zorladığı için, hakemlikteki ortağım dönüşüme kadar benim görevim için de iki kat yetkiyi üstlenmeyi reddetmeyecektir; çünkü bu yarışmanızın uzun süreceğini görüyorum.
O gidince Licentius: — Neyi pervasızca kabul etmiştin? Söyle, dedi.
O da: — Cicero'nun bilge olduğunu pervasızca kabul ettim, dedi.
— Demek Latin dilinde felsefeyi hem başlatan hem de tamamlayan Cicero bilge değildi?
— Bilge olduğunu kabul etsem bile, dedi, her söylediğini onaylamıyorum.
— Ama şu anda konuştuğumuz şeyi yüzsüzce reddediyor görünmemek için onun başka birçok görüşünü de çürütmen gerekir.
— Ya yalnız bu konuda doğru düşünmediğini ileri sürmeye hazırsam? Sanırım sizi ilgilendiren tek şey, istediğim şeyi savunmak için ne ağırlıkta gerekçeler getireceğimdir.
— Devam et, dedi Licentius. Kendini Cicero'nun hasmı ilan eden birine karşı ne söylemeye cüret edebilirim ki?
Tum ille: Licetne tandem ad ea. quae temere concessa sunt, rursum redire? — Hie ego: Illi hoc non solent concedere, inquam. quos ad disputandum non inueniendi ueri cupiditas sed ingenii iactantia puerilis inpellit. itaque apud Ille, praesertim cum adhuc nutriendi educandique sitis, non solum conceditur sed etiam in praeceptis habeatis uolo ad ea uos discutienda redire oportere, quae concesseritis incautius. — Et Licentius: Non paruum in philosophia profectum puto, inquit, cum in conparatione recti uerique inueniendi contemnitur a disputante uictoria. itaque libenter obsequor praeceptis et sententiae tuae et Trygetium ad id, quod temere se concessisse arbitratur — res enim mei iuris est — redire permitto. — Tum Alypius: Suscepti a Ille officii nondum partes esse uosmet ipsi mecum recognoscitis. sed quoniam iam dudum disposita profectio interrumpere me conpellit, pro meo quoque munere geminatam sibi potestatem particeps mecum iudicii non rennuet usque in reditum meum; uideo enim hoc uestrum certamen longius progressurum. — Et cum discessit: Quid,inquit Licentius,temere concesseras? profer. — Et ille: Temere dedi, inquit, Ciceronem fuisse sapientem. — Ergone Cicero sapiens non fuit, a quo in latina lingua philosophia et incoata est et perfecta? — Etsi concedam, inquit, esse sapientem, non omnia tamen eius probo. — Atqui oportet multa eius alia refellas, ut non inpudenter hoc, de quo agitur, inprobare uidearis. — Quid, si hoc solum non recte illum sensisse adfirmare paratus sum? uestra, ut opinor, nihil interest, nisi cuius ponderis ad id quod uolo adserendum rationes adferam. — Perge, inquit ille. — Quid enim, inquit, audeam contra eum, qui se Ciceronis aduersarium profitetur?
1.9Bunun üzerine Trygetius: — Sen, hakemimiz, mutlu hayatı yukarıda nasıl tarif ettiğine dikkat etmeni istiyorum, dedi; mesut kişinin, ruhun ötekilere hükmetmesi gereken kısmına göre yaşayan kişi olduğunu söylemiştin. Sen de, Licentius, hiç değilse şimdi bana şunu kabul etmelisin (çünkü felsefenin bize en çok sağlayacağını vaat ettiği özgürlükle o otorite boyunduruğunu artık üzerimden attım): hâlâ hakikati arayan kusursuz değildir.
Licentius uzun bir sessizlikten sonra: — Kabul etmiyorum, dedi.
Trygetius: — Neden, söyler misin? Açıkla; seni dinliyorum, bir insanın nasıl hem kusursuz olup hem de hâlâ hakikati arayabileceğini duymak için sabırsızlanıyorum.
Licentius: — Gayeye ulaşmamış olanın kusursuz olmadığını kabul ediyorum, dedi. Ama o hakikati yalnız Tanrı'nın bildiğini düşünüyorum; ya da belki insanın ruhu da bu bedeni, yani bu karanlık zindanı terk ettiğinde bilir. İnsanın gayesi ise hakikati kusursuzca aramaktır; çünkü kusursuz olanı arıyoruz, ama yine de bir insanı.
Trygetius: — Öyleyse insan mesut olamaz, dedi. Çünkü çok arzu ettiği şeye ulaşamıyorsa nasıl mesut olsun? Ama insan, insanda hükmetmesi meşru olan ruh kısmına göre yaşayabiliyorsa mutlu yaşayabilir. Öyleyse doğruyu bulabilir. Yoksa kendini toparlasın ve doğruyu arzulamasın ki ona ulaşamayınca zorunlu olarak bedbaht olmasın.
— Ama insanın mutluluğu tam da budur, dedi Licentius: hakikati kusursuzca aramak; çünkü bu, ötesine geçilemeyen gayeye ulaşmaktır. Kim hakikati gerektiğinden daha az ısrarla ararsa insanın gayesine ulaşmamıştır; ama kim hakikati bulmak için bir insanın yapabileceği ve yapması gerektiği kadar emek verirse, onu bulamasa bile mesuttur; çünkü yapmak için doğduğu her şeyi yapmaktadır. Bulmak eksik kalırsa, eksik kalan tabiatın vermediği şey olur. Sonuç olarak insanın ya mesut ya bedbaht olması zorunlu olduğuna göre, gece gündüz elinden geldiğince hakikati araştırmaya çabalayan birine bedbaht demek delilik değil midir? Öyleyse mesut olacaktır. Sonra o tarif de bence benim lehime daha çok tanıklık ediyor: ruhun ötekilere hükmetmesi gereken kısmına göre yaşayan kişi mesutsa, ki öyledir, ve bu kısma akıl deniyorsa, soruyorum: hakikati kusursuzca arayan kişi akla göre yaşamaz mı? Bu saçmaysa, insanı yalnız hakikati araştırdığı için mesut saymakta neden tereddüt ediyoruz?
Hic Trygetius: Uolo attendas, ait, tu iudex noster, quem ad modum superius beatam uitam definieris; dixisti namque eum beatum esse, qui secundum eam partem animi uiuit, quam ceteris conuenit imperare. tu autem, Licenti, uolo uel nunc mihi concedas — iam enim libertate, in quam maxime nos uindicaturam se philosophia pollicetur, iugum illud auctoritatis excussi - perfectum non esse, qui adhuc ueritatem requirat. — Tum ille post diuturnum silentium: Non concedo, inquit. - Trygetius: Cur quaeso? explica. istic sum enim et aueo audire, quo pacto possit et perfectus homo esse et adhuc quaerere ueritatem. — Hic ille: Qui ad finem, inquit, non peruenit, fateor, quod perfectus non sit. ueritatem autem illam solum deum nosse arbitror aut forte hominis animam, cum hoc corpus, hoc est tenebrosum carcerem, dereliquerit. hominis autem finis est perfecte quaerere ueritatem; perfectum enim quaerimus, sed tamen hominem. — Et Trygetius: Non igitur potest beatus esse homo. quomodo enim, cum id quod magno opere concupiscit adsequi nequeat? potest autem homo beate uiuere, si quidem potest secundum eam partem animi uiuere, quam dominari in homine fas est. potest igitur uerum inuenire. aut colligat se et non concupiscat uerum, ne, cum id adsequi non potuerit, necessario miser sit. — At hoc ipsum est beatum hominis, ait ille, perfecte quaerere ueritatem; hoc enim est peruenire ad finem, ultra quem non potest progredi. quisquis ergo minus instanter quam oportet ueritatem quaerit, is ad finem hominis non peruenit; quisquis autem tantum, quantum homo potest ac debet, dat operam inueniendae ueritati, etiamsi eam non inueniat, beatus est; totum enim facit, quod ut faciat, ita natus est. inuentio autem si defuerit, id deerit quod natura non dedit. postremo cum hominem necesse sit aut beatum esse aut miserum, nonne dementis est eum, qui dies noctesque quantum potest instat inuestigandae ueritati, miserum dicere? beatus igitur erit. deinde illa definitio mihi, ut arbitror, uberius suffragatur; nam si beatus est, sicuti est, qui secundum eam partem animi uiuit, quam regnare ceteris conuenit, et haec pars ratio dicitur, quaero, utrum non secundum rationem uiuat qui quaerit perfecte ueritatem. quod si absurdum est, quid dubitamus beatum hominem dicere sola ipsa inquisitione ueritatis?
1.10— Bana göre, dedi Trygetius, yanılan hiç kimse ne akla göre yaşar ne de mesuttur. Her zaman arayıp hiç bulamayan da yanılır. Bu yüzden ikisinden birini göstermen gerekir: ya yanılan kişinin mesut olabileceğini ya da aradığını hiç bulamayan kişinin yanılmadığını.
Licentius: — Mesut kişi yanılamaz, dedi. Uzun süre sustuktan sonra da ekledi: — Ama arayan yanılmaz, çünkü yanılmamak için arar.
Trygetius: — Yanılmamak için arar, doğru, dedi; ama bulamayınca yanılır. Yanılmak istememesinin işine yarayacağını sandın; sanki biri isteyerek yanılırmış gibi, oysa herkes ancak istemeden yanılır.
Licentius ne cevap vereceğini bilemeyip uzun süre duraksayınca ben: — Yanılgının ne olduğunu tarif etmeniz gerekir, dedim; çünkü içine çoktan derinden girmiş olduğunuz şeyin sınırlarını böylece daha kolay görebilirsiniz.
— Ben bir şeyi tarif etmeye elverişli değilim, dedi Licentius; gerçi yanılgıyı tarif etmek ona bir son vermekten daha kolaydır.
— Ben tarif edeceğim, dedi Trygetius; bu benim için çok kolay, yeteneğim sayesinde değil, davamın çok iyi olması sayesinde. Yanılmak elbette her zaman aramak, hiçbir zaman bulmamaktır.
— Bu tarifi bile kolayca çürütebilseydim, dedi Licentius, davamı çoktan yüzüstü bırakmamış olurdum. Ama ya konu kendiliğinden zor olduğu için ya da bana öyle göründüğü için, kendi kendime dikkatle düşünüp taşınarak bugün verecek bir cevap bulamazsam meselenin yarın sabaha ertelenmesini sizden rica ediyorum.
Buna izin verilmesi gerektiğini düşündüğüm ve ötekiler de itiraz etmediği için gezinmeye kalktık. Biz kendi aramızda çok çeşitli şeyler konuşurken o düşünceye dalmış kaldı. Bunun boşuna olduğunu fark edince ruhunu dinlendirmeyi ve bizim sohbetimize katılmayı tercih etti. Sonra akşam olurken ikisi aynı çekişmeye geri dönmüşlerdi; ama buna bir son verdim ve tartışmanın başka bir güne ertelenmesine razı olmaları için onları ikna ettim. Oradan hamama gittik.
Mihi, ait ille, nec secundum rationem uiuere nec beatus omnino quisquis errat uidetur. errat autem omnis, qui semper quaerit nec inuenit. unde tibi unum e duobus monstrandum est, aut errantem beatum esse posse aut eum, qui quod quaerit numquam inuenit, non errare. — Hic ille: Beatus errare non potest. et cum diu siluisset: Non autem errat, inquit. cum quaerit, quia ut non erret quaerit. — Et Trygetius: Ut non erret quidem, inquit, quaerit, sed errat, cum minime inuenit. ita autem tibi profuturum putasti, quod errare non uult, quasi nemo erret inuitus aut quisquam omnino erret nisi inuitus. — Tum ego, cum ille diu cunctaretur quid responderet: Definiendum uobis est, inquam, quid sit error; facilius enim eius fines potestis uidere, in quem iam penitus ingressi estis. — Ego, inquit Licentius, definire aliquid idoneus non sum, quamuis errorem definire sit facilius quam finire. — Ego, ait ille, definiam, quod mihi facillimum est non ingenio, sed causa optima. nam errare est utique semper quaerere, numquam inuenire. — Ego, inquit Licentius, si uel istam definitionem facile possem refellere, iam dudum causae meae non defuissem. sed quoniam aut res ipsa per se ardua est aut ita mihi apparet, peto a uobis, ut usque in crastinam lucem quaestio differatur, si nihil hodie quod respondeam reperire potuero, cum id sedulo mecum ipse uoluam. — Quod cum concedendum putarem non rennuentibus ceteris, deambulatum ire surreximus nobisque inter nos multa uariaque sermocinantibus ille in cogitatione defixus fuit. quod cum frustra esse sensisset, relaxare animum maluit et nostro se miscere sermoni. postea cum aduesperasceret, in eundem conflictum redierant; sed modum inposui persuasique, ut in alium diem differri paterentur. inde ad balneas.
1.11Ertesi gün oturduğumuzda: — Dün başladığınız şeyi ortaya koyun, dedim.
O zaman Licentius: — Yanılmıyorsam, yanılgının tarifi bana çok zor geldiği için tartışmayı benim ricamla ertelemiştik, dedi.
— Burada kesinlikle yanılmıyorsun, dedim; bunun geri kalanı için sana iyi bir alamet olmasını yürekten dilerim.
— Öyleyse dinleyin, dedi, araya girmeseydin dün de söyleyecek olduğum şeyi. Bana göre yanılgı, yanlışı doğru diye onaylamaktır. Hakikatin her zaman aranması gerektiğini düşünen kişi buna hiçbir şekilde düşmez; çünkü hiçbir şeyi onaylamayan kişi yanlışı onaylayamaz; öyleyse yanılamaz. Mesut olmaya ise pek kolay gücü yeter. Uzağa gitmeyeyim: dün yapabildiğimiz gibi her gün kendimiz için yaşayabilseydik, bize mesut demekte neden tereddüt edeceğimize dair aklıma hiçbir sebep gelmiyor. Çünkü büyük bir zihin huzuru içinde yaşadık: ruhumuzu bedenin her türlü lekesinden koruyor, arzuların meşalelerinden çok uzak duruyor, insana izin verildiği kadar akla emek veriyorduk; yani dün aramızda yaptığımız tarifle mutlu hayat olduğunda anlaştığımız, ruhun o ilahî kısmına göre yaşıyorduk. Oysa sanırım hiçbir şey bulmadık, yalnızca hakikati aradık. Demek ki insan hakikati hiç bulamasa bile yalnız onu araştırmakla mutlu hayata erişebilir.
Bak, senin tarifin ortak kavrayışla ne kadar kolay dışlanıyor! Yanılmanın her zaman aramak ve hiçbir zaman bulmamak olduğunu söyledin. Peki biri hiçbir şey aramıyorsa ve ona, örneğin, şimdi gündüz mü diye sorulduğunda pervasızca ve hemen gece olduğunu sanıp öyle cevap veriyorsa, sence yanılmıyor mu? Demek ki senin tarifin yanılgının bu en korkunç türünü bile kapsamadı. Ya yanılmayanları da kapsadıysa? Bir tarif bundan daha kusurlu olabilir mi? Çünkü biri İskenderiye'yi arıyor ve oraya doğru yoldan ilerliyorsa, sanırım ona yanılıyor, yani yolunu şaşırıyor diyemezsin. Peki aynı yolu çeşitli engeller yüzünden uzun zaman yürüse ve yolda ölüm onu yakalasa, hem her zaman aramış hem de hiç bulmamış olmaz mı? Ama yine de yanılmamıştır.
— O her zaman aramadı, dedi Trygetius.
Postridie autem cum consedissemus: Proferte, inquam. quod heri coeperatis. — Tum Licentiu: Distuleramus, inquit, disputationem, nisi fallor, rogatu meo, cum erroris definitio difficillima mihi esset. — Hic plane, inquam, non erras, quod ut tibi omen sit ad reliqua, libenter optauerim. — Audi ergo, inquit, quod heri etiam, nisi intercessisses, protulissem. error mihi uidetur esse falsi pro uero approbatio. in quem nullo pacto incidit, qui ueritatem quaerendam semper existimat; falsum enim probare non potest, qui probat nihil; non igitur potest errare. beatus autem esse facillime potest; nam ne longius abeam, si nobis ipsis, ut heri licuit, cotidie uiuere liceret, nihil mihi occurrit, cur nos beatos appellare dubitaremus. uiximus enim magna mentis tranquillitate ab omni corporis labe animum uindicantes et a cupiditatium facibus longissime remoti, dantes, quantum homini licet, operam rationi, hoc est secundum diuinam illam partem animi uiuentes, quam beatam esse uitam hesterna inter nos definitione conuenit; atqui, ut opinor, nihil inuenimus, sed tantummodo quaesiuimus ueritatem. potest igitur sola inquisitione ueritatis, etiamsi eam inuenire minime possit, homini beata uita contingere. nam definitio tua uide quanta facilitate excludatur notione communi. etenim errare esse dixisti semper quaerere et numquam inuenire. quid, si quisquam nihil quaerat et interrogatus uerbi gratia, utrumnam modo dies sit, temere statimque noctem esse opinetur atque respondeat, nonne tibi uidetur errare? hoc igitur erroris genus uelimmanissimum non conplexa est definitio tua. quid, si etiam non errantes conplexa est, potest definitio ulla: esse uitiosior? nam quis Alexandriam quaerat et ad eam recto pergat itinere, non opinor potes eum errantem uocare. quid, si eandem uiam uariis impedimentis causis longo agat tempore et in ea morte praeueniatur, nonne et semper quaesiuit et numquam inuenit nec errauit tamen? — Non, inquit ille, semper quaesiuit.
1.12— Doğru söylüyorsun, dedi Licentius, ve iyi hatırlatıyorsun. Çünkü buna göre senin tarifin konuyla hiç ilgili değil; ben her zaman hakikati arayanın mesut olduğunu söylemedim. Bu zaten mümkün değildir: önce, insan her zaman var olmadığı için; sonra, insan var olmaya başladığı andan itibaren, yaşı engel olduğu için, hemen doğruyu arayamaz. Ya da "her zaman"ın, aramaya artık gücü yettiği zamandan hiçbir anı boşa geçirmemek anlamında söylenmesi gerektiğini düşünüyorsan, yine İskenderiye'ye dönmen gerekir. Düşün ki biri, yaşının ya da işlerinin yolculuğa izin verdiği andan itibaren o yola koyulsun ve, yukarıda söylediğim gibi, hiçbir yerde yoldan sapmadığı hâlde varmadan ölsün: bu adam sana yanılmış görünürse kesinlikle sen çok yanılırsın; oysa gücü yettiği her zaman aramaktan vazgeçmemiş, gittiği yeri ise bulamamıştır. Bu yüzden benim tasvirim doğruysa ve buna göre hakikati bulamasa bile kusursuzca arayan kişi yanılmıyor ve akla göre yaşadığı için mesutsa; senin tarifin ise boşa çıktıysa ve öyle olmasaydı bile, yalnız benim tarif ettiğim şeyle davam yeterince sağlamlaştığı için onunla hiç ilgilenmemem gerekseydi; söyler misin, bu mesele aramızda neden hâlâ çözülmedi?
Recte dicis, ait Licentius, et bene admones. inde enim prorsus nihil ad rem pertinet definitio tua; non enim ego beatum esse dixi, qui semper quaerat ueritatem. quod ne fieri quidem potest, primo quia non semper homo est, deinde quia non ex quo tempore incipit esse homo, eo iam potest aetate impediente uerum quaerere. aut si semper id putas dicendum, si nihil temporis, quo iam quaerere potest, perire patitur, rursus tibi Alexandriam redeundum est. fac enim quemquam, ex quo tempore iter agere uel aetate uel negotio sinitur, pergere occipere illam uiam atque, ut supra dixi, cum deuiet nusquam, antequam perueniat, tamen uita excedere, multum profecto errabis, si tibi errasse iste uidebitur, quamuis omni quo potuit tempore nec quaerere desierit nec inuenire potuerit quo pergebat. quam ob rem si et mea descriptio uera et secundum eam non errat ille, qui perfecte quaerit, quamuis non inueniat ueritatem, beatusque est ob eam rem, quod secundum rationem uiuit, tua uero definitio et frustrata est et, si non esset, nihil eam curare deberem, si ex eo solum, quod ego definiui. satis causa firmata est, cur quaeso nondum est ista inter nos quaestio dissoluta?
1.13Bunun üzerine Trygetius: — Bilgeliğin hayatın doğru yolu olduğunu kabul ediyor musun? dedi.
— Hiç şüphesiz kabul ediyorum, dedi Licentius; ama yine de bilgeliği bana tarif etmeni istiyorum ki bana nasıl görünüyorsa sana da öyle görünüp görünmediğini bileyim.
Trygetius: — Şimdi sana sorulan şeyle yeterince tarif edilmiş görünmüyor mu? dedi. Üstelik istediğim şeyi de kabul ettin. Yanılmıyorsam, hayatın doğru yoluna bilgelik denir.
O zaman Licentius: — Bana bu tarif kadar gülünç hiçbir şey görünmüyor, dedi.
— Belki öyledir, dedi öteki; yine de rica ederim, yavaş ol da akıl gülmenden önce gelsin; çünkü alay edilmeye en layık gülmekten daha çirkin hiçbir şey yoktur.
— Peki, dedi Licentius, ölümün hayatın zıddı olduğunu kabul etmiyor musun?
— Kabul ediyorum, dedi.
— Öyleyse bana göre, dedi Licentius, hayatın yolu, herkesin ölüme düşmemek için yürüdüğü yoldan başka bir şey değildir.
Trygetius bunu onaylıyordu.
— Öyleyse bir yolcu eşkıyaların tuttuğunu duyduğu bir yan yoldan kaçınıp dosdoğru yürümeye devam etse ve böylece ölümden kurtulsa, hem hayatın yolunu hem de doğru yolu izlemiş olmaz mı? Oysa kimse buna bilgelik demez. Öyleyse hayatın her doğru yolu nasıl bilgelik olur?
— Bilgeliğin bu olduğunu kabul ettim, ama yalnız bu olduğunu değil.
— Tarif ise yabancı hiçbir şeyi kapsamamalıydı. Bu yüzden istersen yeniden tarif et: sence bilgelik nedir?
Hic Trygetius: Dasne, inquit, sapientiam rectam uiam esse uitae? — Do, inquit, sine dubio; sedtamenuolo mihi sapientiam definias, ut sciam, utrum quae mihi eadem tibi esse uideatur. — Et ille: Parum tibi, ait. uidetur definita hoc ipso, quod nunc interrogatus es? etiam quod uolui concessisti. si enim non fallor, recta uia uitae sapientia nominatur. — Tum Licentius: Nihil mihi tam ridiculum quam ista definitio uidetur, inquit. — Fortasse, ait ille; pedetemtim tamen quaeso, ut ratio praeueniat risum tuum; nihil enim est foedius risu inrisione dignissimo. — Quid enim, ait ille, nonne fateris uitae mortem esse contrariam? — Fateor, ait. — Mihi igitur. inquit ille, uia uitaenullamagis uidetur quam ea, qua quisque pergit. ne in mortem incidat. — Adsentiebatur Trygetius. — Ergo si uiator quispiam deuerticulum uitans, quod a latronibus obsideri audierit, recta ire pergat atque ita euadat interitum, nonne et uiam uitae et rectam secutus est? et eam sapientiam nominat nemo? quomodo igitur omnis recta uitae uia sapientia est? — Concessi enim esse, sed non solam. — Definitio autem nihil conplecti debuit, quod esset alienum. itaque rursus defini, siplacet: quid tibi uidetur esse sapientia?
1.14Trygetius uzun süre sustu; sonra: — İşte, dedi, sen bu işi hiç bitirmemeye karar verdiğine göre yeniden tarif ediyorum: bilgelik, hakikate götüren doğru yoldur.
— Bu da aynı şekilde çürütülür, dedi Licentius. Çünkü Vergilius'ta Aeneas'a annesi "Yürü sen yalnız, yolun seni götürdüğü yere adımını yönelt" dediğinde, o bu yolu izleyerek kendisine söylenen yere, yani doğruya ulaştı. İstersen ileri sür ki onun yürürken ayağını bastığı yere bilgelik denebilir. Gerçi senin bu tasvirini çürütmeye çalışmam düpedüz aptalca; çünkü davama bundan fazla yardım eden bir şey yok. Bilgeliğin hakikatin kendisi değil, ona götüren yol olduğunu söyledin. Öyleyse bu yolu kullanan herkes elbette bilgeliği kullanır; bilgeliği kullanan da zorunlu olarak bilgedir. Öyleyse hakikati kusursuzca arayan, ona henüz ulaşmamış olsa bile bilge olacaktır. Çünkü sanırım hakikate götüren yol olarak hakikatin titizlikle araştırılmasından daha iyi anlaşılan bir yol yoktur. Demek ki yalnız bu yolu kullanmakla o kişi artık bilge olacaktır. Hiçbir bilge de bedbaht değildir; her insan ise ya bedbahttır ya mesuttur. Öyleyse insanı mesut kılan yalnız hakikati bulmak değil, kendi başına hakikati araştırmak da olacaktır.
Diu ille tacuit; deinde: En, inquit, iterum definio, si hoc tu numquam finire statuisti. sapientia est uia recta, quae ad ueritatem ducat. — Similiter et hoc, inquit ille, refellitur; nam cum apud Uergilium Aeneae dictum est a matre: perge modo et, qua te ducit uia, dirige gressum, sequens hancuiam ad id, quod dictumerat, id est ad uerum, peruenit. contende, si placet, ubi pedem ille incedens posuit. sapientiam posse dici; quamquam stulte prorsus istam descriptionem tuam conor effringere; nam causam meam nulla plus adiuuat. etenim sapientiam non ipsam ueritatem, sed uiam, quae ad eam ducat, esse dixisti. quisquis ergo hac utitur uia, sapientia profecto utitur, et qui sapientia utitur, sapiens sit necesse est; sapiens igitur erit ille, qui perfecte quaesierit ueritatem, etiamsi ad eam nondum peruenerit. nam uia, quae ducit ad ueritatem, nulla, uti opinor, intellegitur melius quam diligens inquisitio ueritatis. hac igitur sola uia utens iam iste sapiens erit. et nemo sapiens miser; omnis autem homo aut miser aut beatus: beatum igitur faciet non tantum inuentio, sed ipsa per se inuestigatio ueritatis.
1.15Bunun üzerine Trygetius gülümseyerek: — Gereksiz bir konuda rakibime güvenle hak verdiğim için bunları hak ediyorum, dedi; sanki ben büyük bir tarifçiymişim ya da tartışmada bundan daha gereksiz bir şey olduğunu düşünmezmişim gibi! Ben de senden bir şeyi tarif etmeni istesem, sonra hiçbir şey anlamıyormuş gibi yaparak o tarifin kelimelerinin, ardından gelen her şeyin de tek tek tarif edilmesini istesem, bunun sonu ne olur? Bilgeliğin tarifi benden haklı olarak isteniyorsa, ben de en açık şeyi bile tarif etmeye seni haklı olarak zorlayamaz mıyım? Tabiat ruhlarımızda hangi kelimenin kavramını bilgeliğinkinden daha açık kılmak istemiştir? Ama bilmem nasıl oluyor, bu kavram zihnimizin âdeta limanını terk edip kendine kelimelerden yelkenler açar açmaz, hemen bin türlü safsatanın gemi kazası karşısına çıkıveriyor. Bu yüzden ya bilgeliğin tarifi istenmesin ya da hakemimiz onu savunmaya inmeye tenezzül etsin.
O zaman, gece artık yazmaya engel olduğu ve sanki baştan büyük bir şeyin tartışılması gerektiğini gördüğüm için, tartışmayı başka bir güne erteledim. Çünkü tartışmaya güneş batıya doğru inerken başlamıştık; gün neredeyse tamamen hem çiftlik işlerini düzenlemekle hem de Vergilius'un ilk kitabını gözden geçirmekle geçmişti.
Tum ille arridens: Merito mihi, inquit, ista contingunt, dum aduersario in re non necessaria fidenter assentior; quasi uero ego sum magnus definitor aut quidquam in disputando magis superuacaneum puto. quis enim modus erit, si ego rursus uelim definiri abs te aliquid et rursus eiusdem definitionis uerba et consequentium item singillatim omnia fingens, quod nihil intellegam, definiri flagitem? nam quid planissimum non meo iure definiri cogam. si iure a me sapientiae definitio postulatur? cuius enim uerbi in animis nostris apertiorem notionem natura esse uoluit quam sapientiae? sed nescio quo modo, cum mentis nostrae ueluti portum notio ipsa reliquerit et uerborum sibi quasi uela tetenderit, occurrent statim calumniarum mille naufragia. quam ob rem aut definitio sapientiae ne requiratur aut iudex noster in eius patrocinium dignetur descendere. — Tum ego, cum iam stilum nox impediret et quasi de integro magnum quiddam disserendum uiderem oboriri, in alium diem distuli. nam disputare coeperamus sole iam in occasum declinante diesque paene totus cum in rebus rusticis ordinandis tum in recensione primi libri Uergilii peractus fuit.
1.16Ertesi sabah gün ağarır ağarmaz (çünkü bir gün önce işler, bol boş vaktimiz olsun diye öyle düzenlenmişti) üstlenilen işe hemen giriştik. O zaman ben:
— Dün, Trygetius, dedim, hakemlik görevinden inip bilgeliği savunmamı istediniz; sanki bilgelik sizin konuşmanızda kendine bir hasım tanırmış ya da onu savunan biri daha büyük bir yardım istemek zorunda kalacak kadar zorlanırmış gibi. Çünkü aranızda bilgeliğin ne olduğundan başka bir soru doğmadı; bu konuda ikiniz de ona saldırmıyorsunuz, ikiniz de onu arzuluyorsunuz. Sen bilgeliği tarif etmekte başarısız olduğunu düşünüyorsan, bu yüzden görüşünü savunmanın geri kalanını bırakmak zorunda da değilsin. Bu yüzden benden bilgeliğin tarifinden başka bir şey almayacaksın; bu tarif ne benimdir ne de yenidir, eski insanlara aittir ve hatırlamamanıza şaşıyorum. Çünkü bilgeliğin insanî ve ilahî şeylerin ilmi olduğunu ilk kez duymuyorsunuz.
Deinde mox ut inluxit — ita enim res erant pridie constitutae, ut largum esset otium — statim peragendum negotium susceptum est. tum ego: Heri postulastis, inquam, Trygeti, ut a iudicis munere ad sapientiae patrocinium descenderem, quasi uero quemquam in sermone uestro aduersarium sapientia pateretur aut ullo defendente ita laboraret, ut maius implorare deberet auxilium. nam neque inter uos aliud quaerendum natum est quam quid sit sapientia — in quo eam uestrum neuter oppugnat, quia uterque desiderat — neque si tu in definienda sapientia defecisse te putas, propterea reliqua defensio sententiae tuae tibi deserenda est. itaque a me nihil aliud habebis quam definitionem sapientiae, quae nec mea nec noua est, sed et priscorum hominum et quam uos miror non recordari. non enim nunc primo auditis sapientiam esse rerum humanarum diuinarumque scientiam.
1.17Bu tariften sonra ne diyeceğini uzun süre arayacağını sandığım Licentius hemen şunu ekledi:
— Öyleyse, söyler misin, iyi tanıdığımız, sayısız fahişe arasında kendini koyuvermeyi âdet edinmiş o çok rezil adama, yani Kartaca'da uzun yıllar kendisine danışanlara şaşırtıcı ve kesin cevaplar veren o Albicerius'a neden bilge demiyoruz? Bunları tecrübe etmiş kimselerin yanında konuşmasaydım ve istediğim şey için şimdilik birkaç örnek yetmeseydi, sayısız örnek sayabilirdim. (Bunları bana dönerek söylüyordu.) Evde bir kaşık bulunamayınca, senin emrinle ona sorulduğunda, yalnız neyin arandığını değil, kimin olduğunu ve nerede saklı olduğunu da adıyla birlikte çok çabuk ve tamamen doğru olarak söylemedi mi? Yine ben oradayken (sorulan şeyde hiç yanılmadığını geçiyorum) yanımızda paraları taşıyan köle, ona giderken bunların bir kısmını çalmıştı; Albicerius paraların hepsinin önünde sayılmasını emretti ve kendisi ne o paraları görmüş ne de kendisine ne kadar getirildiğini bizden duymuşken, köleyi çaldıklarını gözümüzün önünde geri vermeye zorladı.
Hic Licentius, quem post istam definitionem diu putabam quaesiturum esse quod diceret, subiecit statim: Cur ergo non quaeso sapientem uocamus flagitiosissimum illum hominem, quem ipsi bene nouimus per innumera scorta solere dissolui, Albicerium dico illum, qui apud Karthaginem multos annos consulentibus mira quaedam et certa respondit? innumerabilia commemorare possem, nisi et apud eos loquerer, qui experti sunt, et paucis nunc satis sit ad id quod uolo. nonne cochlearium — mihi autem dicebat — cum domi non inueniretur, tuo iussu percontatus non solum quid quaereretur uerum etiam nominatim, cuius res esset et ubi lateret, citissime uerissimeque respondit? item me praesente - omitto illud, quod in eo quod rogabatur nihil omnino falsus est, sed cum puer, qui nummos ferebat, certam eorum partem, cum ad eum pergeremus, furatus esset, omnes sibi numerari iussit coegitque illum ante oculos nostros quos abstulerat reddere, priusquam omnino ipse aut eosdem nummos uidisset aut quantum sibi allatum fuerit audisset e nobis.
1.18Ya çok bilgili ve çok ünlü bir adam olan Flaccianus'un her zaman hayret ettiğini senden duyduğumuz şeye ne demeli? Flaccianus bir arazi satın almak üzere görüşmüş, sonra işi o kâhine götürüp, gücü yetiyorsa ne yaptığını söylemesini istemişti. O da hemen yalnız işin türünü değil, arazinin adını bile söyledi (Flaccianus bunu hayranlıkla haykırarak anlatırdı); oysa bu ad öyle tuhaftı ki Flaccianus'un kendisi bile onu güçlükle hatırlıyordu. Şunu da şaşkınlık duymadan söyleyemem: dostumuz, senin öğrencin, onu sıkıştırmak isteyip kendi içinden sessizce ne düşündüğünü söylemesi için küstahça üstüne varınca, Albicerius onun Vergilius'tan bir dize düşündüğünü söyledi. Şaşkına dönen dostumuz bunu inkâr edemeyince hangi dize olduğunu sormayı sürdürdü; gramer okulunu ancak önünden geçerken bir kez görmüş olan Albicerius da hiç kaygılanmadan ve geveze geveze o dizeyi okumaktan çekinmedi. Peki şimdi ona danışılan şeyler insanî şeyler değil miydi, yoksa danışanlara ilahî şeylerin ilmi olmadan mı bu kadar kesin ve doğru cevaplar verdi? İkisi de saçmadır. Çünkü insanî şeyler insanların şeylerinden başka bir şey değildir: gümüş, para, arazi, nihayet düşüncenin kendisi. İnsana kehanetin kendisini sağlayan şeylerin de ilahî şeyler olduğunu düşünmekte kim haklı olmaz? Öyleyse bilgeliği o tarifle insanî ve ilahî şeylerin ilmi olarak kabul ediyorsak Albicerius bilgeydi.
Quid, quod doctissimum et clarissimum uirum Flaccianum mirari solitum esse abs te accepimus, qui cum de fundo emendo esset locutus, ad illum diuinum rem ita detulit, ut quid egisset, si potis esset, ediceret? atque ille statim non modo negotii genus sed etiam, in quo ille uehementer clamabat admirans, ipsum fundi nomen pronuntiauit, cum ita esset absurdum, ut uix eius Flaccianus ipse meminisset. iam illud sine stupore animi non queo dicere, quod amico nostro, discipulo tuo, sese uolenti exagitare flagitantique insolenter, ut diceret, quid secum ipse tacitus uolueret, Uergilii uersum eum cogitare respondit. cum ille obstupefactus negare non posset, perrexit quaerere, quisnam uersus esset; nec Albicerius, qui grammatici scholam uix transiens uidisset aliquando, uersum ipsum securus et garrulus canere dubitauit. num igitur aut res humanae non erant, de quibus ille consulebatur, aut sine rerum diuinarum scientia tam certa consulentibus et uera respondit? at utrumque absurdum est. nam et humanae res nihil sunt aliud quam reshominum, ut argentum nummi fundus postremo ipsa etiam cogitatio, et res diuinas quis non recte arbitretur esse, per quas homini diuinatio ipsa contingit? sapiens ergo fuit Albicerius, si sapientiam rerum humanarum diuinarumque scientiam illa definitione concedimus.
1.19Bunun üzerine Trygetius:
— Önce, dedi, onu iddia eden kişinin bazen yanıldığı şeye ben ilim demem. Çünkü ilim yalnız kavranmış şeylerden değil, öyle kavranmış şeylerden oluşur ki onda kimse yanılmamalı, hiçbir itiraz karşısında da sarsılıp sendelememelidir. Bu yüzden bazı filozoflar ilmin bilgeden başka kimsede bulunamayacağını çok doğru söylerler; çünkü bilge, savunduğu ve izlediği şeyi yalnız kusursuz olarak elde etmekle kalmamalı, onu sarsılmaz biçimde de tutmalıdır. Andığın adamın ise sık sık pek çok yanlış şey söylediğini biliyoruz; bunu yalnız başkalarının anlattıklarından öğrenmedim, bir keresinde orada bulunup kendim de gördüm. Doğruyu tereddütle söylemiş olsaydı bile ona bilen demeyecekken, sık sık yanlış söylemiş birine bilen mi diyeyim? Bunu bağırsak kâhinleri, kuş falcıları, yıldızlara danışanların hepsi ve rüya yorumcuları hakkında da söylediğimi düşünün; ya da yapabilirseniz bu tür insanlardan, danışıldığında cevaplarından hiç şüphe etmemiş, nihayet hiç yanlış cevap vermemiş birini gösterin. Başkasının zihniyle konuşan ilham kâhinleri için ise uğraşmama gerek olmadığını düşünüyorum.
Hic ille: Primo, inquit, ego scientiam non appello, in qua ille, qui eam profitetur, aliquando fallitur. scientia enim non solum conprehensis sed ita conprehensis rebus constat, ut neque in ea quisquam errare nec quibuslibet aduersantibus inpulsus nutare debeat. unde uerissime a quibusdam philosophis dicitur in nullo eam posse nisi in sapiente inueniri, qui non modo perfectum habere debet id, quod tuetur ac sequitur, uerum etiam inconcussum tenere. scimus autem illum, quem commemorasti, multa saepe falsa dixisse, quod non solum aliis mihi referentibus comperi sed praesens aliquando ipse percepi. eumne igitur scientem uocem, cum saepe falsa dixerit, quem non uocarem, si cunctanter uera dixisset? hoc me de aruspicibus et de auguribus et de his omnibus, qui sidera consulunt, et de coniectoribus dixisse putatote aut aliquem ex hoc genere hominum proferte, si potestis, qui consultus numquam de responsis suis dubitauerit, numquam postremo falsa responderit. nam de uatibus nihil mihi puto esse laborandum, qui mente loquuntur aliena.
1.20Sonra, insanî şeylerin insanların şeyleri olduğunu kabul etsem bile, tesadüfün bize verebileceği ya da elimizden alabileceği bir şeyi bizim sayıyor musun? Ya da insanî şeylerin ilminden söz edildiğinde, kaç tane ya da nasıl araziye sahip olduğumuzu, ne kadar altınımız, ne kadar gümüşümüz olduğunu, nihayet başkalarının hangi şiirlerini düşündüğümüzü bilen ilim mi kastedilir? İnsanî şeylerin ilmi, basiretin ışığını, itidalin güzelliğini, cesaretin gücünü, adaletin kutsallığını bilen ilimdir. Çünkü hiçbir talihten korkmadan gerçekten bizim diyebildiğimiz şeyler bunlardır; o Albicerius bunları öğrenmiş olsaydı, inan bana, hiçbir zaman o kadar sefih ve çirkin yaşamazdı. Kendisine danışan adamın ruhunda hangi dizeyi evirip çevirdiğini söylemesine gelince, bunu da bizim şeylerimiz arasında saymamak gerektiğini düşünüyorum; en onurlu ilim dallarının ruhumuzun bir tür mülkü olduğunu inkâr ettiğim için değil, başkasının dizesini en bilgisizlerin bile okuyup söyleyebildiği için. Bu yüzden bu tür şeyler hafızamıza geldiğinde, bunları bu havada yaşayan ve daimon dedikleri bazı çok aşağı canlıların sezebilmesine şaşmamak gerekir. Bu canlıların duyuların keskinliğinde ve inceliğinde bizi geçebileceklerini kabul ediyorum, akılda ise geçebileceklerini kabul etmiyorum; bunun da bilmem ne kadar gizli ve duyularımızdan ne kadar uzak bir yolla olduğunu. Çünkü bir arıcığın, bal konduğunda insanı geçtiği bilmem hangi koku alma yeteneğiyle her yerden uçup gelmesine hayran kalıyoruz diye onu kendimizden üstün tutmamız ya da hiç değilse bize denk saymamız gerekmez.
Deinde res humanas esse ut concedam res hominum, quidquam tu existimas nostrum esse, quod no'ns uel dare uel eripere casus potest? aut cum rerum humanarum scientia dicitur, ea dicitur, qua quisque nouit uel quot uel quales fundos habeamus, quid auri, quid argenti, quid denique alienorum carminum cogitemus? illa est humanarum rerum scientia, quae nouit lumen prudentiae, temperantiae decus, fortitudinis robur, iustitiae sanctitatem. haec enim sunt, quae nullam fortunam metuentes uere nostra dicere audemus; quae si Albicerius ille didicisset, numquam, mihi crede, tam luxuriose deformiterque uixisset. quod autem dixit, quem uersum uolueret animo ille, quo consulebatur, neque hoc puto inter res nostras esse numerandum, non quo negem honestissimas disciplinas ad possessionem quandam nostri animi pertinere, sed quia uersum alienum etiam inperitissimis canere ac pronuntiare concessum est. ideo talia cum in memoriam nostram incurrerint, non mirum, si sentiri possunt ab huius aeris animalibus quibusdam uilissimis, quos daemonas uocant, a quibus nos superari acumine ac subtilitate sensuum posse concedo, ratione autem nego, atque id fieri nescio quo modo secretissimo atque a nostris sensibus remotissimo. non enim, si miramur apiculam melle posito nescio qua sagacitate, qua hominem uincit, undeunde aduolare, ideo eam nobis praeponere aut saltem comparare debemus.
1.21Bu yüzden şu Albicerius'un, öğrenmek isteyen biri sorduğunda vezinlerin kendisini öğretmesini ya da danışanlardan biri zorladığında, kendisine o an sunulan bir konu hakkında kendi dizelerini söylemesini daha çok isterdim. Aynı Flaccianus'un sık sık söylediğini anlatırsın: o, zihninin büyük yüceliğiyle kehanetin bu türüyle alay eder ve onu küçümserdi; Albicerius'un bu cevapları sanki bir ruhun uyarısıyla ya da üflemesiyle vermeyi âdet edindiğini düşünür, bunu da (kendi deyimiyle) bilmem hangi en alçak cancağıza yorardı. O çok bilgili adam, bu tür şeylere hayran kalanlara Albicerius'un gramer, müzik ya da geometri öğretip öğretemeyeceğini sorardı. Onu tanıyıp da bunların hepsinde en bilgisiz insan olduğunu kabul etmeyecek kim vardı? Bu yüzden sonunda, bunları öğrenmiş olanları, kendi ruhlarını o kehanete tereddütsüz tercih etmeye ve zihinlerini, bu görünmez canlıların havaya ait tabiatının üstünden atlayıp uçmalarını sağlayacak ilim dallarıyla donatıp desteklemeye çalışmaya teşvik ederdi.
Itaque uellem magis iste Albicerius ab eo, qui discere cuperet, interrogatus ipsa metra docuisset uel coactus a quopiam consultorum de re sibi statim proposita uersus proprios cecinisset. quod eundem Flaccianum saepe dixisse soles commemorare, cum illud diuinationis genus magna mentis altitudine derideret atque despiceret idque nescio cui abiectissimae animulae—sic enim dice bat — tribueret, quo ille quasi spiritu admonitus uel inflatus haec respondere.solitus esset. quaerebat enim uir ille doctissimus ab his, qui talia mirarentur, num grammaticam uel musicam uel geometricam posset Albicerius docere. quis autem illum nosset et non istorum omnium imperitissimum fateretur? quam ob rem ad extremum hortabatur, ut animos suos hi, qui talia didicissent, illi diuinationi sine dubitatione praeferrent darentque operam his disciplinis instruere atque adminiculare suam mentem, quibus aeriam istam inuisibilium animantium naturam transilire et eam supereuolare contingeret.
1.22Herkesin kabul ettiği üzere ilahî şeyler insanî şeylerden çok daha iyi ve çok daha yüce olduğuna göre, kendisinin ne olduğunu bile bilmeyen bu adam onlara nasıl ulaşabilirdi? Meğer ki her gün seyrettiğimiz yıldızların, belki ancak nadiren aklın erişebildiği, hiçbir hissin ise erişemediği en hakiki ve en gizli Tanrı'yla kıyaslandığında büyük bir şey olduğunu düşünmüş olsun. Oysa yıldızlar gözümüzün önündedir. Öyleyse bunlar da bilgeliğin yalnız kendisinin bildiğini iddia ettiği o ilahî şeyler değildir; bilmem hangi kâhinlerin ya boş bir gösteriş ya da kazanç için kötüye kullandığı öteki şeyler ise yıldızlardan elbette daha değersizdir. Demek ki Albicerius insanî ve ilahî şeylerin ilmine ortak değildi ve sen tarifimizi bu yolla boş yere sarsmaya çalıştın. Son olarak, insanî ve ilahî şeylerin dışındaki her şeyi en değersiz saymamız ve tamamen küçümsememiz gerektiğine göre, soruyorum: senin o bilgen hakikati hangi şeylerde arıyor?
— İlahî şeylerde, dedi Licentius; çünkü fazilet insanda bile şüphesiz ilahîdir.
— Öyleyse senin bilgenin her zaman araştıracağı şeyleri Albicerius zaten biliyor muydu?
O zaman Licentius: — O da ilahî şeyleri biliyordu, dedi, ama bilgenin araması gerekenleri değil. Çünkü birine kehaneti (divinatio) tanıyıp da kehanetin adını aldığı ilahî (divina) şeyleri ondan esirgeyen, bütün konuşma alışkanlığını altüst etmiş olmaz mı? Bu yüzden sizin o tarifiniz, yanılmıyorsam, bilgeliğe ait olmayan bilmem ne başka bir şeyi de içine aldı.
Iam res diuinae cum omnibus concedentibus meliores augustioresque multo quam humanae sint, quo pacto eas ille adsequi poterat, qui quid esset ipse nesciebat, nisi forte existimans sidera, quae cotidie contemplamur, magnum quiddam esse in conparatione uerissimi et secretissimi dei, quem raro fortasse intellectus, sensus autem nullus attingit? haec autem praesto sunt oculis nostris. nec ista igitur sunt illa diuina, qualia se sola scire sapientia profitetur; cetera autem, quibus isti nescio qui diuinantes uel ad uanam iactantiam uel ad quaestum abutuntur, prae sideribus profecto uiliora sunt. non igitur Albicerius rerum humanarum ac diuinarum scientiae particeps fuit frustraque abs te isto modo definitio nostra temptata est. postremo cum quidquid praeter res humanas atque diuinas est, nos uilissimum ducere et omnino contemnere oporteat, quaero, in quibus rebus quaerat tuus ille sapiens ueritatem. — In diuinis, ait ille; nam uirtus etiam in homine sine dubitatione diuina est. — Has igitur Albicerius iam sciebat, quas tuus sapiens semper inquiret? — Tum Licentius: Diuinas, ait, et ille nouerat, sed non eas, quae a sapiente quaerendae sunt. quis enim non euertat omnem loquendi consuetudinem, si ei diuinationem concedat, adimat res diuinas, e quibus diuinatio nominata est? quare illa uestra definitio, nisi fallor, nescio quid aliud, quod ad sapientiam non pertineret, inclusit.
1.23O zaman Trygetius: — O tarifi, isterse onu ortaya atan savunur, dedi. Şimdi sen bana cevap ver ki nihayet konumuza gelelim.
— Dinliyorum, dedi Licentius.
— Albicerius'un doğruyu bildiğini kabul ediyor musun?
— Ediyorum, dedi.
— Öyleyse senin bilgenden daha iyidir.
— Hiç de değil, dedi; çünkü bilgenin aradığı türden doğruya ne o kaçık falcı ulaşır ne de bu bedende yaşadığı sürece bilgenin kendisi. Ama bu doğru öyle büyüktür ki onu her zaman aramak, öbürünü ara sıra bulmaktan çok daha üstündür.
— Bu sıkışıklıkta o tarifin yardımıma koşması gerekiyor, dedi Trygetius. Bilge diyemeyeceğimiz birini kapsadığı için sana kusurlu göründüyse, soruyorum: bilgeliğe insanî ve ilahî şeylerin, ama mutlu hayata ait olanlarının ilmi desek, onaylar mısın?
— Bu da bilgeliktir, dedi Licentius, ama tek başına bilgelik değildir. Önceki tarif yabancı olana el uzattı, bu ise kendine ait olanı terk etti; bu yüzden ilki açgözlülükle, ikincisi aptallıkla suçlanabilir. Düşündüğümü artık kendim bir tarifle açıklayayım: bana göre bilgelik, insanî ve ilahî şeylerden mutlu hayata ait olanların yalnız ilmi değil, titizlikle araştırılmasıdır da. Bu tasviri bölmek istersen, ilmi kapsayan ilk kısım Tanrı'ya, araştırmayla yetinen bu kısım ise insana aittir. Tanrı ilkiyle, insan ise bununla mesuttur.
O zaman Trygetius: — Senin bilgenin emeğini boşuna harcadığını nasıl ileri sürebildiğine şaşıyorum, dedi.
— Bu kadar büyük bir ödül için ararken, dedi Licentius, nasıl emeğini boşuna harcar? Çünkü aradığı için bilgedir, bilge olduğu için de mesuttur: zihnini gücü yettiğince bedenin bütün örtülerinden çözer, kendini kendinde toplar, arzuların kendisini parçalamasına izin vermez, her zaman sakin olarak kendine ve Tanrı'ya yönelir. Böylece burada da, yukarıda aramızda mutluluk olduğunda anlaştığımız akıldan tam olarak yararlanır, hayatının son gününde de arzuladığı şeye ulaşmaya hazır bulunur; daha önce insanî mutluluktan yararlanmış olan kişi ilahî saadetten de hak ettiği gibi yararlanır.
Tum Trygetius: Definitionem istam, inquit, defendet, si libebit, ille qui protulit. nunc mihi tu responde, ut tandem ad id quod agitur ueniamus. — Istic sum, inquit ille. — Dasne, ait, Albicerium scisse uerum? — Do, inquit. — Melior igitur tuo sapiente. — Nullo modo, ait ille; nam quod genus ueri sapiens requirit, non solum ille delirus ariolus sed ne ipse quidem sapiens, dum in hoc corpore uiuit, adsequitur. quod tamen tantum est, ut multo sit praestabilius hoc semper quaerere quam illud aliquando inuenire. — Necesse est, ait Trygetius, ut mihi in angustiis definitio illa subueniat. quae si propterea tibi uitiosa uisa est, quia complexa est eum, quem non possumus uocare sapientem, quaero, utrum eam probes, si sapientiam rerum humanarum diuinarumque scientiam dicamus, sed earum, quae ad beatam uitam pertineant. — Est, inquit ille, et ista sapientia et non sola. unde superior definitio inuasit alienum, haec autem proprium deseruit; quare illa auaritiae, ista stultitiae coargui potest. etenim ut iam ipse explicem definitione quod sentio, sapientia mihi uidetur esse rerum humanarum et diuinarum, quae ad beatam uitam pertineant, non scientia solum sed etiam diligens inquisitio. quam descriptionem si partiri uelis, prima pars, quae scientiam tenet, dei est, haec autem, quae inquisitione contenta est, hominis. illa igitur deus, hac autem homo beatus est. — Tum ille: Miror, inquit, sapientem tuum quomodo asseris frustra operam consumere. — Quomodo, inquit Licentius, frustra operam consumere, cum tanta mercede conquirat? nam hoc ipso, quo quaerit, sapiens est, et quo sapiens, eo beatus, cum ab omnibus inuolucris corporis mentem quantum potest euoluit et se ipsum in semet ipsum colligit, cum se non permittit cupiditatibus laniandum, sed in se atque in deum semper tranquillus intenditur, ut et hic, quod beatum esse supra inter nos conuenit, ratione perfruatur et extremo die uitae ad id quod concupiuit adipiscendum reperiatur paratus fruaturque merito diuina beatitudine, qui humana sit ante perfruitus.
1.24O zaman Trygetius ne cevap vereceğini uzun süre ararken ben:
— Licentius, dedim, ona da rahatça aramasına izin verirsek delil bulmakta zorlanmayacağını düşünüyorum. Hangi noktada cevap vermekte eksik kaldı ki? Önce kendisi şunu ileri sürdü: mesele mutlu hayat hakkında doğduğuna ve yalnız bilgenin mesut olması zorunlu olduğuna göre (çünkü aptallık aptalların kendi yargısına göre bile bedbahtlıktır), bilge kusursuz olmalıdır; oysa doğrunun ne olduğunu hâlâ araştıran kusursuz değildir, bu yüzden mesut da değildir. Sen bu noktaya otoritenin ağırlığını karşı koyduğunda Cicero'nun adıyla biraz edeple sarsıldıysa da hemen doğruldu, soylu bir inatla özgürlüğün tepesine sıçradı, elinden zorla düşürülen şeyi yeniden kaptı ve sana hâlâ arayanın kusursuz görünüp görünmediğini sordu. Kusursuz olmadığını kabul etseydin başa dönecek ve yapabilirse, hayatını zihnin kanununa göre yöneten insanın kusursuz olduğunu, bu yüzden de kusursuz olmadan mesut olunamayacağını o tarifle gösterecekti. Sen o tuzaktan beklediğimden daha ihtiyatlı kurtulup kusursuz insanın hakikati en titizlikle araştıran kişi olduğunu söyledin ve mutlu hayatın ancak akla göre sürdürülen hayat olduğunu söylediğimiz o tarifin kendisiyle fazla güvenle ve açıkça savaştın; o zaman o sana tam karşılığını verdi. Çünkü senin mevzini ele geçirdi; oradan büsbütün püskürtülmüş, ateşkes seni toparlamasaydı savaşın tamamını kaybetmiş olacaktın. Görüşlerini savunduğun Akademikler kalelerini yanılgının tarifinden başka nereye kurdular? Bu tarif belki geceleyin rüyanda aklına gelmeseydi, verecek cevabın kalmamıştı; oysa Cicero'nun görüşünü açıklarken onu daha önce kendin anmıştın. Sonra bilgeliğin tarifine gelindi. Sen onu öyle bir kurnazlıkla sarsmaya çalıştın ki hırsızlıklarını belki yardımcın Albicerius bile fark edemezdi; ama o sana ne uyanıklıkla, ne güçle direndi! Sonunda yeni tarifinle kendini korumasaydın ve insanî bilgeliğin hakikati araştırmak olduğunu, ruhun huzuru sayesinde mutlu hayatın bundan doğduğunu söylemeseydin, seni neredeyse sarıp yere bastıracaktı. Bu görüşe o cevap vermeyecektir; hele senin gibi o da günün kalanının bile kendisine bağışlanmasını isterse.
Tum ego, cum Trygetius quid sit respondendum diu quaereret: Non puto, inquam, Licenti, etiam huic argumenta defutura, si eum otiose quaerere permittamus. quid enim ei quouis loco defuit ad respondendum? nam primo ipse intulit, quoniam de beata uita quaestio nata est et beatum solum necesse est esse sapientem, si quidem stultitia etiam stultorum iudicio misera est, perfectum sapientem esse debere, non autem perfectum esse qui adhuc uerum quid sit inquirit, unde ne beatum quidem. cui loco tu cum molem auctoritatis obiceres, modeste aliquantum Ciceronis nomine perturbatus tamen se statim erexit et generosa quadam contumacia in uerticem libertatis exsiluit rursumque arripuit quod erat de manibus uiolenter excussum quaesiuitque abs te, utrum tibi perfectus qui adhuc quaereret uideretur, ut, si fatereris non esse perfectum, ad caput recurreret demonstraretque, si posset, per illam definitionem perfectum esse hominem, qui secundum legem mentis uitam gubernaret, ac per hoc beatum nisi perfectum esse non posse. quo te laqueo cum expedisses cautius, quam putabam, et perfectum hominem esse diceres inquisitorem diligentissimum ueritatis ipsaque illa definitione, qua beatam uitam illam demum esse dixeramus, quae secundum rationem ageretur, tu praefidentius apertiusque pugnasses, ille tibi plane reposuit; nam occupauit praesidium tuum, unde pulsus omnino summam rerum amiseras, ni te indutiae reparassent. ubi enim arcem locauerunt Academici, quorum tueris sententiam, nisi in erroris definitione? quae tibi nisi noctu fortasse per somnium rediret in mentem, iam quid responderes non habebas, cum in exponenda Ciceronis sententia id ipsum tu ipse ante commemoraueris. deinde uentum est ad definitionem sapientiae, quam cum tanta calliditate labefactare conareris, ut tua furta nec ipse auxiliator tuus Albicerius fortasse comprehenderet, quanta tibi uigilantia, quantis uiribus restitit, quam te paene inuoluit atque depressit, nisi te postremo tua definitione noua tutareris diceresque humanam esse sapientiam inquisitionem ueritatis, ex qua propter animi tranquillitatem beata uita contingeret! huic iste sententiae non respondebit, praesertim si in proroganda diei uel parte, quae restat, reddi sibi gratiam postulabit.
1.25Ama sözü uzatmayalım; isterseniz bu konuşmayı artık kapatalım; onun üzerinde durmayı gereksiz de buluyorum. Çünkü konu üstlenilen iş bakımından yeterince işlendi; sizi alıştırmak, gücünüzü ve çok önemsediğim hevesinizi sınamak istemeseydim, birkaç kelimeyle tamamen bitirilebilirdi. Çünkü sizi hakikati aramaya büyük bir şevkle teşvik etmeye karar verdiğimde, ona ne kadar önem verdiğinizi sizden öğrenmeye başlamıştım; hepiniz de ona, daha fazlasını istemeyeceğim kadar önem verdiniz. Çünkü mesut olmayı arzuladığımıza göre, bu ister ancak hakikat bulunduğunda ister ancak titizlikle arandığında gerçekleşebilsin, mesut olmak istiyorsak öteki her şeyi bir yana bırakıp hakikati araştırmalıyız. Bu yüzden, dediğim gibi, bu tartışmayı artık bitirelim ve yazıya geçirip, Licentius, en başta babana gönderelim. Onun felsefeye karşı gönlünü artık tamamen kazandım; ama ona yol verecek talihi hâlâ arıyorum. Senin de artık benimle böyle yaşadığını yalnız duyarak değil, bunları okuyarak da öğrendiğinde bu çalışmalara daha şiddetle tutuşabilir. Sana gelince, sezdiğim gibi Akademikler hoşuna gidiyorsa, onları savunmak için daha sağlam güçler hazırla; çünkü ben onları suçlamaya karar verdim.
Bunlar söylenince kalktık.
Sed, ne longum faciamus, iam, si placet, sermo iste claudatur, in quo immorari etiam superfluum puto. tractata enim res est pro suscepto negotio satis; quae post pauca omnino posset uerba finiri. nisi exercere uos uellem neruosque uestros et studia, quae mihi magna cura est, explorare. nam cum instituissem uos ad quaerendam ueritatem magno opere hortari, coeperam ex uobis quaerere, quantum in ea momenti poneretis; omnes autem posuistis tantum, ut plus non desiderem. nam cum beati esse cupiamus, siue id fieri non potest nisi inuenta siue non nisi diligenter quaesita ueritate, postpositis ceteris omnibus rebus nobis, si beati esse uolumus, perquirenda est. quam ob rem iam istam, ut dixi, disputationem terminemus et relatam in litteras mittamus, Licenti, potissimum patri tuo. cuius erga philosophiam iam prorsus animum teneo. sed adhuc quae admittat quaero fortunam. incendi autem in haec studia uehementius poterit, cum te ipsum iam mecum sic uiuere non audiendo solum uerum etiam legendo ista cognouerit. tibi autem, si, ut sentio, Academici placent, uires ad eos defendendos ualidiores para; nam illos ego accusare decreui. — Quae cum essent dicta, surreximus.