Augustinus · Akademikler'e Karşı
II. Kitap
2.1Bilgenin bilgelik öğretisinden ve ilminden yoksun olamaması ne kadar zorunluysa, onu ararken bulması da o kadar zorunlu olsaydı, Akademiklerin bütün safsatası, inadı, dik kafalılığı ya da, bazen düşündüğüm gibi, o zamana uygun düşen yöntemleri, o zamanla birlikte ve Karneades ile Cicero'nun bedenleriyle birlikte çoktan gömülmüş olurdu. Ama ya bu hayatın çok ve çeşitli çalkantıları yüzünden (bunu, Romanianus, kendinde tecrübe ediyorsun), ya uyuşmuş zekâların bir tür aptallığı, tembelliği ya da ağırlığı yüzünden, ya bulma ümidinin kesilmesi yüzünden (çünkü bilgeliğin yıldızı zihinlerde, bu ışığın gözlerde doğduğu kadar kolay doğmaz), ya da halkların ortak yanılgısı olan, hakikati bulduklarına dair yanlış bir kanaat yüzünden insanlar ya titizlikle aramaz ya da arayanlar varsa arama isteğinden caydırılır; böylece ilim nadiren ve az kimseye nasip olur. Bu yüzden de Akademiklerin silahları, onlarla göğüs göğüse gelindiğinde, sıradan adamlara değil, keskin zekâlı ve iyi eğitimli adamlara bile yenilmez, sanki Vulcanus'un elinden çıkmış gibi görünür. Bu yüzden talihin o dalgalarına ve fırtınalarına karşı bir yandan faziletlerimizin, ne kadar olursa olsun, küreklerine asılmalı, bir yandan da her şeyden önce bütün bağlılığımızla ve saygımızla ilahî yardım dilenmelidir; ta ki iyi çalışmalara en sağlam şekilde yönelmiş gayretimiz, hiçbir tesadüfün onu saptıramayacağı rotasını tutsun ve felsefenin en güvenli ve en tatlı limanı onu kabul etsin. Senin ilk davan budur; senin için korkum buradan, senin buradan kurtulmanı istiyorum; dileğim kabul edilmeye layıksam, her gün dualarımla buradan senin için uygun rüzgârlar dilemekten geri durmuyorum. Dua ettiğim de en yüce Tanrı'nın gücü ve bilgeliğinin kendisidir. Çünkü kutsal sırların bize Tanrı'nın Oğlu diye bildirdiği başka nedir ki?
Si quam necesse est disciplina atque scientia sapientiae uacuum esse non posse sapientem, tam eam necesse esset inuenire, dum quaeritur, omnis profecto Academicorum uel calumnia uel pertinacia uel peruicacia uel, ut ego interdum arbitror, congrua illi tempori ratio simul cum ipso tempore et cum ipsius Carneadis Ciceronisque corporibus sepulta foret. sed quia siue uitae huius multis uariisqueiactationibus,Romamaneut in eodem teprobas, siue ingeniorum quodam stupore uel socordia uel tarditate torpentium siue desperatione inueniendi — quia non quam facile oculis ista lux, tam facile mentibus sapientiae sidus oboritur — siue etiam, qui error omnino populorum est, falsa opinione inuentae a se ueritatis nec diligenter homines quaerunt, si qui quaerunt, et a quaerendi uoluntate auertuntur, euenit, ut scientia raro paucisque proueniat, eoque fit, ut Academicorum arma, quando cum eis ad manus uenitur, nec mediocribus uiris sed acutis et bene eruditis inuicta et quasi Uulcania uideantur. quam ob rem contra illos fluctus procellasque fortunae cum obnitendum remis qualiumcumque uirtutum tum in primis diuinum auxilium omni deuotione atque pietate implorandum est, ut intentio constantissima bonorum studiorum teneat cursum suum, a quo eam nullus casus excutiat, quominus illam philosophiae tutissimus iucundissimusque portus accipiat. haec prima tua causa est; hinc tibi metuo, hinc te cupio liberari, hinc, si modo dignus sum, qui impetrem, cotidianis uotis auras tibi prosperas orare non cesso; oro autem ipsam summi dei uirtutem atque sapientiam. quid est enim aliud, quem mysteria nobis tradunt dei filium?
2.2Senin için yalvarırken bana çok yardım edersin; yeter ki sesimizin duyulabileceğinden ümit kesme ve bizimle birlikte yalnız dualarla değil, iradenle ve senin o tabiî zihin yüceliğinle de çabala. Seni o yücelik yüzünden arıyorum, ondan eşsiz bir zevk alıyorum, ona her zaman hayranım; ama o, ne yazık ki, sende ev işlerinin bulutlarına bir yıldırım gibi sarılmış durumda ve pek çoklarından, hatta neredeyse herkesten gizli kalıyor. Benden ve en yakın dostlarından bir iki kişiden ise gizli kalamaz; çünkü biz yalnız gürlemelerini dikkatle dinlemekle kalmadık, yıldırıma daha yakın bazı şimşeklerini de gördük. Şimdilik öteki şeyleri geçip tek birini anayım: kim, diyorum, birdenbire bu kadar gürleyip zihin ışığıyla bu kadar parladı ki aklın tek bir kükremesiyle ve itidalin bir tür şimşek çakmasıyla, bir gün önce en azgın olan şehvet tek bir günde kökünden ölüverdi? Öyleyse bu fazilet bir gün patlak vermeyecek mi, ümidini kesmiş pek çok kişinin gülüşünü dehşete ve şaşkınlığa çevirmeyecek mi, yeryüzünde sanki gelecek şeylerin bazı işaretlerini söyledikten sonra bütün bedenin yükünü atıp yeniden göğe koşmayacak mı? Augustinus bunları Romanianus hakkında boşuna mı söyledi? Kendimi tamamen kendisine verdiğim ve şimdi biraz tanımaya başladığım O buna izin vermeyecektir.
Multum me autem adiuuabis pro te deprecantem, si non nos exaudiri posse desperes nitarisque nobiscum et non solum uotis sed etiam uoluntate atque illa tua naturali mentis altitudine, propter quam te quaero, qua singulariterdelector, quam semper admiror, quae in te — pro nefas! — illis rerum domesticarum nubibus quasi fulmen inuoluitur et multos ac paene omnes latet, me autem et alium uel tertium familiarissimos tuos latere non potest, qui saepe non solum attente audiuimus murmura tua sed etiam nonnulla fulgora fulminibus propiora conspeximus. quis enim, ut cetera pro tempore taceam et unum commemorem, quis, inquam, tam subito umquam tantum intonuit tantumque lumine mentis emicuit, ut sub uno fremitu rationis et quodam coruscamine temperantiae uno die illa pridie saeuissima penitus libido moreretur? ergo non erumpet aliquando ista uirtus et multorum desperantium risus in horrorem stuporemque conuertet et locuta in terris quasi quaedam futurorum signa rursus proiecto totius corporis onere recurret in caelum? ergone Augustinus de Romaniano frustra ista dixit? non sinet ille. cui me totum dedi, quem nunc recognoscere aliquantum coepi.
2.3Öyleyse benimle birlikte felsefeye giriş; seni sık sık kaygılandırıp tereddüde düşüren ve şaşılacak biçimde harekete geçiren her şey buradadır. Çünkü ne ahlâkının gevşekliğinden ne de zekânın ağırlığından korkuyorum. Biraz soluk almana izin verildiğinde, sohbetlerimizde kim senden daha uyanık, kim senden daha keskin göründü? Ben sana minnetimi ödemeyecek miyim? Yoksa sana ancak biraz mı borçluyum? Sen, okumaya giden yoksul bir delikanlıyken beni evinle, harcamanla ve, daha da önemlisi, gönlünle karşıladın; babamı kaybettiğimde beni dostlukla teselli ettin, teşvikinle yüreklendirdin, servetinle yardım ettin; kendi şehrimizde bile iltifatınla, yakınlığınla, evini benimle paylaşarak beni neredeyse kendin kadar ünlü ve önde gelen biri yaptın. Daha parlak bir meslek için Kartaca'ya dönerken planımı ve umudumu ne sana ne de yakınlarımdan herhangi birine açmıştım; sende yerleşik olan o memleket sevgisiyle (çünkü orada artık ders veriyordum) biraz tereddüt ettiysen de, daha iyi görünen şeylere yönelen bir delikanlının arzusunu yenemeyince, şaşılacak bir iyilik ölçülülüğüyle caydırıcıyken yardımcı oldun. Yolculuğumu gerekli her şeyle destekledin; çalışmalarımın beşiğini ve sanki yuvasını sıcak tutmuş olan sen, orada da artık uçmaya cüret eden birinin ilk denemelerine destek oldun. Sen yokken ve haberin olmadan denize açıldığımda bile, âdetim olduğu üzere sana danışmadığım için biraz gücenmiş, ama bunda kibirden başka her şeyi düşünerek dostluğunda sarsılmadan kaldın; gözünün önünde öğretmenlerinin bırakıp gittiği çocuklardan çok, zihnimin derinlikleri ve saflığı vardı.
Ergo adgredere mecum philosophiam; hic est quidquid te anxium saepe atque dubitantem mirabiliter solet mouere. non enim metuo aut a socordia morum aut a tarditate ingenio tuo. quis te, quando aliquantum respirare concessum est, in sermonibus nostris uigilantior, quis acutior apparuit? ego tibi gratiam non repensabo? an fortasse paululum debeo? tu me adulescentulum pauperem ad studia pergentem et domo et sumtu et, quod plus est, animo excepisti; tu patre orbatum amicitia consolatus es, hortatione animasti, ope adiuuisti; tu in nostro ipso municipio fauore familiaritate communicatione domus tuae paene tecum clarum primatemque fecisti; tu Karthaginem inlustrioris professionis gratia remeantem, cum tibi et meorum nulli consilium meum spemque aperuissem, quamuis aliquantum illo tibi insito — quia ibi iam docebam — patriae amore cunctatus es, tamen ubi euincere adulescentis cupiditatem ad ea quae uidebantur meliora tendentis nequiuisti, ex dehortatore in adiutorem mira beniuolentiae moderatione conuersus es. tu necessariis omnibus iter adminiculasti meum; tu ibidem rursus, qui cunabula et quasi nidum studiorum meorum foueras, iam uolare audentis sustentasti rudimenta; tu etiam, cum te absente atque ignorante nauigassem, nonnihil suscensens, quod non tecum communicassem, ut solerem, atque aliud quiduis quam contumaciam suspicans mansisti inconcussus in amicitia nec plus ante oculos tuos liberi deserti a magistro quam nostrae mentis penetralia puritasque uersata est.
2.4Nihayet şimdi inzivamdan duyduğum her sevinci, yani gereksiz arzuların bağlarından kurtulup uçtuğum, ölü kaygıların yüklerini bırakıp soluklandığım, kendime geldiğim, kendime döndüğüm, hakikati büyük bir dikkatle aradığım, onu bulmaya artık başladığım ve en yüce Ölçü'nün kendisine ulaşacağıma güvendiğim için duyduğum sevinci, sen yüreklendirdin, sen itekledin, sen yaptın. Kimin hizmetkârı olduğunu ise şimdilik akılla kavramaktan çok imanla anladım. Seninle yüz yüzeyken ruhumun içindeki korkuları sana açmıştım: felsefe yapacak boş vakit vermeyen hiçbir talihi elverişli, felsefe içinde yaşanmayan hiçbir hayatı mutlu saymadığımı, ama hayatları benim vazifeme bağlı olan yakınlarımın bu kadar büyük yükü ve hem utanmanın hem de yakınlarımın yersiz sıkıntısının doğurduğu birçok zorunluluk yüzünden dizginlendiğimi şiddetle ve tekrar tekrar söylemiştim. Sen de öyle büyük bir sevince kapıldın, bu hayatın öyle kutsal bir ateşiyle tutuştun ki, o can sıkıcı davaların bağlarından bir şekilde kurtulursan, kendi mirasını da benimle paylaşarak bütün bağlarımı kıracağını söyledin.
Postremo quidquid de otio meo modo gaudeo, quod a superfluarum cupiditatium uinculis euolaui, quod depositis oneribus mortuarum curarum respiro resipisco redeo ad me, quod quaero intentissimus ueritatem. quod inuenire iam ingredior, quod me ad summum ipsum modum peruenturum esse confido, tu animasti, tu inpulisti, tu fecisti. cuius autem minister fueris, plus adhuc fide concepi quam ratione conprehendi. num cum praesens praesenti tibi exposuissem interiores metus animi mei uehementerque ac saepius assererem nullam mihi uideri prosperam fortunam, nisi quae otium philosophandi daret, nullam beatam uitam, nisi qua in philosophia uiueretur, sed me tanto meorum onere, quorum ex officio meo uita penderet, multisque necessitatibus uel pudoris uel ineptae meorum miseriae refrenari, tam magno es elatus gaudio, tam sancto huius uitae inflammatus ardore, ut te diceres, si tu ab illarum importunarum litium uinculis aliquo modo eximereris, omnia mea uincula etiam patrimonii tui mecum participatione rupturum.
2.5Böylece bize tutuşturucu çırayı yaklaştırıp ayrıldıktan sonra, ağzımız açık felsefeye ve aramızda beğenip üzerinde anlaştığımız o hayata bakmaktan, başka hiçbir şey düşünmemekten bir an geri durmadık. Bunu sürekli olarak, ama yeterince şiddetle yapmıyorduk; yine de yeterince yaptığımızı sanıyorduk. Bizi tamamen saracak olan alev henüz gelmediği için, içinde kavrulduğumuz alevi en büyüğü sanıyorduk. İşte o sırada bazı dolgun kitaplar, Celsinus'un deyişiyle, Arabistan'ın güzel kokularını üzerimize saçınca, o küçük aleve en değerli merhemden pek az damla damlatınca, inanılmaz, Romanianus, inanılmaz, belki senin de benim hakkımda inanabileceğinden öte (daha ne diyeyim?), benim bile kendi hakkımda inanamayacağım bir yangın tutuşturdular. O zaman beni hangi onur, insanların hangi gösterişi, boş şöhretin hangi arzusu, nihayet bu ölümlü hayatın hangi teşviki ve bağı harekete geçirebiliyordu? Koşarak ve bütünüyle kendime dönüyordum. Yine de itiraf edeyim, sanki yoldan dönüp bakar gibi, çocukluğumuzda bize aşılanmış ve iliklerimize işlemiş olan o dine baktım; oysa o, farkında olmadan beni kendine çekiyordu. Bu yüzden sendeleyerek, acele ederek, tereddüt ederek havari Pavlus'u elime aldım. Çünkü kendi kendime dedim ki: yazıları ve gerekçeleri bu kadar büyük bir iyiliğe aykırı olsaydı, bu adamlar bu kadar büyük şeyler yapamaz ve açıkça yaşadıkları gibi yaşayamazlardı. Hepsini büyük bir dikkatle ve büyük bir saflıkla baştan sona okudum.
Itaque cum admoto nobis fomite discessisses, numquam cessauimus inhiantes in philosophiam atque illam uitam, quae inter nos placuit atque conuenit, prorsus nihil aliud cogitare atque id constanter quidem, sed minus acriter agebamus, putabamus tamen satis nos agere. et quoniam nondum aderat ea flamma, quae summa nos arreptura erat, illam qualem aestuabamus arbitrabamur esse uel maximam, cum ecce tibi libri quidam pleni, ut ait Celsinus, bonas res Arabicas ubi exhalarunt in nos, ubi illi flammulae instillarunt pretiosissimi unguenti guttas paucissimas, incredibile, Romaniane, incredibile et ultra quam de me fortasse et tu credis — quid amplius dicam? — etiam mihi ipsi de me ipso incredibile incendium concitarunt. quis me tunc honor, quae hominum pompa, quae inanis famae cupiditas, quod denique huius mortalis uitae fomentum atque retinaculum commouebat? prorsus totus in me cursim redibam. respexi tamen, confitebor, quasi de itinere in illam religionem, quae pueris nobis insita est et medullitus inplicata; uerum autem ipsa ad se nescientem rapiebat. itaque titubans properans haesitans arripio apostolum Paulum. neque enim uere, inquam, isti tanta potuissent uixissentque ita, ut eos uixisse manifestum est, si eorum litterae atque rationes huic tanto bono aduersarentur. perlegi totum intentissime atque castissime.
2.6O zaman, üzerime serpilen ışık ne kadar az olursa olsun, felsefenin yüzü bana öyle büyük göründü ki onu, bilmediği hâlde ona her zaman açlıkla yanmış olan sana değil, hasmına bile (onunla uğraşmanın seni alıştırdığını mı yoksa engellediğini mi bilmiyorum) gösterebilseydim, o da Baiae'yi, güzel bahçeleri, nazik ve zarif ziyafetleri, evindeki oyuncuları, nihayet onu şiddetle harekete geçiren her türlü zevki fırlatıp bırakarak bu güzelliğe doğru yumuşak başlı ve kutsal bir âşık olarak hayranlıkla, soluk soluğa, yanıp tutuşarak uçardı. Çünkü itiraf etmek gerekir ki onda da ruhun bir tür güzelliği, daha doğrusu sanki bir güzellik tohumu vardır. Bu tohum gerçek güzelliğe doğru filizlenmeye çalışırken kusurların pürüzleri ve aldatıcı kanaatlerin çalılıkları arasında eğri büğrü ve biçimsizce yapraklanır; ama yine de yapraklanmaktan geri durmaz ve sık çalılığın içine keskin ve dikkatle bakan az sayıda kişiye, izin verildiği kadar, kendini gösterir. O konukseverlik buradan, ziyafetlerindeki pek çok insanlık çeşnisi buradan, o zarafet, parlaklık, her şeyin tertemiz görünüşü ve her şeyin üzerine her yandan dökülen o hayal meyal güzelliğin inceliği buradandır.
Tunc uero quantulocumque iam lumine adsperso tanta se mihi philosophiae facies aperuit, ut non dicam tibi, qui eius incognitae fame semper arsisti, sed si ipsi aduersario tuo, quo nescio utrum plus exercearis quam inpediaris, eam demonstrare potuissem, ne ille et Baias et amoena pomeria et delicata nitidaque conuiuia et domesticos histriones, postremo quidquid eum acriter commouet in quascumque delicias abiciens et relinquens ad huius pulchritudinem blandus amator et sanctus mirans anhelans aestuans aduolaret. habet enim et ille, quod confitendum est, quoddam decus animi uel potius decoris quasi sementem, quod erumpere in ueram pulchritudinem nitens tortuose ac deformiter inter scabra uitiorum et inter opinionum fallacium dumeta frondescit; tamen non cessat frondescere et paucis acute ac diligenter in densa intuentibus, quantum sinitur, eminere. inde est illa hospitalitas, inde in conuiuiis multa humanitatis condimenta, inde ipsa elegantia nitor mundissima facies rerum omnium et undique cuncta perfundens adumbratae uenustatis urbanitas.
2.7Halk buna philokalia der. Bu adı halkın ağzından çıktığı için küçümseme. Çünkü philokalia ile philosophia neredeyse aynı biçimde adlandırılmıştır, birbirlerinin akrabası görünmek isterler ve öyledirler de. Felsefe nedir? Bilgelik aşkı. Philokalia nedir? Güzellik aşkı. Yunanlara sor. Peki bilgelik nedir? Gerçek güzelliğin kendisi değil midir? Öyleyse bunlar düpedüz kız kardeştir ve aynı babadan doğmuşlardır. Ama philokalia, şehvetin ökseyle kendi göğünden çekilip indirilmiş ve halkın kafesine kapatılmış olsa da, kuş avcısına onu küçümsememesini hatırlatmak için adının yakınlığını korumuştur. Özgürce uçan kız kardeşi kanatsız, kirlenmiş ve yoksul olan bu kardeşini sık sık tanır, ama nadiren kurtarır; çünkü bu philokalia nereden geldiğini ancak felsefe sayesinde tanır. Bu masalın tamamını (çünkü birden Aisopos oldum) Licentius sana bir şiirle daha tatlı anlatacak; çünkü neredeyse kusursuz bir şairdir. Öyleyse o adam, sahtesinin âşığı olduğu gerçek güzelliği, gözleri biraz iyileşip açılarak görebilseydi, felsefenin kucağına ne büyük bir hazla sarılırdı! Seni orada nasıl gerçek bir kardeş gibi tanıyıp kucaklardı! Bunlara şaşıyorsun, belki de gülüyorsun. Ya bunları istediğim gibi açıklasaydım? Ya felsefenin yüzü henüz senin tarafından görülemiyorsa, hiç değilse sesi işitilebilseydi? Elbette şaşardın, ama gülmezdin, ümidini kesmezdin. İnan bana, kimseden ümit kesilmemeli, hele böylelerinden hiç; örnekleri pek çoktur. Bu tür kuşlar kolayca kaçar, kolayca geri uçar; kafeste kalan pek çoğu da buna çok şaşırır.
Philocalia ista uulgo dicitur. ne contemnas nomen hoc ex uulgi nomine. nam philocalia et philosophia prope similiter cognominatae sunt et quasi gentiles inter se uideri uolunt et sunt. quid est enim philosophia? amor sapientiae. quid philocalia? amor pulchritudinis. quaere de Graecis. quid ergo sapientia? nonne ipsa uera est pulchritudo? germanae igitur istae prorsus et eodem parente procreatae; sed illa uisco libidinis detracta caelo suo et inclusa cauea populari uiciniam tamen nominis tenuit ad commonendum aucupem, ne illam contemnat. hanc igitur sine pinnis sordidatam et egentem uolitans libere soror saepe agnoscit, sed raro liberat; non enim philocalia ista unde genus ducat, agnoscit nisi philosophia. quam totam fabulam — nam subito Aesopus factus sum — Licentius tibi carmine suauius indicabit; poeta est enim paene perfectus. ergo ille, si ueram pulchritudinem, cuius falsae amator est, sanatis renudatisque paululum oculis possit intueri, quanta uoluptate philosophiae gremio se inuolueret? quomodo ibi te cognitum sicut uerum fratrem amplecteretur? miraris haec et forsitan rides. quid, si haec explicarem, ut uolebam? quid, si saltem uox, si adhuc facies uideri a te non potest, ipsius philosophiae posset audiri? mirareris profecto, sed non rideres, non desperares. crede mihi, de nullo desperandum est, de talibus autem minime; omnino sunt exempla. facile euadit, facile reuolat hoc genus auium multis inclusis multum mirantibus.
2.8Ama kendimize döneyim. Diyorum ki, Romanianus, gel felsefe yapalım; sana borcumu ödeyeyim: oğlun felsefe yapmaya başladı. Ben onu frenliyorum ki önce gerekli ilim dallarıyla yetişip daha güçlü ve daha sağlam bir şekilde atılsın. Senin bunlardan yoksun kalacağından korkma; seni iyi tanıyorsam, sana yalnız özgür rüzgârlar diliyorum. Yaratılışın için ne diyeyim? Keşke insanlarda, sende kesin olduğu kadar nadir olmasaydı! Hakikati bulmanın önünde iki kusur ve engel kalıyor; bunlardan senin için pek korkmuyorum; yine de kendini küçümsemenden ve bulacağından ümidini kesmenden, ya da en azından bulduğuna inanmandan korkuyorum. Bunlardan ilki sende varsa, belki bu tartışma onu senden alır. Çünkü Akademiklere sık sık öfkelendin; daha az eğitimli olduğun için daha şiddetle, hakikat sevgisiyle cezbedildiğin için de daha seve seve. Bu yüzden şimdi seni taraftarı olarak yanına alan Alypius'la çarpışacağım ve istediğim şeye seni kolayca inandıracağım, ama yalnız inandırıcı biçimde; çünkü felsefeye bütünüyle girmedikçe doğrunun kendisini görmeyeceksin. Öbürüne, yani belki bir şey bulduğunu varsaymana gelince: bizden arayarak ve tereddüt ederek ayrılmış olsan da, ruhuna bir batıl inanç geri döndüyse, sana din hakkında aramızda yapılmış bir tartışma gönderdiğimde ya da yüz yüze seninle pek çok şeyi konuştuğumda elbette atılacaktır.
Sed ad nos redeam. nos, inquam, Romaniane, philosophemur; reddam tibi gratiam, filius tuus coepit philosophari. ego eum reprimo, ut disciplinis necessariis prius excultus uigentior et firmior insurgat. quarum te ne metuas expertem, si bene te noui, auras tibi liberas tantum opto. nam de indole quid dicam? utinam non tam rara esset in hominibus, quam certa est in te! restant duo uitia et impedimenta inueniendae ueritatis, a quibus tibi non multum timeo; timeo tamen, ne te contemnas atque inuenturum esse desperes, aut certe, ne inuenisse te credas. quorum primum si tamen inest, ista tibi fortasse disputatio detrahet. saepius enim suscensuisti Academicis eo quidem grauius, quo minus eruditus esses, eo libentius, quod ueritatis amore inliciebaris. itaque iam cum Alypio te fautore confligam et tibi facile persuadebo quod uolo, probabiliter tamen; nam ipsum uerum non uidebis, nisi in philosophiam totus intraueris. illud autem alterum, quod te fortasse aliquid inuenisse praesumis, quamuis a nobis iam quaerens dubitansque discesseris, tamen, si quid superstitionis in animum reuolutum est, eicietur profecto, uel cum tibi aliquam inter nos disputationem de religione misero uel cum praesens tecum multa contulero.
2.9Çünkü ben şimdi kendimi boş ve zararlı kanaatlerden arındırmaktan başka bir şey yapmıyorum. Bu yüzden durumumun seninkinden iyi olduğundan şüphem yok. Talihine imrendiğim tek bir şey var: benim Lucilianus'umdan yalnız sen yararlanıyorsun. Yoksa "benim" dedim diye sen de mi kıskanıyorsun? Ama "senin" ve bir olan hepimizin demekten başka ne dedim ki? Yine de bu konudaki özlemime yardım etmen için senden ne isteyeyim? Yoksa bunu hak mı etmeliyim? Yalnız şunu bil ki bunu bana borçlusun. Ama şimdi ikinize de söylüyorum: bir, iki, üç ve dördün toplamının on ettiğini bildiğiniz kadar sağlam öğrenmediğiniz hiçbir şeyi bildiğinizi sanmamaya dikkat edin. Ama aynı şekilde, felsefe aracılığıyla hakikati ya bilemeyeceğinizi ya da onun hiçbir şekilde böyle bilinemeyeceğini sanmamaya da dikkat edin. Bana, daha doğrusu "Arayın, bulacaksınız" diyen O'na inanın: bilgiden ümit kesmemek gerekir ve bu bilgi o sayılardan daha açık olacaktır. Şimdi konumuza gelelim. Çünkü bu girişin ölçüyü aşmasından geç de olsa korkmaya başladım. Bu da önemsiz bir şey değil. Çünkü ölçü şüphesiz ilahîdir; ama tatlılıkla sürüklediğinde insanı yanıltır. Bilge olduğumda daha dikkatli olacağım.
Ego enim nunc aliud nihil ago, quam me ipse purgo a uanis perniciosisque opinionibus. itaque non dubito melius mihi esse quam tibi. unum tantum est, unde inuideam fortunae tuae, quod solus frueris Luciliano meo. an et tu inuides, quia dixi 'meo'? sed quid dixi aliud quam tuo et omnium, quicumque unum sumus? de quo tamen ut subuenias desiderio meo, quid te rogem? aut te ipse promereor? tantum scis, quia debes. sed nunc ambobus dico: cauete, ne quid uos nosse arbitremini, nisi quod ita didiceritis saltem, ut nostis unum duo tria quattuor simul collecta in summa fieri decem. sed item cauete, ne uos philosophia ueritatem aut non cognituros aut nullo modo ita posse cognosci arbitremini. nam mihi uel potius illi credite, qui ait: quaerite et inuenietis, nec cognitionem desperandam esse et manifestiorem futuram, quam sunt illi numeri. nunc ad propositum ueniamus. iam enim sero coepi metuere, ne hoc principium modum excederet. et non est leue. nam modus procul dubio diuinus est, sed fefellerit, cum dulciter ducit. ero cautior. cum sapiens fuero.
2.10İlk kitaba aldığımız önceki konuşmadan sonra yaklaşık yedi gün tartışmaya ara verdik; bu arada Vergilius'un ilk kitaptan sonraki üç kitabını gözden geçirdik ve zamana uygun düştüğü ölçüde ele aldık. Bu çalışmayla Licentius şiire öyle tutuştu ki onu biraz frenlemem gerektiğini düşündüm; çünkü bu uğraştan başka hiçbir şeye çağrılmaya artık gönüllü katlanmıyordu. Yine de sonunda, elimden geldiğince felsefenin ışığını övünce, ertelediğimiz Akademikler meselesini yeniden ele almaya isteksizce olmadan geldi. Gün de öyle berrak doğmuştu ki hiçbir şeye ruhlarımızı berraklaştırmaktan daha uygun görünmüyordu. Bu yüzden yataklarımızdan her zamankinden erken kalktık ve zamanın sıkıştırdığı işleri çiftçilerle biraz hallettik. O zaman Alypius:
— Sizi Akademikler hakkında tartışırken dinlemeden önce, dedi, ben yokken tamamladığınızı söylediğiniz o konuşmanızın bana okunmasını istiyorum; çünkü bu tartışmanın vesilesi oradan doğduğuna göre, sizi dinlerken başka türlü ya yanılırım ya da hiç değilse zorlanırım.
Bu yapılınca ve bunun için sabahın neredeyse tamamının harcandığını görünce, gezinirken bizi ağırlayan tarladan eve dönmeye karar verdik. Licentius da:
— Rica ederim, dedi, yemekten önce Akademiklerin bütün görüşünü bana kısaca açıklayıp tekrarlamaktan sıkılma ki onda benim tarafıma yarayacak hiçbir şey gözümden kaçmasın.
— Yaparım, dedim, hem de bunu düşünürken az yemek yiyeceğin için daha seve seve.
— Bu konuda içini rahat tutma, dedi; çünkü pek çok kişinin, hele babamın, kaygıyla ne kadar doluysa o kadar obur olduğunu sık sık fark ettim. Sonra sen de beni o vezinleri düşünürken, kaygımın sofrayı rahat bıraktığını görecek kadar tecrübe etmedin. Buna kendi kendime hep şaşarım: zihnimizi başka bir şeye yönelttiğimizde tam o zaman bir şeyi daha ısrarla istememizin anlamı ne? Ya da ellerimiz ve dişlerimiz meşgulken bize bu kadar buyurgan davranan kim?
— Akademikler hakkında istediğin şeyi dinle daha iyisi, dedim; yoksa o ölçüleri kafanda evirip çevirirken seni yalnız sofrada değil, tartışmalarda da ölçüsüz görmeye katlanmak zorunda kalırım. Kendi tarafım için bir şey gizlersem Alypius ele verir.
— Senin dürüstlüğüne güvenmek gerekiyor, dedi Alypius; çünkü bir şeyi gizlemenden korkmak gerekiyorsa, beni tanıyan herkes bunları kimden öğrendiğimi bildiğine göre, seni yakalayabileceğimi pek sanmıyorum; hele doğruyu ortaya koyarken zaferi değil, kendi gönlünü gözeteceğine göre.
Post pristinum sermonem, quem in primum librum contulimus, septem fere diebus a disputando fuimus otiosi, cum tres tamen Uergilii libros post primum recenseremus atque, ut in tempore congruere uidebatur. tractaremus. quo tamen opere Licentius in poeticae studium sic inflammatus est, ut aliquantum mihi etiam reprimendus uideretur. iam enim ab hac intentione ad nullam se rem deuocari libenter ferebat. tandem tamen ad retractandam quam distuleramus de Academicis quaestionem cum a me, quantum potui. lumen philosophiae laudaretur, non inuitus accessit. et forte dies ita serenus effulserat, ut nulli prorsus rei magis quam serenandis animis nostris congruere uideretur. maturius itaque solito lectos reliquimus paulumque cum rusticis egimus quod tempus urgebat. - Tum Alypius: Antequam uos. inquit, audiam de Academicis disputantes. uolo mihi legatur sermo ille uester, quem dicitis me absente perfectum; non enim possum aliter, cum inde huius disceptationis occasio nata, sit in audiendis uobis bis non aut errare aut certe laborare. — Quod cum factum esset et in eo paene totum antemeridianum tempus consumtum uideremus, redire ab agro, qui deambulantes nos acceperat, domum instituimus. — Et Licentius: Quaeso, inquit. ante prandium mihi breuiter totam Academicorum sententiam exponendo repetere ne graueris, ne quid in ea me fugiat, quod pro partibus meis sit. — Faciam, inquam, et eo libentius, quo de hac re cogitans parum prandeas. — Ne, inquit ille, istinc securus sis; nam et multos et maxime patrem meum saepe animaduerti eo edaciorem, quo refertior curis esset. deinde tu quoque de istis metris cogitantem non sic expertus es, ut cura mea mensa secura sit. quod quidem apud me ipsum mirari soleo; quid enim sibi uult. quod tunc primum pertinacius appetimus. cum in aliud intendimus animum? aut quis est, qui manibus et dentibus nostris occupatis nobis nimis imperiosus fit? — Audi potius, inquam. de Academicis quod rogaueras, ne te metra ista uoluentem non solum in l'pulis sine metro sed etiam in quaestionibus patiar. si quid autem pro mea parte occultabo, prodet Alypius. — Bona fide tua opus est, inquit Alypius; nam si metuendum est, ne aliquid occultes, a me deprehendi posse difficile arbitror cum, a quo me ista didicisse nullus qui me nouit ignorat, praesertim cum in prodendo uero non magis uictoriae quam animo tuo consulturus sis.
2.11— Dürüstlükle davranacağım, dedim, madem hukuk diliyle şart koşuyorsun. Akademiklere göre insan, en azından felsefeye ait şeylerde ilme ulaşamaz (Karneades öteki şeylerle ilgilenmediğini söylerdi); yine de insan bilge olabilir ve bilgenin bütün görevi, senin de, Licentius, o konuşmada tartıştığın gibi, doğruyu araştırmakla açıklanır. Buradan bilgenin hiçbir şeye onay vermemesi sonucu çıkar; çünkü kesin olmayan şeylere onay verirse zorunlu olarak yanılır, bu da bilgeye yasaktır. Her şeyin kesin olmadığını da yalnız söylemiyor, pek bol gerekçelerle ileri sürüyorlardı. Doğrunun kavranamayacağı fikrini ise Stoacı Zenon'un şu tarifinden almış görünüyorlardı: Zenon, var olan bir şeyden gelerek ruha öyle basılmış olan doğrunun kavranabileceğini söyler ki var olmayan bir şeyden gelmiş olamasın. Bu daha kısa ve açık olarak şöyle söylenir: doğru, yanlış olanın taşıyamayacağı işaretlerle kavranabilir. İşte böyle bir şeyin asla bulunamayacağını ispat etmeye bütün güçleriyle giriştiler. Filozofların anlaşmazlıkları, duyuların aldanışları, rüyalar ve delilikler, "yalancı" ve "yığın" akıl yürütmeleri o davanın savunmasında buradan güç kazandı. Aynı Zenon'dan kanaate kapılmaktan daha çirkin bir şey olmadığını öğrenince de çok kurnazca şu sonucu çıkardılar: hiçbir şey kavranamıyorsa ve kanaate kapılmak en çirkin şeyse, bilge hiçbir zaman hiçbir şeyi onaylamaz.
Agam, inquam. bona fide, quoniam de iure praescribis. nam et Academicis placuit nec homini scientiam posse contingere earum dumtaxat rerum, quae ad philosophiam pertinent — nam cetera curare se Carneades negabat — et tamen hominem posse esse sapientem sapientisque totum munus, ut abs te quoque, Licenti, illo sermone dissertum est, in conquisitione ueri explicari: ex quo confici, ut nulli etiam rei sapiens adsentiatur; erret enim necesse est, quod sapienti nefas est, si a adsentiatur rebus incertis. et omnia incerta » esse non dicebant solum uerum etiam copiosissimis rationibus adfirmabant. sed uerum non posse comprehendi ex illa Stoici Zenonis definitione arripuisse uidebantur, qui ait id uerum percipi posse, quod ita esset animo inpressum ex eo, unde esset, ut esse non posset ex eo, unde non esset. quod breuius pLaniusque sic dicitur. his signis uerum posse conprehendi, quae signa non potest habere quod falsum est. hoc prorsus non posse inueniri uehementissime ut conuincerent incubuerunt. inde dissensiones philosophorum. inde sensuum fallaciae, inde somnia furoresque, inde pseudomenoe et soritae in illius causae patrocinio uiguerunt. et cum ab eodem Zenone accepissent nihil esse turpius quam opinari, confecerunt callidissime, ut, si nihil percipi posset et esset opinatio turpissima, nihil umquam sapiens approbaret.
2.12Bu yüzden onlara karşı büyük bir nefret doğdu; çünkü hiçbir şeyi onaylamayanın hiçbir şey yapmayacağı sonucu çıkıyor gibiydi. Bu yüzden Akademikler, hiçbir şeyi onaylamadığını düşündükleri bilgeyi hep uyuyan ve bütün vazifelerini terk eden biri olarak tasvir ediyor görünüyorlardı. Bunun üzerine onlar, doğruya benzeyen diye de adlandırdıkları bir tür inandırıcı olanı ortaya sürüp bilgenin vazifelerinden asla geri durmadığını, çünkü izleyeceği bir şeyi olduğunu ileri sürdüler. Hakikat ise ya tabiatın bir tür karanlığı yüzünden ya da şeylerin benzerliği yüzünden gömülmüş ya da karışmış olarak gizli kalıyordu. Gerçi onayın bu dizginlenmesinin ve âdeta askıya alınmasının kendisinin de bilgenin büyük bir eylemi olduğunu söylüyorlardı. Sanırım her şeyi, istediğin gibi, kısaca açıkladım ve senin şartından, Alypius, hiç ayrılmadım; yani deyim yerindeyse dürüstlükle davrandım. Çünkü bir şeyi olduğu gibi söylemediysem ya da belki hiç söylemediysem, bunu kasten yapmadım. Dürüstlük, gönülden gelen kanaate göre davranmaktır. Çünkü yanılan insana öğretilmesi, aldatan insandan ise sakınılması gerektiği düşünülmelidir; bunlardan ilki iyi bir öğretmen, ikincisi dikkatli bir öğrenci ister.
Hinc eis inuidia magna conflata est; uidebatur enim esse consequens, ut nihil ageret qui nihil adprobaret. unde dormientem semper et officiorum omnium desertorem sapientem tuum Academici describere uidebantur, quem nihil adprobare censebant. hic illi inducto quodam probabili, quod etiam ueri simile nominabant, nullo modo cessare sapientem ab officiis asserebant, cum haberet quid sequeretur, ueritas autem siue propter naturae tenebras quasdam siue propter similitudinem rerum uel obruta uel confusa latitaret, quamuis et ipsam refrenationem et quasi suspensionem assensionis prorsus magnam actionem sapientis esse dicebant. uideor mihi breuiter totum, ut uoluisti, exposuisse nihilque recessisse a praescriptione, Alypi, tua, id est egisse, ut dicitur, bona fide. si enim aliquid uel non ita, ut est, dixi uel forte non dixi, nihil uoluntate a me factum est. bona ergo fides est ex animi sententia. homini enim homo falsus docendus, fallax cauendus debet uideri, quorum prius magistrum bonum, posterius discipulum cautum desiderat.
2.13O zaman Alypius: — Hem Licentius'u tatmin ettiğin hem de bana yüklenen yükü üzerimden aldığın için teşekkür ederim, dedi. Çünkü beni sınamak için bir şeyi eksik söylemenden senin korkman (başka nasıl olabilirdi ki?), bir konuda seni ele vermek zorunda kalmaktan benim korkmamdan fazla değildi. Bu yüzden eksik kalan şeyi, yani yeni ve eski Akademi arasındaki farkı, sorunun değil de soranın hatırı için açıklamaktan sıkılma.
— Doğrusu, dedim, itiraf ediyorum, sıkılıyorum. Bu yüzden (çünkü andığın şeyin konuyla çok ilgili olduğunu inkâr edemem) ben biraz dinlenirken bu adları benim için ayırmaya ve yeni Akademi'nin davasını açmaya razı olursan bana bir iyilik yapmış olursun.
— Beni de yemekten alıkoymak istediğini düşünürdüm, dedi; ama sanırım seni asıl Licentius çoktan korkutmuştu ve onun isteği, bu karışıklık ne ise yemekten önce çözülmesini bize şart koşmuştu.
Geri kalanını söylemeye hazırlanırken annemiz (çünkü artık evdeydik) bizi yemeğe öyle itmeye başladı ki söz söylemeye fırsat kalmadı.
Tum Alypius: Gratum, inquit, habeo, cum et Licentio a te satisfactum est et me onere inposito releuasti. non enim magis tibi uerendum erat, ne quid explorandi mei causa minus a te diceretur - nam alio modo qui fieri poterat? — quam mihi, si in quoquam te prodere fuisset necesse. quare faxis, ut illud quod deest non tam percontationi quam ipsi percontanti de differentia nouae ac ueteris Academiae ne te pigeat exponere. — Prorsus. inquam, fateor, piget. quare beneficium dederis — nam hoc quod commemoras ad rem maxime pertinere negare non possum — si me paululum conquiescente apud me distinguere ista nomina et causam nouae Academiae aperire uolueris. — Crederem, inquit, me quoque a prandio te auocare uoluisse, ni et magis a Licentio territum dudum putarem et eius postulatio ita nobis praescripsisset, ut ei ante prandium quidquid huius inuolutionis esset expediretur. — Et cum reliqua dicere tenderet, mater nostra — nam domi iam eramus — ita nos trudere in prandium coepit, ut uerba faciendi locus non esset.
2.14Sonra açlığımızı bastıracak kadar yiyecek aldıktan sonra çayıra döndüğümüzde Alypius:
— Görüşüne uyacağım, dedi, karşı çıkmaya da cüret edemem. Hiçbir şey gözümden kaçmazsa hem senin öğretimi hem de kendi hafızamı kutlayacağım; bir yerde belki yolumu şaşırırsam düzeltirsin ki bundan sonra böyle bir görevden korkmayayım. Yeni Akademi'nin ayrılığının eski Akademi'nin görüşüne karşı değil, daha çok Stoacılara karşı ortaya çıktığını düşünüyorum. Aslında bunu bir ayrılık saymamak da gerekir, çünkü Zenon'un ortaya attığı yeni bir meselenin çözülmesi ve incelenmesi gerekiyordu. Kavranamazlık hakkındaki görüşün, hiçbir çatışmayla tartışılmamış olsa da, eski Akademiklerin zihinlerinde de yaşadığını düşünmek yüzsüzlük sayılmaz. Bu, Sokrates'in, Platon'un ve öteki eskilerin otoritesiyle de kolayca gösterilebilir; onlar onaya pervasızca kendilerini teslim etmedikleri ölçüde yanılgıdan korunabileceklerine inanıyorlardı; gerçi bu konuda okullarına özel bir tartışma sokmadılar ve hakikatin kavranıp kavranamayacağını hiçbir zaman inceden inceye araştırmadılar. Zenon bunu ham ve yeni bir şey olarak ortaya atıp, yanlıştan farklı belirtilerle ayırt edilebilecek kadar doğru olmayan hiçbir şeyin kavranamayacağını ve bilgenin kanaate kapılmaması gerektiğini ileri sürünce, bunu duyan Arkesilaos insanın böyle bir şeyi bulamayacağını ve bilgenin hayatının kanaatin o gemi kazasına teslim edilmemesi gerektiğini söyledi. Buradan hiçbir şeye onay verilmemesi gerektiği sonucunu da çıkardı.
Deinde, cum tantum alimentorum accepissemus, quantum compescendae fami satis esset. ad pratum regressis nobis Alypius: Paream, inquit, sententiae tuae nec ausim recusare. si enim nihil me fugerit, gratabor cum doctrinae tuae tum etiam memoriae meae. at si in quoquam fortasse aberrauero, recurabis id, ut deinceps huius modi delegationem non pertimescam. nouae Academiae discidium non tam contra ueterem conceptum quam contra Stoicos arbitror esse commotum. nec uero discidium putandum, si quidem a Zenone inlatam nouam quaestionem dissolui discutique oportebat. nam de non percipiendo quamuis nullis conflictationibus agitata, incolens tamen etiam ueterum Academicorum mentes sententia non inpudenter existimata est. quod etiam ipsius Socratis Platonisque ac reliquorum ueterum auctoritate probatu facile est, qui se hactenus crediderunt posse ab errore defendi, si se assensioni non temere commisissent, quamuis propriam de hac re disputationem in scholas suas non introduxerint nec ab illis enucleate aliquando quaesitum sit, percipi necne ueritas possit. quod cum Zeno rude ac nouum intulisset contenderetque nihil percipi posse, nisi quod uerum ita esset, ut dissimilibus notis a falso discerneretur, neque opinationem subeundam esse sapienti atque id Arcesilas audiret, negauit huius modi quidquam posse ab homine reperiri neque illi opinionis naufragio sapientis committendam esse uitam. unde etiam conclusit nulli rei esse adsentiendum.
2.15Durum böyleyken, yani eski Akademi saldırıya uğramaktan çok genişletilmiş görünürken, Philon'un öğrencisi Antiokhos çıktı. Bazılarına göre hakikatten çok şana düşkün olan bu adam, iki Akademi'nin görüşlerini birbirine düşürdü. Çünkü yeni Akademiklerin alışılmamış ve eskilerin kanaatinden çok uzak bir şey sokmaya çalıştıklarını söylüyordu. Bunun için eski fizikçilerin ve öteki büyük filozofların tanıklığına başvuruyor, doğrunun kendisini bilmediklerini itiraf ederken doğruya benzeyeni izlediklerini ileri süren Akademiklerin kendilerine de saldırıyordu. Şimdi üzerinde durmamız gerekmediğini düşündüğüm pek çok delil toplamıştı; ama hiçbir şeyi bilgenin kavrayabileceği tezi kadar savunmuyordu. Yeni ve eski Akademikler arasındaki anlaşmazlığın bu olduğunu düşünüyorum. Durum başkaysa, Licentius'u her iki taraf için en eksiksiz biçimde bilgilendirmeni rica ederim; dediğim gibiyse, üstlendiğiniz tartışmayı sürdürün.
Uerum cum ita res se habeat, ut uetus Academia magis aucta quam oppugnata uideretur, extitit Philonis auditor Antiochus, qui. ut nonnullis uisus est, gloriae cupidior quam ueritatis in simultatem adduxit Academiae utriusque sententias. dicebat enim rem insolitam et ab opinione ueterum remotissimam Academicos nouos conatos inducere. in quam rem ueterum physicorum aliorumque magnorum philosophorum inplorabat fidem ipsos etiam Academicos oppugnans, qui se ueri simile contenderent sequi, cum ipsum uerum se ignorare faterentur, multaque argumenta collegerat, quibus nunc supersedendum arbitror, nihil tamen magis defendebat quam percipere posse sapientem. hanc puto inter Academicos nouos ac ueteres controuersiam fuisse. quae si secus se habet, ut Licentium plenissime informes pro utroque postulauerim. si uero ita est, ut dicere potui. susceptam disputationem peragite.
2.16O zaman ben: — Licentius, dedim, sandığımdan uzun süren bu konuşmamız sırasında ne zamana kadar dinlenip duracaksın? Akademiklerinin kim olduklarını duydun mu?
O da utangaçça gülümseyerek ve bu hitapla biraz şaşırmış olarak: — Trygetius'a karşı mutlu hayatın hakikati araştırmakta olduğunu o kadar ısrarla ileri sürdüğüme pişmanım, dedi. Çünkü bu mesele beni öyle sarsıyor ki bedbaht olmama az kaldı; biraz insanlığınız varsa size elbette acınacak biri gibi görünüyorumdur. Ama neden kendime aptalca eziyet ediyorum? Davamın bu kadar iyi olmasına dayanırken neden ürperiyorum? Hakikatten başka hiçbir şeye kesinlikle boyun eğmeyeceğim.
— Yeni Akademikler hoşuna gidiyor mu? dedim.
— Çok, dedi.
— Öyleyse sana doğruyu söylüyor görünüyorlar mı?
O tam onay verecekken Alypius'un gülümsemesiyle daha dikkatli davranarak biraz duraksadı, sonra: — Şu küçük soruyu tekrarla, dedi.
— Akademikler sana doğruyu söylüyor görünüyor mu? dedim.
Yine uzun süre sustuktan sonra: — Doğru olup olmadığını bilmiyorum, dedi; ama inandırıcı. Çünkü izleyebileceğim daha fazlasını görmüyorum.
— İnandırıcı olana, dedim, onların doğruya benzeyen de dediğini biliyor musun?
— Öyle görünüyor, dedi.
— Öyleyse, dedim, Akademiklerin görüşü doğruya benzeyendir.
— Evet, dedi.
— Rica ederim, daha dikkatle bak, dedim. Biri kardeşini görüp onun babana benzediğini ileri sürse, ama babanın kendisini tanımasa, sana deli ya da aptal görünmez mi?
Burada da uzun süre sustu; sonra: — Bu bana saçma görünmüyor, dedi.
Tum ego: Quamdiu, inquam, Licenti, in isto nostro longiore quam putabam sermone conquiescis? audisti, qui sint Academici tui? — At ille uerecunde adridens et aliquantum hac compellatione turbatior: Paenitet me, inquit, tanto opere adfirmasse contra Trygetium beatam uitam in ueritatis inquisitione consistere. nam me ista quaestio ita perturbat, ut uix non miser sim, qui certe uobis, si quid humanitatis geritis, uideor miserandus. sed quid me ipse ineptus crucio? aut quid exhorreo tanta causae bonitate subnixus? prorsus non cedam nisi ueritati. — Placentne. inquam, tibi noui Academici? — Plurimum, inquit. — Ergo uerum tibi uidentur dicere? — Tum ille cum iam esset assensurus arrisione Alypii cautior factus haesit aliquantum et deinde: Repete, inquit, rogatiunculam. —Verumnc, inquam, tibi uidentur Academici dicere? — Et rursus cum diu tacuisset: Utrum, ait, uerum sit, nescio; pro babile est tamen. neque enim plus uideo quod sequar. — Probabil inquam, scisne ab ipsis etiam ueri simile nominari? — Ita, inquit uidetur. — Ergo, inquam, ueri similis est Academicorum sententia. — Ita, inquit. — Quaeso attende, inquam, diligentius. si quisquam fratrem tuum uisum patris tui similem esse affirmet ipsumque tuum patrem non nouerit, nonne tibi insanus aut ineptus uidebitur? — Et hic diu tacuit; tum ait: Non mihi hoc uidetur absurdum.
2.17Ben ona cevap vermeye başlayınca: — Rica ederim biraz bekle, dedi. Sonra gülümseyerek: — Söyle bana, yalvarırım, zaferinden artık emin misin? dedi.
O zaman ben: — Diyelim ki eminim, dedim; yine de bu yüzden davanı bırakmamalısın, hele bu tartışma seni alıştırmak ve zihnini bilemeye kışkırtmak için aramızda başlatılmışken.
— Ben Akademikleri okudum mu, dedi, ya da senin bana karşı donanıp geldiğin bunca ilim dalında eğitim gördüm mü?
— Akademikleri, dedim, bu görüşü ilk savunanlar da okumamıştı. Eğitimin ve ilim birikimin eksikse de yeteneğin o kadar zayıf olmamalı ki hiçbir atılım yapmadan benim pek az sözüme ve sorularıma yenilesin. Çünkü artık Alypius'un senin yerine istediğimden daha çabuk geçmesinden korkmaya başladım; onu hasım olarak karşımda bulunca bu kadar rahat gezinemem.
— Keşke öyleyse, dedi, hemen yenilsem de bir an önce sizin tartıştığınızı duysam, daha da önemlisi görsem; bana bundan daha bahtiyar bir seyirlik sunulamaz. Madem bu sözleri boşa akıtmaktansa kayda geçirmeyi uygun gördünüz, ağızdan fışkıranları kalemle yakalıyor ve deyim yerindeyse yere düşmelerine izin vermiyorsunuz, onları okumak da mümkün olacak; ama bilmem nasıl oluyor, tartışmanın aralarında geçtiği kişiler gözlerinin önüne getirildiğinde, iyi bir tartışma ruhu daha faydalı değilse bile elbette daha sevinçle doldurur.
Cui ego cum respondere coepissem: Expecta, inquit, quaeso paululum. ac post arridens: Dic mihi, ait, oro te, iamne certus es de uictoria tua? — Tum ego: Fac me, inquam, certum esse; non ideo tamen tu causam tuam debes deserere, praesertim cum haec inter nos disputatio suscepta sit exercendi tui causa et ad elimandum animum prouocandi. — Numquidnam, inquit, aut Academicos legi aut tot disciplinis eruditus sum, quibus tu ad me instructus aduentas? — Academicos, inquam, nec illi legerant, a quibus primo sententia ista defensa est. eruditio autem disciplinarumque copia si te deficit, non usque adeo tamen ingenium tuum esse debet inualidum, ut nullo facto impetu paucissimis uerbis meis rogationibusque succumbas. illud enim iam uereri coepi, ne tibi citius quam uolo succedat Alypius, quo aduersario non ita securus deambulabo. — Ergo utinam, inquit ille, iam uincar, ut aliquando uos audiam disserentes et, quod plus est, uideam, quo mihi spectaculo nihil potest felicius exhiberi. nam quoniam placuit uobis ista fundere potius quam effundere, si quidem ore prorumpentia stilo excipitis nec in terram, ut dicitur, cadere sinitis, legere etiam uos licebit; sed nescio quo modo, cum admouentur oculis idem ipsi, quos inter sermo caeditur, bona disputatio si non utilius, at certe laetius perfundit animum,
2.18— Teşekkür ederiz, dedim; ama bu ani sevincin seni bundan daha bahtiyar bir seyirlik sunulamayacağını söylediğin o sözü pervasızca söylemeye itti. Çünkü bu kadar uzun bir susuzluktan sonra felsefeyi kimsenin ondan daha ateşle içmeyeceği o babanı bizimle birlikte bunları araştırırken ve tartışırken gördüğünde (ben kendimi hiçbir zaman o günkünden daha talihli saymayacağım), sen ne hissetmeli ve ne demelisin?
Bunun üzerine biraz ağladı; konuşabildiğinde de elini uzatıp göğe bakarak: — Ey Tanrı, bunu ne zaman göreceğim? dedi. Ama senden hiçbir şeyde ümit kesilmez.
Burada neredeyse hepimiz tartışmanın gerginliğinden kopup gözyaşlarına boğulmaya başlamışken, kendimle savaşarak ve güçlükle kendimi toparlayarak: — Haydi, dedim, kendine gel ve gücünü topla; Akademi'nin savunucusu olacağın için onu nereden olursa olsun toplamanı çok önceden öğütlemiştim; sanırım şimdi borazandan önce titreme uzuvlarını sarsın ya da başkalarının savaşını seyretme isteğiyle bu kadar çabuk esir düşmeyi dileyesin diye değil.
Burada Trygetius, yüzlerimizin artık açıldığını yeterince fark edince: — Bu kadar kutsal bir adam neden dilemesin? dedi; Tanrı ona bunu daha dilemeden vermiş! Artık inan, Licentius; çünkü ne cevap vereceğini bulamayıp hâlâ yenilmeyi dilediğine göre bana az imanlı görünüyorsun.
Güldük. O zaman Licentius: — Konuş bakalım, mesut adam, dedi; doğruyu bulmakla olmasa da, en azından aramamakla mesut olan!
Gratum habemus, inquam; sed repentina ista gaudia tua temere illam sententiam euadere coegerunt, qua dixisti nullum tibi spectaculum exhiberi posse felicius. quid, si enim patrem illum tuum. quo profecto nemo philosophiam est post tam longam sitim hausturus ardentius, nobiscum ista quaerentem ac disserentem uidebis. cum ego me fortunatiorem numquam putabo, quid te tandem sentire ac dicere conuenit? — Hic uero ille aliquantum lacrimauit et, ubi loqui potuit, porrecta manu caelum suspiciens: Et quando ego, inquit, deus, hoc uidebo? sed nihil est de te desperandum. — Hic cum paene omnes ab intentione disputationis dimitti in lacrimas coepissemus, obluctans mecum et uix me colligens: Age potius. inquam, et in uires tuas redi, quas ut congereres undeunde posses patronus Academiae futurus, longe ante monueram. non opinor ideo, ut modo ante tubam tremor occupet artus aut ut uisendae alienae pugnae desiderio tam cito te optes esse captiuum. — Hic Trygetius, ubi satis attendit iam uultus nostros serenatos: Quidni iste optet, inquit, homo tam sanctus, ut hoc ei deus ante uota concesserit? crede iam, Licenti; nam qui non inuenis quid respondeas, et adhuc ut uincare optas, paruae fidei mihi uideris. — Arrisimus. — Tum Licentius: Loquere beatus, inquit. non inueniendo uerum, sed certe non quaerendo.
2.19Bu delikanlıların neşesiyle daha da sevinçlenince: — Soruya dikkat et, dedim, ve elinden gelirse yola daha sağlam ve daha güçlü dön.
— İşte buradayım, gücüm yettiğince, dedi. Peki kardeşimi gören o adam, onun babama benzediğini söylentiden öğrenmişse ve buna inanıyorsa, deli ya da aptal olabilir mi?
— Hiç değilse ona akılsız denebilir mi? dedim.
— Hemen değil, dedi, meğer ki bunu bildiğini iddia etsin. Çünkü sık dolaşan bir söylentinin yaydığı şeyi inandırıcı olarak izliyorsa, hiçbir pervasızlıkla suçlanamaz.
O zaman ben: — Durumun kendisini biraz inceleyelim ve sanki gözümüzün önüne koyalım, dedim. İşte, tasvir ettiğimiz o bilmem kim adamın burada olduğunu düşün; kardeşin de bir yerden geliyor. O adam: "Bu çocuk kimin oğlu?" diyor. Cevap veriliyor: "Romanianus diye birinin." O da: "Babasına ne kadar benziyor! Söylenti bunu bana ne kadar haklı olarak ulaştırmış!" diyor. Burada sen ya da bir başkası: "Romanianus'u tanır mısın, iyi adam?" diyorsunuz. "Tanımam," diyor, "ama yine de ona benziyor gibi geliyor bana." Kimse gülmesini tutabilir mi?
— Asla, dedi.
— Öyleyse, dedim, ne sonuç çıktığını görüyorsun.
— Çoktandır görüyorum, dedi. Ama yine de sonucu senden duymak istiyorum; çünkü yakaladığın esiri beslemeye başlaman gerekir.
— Neden sonucu çıkarmayayım? dedim. Durumun kendisi haykırıyor ki senin Akademiklerine de aynı şekilde gülmek gerekir; çünkü doğrunun kendisinin ne olduğunu bilmedikleri hâlde, hayatta doğruya benzerliği izlediklerini söylüyorlar.
Qua hilaritate adulescentulorum cum essemus laetiores: Attende, inquam, rogationem et in uiam firmior et ualentior redi, si potes. — En adsum, inquit, quantum possum. quid enim. si ille fratris mei uisor fama compertum habeat cum esse similem patris, potest insanus aut ineptus esse, si credit? — Stultusne, inquam, saltem dici potest? — K on continuo, inquit, nisi se id scire contenderit. nam si ut probabile sequitur quod crebra fama iactauit, nullius temeritatis argui potest. — Tum ego: Rem ipsam paulisper consideremus et quasi ante oculos constituamus. ecce fac illum nescio quem hominem, quem describimus, esse praesentem; aduenit alicunde frater tuus. ibi iste: cuius hic puer filius? respondetur: cuiusdam Romaniani. at hic: quam patris similis est! quam non temere hoc ad me fama detulerat! hic tu uel quis alius: nosti enim Romanianum, bone homo? non noui, inquit; tamen similis eius mihi uidetur. poteritne quisquam risum tenere? — Nullo modo, inquit. — Ergo, inquam, quid sequatur uides. — Iam dudum, inquit, uideo. sed tamen ipsam conclusionem abs te audire uolo; oportet enim alere incipias quem cepisti. — Quidni, inquam, concludam? ipsa res clamat similiter ridendos esse Academicos tuos, qui se in uita ueri similitudinem sequi dicunt, cum ipsum uerum quod sit ignorent.
2.20O zaman Trygetius: — Akademiklerin ihtiyatı, sizin tasvir ettiğiniz bu adamın aptallığından bana çok farklı görünüyor, dedi. Çünkü onlar doğruya benzer dedikleri şeye akıl yürüterek ulaşıyorlar; bu aptal ise söylentinin peşine takılmış, oysa güvenilirlik bakımından söylentiden daha değersiz bir şey yoktur.
— Sanki, dedim, şöyle deseydi daha da aptal olmazdı: "Babasını hiç tanımam, ona ne kadar benzediğini söylentiden de duymadım; ama yine de bana ona benziyor gibi geliyor."
— Elbette daha aptal olurdu, dedi. Ama bunlar nereye varıyor?
— Şuraya, dedim: "Doğruyu tanımıyoruz, ama gördüğümüz şu şey tanımadığımız o şeye benziyor" diyenler tam da böyledir.
— Onlar "inandırıcı" diyorlar, dedi.
Ben de: — Bunu nasıl söylüyorsun? dedim. Yoksa onların "doğruya benzeyen" dediklerini inkâr mı ediyorsun?
O da: — Ben bunu, o benzetmeyi saf dışı bırakmak için söylemek istedim, dedi. Çünkü söylenti sizin meselenize hiç yakışmayan bir şekilde dalmış gibi geldi bana. Akademikler insan gözlerine bile inanmazken, şairlerin uydurduğu gibi bin gözlü ama yine de canavar gözlü söylentiye hiç inanmazlar. Hem ben kim oluyorum ki Akademi'nin savunucusu olayım? Yoksa bu meselede benim rahatıma mı göz koyuyorsunuz? İşte Alypius burada; ne olur, onun gelişi bize tatil getirmiş olsun! Senin de ondan çoktandır boşuna korkmadığını sanıyoruz.
Tum Trygetius: Longe mihi, inquit, uidetur dissimilis Academicorum cautio ab huius quem descripsistis ineptia. illi enim rationibus assequuntur quod dicunt esse ueri simile, iste autem ineptus famam secutus est, cuius auctoritate nihil est uilius. — Quasi uero, inquam, non esset ineptior, si diceret: patrem quidem eius minime noui nec fama comperi, quam sit similis patri; sed mihi tamen similis uidetur. — Ineptior certe, inquit. sed quorsum ista? — Quia tales, inquam, sunt qui dicunt: uerum quidem non nouimus, sed hoc quod uidemus eius quod non nouimus simile est. — Probabile, inquit, illi dicunt. — Cui ego: Quomodo istuc dicis? an negas eos ueri simile dicere? — Et ille: Ego, inquit, ob hoc dicere uolui, ut illam similitudinem excluderem. uidebatur enim mihi fama inprobe inruisse in quaestionem uestram, cum Academici ne oculis quidem credant humanis, nedum famae mille quidem, ut poetae fingunt, sed monstrosis tamen luminibus. nam quis ego tandem sum Academiae defensor? an in quaestione ista inuidetis securitati meae? en habes Alypium, cuius aduentus nobis quaeso ferias dederit, quem te iam dudum non frustra formidare arbitremur.
2.21Bunun üzerine sessizlik oldu ve ikisi de gözlerini Alypius'a çevirdi. O da şöyle dedi: — Gücüm elverdiği ölçüde sizin tarafınıza biraz yardım etmek isterdim, eğer sizin bu uğursuz sözünüz beni korkutmasaydı. Ama umudum beni yanıltmazsa bu korkuyu kolayca kovarım. Çünkü bir yandan şu beni teselli ediyor: Akademiklerin şu karşımızdaki hasmı, yenilen Trygetius'un yükünü neredeyse sırtlanmış durumda ve artık sizin kendi itirafınızla galip olduğu inandırıcı. Asıl korktuğum şu: hem bırakıp gittiğim görevi ihmal etmek hem de el koyduğum görevde küstahlık etmekle suçlanmaktan kaçamayabilirim. Çünkü bana hakemlik görevinin verildiğini unuttuğunuzu sanmıyorum.
Burada Trygetius: — O başka, bu başka, dedi; bu yüzden rica ederiz, bir kez olsun kendini hakemlikten azat etmeye razı ol.
— Reddetmeyeyim, dedi; yoksa küstahlıktan ya da ihmalden kaçınmak isterken, sizin bana verdiğiniz onuru izin verdiğinizden fazla elimde tutarak, ondan daha korkunç bir kusur bulunmayan kibrin tuzağına düşerim.
Tum facto silentio oculos ambo in Alypium contulerunt. tum ille: Uellem quidem, inquit, ut meae uires patiuntur, auxiliari aliquatenus partibus uestris, nisi mihi omen uestrum terrori esset. sed hanc formidinem, ni me spes fefellerit, facile fugem. simul enim solatur me, quod praesens Academicorum oppugnator onus Trygetii uicti paene subierit, et nunc eum uictorem uestra confessione probabile est. illud magis uereor, ne et deserti officii neglegentiam et inuasi inpudentiam deuitare non possim. non enim uos oblitos credo iudicis mihi munus fuisse delatum. — Hic Trygetius: Illud, inquit, aliud, hoc autem aliud est; quare quaesumus, ut te aliquando patiare priuatum. — Ne renuerim, ait, ne, cum inpudentiam uel neglegentiam uitare cupio, in superbiae, quo uitio nihil est inmanius, laqueos incidam, si honorem mihi a uobis concessum diutius quam permittitis teneam.
2.22Öyleyse, Akademiklerin iyi savcısı, bana görevini açıkla: kimi savunmak için bunlara saldırıyorsun? Çünkü korkarım, Akademikleri çürütürken kendinin bir Akademik olduğunu kanıtlamak istiyorsun.
— Savcıların iki türü olduğunu, sanırım, iyi bilirsin, dedim. Cicero, Verres'in savcısı olurken aslında Sicilyalıların savunucusu olduğunu pek alçakgönüllülükle söylemiştir; ama bundan, birini suçlayanın savunacağı bir başkasının da olması gerektiği çıkmaz.
O da: — Peki senin, kanaatinin artık sağlam bir temele oturduğu bir şeyin var mı? dedi.
— Bu soruya cevap vermek kolay, dedim, hele benim için; çünkü bu soru bana ansızın gelmiyor. Bütün bunu çoktan kendi kendime tarttım, zihnimde uzun uzun evirip çevirdim. Bu yüzden dinle, Alypius, sanırım zaten pek iyi bildiğin şeyi: Ben bu tartışmanın, tartışmış olmak için yapılmasını istemiyorum. Bu delikanlılarla bir ön idman yapmış olmamız yeter; felsefe orada bizimle gönül hoşluğuyla adeta şakalaştı. Öyleyse çocuk masallarını elimizden bırakalım. Söz konusu olan hayatımız, ahlâkımız, ruhumuzdur. Ruh ki bütün aldatmacaların düşmanlığını yeneceğini, hakikati kavrayınca da sanki doğduğu yurda dönüyormuş gibi şehvetlerine karşı zafer kazanacağını, böylece itidali eş olarak alıp hüküm süreceğini ve göğe daha güvenle döneceğini umuyor. Ne demek istediğimi görüyorsun. Artık bütün o "gözü pek bir yiğide dövülecek silahları" ortadan kaldıralım. Uzun süre birlikte yaşamış, çok konuşmuş kimseler arasında yeni bir çatışmaya yol açacak bir şeyin çıkmasını hiçbir zaman istemedim. Ama düşünülüp bulunan şeylerin güvenilmez bekçisi olan hafıza yüzünden, aramızda sık sık enine boyuna ele aldığımız şeyin yazıya geçirilmesini istedim; aynı zamanda bu delikanlılar da bu tür meselelere dikkat etmeyi öğrensin, onlara girişip üstlenmeyi denesin diye.
Proinde uelim mihi exponas, bone accusator Academicorum, officium tuum, id est, in quorum defensione hos oppugnes. metuo enim, ne Academicos refellens Academicum te probare uelis. — Accusatorum, inquam, ut opinor, duo genera esse bene nosti. si enim a Cicerone modestissime dictum est ita se esse Uerris accusatorem, ut Siculorum defensor esset, ⟦non⟧ propterea necesse est eum, qui aliquem accuset, habere alterum, quem defendat. — Et ille: Saltem habesne tu quidquam, in quo sententia tua iam fundata constiterit? — Facile est, inquam. huic rogationi respondere mihi praesertim, cui repentina non est; iam hoc totum mecum egi et diu multumque uersaui animo. quam ob rem audi, Alypi, quod, ut arbitror, iam optime scis: non ego istam disputationem disputandi gratia susceptam uolo. satis sit quod cum istis adulescentibus prolusimus, ubi libenter nobiscum philosophia quasi iocata est. quare auferantur de manibus nostris fabellae pueriles. de uita nostra de moribus de animo res agitur, qui se superaturum inimicitias omnium fallaciarum et ueritate conprehensa quasi in regionem suae originis rediens triumphaturum de libidinibus atque ita temperantia uelut coniuge accepta regnaturum esse praesumit securior rediturus in caelum. uides quid dicam. tollamus iam cuncta ista de medio arma acri facienda uiro; nec quidquam minus semper optaui quam inter eos, qui secum multum uixerunt multumque sermocinati sunt, oriri aliquid, unde nouus quasi conflictus exsurgat. sed propter memoriam, quae infida custos est excogitatorum, referri in litteras uolui, quod inter nos saepe pertractauimus, simul ut isti adulescentes et in haec attendere discerent et aggredi ac subire temtarent.
2.23Bilmiyor musun ki henüz kesin olarak düşündüğüm bir şey yok, onu aramaktan da Akademiklerin delilleri ve tartışmaları beni alıkoyuyor? Nasıl olduysa zihnimde — şimdilik onların kelimesinden ayrılmayayım — insanın doğruyu bulamayacağına dair bir inandırıcılık uyandırdılar. Bu yüzden tembelleşmiş, büsbütün gevşemiştim; en keskin zekâlı ve en bilgili adamların bulamadığı şeyi aramaya cesaret edemiyordum. Öyleyse onlar doğrunun bulunamayacağına kendilerini ne kadar inandırdılarsa, ben de bulunabileceğine kendimi önce o kadar inandırmadıkça aramaya cesaret etmeyeceğim; savunacağım bir şey de yok. Bu yüzden, istersen, bu soruyu bir yana bırak; onun yerine doğrunun bulunup bulunamayacağını aramızda elimizden geldiğince keskin bir bakışla tartışalım. Kendi payıma, Akademiklerin akıl yürütmesine karşı dayanmaya uğraştığım pek çok şeye sahip olduğumu düşünüyorum. Onlarla benim aramda şimdilik tek bir fark var: onlara hakikatin bulunamayacağı inandırıcı göründü, bana ise bulunabileceği inandırıcı görünüyor. Çünkü doğruyu bilmeyiş, eğer onlar rol yapıyor idiyseler, ya yalnız bana özgüdür ya da hiç değilse ikimizde ortaktır.
Tune ergo nescis nihil me certum adhuc habere quod sentiam, sed ab eo quaerendo Academicorum argumentis atque disputationibus impediri? nescio quo enim modo fecerunt in animo quandam probabilitatem — ut ab eorum uerbo nondum recedam — quod homo uerum inuenire non possit; unde piger et prorsus segnis effectus eram nec quaerere audebam, quod acutissimis ac doctissimis uiris inuenire non licuit. nisi ergo prius tam mihi persuasero uerum posse inueniri, quam sibi illi non posse persuaserunt, non audebo quaerere nec habeo aliquid, quod defendam. itaque istam interrogationem remoue, si placet; potius discutiamus inter nos, quam sagaciter possumus, utrumnam possit uerum inueniri. et pro parte mea uideor mihi habere iam multa, quibus contra rationem Academicorum niti molior; inter quos et me modo interim nihil distat, nisi quod illis probabile uisum est non posse inueniri ueritatem, mihi autem inueniri posse probabile est. nam ignoratio ueri aut mihi, si illi fingebant, peculiaris est aut certe utrisque communis.
2.24Bunun üzerine Alypius: — Artık gönül rahatlığıyla ilerleyeceğim, dedi; çünkü senin bir savcıdan çok bir yardımcı olacağını görüyorum. Öyleyse fazla uzaklaşmayalım; rica ederim, önce şuna bakalım: senin karşında pes edenlerin yerini almış göründüğüm bu soru yüzünden bir kelime kavgasına düşmeyelim. Bunun son derece ayıp olduğunu, senin telkininle ve Cicero'nun o otoritesine dayanarak, sık sık kabul etmiştik. Yanılmıyorsam Licentius, Akademiklerin inandırıcılık konusundaki görüşünü beğendiğini söyleyince sen, aynı kişilerin buna "doğruya benzerlik" de dediğini bilip bilmediğini sordun; o da bunu hiç tereddüt etmeden doğruladı. Ayrıca iyi biliyorum ki Akademiklerin öğretilerine yabancı değilsin; zaten ben onları senden öğrendim. Dediğim gibi, bunlar zihnine kazınmışken neden kelimelerin peşine düştüğünü anlamıyorum.
— İnan bana, dedim, bu, kelimeler üzerine değil, işin kendisi üzerine büyük bir tartışmadır. Çünkü o adamların şeylere ad koymayı bilmeyen kişiler olduğunu sanmıyorum. Bana kalırsa bu kelimeleri, görüşlerini hem kalın kafalılardan gizlemek hem de daha uyanık olanlara sezdirmek için seçmişler. Bunun bana neden ve nasıl böyle göründüğünü, önce onların insan bilgisinin düşmanları gibi söyledikleri sanılan şeyleri inceledikten sonra açıklayacağım. Bu yüzden konuşmamızın bugün buraya kadar ilerlemesine, aramızda neyin arandığının yeterince ve açıkça ortaya çıkmasına çok memnunum. Çünkü bana kalırsa onlar her bakımdan ağırbaşlı ve basiretli adamlardı. Şimdi tartışacağımız bir şey varsa, bu, Akademiklerin hakikatin bulunmasına karşı olduğuna inananlara karşı olacaktır. Korktuğumu da sanma: kitaplarında okuduğumuz o şeyleri, görüşlerini gizlemek için — hakikatin bazı sırları kirlenmiş ve adeta bu sırlara yabancı zihinlere pervasızca açılmasın diye — değil de gönülden savunmuşlarsa, bizzat onların kendilerine karşı da seve seve silahlanırım. Güneşin batışı bizi eve dönmeye zorlamasaydı bunu bugün yapardım.
O gün tartışma buraya kadar sürdü.
Tum Alypius: Iam, inquit, securus incedam; uideo enim te non tam accusatorem quam adiutorem fore. itaque ne longius abeamus, uideamus quaeso prius, ne per hanc quaestionem, in qua successisse uideor his, qui tibi cesserunt, in uerbi controuersiam decidamus, quod te ipso insinuante et auctoritate illa Tulliana turpissimum esse saepe confessi sumus. cum enim, ni fallor, Licentius placuisse sibi diceret de probabilitate Academicorum sententiam, subiecisti, quod ille haud dubie confirmauit, sciretne hanc ab eisdem etiam ueri similitudinem nominari. et bene noui, si quidem ex te mihi nota sunt, non absque te esse Academicorum placita. quae cum, ut dixi, animo tuo infixa sint, quid uerba secteris ignoro. — Non est ista, inquam, mihi crede, uerborum, sed rerum ipsarum magna controuersia; non enim eos illos uiros fuisse arbitror. qui rebus nescirent nomina imponere, sed mihi haec uocabula uidentur elegisse et ad occultandam tardioribus et ad significandam uigilantioribus sententiam suam. quod quare et quomodo mihi uideatur exponam, cum prius illa discussero, quae ab eis tamquam cognitionis humanae inimicis dicta homines putant. itaque perlibenter habeo huc usque hodie nostrum processisse sermonem, ut satis quid inter nos quaereretur aperteque constaret. nam illi mihi uidentur graues omnino ac prudentes uiri fuisse. si quid est autem, quod nunc disputabimus, aduersus eos erit, qui Academicos inuentioni ueritatis aduersos fuisse crediderunt. et ne me territum putes, etiam contra eos ipsos non inuitus armabor, si non occultandae sententiae suae causa, ne ab eis temere pollutis mentibus et quasi profanis quaedam ueritatis sacra proderentur, sed ex animo illa, quae in eorum libris legimus, defenderunt. quod hodie facerem, nisi nos solis occasus iam domum redire compelleret. — Hactenus illo die disputatum est.
2.25Ertesi gün, öncekinden hiç de az tatlı ve sakin olmayan bir gün doğmuştu; yine de ev işlerinden güçbela sıyrılabildik. Günün büyük kısmını özellikle mektup yazmakla geçirmiştik; ancak iki saat kadar kalmışken çayıra çıktık. Gökyüzünün o pek açık hâli bizi çağırıyordu; kalan vaktin bile boşa gitmesine göz yummamaya karar verdik. Her zamanki ağacın yanına varıp yerleşince: — Delikanlılar, dedim, bugün büyük bir işe girişilecek değil; bu yüzden, sizi şaşırtan o küçük soruya dün Alypius'un nasıl cevap verdiğini bana hatırlatmanızı isterim.
Burada Licentius: — O kadar kısa ki hatırlamak hiç zahmet değil, dedi; ama ne kadar hafif olduğuna sen karar verirsin. Çünkü sanırım, iş ortadayken kelimeler üzerine soru çıkarmanı yasakladı.
Ben de: — Bunun ne olduğunu, ne ağırlık taşıdığını yeterince fark ettiniz mi? dedim.
— Ne olduğunu görür gibiyim, dedi; ama rica ederim, sen biraz açıkla. Çünkü senden sık sık işittim: işin kendisi üzerinde hiçbir çekişme kalmamışken bir kelime meselesinde oyalanmak, tartışanlara yakışmaz. Ama bu, açıklamasını benden istemenin doğru olmayacağı kadar ince bir şey.
Postridie autem, quamuis non minus blandus tranquillusque dies inluxisset, uix tamen domesticis negotiis euoluti sumus. nam magnam eius partem in epistolarum maxime scriptione consumseramus et, cum iam duae horae uix reliquae forent, ad pratum processimus. nam inuitabat caeli nimia serenitas placuitque, ut ne ipsum quidem quod restiterat tempus perire pateremur. itaque cum ad arborem solitam uentum esset et mansissemus loco: Uelim uos, inquam, adulescentuli, quoniam non est hodie magna res aggredienda, in memoriam mihi reuocetis, quomodo hesterno die rogatiunculae, quae uos turbauit, Alypius responderit. — Hic Licentius: Tam breue est, inquit, ut nihil negotii sit hoc recordari; quam leue sit autem, tu uideris. nam, ut opinor, uetuit te, res cum constaret, de uerbis mouere quaestionem. — Et ego: Hoc ipsum, inquam, quid sit quamue habeat uim, satis animaduertistis? — Uideor, inquit, mihi uidere quid sit; sed quaeso tu id paulisper exponas. nam saepe abs te audiui turpe esse disputantibus in uerborum quaestione inmorari, cum certamen nullum de rebus remanserit. sed hoc subtilius est, quam ut explicandum a me debeat flagitari.
2.26— Öyleyse dinleyin, dedim, bunun ne olduğunu. Akademikler, bizi onay vermeden harekete geçmeye davet edebilen şeye "inandırıcı" ya da "doğruya benzeyen" derler. "Onay vermeden" derken şunu kastediyorum: yaptığımız şeyin doğru olduğu kanaatinde olmayız ya da onu bildiğimizi sanmayız, ama yine de yaparız. Örneğin biri bize, dün gece bu kadar berrak ve temiz olduğuna göre bugün güneşin bu kadar parlak doğup doğmayacağını sorsaydı, sanırım bunu bildiğimizi inkâr eder, ama yine de öyle göründüğünü söylerdik. Akademik der ki: "İnandırıcı ya da doğruya benzeyen diye adlandırmam gerektiğini düşündüğüm her şey bana böyle görünür. Sen bunlara başka bir ad vermek istersen hiç kavga etmem. Ne dediğimi, yani bu adları hangi şeylere koyduğumu iyice kavramış olman bana yeter. Çünkü bilgeye yakışan, kelime ustası değil, şeylerin araştırıcısı olmaktır." Sizi uğraştırdığım o oyuncakların elimden nasıl düşürüldüğünü yeterince anladınız mı?
İkisi de anladıklarını söyleyip yüzlerinden benim cevabımı beklediklerini belli edince: — Ne dersiniz, dedim, bu sözler kendisine ait olan Cicero, Latincede o kadar yoksul muydu ki düşündüğü şeylere onlara pek uymayan adlar koysun?
Audite ergo, inquam, quid sit, uos. id probabile uel ueri simile Academici uocant, quod nos ad agendum sine adsensione potest inuitare. sine adsensione autem dico, ut id quod agimus non opinemur uerum esse aut non id scire arbitremur, agamus tamen: ut uerbi causa, utrum hesterna nocte tam liquida ac pura hodie tam laetus sol exorturus esset, si nos quispiam rogaret, credo, quod nos id scire negaremus, diceremus tamen ita uideri. talia, inquit Academicus, mihi uidentur omnia, quae probabilia uel ueri similia putaui nominanda; quae tu si alio nomine uis uocare, nihil pugno. satis enim mihi est te iam bene accepisse, quid dicam, id est quibus rebus haec nomina inponam. non enim uocabulorum opificem, sed rerum inquisitorem decet esse sapientem. satisne intellexistis, quomodo mihi ludicra illa, quibus uos agitabam, de manibus excussa sint? — Hic cum ambo se intellexisse respondissent uultuque ipso responsionem postularent meam: Quid putatis, inquam, Ciceronem, cuius haec uerba sunt, inopem fuisse latinae linguae, ut minus apta rebus, quas sentiebat, nomina imponeret?
2.27Bunun üzerine Trygetius: — İş bilindiğine göre, kelimeler üzerine hiçbir kılı kırk yaran itiraz çıkarmamak artık bizim de hoşumuza gidiyor, dedi. Bu yüzden sen asıl, bizi kurtaran şu adama ne cevap vereceğine bak; onun yüzünden kovulduğun hâlde bize yeniden saldırmaya çalışıyorsun.
Licentius ise: — Dur, rica ederim, dedi; çünkü bir şey belli belirsiz görünmeye başladı bana: bu kadar büyük bir delil senin elinden bu kadar kolay alınmamalıydı. Bir süre düşünceye dalıp sustuktan sonra şöyle dedi: — Bakın, doğrunun ne olduğunu bilmeyen birinin doğruya benzeyeni izlediğini söylemesinden daha saçma bir şey olamaz gibi geliyor bana; senin o benzetmen de kafamı karıştırmıyor. Çünkü bana, bu hava hâlinde yarına yağmur toplanmayacağı sorulursa, doğruya benzer olduğunu haklı olarak cevap veririm; zira doğru bir şey bildiğimi inkâr etmem. Şu ağacın birdenbire gümüşe dönüşemeyeceğini biliyorum; bunun gibi pek çok şeyi küstahlık etmeden, gerçekten bildiğimi söylüyorum ve "doğruya benzer" dediğim şeylerin onlara benzediğini görüyorum. Ama sen, Carneades, ya da başka bir Yunan belası — kendi adamlarımızı esirgeyeyim; zafer hakkıyla esiri olduğum kişinin tarafına geçmekte neden tereddüt edeyim? — sen, hiçbir doğru bilmediğini söylediğine göre, bu doğruya benzeyeni neye göre izliyorsun? "Ama ona başka bir ad koyamadım" mı diyeceksin? Öyleyse konuşmayı bile beceremeyen biriyle ne tartışacağız?
Tum Trygetius: Iam, inquit, placet nobis, cum res nota sit, de uerbis nullas calumnias commouere. quare uide potius, quid huic respondeas, qui nos liberauit, in quos tu impulsus temtas iterum inruere. — Et Licentius: Mane, ait, quaeso; nam mihi sublucet nescio quid, quod uideam non tibi tam facile tantum argumentum eripi debuisse. et cum defixus in cogitatione siluisset aliquantum: Rogo, inquit, nihil esse uidetur absurdius quam dicere se ueri simile sequi eum, qui uerum quid sit ignoret; nec illa me tua similitudo conturbat. nam recte ego interrogatus, utrum ex ista temperie caeli nulla in crastinum pluuia cogatur, respondeo esse ueri simile. qui me non nego nosse aliquid ueri. nam scio arborem istam modo argenteam fieri non posse multaque talia uere non inpudenter me scire dico, quorum uideo esse similia ea, quae ueri similia nomino. tu uero, Carneades, uel quae alia Graeca pestis, ut nostris parcam — quid enim dubitem in hanc partem transire ad eum, cui captiuus debeor iure uictoriae? — tu ergo, cum te nihil ueri scire dicas, unde hoc ueri simile sequeris? at enim non ei potui aliud nomen inponere. quid ergo nobis disputandum est cum eo, qui nec loqui potest?
2.28— Ben kaçaklardan korkmam, dedi Alypius; o Carneades'ten ise hiç korkmam. Gençlik hafifliğine mi, çocukluk hafifliğine mi kapıldın bilmem, ona silah yerine sövgü atmak gerektiğini düşündün. Oysa onlara, hep inandırıcı olanın sınırları içinde temellenmiş görüşlerini güçlendirmek için, şimdilik sana karşı şu kadarı kolayca yeterdi: doğruyu bulmaktan o kadar uzak düşmüşüz ki bunun en büyük kanıtı sen kendin olabilirsin; çünkü tek bir küçük soruyla yerinden öyle oynadın ki nerede durman gerektiğini büsbütün bilemez oldun. Ama bunu da, az önce şu ağaç hakkında içine kazındığını itiraf ettiğin ilmini de başka bir zamana bırakalım. Gerçi artık öbür tarafı seçmiş olsan da az önce ne dediğimi sana dikkatle öğretmek gerek. Sanırım doğrunun bulunup bulunamayacağı sorusuna henüz geçmemiştik. Ben yalnızca savunmamın daha giriş kapısında, seni yorgun ve yere serilmiş gördüğüm o yerde, şu kaydı koymak gerektiğini düşündüm: Akademiklerin kendilerine yeter dedikleri şeye "doğruya benzeyen" mi, "inandırıcı" mı, yoksa konabilecek başka bir ad mı denir, bunu araştırmaya gerek yok. Sen kendini artık hakikatin en iyi kâşifi sanıyorsan, bu beni ilgilendirmez; ileride bu savunuculuğuma nankörlük etmezsen, belki aynı şeyleri bana sen öğretirsin.
Non ego, inquit Alypius, perfugas metuam; quanto minus ille Carneades, in quem nescio utrum iuuenali an puerili leuitate commotus maledicta potius quam aliquod telum putasti esse iaciendum. nam illi quidem ad roborandam sententiam suam, quae semper tenus probabili fundata fuit, hoc interim aduersum te facile suffecerit. ita nos a ueri inuentione procul esse positos, ut tu tibi ipse magno argumento esse possis, qui ita una interrogatiuncula loco motus es, ut ubi tibi standum esset penitus ignorares. sed haec atque scientiam tuam, quam tibi inpressam de hac arbore paulo ante confessus es, in aliud tempus differamus. quamuis enim iam alias partes delegeris, tamen sedulo docendus es, quid paulo ante dixerim. nondum, ut opinor, in eam quaestionem, qua utrum inueniri uerum possit quaeritur, progressi fueramus, sed illud tantum in ipso uestibulo defensionis meae praescribendum putaui, in quo te lassum prostratumque prospexeram, hoc est utrum ueri simile an probabile an alio si quo nomine appellari potest, quod sibi Academici sat esse dicant, quaerendum non esse. nam si tu optimus iam inuentor ueritatis tibi uideris, nihil ad me. postea si ingratus non fueris huic patrocinio meo, eadem fortasse me docebis.
2.29Licentius, Alypius'un saldırısından çekinip korkunca ben: — Alypius, dedim, konuşmayı beceremeyenlerle nasıl tartışmamız gerektiğinden başka her şeyi söylemeyi tercih ettin.
O da: — Hem bana hem herkese çoktandır bilindiği, şimdi de mesleğinle yeterince gösterdiğin gibi sen konuşma ustasısın, dedi; bu yüzden önce onun bu araştırmasının ne işe yaradığını açıklamanı isterim. Bu araştırma ya gereksizdir, sanırım öyledir, ve ona cevap vermek çok daha gereksizdir; ya da faydalı görünüp de ben onu açıklayamazsam, hocalık görevini üstlenmekten sıkılmamanı senden rica edeceğim.
— Hatırlarsın, dedim, dün bu kelimeleri sonra ele alacağıma söz vermiştim. Şimdi de şu güneş, çocuklara sergilediğim oyuncakları sandıklarına toplamamı hatırlatıyor; hele bunları artık satmak için değil, süs olsun diye sergilediğime göre. Şimdi, Akademiklerin hamisi olagelen karanlık kalemimizi sarmadan önce, yarın sabah hangi soruyu açıklamak için erkenden kalkmamız gerektiğinin bugün aramızda iyice belli olmasını istiyorum. Öyleyse cevap ver, rica ederim: Sence Akademiklerin hakikat hakkında kesin bir görüşü var mıydı da bunu, onu tanımayan ya da arınmamış ruhlara pervasızca açmak mı istemediler; yoksa gerçekten tartışmalarında göründüğü gibi mi düşünüyorlardı?
Hic ego, cum uerecunde Licentius Alypii impetum formidaret: Omnia potius, inquam, Alypi, loqui maluisti quam quem ad modum nobis cum his, qui loqui nesciant, disputandum sit. — Et ille: Quoniam olim cum mihi tum omnibus notum est et nunc tua professione satis indicas te loquendi peritum esse, uelim explices utilitatem primo huius inquisitionis suae, quae aut superflua est, ut opinor, et ei multo magis respondere superfluum est aut, si commoda uisa fuerit et a me explicari nequiuerit, precario abs te impetrem, ut magistri officium ne grauere. — Meministi, inquam, heri me esse pollicitum de istis uocabulis post acturum. et nunc ille sol admonet, ut quae ludicra pueris proposui redigam in cistas, praesertim cum ea ornandi iam potius quam uendendi gratia proponam. nunc antequam stilum nostrum tenebrae occupent, quae patronae Academicorum solent esse, uolo inter nos hodie plenissime constet, ad quam quaestionem nobis explicandam mane surgendum sit. itaque responde quaeso, utrum tibi uideantur Academici habuisse certam de ueritate sententiam et eam temere ignotis uel non purgatis animis prodere noluisse, an uero ita senserint, ut eorum se disputationes habent.
2.30O da: — Onların aklından ne geçtiğini pervasızca ileri sürmeyeceğim, dedi. Kitaplardan çıkarılabildiği kadarıyla, görüşlerini hangi kelimelerle dile getirmeyi âdet edindiklerini sen benden iyi bilirsin. Ama kendi hakkımda bana danışırsan, doğrunun henüz bulunmadığını düşünüyorum. Akademikler hakkında benden istediğine de şunu ekleyeyim: doğrunun bulunamayacağını da düşünüyorum. Bunu yalnızca içime kök salmış, neredeyse her zaman fark ettiğin kanaatimden ötürü değil, büyük ve seçkin filozofların otoritesinden ötürü de düşünüyorum. İster bizim zayıflığımız olsun, ister onların keskin zekâsı — ki onun ötesinde artık hiçbir şey bulunamayacağına inanmak gerekir — nasılsa bizi onlara boyun eğmeye zorluyor.
— İstediğim buydu, dedim. Çünkü korkuyordum: sen de benim gibi düşünürsen tartışmamız eksik kalacaktı; meseleyi öbür taraftan ele almaya zorlayacak, böylece elimizden geldiğince titizlikle evirip çevrilmesini sağlayacak kimse olmayacaktı. Öyle olsaydı, Akademiklerin tarafını, sanki onlar doğrunun kavranamayacağını yalnız tartışmakla kalmayıp gerçekten de böyle düşünmüşler gibi üstlenmeni senden rica etmeye hazırdım. Öyleyse aramızda araştırılan şudur: onların delillerine göre hiçbir şeyin kavranamayacağı ve hiçbir şeye onay verilmemesi gerektiği inandırıcı mıdır? Bunu kanıtlarsan seve seve teslim olurum. Ama bilgenin hakikate ulaşabileceğinin ve onayın her zaman tutulmaması gerektiğinin çok daha inandırıcı olduğunu ispat edebilirsem, sanırım benim görüşüme geçmene engel olacak hiçbir şeyin kalmaz.
Bu hem ona hem orada bulunanlara uygun gelince, akşamın gölgeleri üstümüze çökmüşken eve döndük.
Tum ille: Quid illis animi fuerit, inquit, non temere confirmabo. nam quantum ex libris colligi datur, tu melius nosti, quae in uerba sententiam suam promere soleant; me autem de me ipso si consulis, inuentum nondum esse uerum puto. addo etiam, quod de Academicis flagitabas, nec posse inueniri me putare non solum inolita quam semper fere animaduertisti opinione mea sed etiam auctoritate magnorum excellentiorumque philosophorum, quibus nos praebere colla siue inbecillitas nostra siue sagacitas ipsorum, ultra quam nihil iam inueniri posse credendum est, nescio quo modo compellit. — Hoc est, inquam, quod uolui. nam uerebar, ne, cum tibi quoque id uideretur quod mihi, disputatio nostra manca remaneret nullo existente, qui ex altera parte rem uenire in manus cogeret, ut diligenter quantum possumus uersaretur. itaque si id euenisset, paratus eram te rogare, ut Academicorum partes ita susciperes, quasi tibi non solum disputasse sed etiam sensisse uiderentur uerum non posse comprehendi. quaeritur ergo inter nos, utrum illorum argumentis probabile sit nihil percipi posse ac nulli rei esse assentiendum. quod si optinueris, cedam libenter; si autem demonstrare potuero multo esse probabilius et posse ad ueritatem peruenire sapientem et adsensionem non semper esse cohibendam, nihil habebis, ut opinor, cur non te in meam sententiam transire patiaris. — Quod cum illi placuisset et eis qui aderant, iam uespere obumbrati domum reuertimus.