Augustinus · Akademikler'e Karşı
III. Kitap
3.1İkinci kitabın içerdiği o konuşmadan sonra, başka bir gün hamamda oturmuştuk — çünkü hava, çayıra inmeye gönül çekmeyecek kadar kasvetliydi — ve şöyle başladım: — Aramızda hangi sorunun tartışılmak üzere konduğunu artık yeterince kavradığınızı sanıyorum. Ama o soruyu açıklamak için bana düşen kısma gelmeden önce, rica ederim, umudumuz, hayatımız ve tuttuğumuz yol hakkında, konudan hiç de uzak olmayan birkaç şeyi seve seve dinleyin. Bence bizim işimiz hafif ya da gereksiz değil, zorunlu ve en yüce bir iştir: hakikati var gücümüzle aramak. Bu konuda Alypius'la anlaşıyoruz. Çünkü öteki filozoflar da kendi bilgelerinin hakikati bulduğunu düşündüler; Akademikler ise kendi bilgelerinin onu var gücüyle araması gerektiğini açıkça söylediler, bilgenin bunu titizlikle yaptığını, ama hakikat ya örtülü kaldığı ya da karışıklık içinde belirmediği için, hayatını sürdürürken karşısına inandırıcı ve doğruya benzer olarak çıkanı izlediğini öne sürdüler. Sizin önceki tartışmanızda da bu sonuca varılmıştı. Biriniz insanın hakikati bulunca, öbürünüz ise yalnızca onu titizlikle arayınca mutlu olduğunu ileri sürdüğüne göre, hiçbirimiz bu işin önüne hiçbir şey koymamamız gerektiğinden şüphe etmiyor. Öyleyse, rica ederim, dünkü günü size nasıl geçirmiş göründük? Siz kendi çalışmalarınızla yaşayabildiniz: sen, Trygetius, Vergilius'un şiirleriyle gönül eğlendirdin; Licentius ise dize düzmekle uğraştı. Dizelere duyduğu aşk onu öyle sarstı ki asıl onun için bu konuşmayı açmam gerektiğini düşündüm: felsefe onun ruhunda — çünkü artık zamanı geldi — yalnız şiirden değil, başka her türlü bilgi dalından daha büyük bir payı kendine alsın ve kendi hakkı olarak istesin diye.
Cum post illum sermonem, quem secundus liber continet, alio die consedissemus in balneis — nam erat tristior, quam ut ad pratum liberet descendere — sic exorsus sum: Arbitror uos iam satis animo aduertisse, qua de re inter nos discutienda quaestio constituta sit. sed antequam ad partes meas ueniam, quae ad eam pertinent explicandam, pauca quaeso de spe de uita de instituto nostro non ab re abhorrentia libenter audiatis. negotium nostrum non leue aut superfluum, sed necessarium ac summum esse arbitror, magno opere quaerere ueritatem. hoc inter me atque Alypium conuenit. nam et ceteri philosophi sapientem suum eam inuenisse putauerunt et Academici sapienti suo summo conatu inueniendam esse professi sunt idque illum agere sedulo, sed quoniam uel lateret obruta uel confusa non emineret, ad agendam uitam id eum sequi, quod probabile ac ueri simile occurreret. id etiam uestra pristina disceptatione confectum est. nam cum alter inuenta ueritate beatum fieri asseruerit hominem, alter uero tantum diligenter quaesita, nulli nostrum dubium est nihil esse a nobis huic negotio praeponendum. quam ob rem qualem uobis quaeso hesternum diem uidemur duxisse? uobis quidem in studiis uestris uiuere licuit. nam et tu, Trygeti, Uergilii te carminibus oblectasti et Licentius fingendis uersibus uacauit, quorum amore ita perculsus est, ut propter eum maxime mihi istum sermonem inferendum putarem, quo in eius animo philosophia — nunc enim tempus est — maiorem partem non modo quam poetica sed quaeuis alia disciplina sibi usurpet ac uindicet.
3.2Ama rica ederim, söyleyin: önceki gün, ertelenen soru için, başka hiçbir şey için değil, sırf onun için kalkmak üzere yatmıştık; derken ev işlerinden zorunlu olarak görülmesi gereken o kadar çok şey çıktı ki bunlara büsbütün dalıp günün son iki saatinde kendimiz için ancak soluk alabildik. Bize acımadınız mı? Bu yüzden her zaman şu görüşte oldum: artık bilge olmuş bir insanın hiçbir şeye ihtiyacı yoktur; ama bilge olmak için talih son derece gereklidir — Alypius başka türlü düşünmüyorsa.
O da: — Talihe ne kadar hak tanıdığını henüz iyi bilmiyorum, dedi. Talihi hor görmek için talihin kendisine ihtiyaç olduğunu düşünüyorsan, bu görüşte ben de sana yoldaş olurum. Ama talihe yalnızca, bedenin zorunlu ihtiyaçları için onun rızası olmadan sağlanamayacak şeyleri bırakıyorsan, öyle düşünmüyorum. Çünkü ya henüz bilge olmayan ama bilgeliği arzulayan biri, talih karşı koysa ve istemese bile, hayat için zorunlu saydığımız şeyleri edinebilir; ya da bilgenin bütün hayatında da talihin hüküm sürdüğünü kabul etmek gerekir, çünkü bilge de bedene gerekli şeylere muhtaç olmaktan kurtulamaz.
Sed quaeso uos, nonne miserati nos estis, cum pridie ita cubitum issemus, ut ad dilatam quaestionem et prorsus ad nihil aliud surgeretur, quod tanta de re familiari necessario peragenda extiterunt, ut his penitus occupati uix duas extremas diei horas in nosmet ipsos respirare possemus? quare semper fuit sententia mea sapienti iam homini nihil opus esse; ut autem sapiens fiat, plurimum necessariam esse fortunam, nisi quid aliud uidetur Alypio. — Tum ille: Quantum iuris, inquit, fortunae tribuas, nondum bene noui. nam si ad contemnendam fortunam fortuna ipsa opus esse arbitraris, me quoque comitem in hanc sententiam do tibi. sin fortunae nihil aliud concedis quam ea, quae corporis necessitati non possunt nisi ipsa uolente suppetere, non ita sentio. aut enim licet eadem repugnante atque inuita nondum sapienti, cupido tamen sapientiae ea sumere, quae uitae necessaria confitemur, aut concedendum etiam in omni sapientis uita eam dominari, cum et ipse sapiens his, quae corpori necessaria sunt, non indigere non possit.
3.3— Demek, dedim, talihin bilgelik peşinde olana gerekli olduğunu söylüyor, bilge için ise bunu kabul etmiyorsun.
— Aynı şeyleri tekrarlamak yersiz değil, dedi. Bu yüzden şimdi de sana şunu soruyorum: talihin, kendisini hor görmeye bir yardımı dokunduğunu düşünüyor musun? Düşünüyorsan, bilgelik arzulayanın talihe çok ihtiyacı olduğunu söylerim.
— Düşünüyorum, dedim; çünkü onu hor görebilecek biri hâline ancak talih sayesinde gelecektir. Bunda saçma bir şey de yok: küçükken bize memeler de böyle gereklidir; onlar sayesinde sonra onlarsız yaşayıp gürbüz olabiliriz.
— Zihnimizin kavrayışı birbirinden ayrılmıyorsa, görüşlerimizin örtüştüğü açık, dedi; meğer biri, talihi ya da memeyi hor görmemizi sağlayanın memenin ya da talihin kendisi değil, başka bir şey olduğunu tartışmak gereksin.
— Başka bir benzetmeye başvurmak zor değil, dedim. Gemi ya da herhangi bir taşıt olmadan — ya da, Daidalos'tan bile çekinmeyeyim diye söyleyeyim, bu işe uygun hiçbir araç ya da gizli bir güç olmadan — kimse Ege Denizi'ni geçemez; oysa o yalnızca karşıya varmayı amaçlar ve vardığında kendisini taşıyan her şeyi bir kenara atıp hor görmeye hazırdır. Bunun gibi, bilgeliğin limanına, adeta en sağlam ve en sakin toprağa varmak isteyen herkesin de arzuladığı şeye ulaşmak için talihe ihtiyacı var gibi görünüyor bana; çünkü, başka şeyleri bir yana bırakırsak, kör ve sağır olursa varamaz, bu da talihin elindedir. Ona ulaşınca, beden sağlığıyla ilgili bazı şeylere muhtaç sanılsa bile şurası açıktır: bunlara bilge olmak için değil, insanlar arasında yaşamak için ihtiyacı vardır.
— Hayır, dedi o; kör ve sağır olursa, bence hem bilgeliğe ulaşmayı hem de bilgeliğin uğruna arandığı hayatın kendisini haklı olarak hor görür.
Dicis ergo, inquam, fortunam esse necessariam studioso sapientiae, sapienti uero negas. — Non ab re est eadem repetere, inquit. itaque nunc etiam abs te quaero, utrum fortunam ad se ipsam contemnendam aliquid iuuare aestimes. quod si arbitraris, dico sapientiae cupidum magnopere indigere fortuna. — Arbitror, inquam, si quidem per illam erit talis, qualis eam possit contemnere. nec absurdum est; nam sic etiam paruis nobis ubera necessaria sunt, quibus efficitur, ut sine his postea uiuere ac ualere possimus. — Sententias, ait, nostras, si animi conceptio non dissonat, concordare mihi liquet, nisi forte disserendum cuiquam uidetur, quod fortunae uel uberum non ipsa ubera seu fortuna, sed alia res quaedam nos faciat contemtores. — Nihil magnum est, inquam, alio simili uti. nam ut sine naui uel quolibet uehiculo aut omnino, ne uel ipsum Daedalum timeam, sine ullis ad hanc rem accommodatis instrumentis aut aliqua occultiore potentia Aegeum mare nemo transmittit, quamuis nihil aliud quam peruenire proponat, quod cum ei euenerit, illa omnia, quibus aduectus est, paratus sit abicere atque contemnere, ita quisquis ad sapientiae portum et quasi firmissimum et quietissimum solum peruenire uoluerit — quoniam, ut alia omittam, si caecus ac surdus fuerit, non potest, quod positum est in potestate fortunae — necessariam mihi uidetur ad id quod concupiuit habere fortunam. quod cum obtinuerit, quamuis putetur indigere quibusdam rebus ad corporis ualitudinem pertinentibus, illud tamen constat, non his opus esse, ut sapiens sit, sed ut inter homines uiuat. — Immo, ait ille, si caecus ac surdus sit, et sapientiam adipiscendam et ipsam uitam, propter quam sapientia quaeritur, mea sententia iure contemnet.
3.4— Yine de, dedim, burada yaşadığımız sürece hayatımız talihin elinde olduğuna, kimse de ancak yaşarken bilge olabileceğine göre, bizi bilgeliğe ulaştırması için onun iyiliğine ihtiyacımız olduğunu kabul etmek gerekmez mi?
— Ama bilgelik ancak yaşayanlar için gerekli olduğuna, hayat ortadan kalkınca da bilgeliğe hiçbir ihtiyaç kalmadığına göre, hayatın uzaması konusunda talihten hiç korkmuyorum, dedi. Çünkü yaşadığım için bilgelik istiyorum; bilgeliği arzuladığım için hayat istiyor değilim. Talih hayatımı elimden alırsa, bilgeliği aramanın sebebini de almış olur. Öyleyse bilge olmak için ne talihin iyiliğini dilemem ne de engellerinden korkmam için bir sebep var; meğer sen başka bir şey ileri süresin.
O zaman ben: — Öyleyse, dedim, talihin, hayatını almasa bile, bilgelik peşinde olanın bilgeliğe ulaşmasını engelleyebileceğini düşünmüyorsun?
— Düşünmüyorum, dedi.
Tamen, inquam, cum ipsa uita nostra, cum hic uiuimus, sit in potestate fortunae nec nisi uiuens quisque sapiens fieri possit, nonne fatendum est opus esse eius fauore, quo ad sapientiam peruehamur? — Sed cum sapientia, inquit, non nisi uiuentibus necessaria sit remotaque uita nulla sit indigentia sapientiae, nihil in propaganda uita pertimesco fortunam. etenim quia uiuo, propterea uolo sapientiam, non quod sapientiam desidero, uolo uitam. unde fortuna si mihi abstulerit uitam, auferet causam quaerendae sapientiae. nihil igitur habeo, cur ut fiam sapiens aut fauorem optem fortunae aut impedimenta formidem, nisi alia fortasse protuleris. — Tum ego: Non igitur censes sapientiae studiosum posse fortuna, ne ad sapientiam perueniat, impediri, etiamsi ei non auferat uitam? — Non arbitror, inquit.
3.5— Sana göre bilge ile filozof arasında ne fark olduğunu bana biraz açmanı istiyorum, dedim.
— Bilgenin bilgelik peşinde olandan hiçbir bakımdan farklı olmadığını düşünüyorum, dedi; şu dışında: bilgede bazı şeylerin bir melekesi bulunur, bilgelik peşinde olanda ise o şeylere karşı yalnızca bir yanıp tutuşma.
— Nedir bu şeyler? dedim. Çünkü bana göre tek fark şudur: biri bilgeliği bilir, öbürü bilmeyi arzular.
— İlmi ölçülü bir sınırla tarif edersen, işin kendisini daha açık dile getirmiş olursun, dedi.
— Onu nasıl tarif edersem edeyim, dedim, herkes şunda birleşir: yanlış şeylerin ilmi olamaz.
— Burada bir itiraz kaydı koymam gerektiğini düşündüm, dedi; yoksa düşünmeden onay vermem yüzünden senin sözün o asıl sorunun meydanında kolayca at koşturabilirdi.
— Bana at koşturacak hiçbir yer bırakmadın ki, dedim. Çünkü yanılmıyorsam, çoktandır ulaşmaya uğraştığım şeyin tam sonuna vardık. İnce ve doğru olarak söylediğin gibi, bilgelik peşinde olanla bilge arasında, birinin bilgeliğin bilgisini sevmesi, öbürünün ise ona sahip olması dışında hiçbir fark yoksa — ki bu yüzden ona bir ad vermekten, yani bir meleke demekten de çekinmedin — ve hiçbir şey öğrenmemiş olan kimse zihninde bir bilgiye sahip olamıyorsa, hiçbir şey bilmeyen de hiçbir şey öğrenmemiş sayılıyorsa ve kimse yanlışı bilemiyorsa, öyleyse bilge hakikati bilir. Çünkü bilgenin zihninde bilgeliğin bilgisine, yani bir melekeye sahip olduğunu sen kendin kabul ettin.
— Bilgede ilâhî ve insanî şeyleri araştırma melekesi bulunduğunu kabul ettiğimi inkâr etmeye kalkarsam, ne kadar küstahlık etmiş olurum bilmem, dedi. Ama bulunmuş inandırıcı şeylerin de bir melekesi olamayacağını neden düşündüğünü anlamıyorum.
— Kimsenin yanlış şeyleri bilmediğini kabul ediyor musun? dedim.
— Elbette, hem de kolayca, dedi.
— Şimdi, elinden gelirse, bilgenin bilgeliği bilmediğini söyle bakalım, dedim.
— Ne yani, dedi, her şeyi bu sınırın içine mi kapatıyorsun; bilge, bilgeliği kavradığını sanamaz mı?
— Ver elini, dedim. Hatırlarsan, dün ortaya çıkaracağımı söylediğim şey buydu; şimdi bunun benim tarafımdan sonuç olarak çıkarılmayıp senin tarafından kendiliğinden bana sunulmasına seviniyorum. Çünkü benimle Akademikler arasındaki farkın şu olduğunu söylemiştim: onlara hakikatin kavranamayacağı inandırıcı göründü; bana ise hakikat, henüz benim tarafımdan bulunmamış olsa da, bilge tarafından bulunabilir görünüyor. Şimdi sorumla sıkıştırılıp bilgenin bilgeliği bilmediği mi diye sorulunca, "Bildiğini sanıyor" dedin.
— Ee, sonra? dedi.
— Şu, dedim: bilge bilgeliği bildiğini sanıyorsa, bilgenin hiçbir şey bilemeyeceğini sanmıyor demektir; yoksa bilgeliğin hiçbir şey olmadığını açıkça söylemeni isterim.
Uolo, inquam, mihi paululum aperias, quid tibi inter sapientem et philosophum distare uideatur. — Sapientem ab studioso, ait, nulla re differre arbitror, nisi quod quarum rerum in sapiente quidam habitus inest, earum est in studioso sola flagrantia. — Quae sunt tandem istae res? inquam; nam mihi nihil aliud uidetur interesse, nisi quod alter scit sapientiam, alter scire desiderat. — Si scientiam, inquit, modesto fine determinas, ipsam rem planius elocutus es. — Quoquo modo, inquam, eam determinem, illud omnibus placuit scientiam falsarum rerum esse non posse. — In hoc mihi, inquit ille, uisa fuit obicienda praescriptio, ne inconsiderata consensione mea facile in principalis illius quaestionis campis tua equitaret oratio. — Plane mihi, inquam, nihil ubi equitare possem reliquisti. nam, nisi fallor, quod iam dudum molior, ad ipsum finem peruenimus. si enim, ut subtiliter uereque dixisti, nihil inter sapientiae studiosum et sapientem interest, nisi quod iste amat, ille autem habet sapientiae disciplinam — unde etiam nomen ipsum, id est habitum quendam exprimere non cunctatus es — nemo autem habere disciplinam potest in animo, qui nihil didicit, nihil autem didicit, qui nihil nouit, et nosse falsum nemo potest, nouit igitur sapiens ueritatem, quem disciplinam sapientiae habere in animo, id est habitum iam ipse confessus es. — Nescio, inquit, cuius impudentiae sim, si habitum inquisitionis diuinarum humanarumque rerum esse in sapiente confessum me negare uoluero. sed qui tibi uideatur inuentorum probabilium habitus non esse, non uideo. — Concedis, inquam, mihi falsa neminem scire? — Facile quidem, inquit. — Dic iam, si potes, inquam, sapientem nescire sapientiam. — Quid enim? ait, hoc limite uniuersa concludis, ut uideri sibi non possit comprehendisse se sapientiam? — Da, inquam, dexteram. nam, si meministi, hoc est quod heri me dixi effecturum, quod nunc non a me conclusum, sed a te ultro mihi oblatum esse gaudeo. nam cum inter me et Academicos hoc interesse dixissem, quod illis probabile uisum est ueritatem non posse comprehendi, mihi autem nondum quidem a me inuentam, inueniri tamen posse a sapiente uideatur, nunc, cum mea interrogatione urgereris, utrum sapiens nesciat sapientiam, 'uidetur sibi scire' dixisti. — Quid tum postea? inquit. — Quia, si uidetur sibi, inquam, scire sapientiam, non ei uidetur nihil scire posse sapientem; aut, si sapientia nihil est, uolo affirmes.
3.6— Gerçekten bitiş çizgisine, sona vardığımıza inanırdım, dedi; ama sen birden ellerimizi tokalaştırınca, birbirimizden çok uzak olduğumuzu ve daha uzun bir yol aldığımızı görüyorum. Çünkü dün aramızda konan sorun şundan başka bir şey değil gibiydi: sen bilgenin doğruyu kavramaya ulaşabileceğini ileri sürüyordun, ben bunu inkâr etmiştim. Şimdi ise sana sanırım yalnızca şunu kabul ettim: bilge, inandırıcı şeylerin bilgeliğine ulaştığını sanabilir. O bilgeliği de ilâhî ve insanî şeylerin araştırılmasına yerleştirdiğimden hiçbirimizin şüphesi yok sanırım.
— Konuyu dolaştırıyorsun diye kurtulmuş olmuyorsun, dedim. Bana öyle geliyor ki artık kendini alıştırmak için tartışıyorsun; bu delikanlıların keskin ve ince bir şekilde tartışılan şeyleri henüz zor ayırt edebildiklerini iyi bildiğinden, hakemlerin bilgisizliğini kötüye kullanıyorsun ki kimse itiraz etmeden istediğin kadar konuşabilesin. Çünkü az önce, bilgenin bilgeliği bilip bilmediğini sorduğumda, bildiğini sandığını söyledin. Bilgenin bilgeliği bildiğini düşünen biri, bilgenin hiçbir şey bilmediğini kesinlikle düşünmez. Bu ancak biri bilgeliğin hiçbir şey olmadığını söylemeye cüret ederse ileri sürülebilir. Bundan da şu çıkar: sen de benim düşündüğümü düşünüyorsun. Çünkü ben bilgenin bir şeyler bildiğini düşünüyorum; sen de, sanırım, öyle düşünüyorsun, çünkü bilgenin kendini bilgeliği biliyor sandığını kabul ediyorsun.
O da: — Zekâmı alıştırmayı senden daha fazla istediğimi sanmıyorum, dedi, buna da şaşıyorum; çünkü senin bu konuda hiçbir alıştırmaya ihtiyacın yok. Bana kalırsa — belki de hâlâ kör olduğumdan — bilir sanmakla bilmek arasında, araştırmada yatan bilgelikle hakikat arasında fark var. Bunları ikimiz ayrı ayrı söylüyoruz; birbirlerine nasıl uyduklarını bulamıyorum.
O sırada yemeğe çağrılıyorduk; ben de: — Bu kadar direnmen hoşuma gitmiyor değil, dedim. Çünkü ya ikimiz de ne konuştuğumuzu bilmiyoruz ve bu kadar ayıp duruma düşmemek için çaba göstermeliyiz; ya da birimiz bilmiyor, bunu öylece bırakıp ihmal etmek de daha az ayıp değildir. Ama öğleden sonra yeniden karşı karşıya geliriz. Ben sona vardığımızı sanırken sen bir de yumruklarını işin içine kattın.
Buna gülüştüler ve dağıldık.
Crederem uere, inquit, ad calcem nos finesque uenisse, sed repente, cum dexteras interposuisti, disiunctissimos nos esse et in longum progressos uideo, uidelicet quod hesterno die a nobis nulla alia quaestio constituta uidebatur, nisi quod sapientem ad comprehensionem ueri peruenire posse affirmante te ego negaueram, nunc uero nihil me opinor concessisse tibi quam uideri posse sapienti probabilium rerum se consecutum esse sapientiam; quam tamen sapientiam in inuestigatione diuinarum humanarumque rerum me constituisse nulli nostrum arbitror dubium. — Non, inquam, ideo, quia inuoluis, euolueris; uideris enim iam mihi exercendi tui causa disputare et, quia bene nosti istos adulescentulos uix adhuc posse discernere, quae acute ac subtiliter disseruntur, tamquam iudicum abuteris ignorantia, ut tibi quantum libet loqui nullo liceat reclamante. nam paulo ante dixisti, cum quaererem, utrum sciret sapiens sapientiam, scire sibi uideri. cui ergo uidetur sapientem scire sapientiam, non utique uidetur nihil scire sapientem. hoc enim contendi non potest, nisi quisquam dicere audeat nihil esse sapientiam. ex quo fit, ut hoc tibi, quod etiam mihi, uideatur, nam mihi uidetur sapientem non nihil scire et tibi, opinor, cui placet uideri sapienti sapientem scire sapientiam. — Tum ille: Non magis me ingenium exercere uelle quam te arbitror et id miror; non enim tibi ulla in hac re exercitatione opus est. nam mihi adhuc fortasse caeco uidetur interesse inter uideri sibi scire et scire et inter sapientiam, quae in inuestigatione posita est, et ueritatem. quae a nobis cum alterutra dicantur, sibi quem ad modum quadrent non inuenio. — Tum ego, cum iam ad prandium uocaremur: Non, inquam, mihi quod tantum reniteris displicet; aut enim ambo nescimus, quid loquamur, et danda est opera, ne tam turpes simus, aut unus nostrum, quod item relinquere atque neglegere non minus turpe est. sed pomeridianis horis rediemus ad inuicem. mihi enim, cum uideretur iam nos ad calcem peruenisse, pugnos etiam miscuisti. — Hic cum arrisissent, discessimus.
3.7Döndüğümüzde Licentius'u, dize düşünmeye can atar hâlde bulduk; oysa Helikon pınarı susadığında onun imdadına hiç yetişmemişti. Çünkü yemeğin neredeyse ortasında — gerçi bizim yemeğimizin başı da sonu da bir olmuştu — gizlice kalkmış, hiçbir şey de içmemişti. Ona: — Tutulduğun şu şiir sanatını bir gün kucaklamanı dilerim, dedim; bu ustalık beni pek sevindirdiği için değil, bu aşkla öyle tutuştuğunu görüyorum ki ondan ancak bıkkınlıkla kurtulabileceksin; bu da ustalığa erdikten sonra kolayca olur. Sonra, sesin de güzel olduğuna göre, kafeslere kapatılmış gördüğümüz kuşlar gibi o Yunan tragedyalarında anlamadığın sözleri şakımaktansa kendi dizelerini kulaklarımıza doldurmanı tercih ederim. Yine de öğüdüm şu: istersen git, içeceğini iç ve okulumuza dön; tabii Hortensius ve felsefe senden artık bir hak bekleyebilirse. Onlara en tatlı turfandalarını o konuşmanızda sunmuştun ve o konuşma seni büyük ve gerçekten verimli şeylerin ilmine şiirden çok daha güçlü bir şekilde tutuşturmuştu. Ama ruhları işleyen bu bilgilerin çemberine sizi geri çağırmak isterken bunun size bir labirent olmasından korkuyorum; seni o atılımından alıkoyduğuma neredeyse pişmanım.
O kızardı ve içmek için çıktı; hem çok susamıştı hem de belki daha çok ve daha sert şeyler söyleyecek olan benden kaçmak için bir fırsat doğmuştu.
Et cum redissemus, inuenimus Licentium, cui numquam sitienti Helico subuenisset, excogitandis uersibus inhiantem. nam de medio paene prandio, quamuis nostri prandii idem initium qui finis fuit, clam surrexerat nihilque biberat. cui ego: Opto quidem, inquam, tibi, ut istam poeticam, quam concupisti, conplectaris aliquando, non quod me nimis delectat ista perfectio, sed quod uideo te tantum exarsisse, ut nisi fastidio euadere ab hoc amore non possis, quod euenire post perfectionem facile solet. deinde cum sis bene canorus, malim auribus nostris inculces tuos uersus quam ut in illis Graecis tragoediis more auicularum, quas in caueis inclusas uidemus, uerba quae non intellegis cantes. admoneo tamen, ut pergas potum, si uoles, et ad scholam redeas nostram, si tamen aliquid iam de te Hortensius et philosophia meretur, cui dulcissimas primitias iam uestro illo sermone libasti, qui te uehementius quam ista poetica incenderat ad magnarum et uere fructuosarum rerum scientiam. sed dum ad istarum disciplinarum, quibus excoluntur animi, circulum reuocare uos cupio, metuo, ne uobis labyrinthus fiat, et prope me paenitet ab illo te impetu repressisse. — Erubuit ille discessitque, ut biberet. nam et multum sitiebat et occasio dabatur euitandi me plura fortasse atque asperiora dicturum.
3.8Döndüğünde, herkes dikkat kesilmişken şöyle başladım: — Alypius, bana pek apaçık görünen bir konuda aramızda anlaşamamamız olacak şey mi?
— Senin ortada olduğunu söylediğin şeyin benim için karanlık olması şaşılacak bir şey değil, dedi; çünkü apaçık şeylerin çoğu bazılarına daha da apaçık, kimi karanlık şeyler de bazılarına daha da karanlık olabilir. Bu sana gerçekten apaçıksa, inan bana, senin bu apaçık şeyin kendisine daha apaçık gelen biri de vardır, benim karanlık şeyim kendisine daha karanlık gelen biri de. Ama beni daha uzun süre inatçı sanmayasın diye yalvarırım: bu apaçık şeyi daha apaçık bir şekilde anlat.
— Rica ederim, dedim, dikkatle dinle ve cevap verme kaygısını da bir süre bir kenara bırak. Çünkü beni de seni de iyi tanıyorsam, biraz çaba gösterilince söylediğim kolayca aydınlanır ve birimiz öbürünü çabucak ikna eder. Bilgenin bilgeliği bildiğini sandığını söylemedin mi, yoksa ben mi sağır olmuştum?
Başıyla onayladı.
— Şu bilgeyi bir süre bir kenara bırakalım, dedim. Sen kendin bilge misin, değil misin?
— Hiç değilim, dedi.
— Yine de, dedim, Akademik bilge hakkında kendin ne düşündüğünü bana söylemeni istiyorum: sence o bilgeliği biliyor mu?
— Bildiğini sanmasıyla bilmesi, dedi, sence bir mi, yoksa ayrı şeyler mi? Çünkü bu karışıklığın birimize bir kaçamak yolu açmasından korkuyorum.
Et cum redisset, intentis omnibus sic coepi: Itane est, Alypi, ut inter nos de re iam, ut mihi uidetur, manifestissima non conueniat? — Non mirum est, inquit, si quod tibi in promptu esse asseris mihi obscurum sit, si quidem pleraque manifesta possunt aliis manifestiora et item obscura quaedam nonnullis obscuriora esse. nam si et hoc tibi uere manifestum est, mihi crede esse alium quemquam, cui et hoc manifestum tuum manifestius sit, et item alium, cui meum obscurum sit obscurius. sed ne me perpugnacem diutius putes, obsecrauerim, ut hoc manifestum manifestius edisseras. — Adtende, inquam, quaeso diligenter et quasi seposita paululum respondendi cura. si enim bene me atque te noui, facile data opera clarebit quod dico et alter alteri cito persuadebit. dixistine tandem an fortasse obsurdueram, uideri sapienti se scire sapientiam? — Annuit. — Omittamus, inquam, paululum istum sapientem. tu ipse sapiens es an non? — Nihil, inquit, minus. — Uolo tamen, inquam, respondeas mihi, quid ipse sentias de sapiente Academico, utrumnam tibi uideatur scire sapientiam? — Utrum sibi, inquit, scire uideatur an sciat, unumne an diuersum putas? metuo enim, ne haec confusio cuiquam nostrum suffugium praebeat.
3.9— İşte, dedim, "Toskana kavgası" denen şey bu: üzerine gidilmemiş bir soruya, onun çözümü değil, karşıdan başka bir soru atmak çare sanılınca böyle denir. Bizim şairimiz de — Licentius'un kulaklarının hatırı için biraz anayım — Çoban Şiirleri'nde bunu yerinde bir yargıyla köylüce ve düpedüz çobanca saymıştır: biri öbürüne, gökyüzünün üç arşından geniş açılmadığı yerin neresi olduğunu sorar; öbürü de hangi topraklarda üzerinde kral adları yazılı çiçeklerin bittiğini.
Rica ederim, Alypius, çiftlikte bulunuyoruz diye bunun bize yakışacağını sanma. Hiç değilse şu küçük hamam bize jimnazyumların güzelliğini biraz hatırlatsın. Öyleyse, istersen, sorduğum şeye cevap ver: Sence Akademiklerin bilgesi bilgeliği biliyor mu?
— Kelimeleri kelimelerle karşılayıp uzatmayalım, dedi: bana öyle geliyor ki bildiğini sanıyor.
— Öyleyse sana göre bilmiyor mu? dedim. Çünkü ben sana, bilgeye neyin göründüğünün nasıl göründüğünü sormuyorum; bilgenin bilgeliği bilip bilmediğinin sana nasıl göründüğünü soruyorum. Sanırım burada ya evet ya hayır diyebilirsin.
— Keşke, dedi, ya bu bana senin kadar kolay ya da sana benim kadar zor olsaydı! O zaman ne bu kadar can sıkardın ne de bundan bir şey umardın. Bana Akademik bilge hakkında ne düşündüğümü sorduğunda, onun bilgeliği bildiğini sandığının bana öyle göründüğünü söyledim; ne pervasızca bildiğimi ileri süreyim ne de aynı pervasızlıkla onun bildiğini söyleyeyim diye.
— Sana yalvarırım, dedim, bana büyük bir iyilik olarak şunları bağışla. Önce, senin kendi kendine sorduğuna değil, benim sorduğuma cevap vermeye tenezzül et. Sonra, benim umudumu — ki onu kendininki kadar önemsediğini biliyorum — şimdilik bir yana bırak; çünkü bu soruyla kendimi yanıltmışsam, hemen senin tarafına geçerim ve tartışmayı bitiririz. Son olarak, seni sardığını gördüğüm o bilmem ne kaygıyı atıp daha dikkatle bak; böylece senden nasıl bir cevap istediğimi kolayca anlarsın. Ya evet ya hayır demediğini — oysa sorduğum şeye mutlaka böyle cevap verilmeli — bilmediğin bir şeyi pervasızca bildiğini söylememek için yaptığını söyledin; sanki ben ne bildiğini sormuşum da ne düşündüğünü sormamışım gibi. Öyleyse şimdi aynı şeyi daha açık — tabii daha açık söylenebilirse — soruyorum: Sence bilge bilgeliği biliyor mu, bilmiyor mu?
— Aklın tarif ettiği türden bir bilge bulunabilirse, dedi, onun bilgeliği bildiği bana öyle görünebilir.
— Demek akıl sana bilgeyi bilgeliği bilmeyen değil, bilen biri olarak gösteriyor, dedim. Bu doğru; çünkü sana başka türlü görünmesi yakışmazdı.
Hoc est, inquam, Tuscum illud iurgium, quod dici solet, cum quaestioni intemtatae non eius solutio, sed alterius obiectio uidetur mederi. quod etiam poeta noster — ut me aliquantum Licentii auribus dedam — decenter in Bucolico carmine hoc rusticanum et plane pastoricium esse iudicauit, cum alter alterum interrogat, ubi caeli spatium non amplius quam tres ulnas pateat, ille autem quibus in terris inscripti nomina regum nascantur flores. quod quaeso, Alypi, ne in uilla nobis licere arbitreris. certe uel istae balneolae aliquam decoris gymnasiorum faciant recordationem; ad id, si placet, quod rogo, responde: uideturne tibi sapiens Academicorum scire sapientiam? — Ne uerba uerbis referendo, inquit, in longum eamus, uidetur uideri sibi scire. — Uidetur ergo, inquam, tibi nescire? non enim ego quaero, quid tibi uideatur uideri sapienti, sed utrum tibi uideatur sapiens scire sapientiam. potes, ut opinor, hic aut aiere aut negare. — O utinam, inquit, aut ita mihi facile esset ut tibi aut ita tibi difficile ut mihi, nec tam molestus esses nec in his quidquam sperares. nam cum me interrogares, quid mihi de Academico sapiente uideatur, respondi uideri mihi, quod uideatur sibi scire sapientiam, ne aut temere me scire affirmarem aut illum non minus temere scire dicerem. — Pro magno, inquam, beneficio mihi obsecro concedas primo, ut ad id quod ego, non ad id quod tute interrogas respondere digneris, deinde ut spem meam, quam tibi non minus curae quam tuam esse scio, nunc paululum omittas — certe si me ista interrogatione decepero, cito transibo in tuam partem controuersiamque finiemus — postremo ut pulsa nescio qua sollicitudine, qua te tangi uideo, diligentius animaduertas, quo facile intellegas, quid mihi abs te responderi uelim. dixisti enim ideo te non aut aiere aut negare — quod utique faciendum est ad id quod rogo — ne temere te scire dicas quod nescis; quasi uero ego quid scias quaesierim et non quid tibi uideatur. itaque nunc idem planius — si tamen planius dici potest — interrogo: uideturne tibi scire sapientiam sapiens an non uidetur? — Si inueniri, inquit, sapiens, qualem ratio prodit, queat, potest uideri mihi scire sapientiam. — Ratio igitur, inquam, talem tibi prodit esse sapientem, qui sapientiam non ignoret; et recte istuc. non enim aliter decebat uideri tibi.
3.10Şimdi şunu soruyorum: Bilge bulunabilir mi? Bulunabilirse bilgeliği de bilebilir ve aramızdaki bütün sorun çözülmüş olur. Bulunamayacağını söylersen, artık bilgenin bir şey bilip bilmediği değil, herhangi birinin bilge olup olamayacağı araştırılacaktır. Bu belirlenince de artık Akademiklerden ayrılmak ve bu soruyu seninle, gücümüz yettiğince, titizlikle ve dikkatle evirip çevirmek gerekecek. Çünkü onlar hem insanın bilge olabileceğini hem de insana ilmin nasip olamayacağını kabul ettiler, daha doğrusu öyle sandılar — bu yüzden bilgenin hiçbir şey bilmediğini ileri sürdüler —; sen ise bilgenin bilgeliği bildiğini düşünüyorsun, bu da kesinlikle hiçbir şey bilmemek değildir. Bir de aramızda, bütün eskilerin ve Akademiklerin kendilerinin de kabul ettiği şu konuda anlaştık: kimse yanlışı bilemez. Buradan geriye şu kalıyor: ya bilgeliğin hiçbir şey olmadığını ileri süreceksin ya da Akademiklerin aklın kabul etmediği türden bir bilge tasvir ettiklerini itiraf edecek, onları bir yana bırakıp aklın gösterdiği türden bir bilgeliğin insana nasip olup olamayacağını araştırmaya razı olacaksın. Çünkü başka bir şeye bilgelik demeye ne hakkımız var ne de doğru olarak diyebiliriz.
Quaero ergo iam, utrum possit sapiens inueniri. si enim potest, potest etiam scire sapientiam omnisque inter nos quaestio dissoluta est. si autem non posse dicis, iam non quaeretur, utrum sapiens aliquid sciat, sed utrum sapiens quisquam esse possit. quo constituto iam recedendum erit ab Academicis et tecum ista quaestio, quantum ualemus, diligenter cauteque uersanda. nam illis placuit uel potius uisum est et esse posse hominem sapientem et tamen in hominem scientiam cadere non posse — quare illi sapientem nihil scire adfirmarunt — tibi autem uidetur scire sapientiam, quod non est utique nihil scire. simul enim placuit inter nos, quod etiam inter omnes ueteres interque ipsos Academicos, scire falsa neminem posse; unde illud iam restat, ut aut contendas nihil esse sapientiam aut talem sapientem ab Academicis describi, qualem ratio non habet, fatearis et his omissis consentias, ut quaeramus, utrum possit homini talis prouenire sapientia, qualem prodit ratio. non enim aliam debemus aut possumus recte uocare sapientiam.
3.11— Senin büyük çabayla kanıtlamaya uğraştığını gördüğüm şeyi, yani bilgenin bilgeliği bildiğini ve aramızda bilgenin kavrayabileceği bir şeyin bulunduğunu kabul etsem bile, dedi, Akademiklerin bütün tezinin sarsıldığını hiç sanmıyorum. Çünkü onlara savunma için hiç de küçük olmayan bir yer kaldığını, onayı askıya almalarının da ortadan kalkmadığını görüyorum; zira senin onları yenilmiş saydığın şeyin kendisi de davalarına yardım etmekten geri kalmaz. Şöyle diyecekler: "Hiçbir şey kavranmaz ve hiçbir şeye onay verilmemelidir; o kadar ki, neredeyse bütün hayatımız boyunca, sen gelinceye kadar, kendimizi inandırıcı bir şekilde inandırdığımız 'hiçbir şeyin kavranamayacağı' görüşü bile şimdi bu sonuç çıkarımıyla elimizden alınmış olsa, bu delilin gücü bizi yerimizden oynatamaz." Delil o an, ister benim zekâmın ağırlığı yüzünden, ister gerçekten kendi sağlamlığıyla yenilmez görünsün, bu böyledir; çünkü şimdi de hiçbir şeye onay vermemek gerektiğini cesaretle ileri sürebilirler. Belki bir gün buna karşı da kendilerinin ya da başka birinin keskin ve inandırıcı bir şey bulabileceğini söyleyecekler; kendi suretlerini, adeta bir aynada görür gibi, o Proteus'ta görmek gerektiğini ekleyecekler. Anlatılır ki Proteus en az yakalanacağı yerden yakalanırmış; onu arayanlar da bir tanrının yol göstermesi olmadan onu hiçbir zaman aynı kılıkta tutamamışlar. Keşke o tanrı yardımımıza gelse ve bizim bu kadar önemsediğimiz o hakikati bize göstermeye tenezzül etse! O zaman, kendileri istemeseler bile — ki hiç sanmıyorum — onların yenildiğini ben de kabul ederim.
Etsi concedam, inquit, quod te magnopere niti uideo, sciri a sapiente sapientiam et aliquid inter nos deprehensum, quod sapiens possit percipere, tamen nequaquam mihi occurrit Academicorum labefactata omnis intentio. prospicio enim defensionis eis locum non minimum reseruatum nec illam assensionis suspensionem esse praecisam, cum hoc ipso causae suae deesse non possint, quo conuictos putas. dicent enim usque adeo nihil conprehendi nullique rei assensionem praebendam, ut etiam hoc de nihilo percipiendo, quod tota sibi paene uita usque ad te probabiliter persuaserant, nunc ista conclusione sibi extortum sit, ut, siue tunc huius argumenti uis tarditate ingenii mei siue re uera suo robore inuicta sit, eos loco mouere non possit, cum audacter affirmare adhuc ualeant ne nunc quidem ulli rei consentiendum esse. forte enim aliquando contra hoc quoque nonnihil uel a se uel a quopiam reperiri posse, quod acute probabiliterque dicatur, suamque imaginem et quasi speculum quoddam in Proteo illo animaduerti oportere, qui traditur eo solere capi, quo minime caperetur, inuestigatoresque eius numquam eundem tenuisse nisi indice alicuius modi numine. quod assit et illam nobis ueritatem, quae tantum curae est, demonstrare dignetur! ego quoque uel ipsis inuitis, quod minime reor, illos superatos esse confitebor.
3.12— Pekâlâ, dedim; bundan fazlasını hiç dilememiştim. Bakın, rica ederim, bana ne çok ve ne büyük iyilikler geldi. Birincisi şu: Akademiklerin artık öyle yenildiği söyleniyor ki savunma için ellerinde, olamayacak bir şeyden başkası kalmıyor. Çünkü yenilen birinin, tam da yenildiği şeyle galip geldiğini söyleyip övünmesini kim herhangi bir şekilde anlayabilir ya da buna inanabilir? Sonra, onlarla hâlâ bir çatışma kalıyorsa, bu, hiçbir şeyin bilinemeyeceğini söylemelerinden değil, hiçbir şeye onay verilmemesi gerektiğini ileri sürmelerinden kaynaklanıyor. Şimdi artık aynı görüşteyiz: bana göre olduğu gibi onlara göre de bilge bilgeliği bilir. Yine de onlar onaydan kaçınmayı öğütlüyorlar; çünkü bunun kendilerine yalnızca öyle göründüğünü, ama hiçbir şekilde bilmediklerini söylüyorlar; sanki ben bildiğimi iddia ediyormuşum gibi! Ben de bunun bana yalnızca öyle göründüğünü söylüyorum; çünkü eğer onlar bilgeliği bilmiyorlarsa, ben de onlar gibi akılsızım. Ama bence bir şeyi onaylamamız gerekir, yani hakikati. Onlara bunu reddedip etmediklerini, yani hakikate onay verilmemesi gerektiği görüşünde olup olmadıklarını soruyorum. Bunu asla söylemeyecekler; ama onun bulunmadığını ileri sürecekler. Demek ki burada da bir bakıma beni ortakları sayıyorlar; çünkü hakikate onay vermek gerektiği ikimize de aykırı gelmiyor, hatta zorunlu olarak doğru geliyor. "Ama onu kim gösterecek?" diyorlar. Burada onlarla çekişmeye niyetim yok; bilgenin hiçbir şey bilmemesi artık inandırıcı olmadığına göre bu kadarı bana yeter. Yoksa son derece saçma bir şey söylemek zorunda kalırlar: ya bilgelik hiçbir şeydir ya da bilge bilgeliği bilmez.
Bene habet, inquam, prorsus nihil amplius optaui. nam uidete quaeso, bona mihi quot et quanta prouenerint. primum est, quod Academici iam sic conuicti esse dicuntur, ut nihil eis restet ad defensionem, nisi quod fieri non potest. quis enim hoc aut intellegere ullo modo aut credere ualeat eum, qui uictus sit, eo ipso, quo uictus est, uictorem se esse gloriari? deinde si quid iam remanet cum his conflictionis, non ex eo est, quod dicunt nihil sciri posse, sed ex eo, quod nulli rei assentiendum esse contendunt. nunc itaque concordes sumus. nam ut mihi, ita etiam illis uidetur sapientem scire sapientiam. sed tamen ab assensione illi temperandum monent. uideri enim sibi tantum dicunt, scire autem nullo modo; quasi ego me scire profitear. mihi quoque uideri istuc dico; sum enim stultus ut etiam ipsi, si nesciunt sapientiam. adprobare autem nos debere aliquid puto, id est ueritatem. de quo eos consulo, utrum negent, id est utrum eis placeat ueritati assentiendum non esse. numquam hoc dicent, sed eam non inueniri asseuerabunt. ergo et hic ex nonnulla parte socium me tenent, quod utrisque non displicet atque adeo necessario placet consentiendum esse ueritati. sed quis eam demonstrabit? inquiunt. ubi ego cum illis non curabo certare; satis mihi est, quod iam non est probabile nihil scire sapientem, ne rem absurdissimam dicere cogantur, aut nihil esse sapientiam aut sapientiam nescire sapientem.
3.13Hakikati kimin gösterebileceğini ise sen söyledin, Alypius; senden ayrı düşmemek için de çok uğraşmam gerek. Çünkü insana neyin doğru olduğunu ancak bir tanrının gösterebileceğini söyledin; hem kısaca hem de dindarca. Bu konuşmamızda bundan daha seve seve dinlediğim, bundan daha ağırbaşlı, daha inandırıcı bir şey işitmedim; o tanrı, umduğum gibi, yardımımıza gelirse, bundan daha doğru bir şey de işitmedim. Çünkü o Proteus — onu ne derin bir kavrayışla, felsefenin en iyi türüne ne büyük bir dikkatle andın! — evet o Proteus, siz delikanlılar şairlerin felsefe tarafından büsbütün hor görülmemesi gerektiğini görün diye söylüyorum, hakikatin bir sureti olarak sahneye çıkarılır. Hakikatin, diyorum; çünkü Proteus şiirlerde hakikatin rolünü üstlenip sergiler ve yanlış suretlere aldanıp kavrayışın düğümlerini gevşeten ya da salıveren hiç kimse onu elde tutamaz. Bu suretler, cisimli şeylere alışkanlığımız yüzünden, bu hayatın zorunlu ihtiyaçları için kullandığımız şu hisler aracılığıyla, hakikat tutulduğunda ve adeta elde olduğunda bile bizi aldatmaya ve bizimle oynamaya uğraşır. İşte bana gelen üçüncü iyilik bu; ona ne kadar değer biçeceğimi bilemiyorum. En yakın dostum yalnız insan hayatının inandırıcılığı konusunda değil, dinin kendisi konusunda da benimle aynı görüşte. Bu da gerçek dostun en açık işaretidir; çünkü dostluk en doğru ve en kutsal biçimde şöyle tarif edilmiştir: "insanî ve ilâhî şeylerde iyi niyet ve sevgiyle birlikte görüş birliği."
Quis autem uerum possit ostendere, abs te, Alypi, dictum est, a quo ne dissentiam magnopere mihi laborandum est. etenim numen aliquod aisti solum posse ostendere homini, quid sit uerum, cum breuiter tum etiam pie. nihil itaque in hoc sermone nostro libentius audiui, nihil grauius, nihil probabilius et, si id numen, ut confido, assit, nihil uerius. nam et Proteus ille — quanta abs te mentis altitudine commemoratus, quanta intentione in optimum philosophiae genus! — Proteus enim ille, ut uos adulescentes non penitus poetas a philosophia contemnendos esse uideatis, in imaginem ueritatis inducitur; ueritatis, inquam, Proteus in carminibus ostentat sustinetque personam, quam obtinere nemo potest, si falsis imaginibus deceptus comprehensionis nodos uel laxauerit uel dimiserit. sunt enim istae imagines, quae consuetudine rerum corporalium per istos, quibus ad necessaria huius uitae utimur, sensus nos, etiam cum ueritas tenetur et quasi habetur in manibus, decipere atque inludere moliuntur. hoc ergo tertium bonum mihi accidit, quod non inuenio quanti aestimem. mecum enim familiarissimus amicus meus non solum de probabilitate humanae uitae uerum etiam de ipsa religione concordat, quod est ueri amici manifestissimum indicium, si quidem amicitia rectissime atque sanctissime definita est rerum humanarum et diuinarum cum beniuolentia et caritate consensio.
3.14Yine de Akademiklerin delilleri ortalığa bir sis yayıyormuş gibi görünmesin; ya da, aralarında özellikle Tullius'un bizi etkilememesi imkânsız olan en bilgili adamların otoritesine bazı noktalarda kibirle direniyormuşuz gibi görünmeyelim. Bu yüzden, isterseniz, önce o tartışmaların hakikate aykırı düşer gibi göründüğü noktalara karşı birkaç söz söyleyeceğim; sonra, bana göründüğü kadarıyla, Akademiklerin görüşlerini gizlemelerinin sebebi neydi, onu göstereceğim. Bunun için, Alypius, seni bütünüyle benim tarafımda görsem de, bir süre onların tarafını üstlen ve bana cevap ver.
— Bugün, dedikleri gibi, uğurlu bir başlangıçla yola çıktığına göre, dedi, kesin zaferine engel olmayacağım; o tarafı, bana sen yüklediğin için, artık daha gönül rahatlığıyla üstlenmeyi deneyeceğim. Yalnız, soru sorarak yürüteceğini belirttiğin bu işi, senin için de uygunsa, kesintisiz bir konuşmaya çevirmeni tercih ederim. Yoksa artık esirin olduğum hâlde inatçı bir hasım muamelesi görüp senin o küçük oklarınla işkenceye uğrarım; bu da senin insanlığına hiç yakışmaz.
Tamen ne aut Academicorum argumenta quasdam nebulas uideantur offundere aut doctissimorum uirorum auctoritati, inter quos maxime Tullius non mouere nos non potest, superbe nonnullis resistere uideamur, si uobis placet, prius pauca contra eos disseram, quibus uidentur disputationes illae aduersari ueritati, deinde, ut mihi uidetur, ostendam, quae causa fuerit Academicis occultandae sententiae suae. itaque, Alypi, quamuis te totum in meis partibus uideam, tamen suscipe pro his paululum mihique responde. — Quoniam, inquit, hodie auspicato, ut aiunt, processisti, non impediam plenissimam uictoriam tuam et partes illas iam securius, quo abs te imponuntur, temptabo suscipere, si tamen hoc, quod interrogationibus te acturum esse significas, in orationem perpetuam, si tibi commodum est, malis conuertere, ne uere ut pertinax aduersarius, quod a tua humanitate longissimum est, minutis illis telis abs te iam captiuus excrucier.
3.15Onların da bunu beklediğini fark edince, sanki yeni bir girişe başlıyormuş gibi: — İsteğinize uyacağım, dedim. Retorik okulundaki o yorgunluktan sonra bu hafif silahlarla biraz dinleneceğimi, bu işleri uzun konuşmalar yaparak değil soru sorarak yürüteceğimi ummuştum. Ama hem çok az kişiyiz, sağlığım elvermediği hâlde bağırmam gerekmiyor; hem de aynı sağlık kaygısıyla şu kalemin konuşmamın adeta arabacısı ve dizgini olmasını istedim ki gönlüm beni bedenimin bakımının izin verdiğinden daha coşkulu bir şekilde sürüklemesin. Öyleyse istediğiniz gibi, kesintisiz bir konuşmayla ne düşündüğümü dinleyin. Ama önce, Akademik hayranlarının pek fazla övünmeyi âdet edindikleri şeyin ne olduğuna bakalım. Cicero'nun bu davayı savunmak için yazdığı kitaplarda, bana göre şaşırtıcı bir incelikle tatlandırılmış, bazılarına göre ise sağlamlıkla da güçlendirilmiş bir yer vardır. Orada söylenenden etkilenmemek gerçekten zordur. Şöyle der: Kendilerini bilge sanan öteki bütün okulların mensupları Akademik bilgeye ikinci yeri verirler, çünkü her birinin birinci yeri kendine ayırması zorunludur. Buradan inandırıcı bir şekilde şu sonuç çıkarılabilir: Öteki herkesin yargısına göre ikinci olan, kendi yargısına göre haklı olarak birincidir.
Atque ego, cum et illos hoc expectare animaduerterem, quasi aliud ingressus exordium: Morem, inquam, uobis geram et, quamuis post illum laborem scholae rhetoricae in hac me leui armatura nonnihil requieturum esse praesumseram, ut interrogando ista potius agerem quam dicendo, tamen quia et paucissimi sumus, ut clamare mihi contra ualetudinem meam non sit necesse, et istum stilum causa eiusdem salutis quasi aurigam moderatoremque sermonis mei esse uolui, ne concitatius rapiar animo, quam cura corporis poscit, perpetua, ut uultis, oratione audite quid sentiam. sed primo illud uideamus quale sit, unde amatores Academicorum gloriari nimium solent. nam est in libris Ciceronis, quos in huius causae patrocinium scripsit, locus quidam, ut mihi uidetur, mira urbanitate conditus, ut nonnullis autem, etiam firmitate roboratus. difficile est prorsus, ut quemquam non moueat quod ibi dictum est. Academico sapienti ab omnibus ceterarum sectarum ⟦hominibus⟧, qui sibi sapientes uidentur, secundas partes dari, cum primas sibi quemque uindicare necesse sit. ex quo posse probabiliter confici eum recte primum esse iudicio suo, qui omnium ceterorum iudicio sit secundus.
3.16Örneğin bir Stoacı bilgenin burada olduğunu düşün; çünkü Akademiklerin zekâsı en çok onlara karşı alevlenmiştir. Zenon'a ya da Khrysippos'a bilgenin kim olduğu sorulursa, kendisinin tasvir ettiği kişi olduğunu söyleyecektir. Buna karşı Epikuros ya da hasımlarından başka biri bunu inkâr edecek, asıl kendi bilgesinin, yani hazların en usta avcısının bilge olduğunu ileri sürecektir. Oradan kavgaya geçilir. Zenon bağırır, bütün o Stoa ayağa kalkar: İnsan ahlâken güzel olandan başka hiçbir şey için doğmamıştır; ahlâken güzel olan, dışarıda konmuş hiçbir çıkar, deyim yerindeyse müşteri tavlayan hiçbir ücret olmadan, kendi parıltısıyla ruhları kendine çeker; Epikuros'un o hazzı ise yalnızca hayvanların kendi aralarında paylaştıkları bir şeydir, insanı ve bilgeyi onların arasına itmek günahtır. Öteki de buna karşı, Liber gibi, bahçeciklerinden yardıma bir sarhoş kalabalığı çağırır; bunlar da tırnaklarını kesmemiş, kaba ağızlarıyla Bakkhalar gibi çılgınca parçalayacakları birini ararlar. Halkı tanık göstererek hazzın adını, tatlılığını, dinginliğini abartır ve şiddetle üsteler; öyle ki onsuz kimse mesut olamazmış gibi görünür. Bunların kavgasına bir Akademik dalarsa, her ikisinin de kendisini kendi tarafına çektiğini işitecektir; ama birinin ya da öbürünün tarafına geçerse, bıraktığı taraf onu deli, cahil ve pervasız diye yuhalayacaktır. Bu yüzden kulağını dikkatle hem bu yana hem öbür yana verdikten sonra, ne düşündüğü sorulunca şüphe içinde olduğunu söyleyecektir. Şimdi Stoacıya sor: hangisi daha iyidir, kendisinin saçmaladığını haykıran Epikuros mu, yoksa bu kadar büyük bir konu üzerinde henüz düşünüp taşınması gerektiğini söyleyen Akademik mi? Akademiğin tercih edileceğinden kimse şüphe etmez. Bir de öbürüne dön ve sor: hangisini daha çok sever, kendisine hayvan diyen Zenon'u mu, yoksa kendisine "Belki doğru söylüyorsun, ama daha dikkatle araştıracağım" diyen Arkesilaos'u mu? Epikuros'a bütün o Stoa'nın deli, Akademiklerin ise onlara göre ölçülü ve ihtiyatlı insanlar göründüğü açık değil mi? Cicero neredeyse bütün okullar için aynı şekilde, pek bol bir anlatımla, okuyuculara son derece hoş bir gösteri sunar. Sanki şunu gösterir: içlerinden hiçbiri yoktur ki birinci yeri — zorunlu olarak — kendine verdikten sonra, ikinci yeri kendisine karşı koymayan, yalnızca şüphe eden kişiye verdiğini söylemesin. Bu konuda hiçbir itirazda bulunmayacağım, onların şanından da hiçbir şey eksiltmeyeceğim.
Fac enim uerbi causa Stoicum adesse sapientem; nam contra eos potissimum Academicorum exarsit ingenium. ergo Zeno uel Chrysippus si interrogetur, qui sit sapiens, respondebit eum esse, quem ipse descripserit. contra Epicurus uel quis alius aduersariorum negabit suumque potius peritissimum uoluptatum aucupem sapientem esse contendet. inde ad iurgium. clamat Zeno et tota illa porticus tumultuatur hominem natum ad nihil esse aliud quam honestatem; ipsam suo splendore in se animos ducere nullo prorsus commodo extrinsecus posito et quasi lenocinante mercede, uoluptatemque illam Epicuri solis inter se pecoribus esse communem, in quorum societatem et hominem et sapientem trudere nefas esse. contra ille conuocata de hortulis in auxilium quasi Liber turba temulentorum, quaerentium tamen, quem incomtis unguibus bacchantes asperoque ore discerpant, uoluptatis nomen, suauitatem, quietem teste populo exaggerans instat acriter, ut nisi ea beatus nemo esse posse uideatur. in quorum rixam si Academicus incurrerit, utrosque audiet trahentes se ad suas partes, sed si in illos aut in istos concesserit, ab eis, quos deseret, insanus imperitus temerariusque clamabitur. itaque cum et hac et illac aurem diligenter admouerit, interrogatus, quid ei uideatur, dubitare se dicet. roga nunc Stoicum, qui sit melior, Epicurusne, qui delirare illum clamat, an Academicus, qui sibi adhuc de re tanta deliberandum esse pronuntiat: nemo dubitat Academicum praelatum iri. rursus te ad illum conuerte et quaere, quem magis amet, Zenonem, a quo bestia nominatur, an Arcesilan, a quo audit: 'tu fortasse uerum dicis, sed requiram diligentius': nonne apertum est totam illam porticum insanam, Academicos autem prae illis modestos cautosque homines uideri Epicuro? ita peraeque prope de omnibus sectis copiosissime Cicero iucundissimum legentibus quasi spectaculum praebet uelut ostendens nullum illorum esse, qui non, cum sibi primas partes dederit, quod necesse est, secundas ei dicat dare, quem non repugnare sed dubitare conspexerit. in quo ego nihil aduersabor nec eis ullam auferam gloriam.
3.17Varsın kimine göre Cicero burada şaka yapmıyor da — Yunancıkların hafifliğine bile yakışmayacak bir şekilde — boş ve şişkin bazı şeylerin peşine düşüp onları toplamak istemiş görünsün. Bu boşluğa karşı koymak istersem, bilgisiz olmanın öğrenmeye kapalı olmaktan ne kadar daha az kötü olduğunu kolayca göstermeme ne engel olabilir? Buradan şu çıkar: O kendini beğenmiş Akademikçik kendini her birine öğrenci gibi verir; ama hiçbiri ona bildiğini sandığı şeyi kabul ettiremeyince, sonra hepsinin büyük bir oy birliğiyle alay konusu olur. Çünkü artık her biri, hasımlarından herhangi birinin hiçbir şey öğrenmediğine, bunun ise hiçbir şey öğrenemeyeceğine hükmedecektir. Bundan sonra bütün okullardan kovulacaktır; okul cetvelleriyle değil — bu can yakmaktan çok yüz kızartıcı olurdu —, o pelerinlilerin sopaları ve değnekleriyle. Çünkü ortak bir belaya karşı, Herakles'in yardımını ister gibi Kiniklerin yardımını istemek hiç de zor olmayacaktır.
Ama bu en değersiz şan için onlarla yarışmak istersem — ki artık felsefe yapan ama henüz bilge olmayan bana bu daha kolay bağışlanmalıdır —, çürütebilecekleri ne olacak? İşte, ben de Akademik de filozofların o çekişmelerine dalmış olalım; hepsi hazır bulunsun ve zamanın elverdiği kadar kısaca görüşlerini açıklasınlar. Carneades'e ne düşündüğü sorulsun: şüphe içinde olduğunu söyleyecek. Böylece her biri onu ötekilere tercih edecek, yani herkes onu herkese; elbette büyük ve yüce bir şan! Kim onu taklit etmek istemez? Bana da sorulunca aynı cevabı vereceğim; övgü eşit olacak. Demek bilge, bir akılsızın kendisiyle eşit tutulduğu bir şanla seviniyor. Ya akılsız onu kolayca geçerse? Utanma duygusu hiçbir işe yaramaz mı? Çünkü şu Akademiği tam yargı yerinden ayrılırken tutacağım; akılsızlık bu tür zaferlere daha düşkündür de. Onu tutup hakemlere bilmedikleri şeyi açığa vuracağım ve şöyle diyeceğim: "Ey değerli insanlar, benim bununla ortak yanım şu: o da hanginizin doğruyu izlediğinden şüphe ediyor. Ama bizim kendimize özgü görüşlerimiz de var; bunlar hakkında karar vermenizi istiyorum. Ben, öğretilerinizi işitmiş olsam da doğrunun nerede olduğundan emin değilim; ama bunun sebebi, aranızda bilgenin kim olduğunu bilmeyişimdir. Bu ise bilgenin kendisinin bile hiçbir şey bilmediğini, ona bilge adını veren bilgeliği bile bilmediğini söylüyor." Zafer palmiyesinin kime ait olduğunu kim görmez? Hasmım bunu söylerse şanda yenerim; ama kızararak bilgenin bilgeliği bildiğini itiraf ederse görüşte yenerim.
Uideatur sane quibuslibet Cicero hic non iocatus sed inania et uentosa quaedam — quod ab ipsorum Graeculorum leuitate abhorreret — sequi et colligere uoluisse. quid enim me impedit, quin, si huic uanitati resistere uelim, facile ostendam, quanto minus malum sit indoctum esse quam indocilem? unde fit, ut, cum se ille Academicus iactanticulus quasi discipulum singulis dederit nemoque illi quod se scire putat persuadere potuerit, magna illorum postea consensione rideatur. iam enim quisque alium quemlibet aduersariorum suorum nihil didicisse, hunc uero nihil posse discere iudicabit. ex quo deinceps de omnium scholis non ferulis, quod esset deformius quam molestius, sed illorum palliatorum clauis et fustibus proicietur. non enim magnum negotium erit contra communem pestem uelut Herculea quaedam postulare auxilia Cynicorum. si autem ista uilissima gloria cum his certare libeat, quod philosophanti mihi iam quidem sed nondum sapienti faciliore uenia concedendum est, quid habebunt, quod possint refellere? ecce enim faciamus me atque Academicum in illas lites philosophorum inruisse; omnes prorsus assint, exponant breuiter pro tempore sententias suas. quaeratur de Carneade, quid censeat. dubitare se dicet. itaque illum singuli praeferent ceteris, ergo omnes omnibus, magna nimirum atque altissima gloria. quis istum nolit imitari? et ego itaque interrogatus idem respondebo; par erit laus. ea igitur gloria gaudet sapiens, in qua illi stultus aequatur. quid, si eum etiam facile superat? nihilne agit pudor? nam istum Academicum iam de iudicio discedentem tenebo; quippe auidior huius modi uictoriae stultitia est. ergo eo retento prodam iudicibus quod ignorant et dicam: ego, uiri optimi, hoc cum isto commune habeo, quod dubitat, quis uestrum uerum sequatur. sed habemus etiam proprias sententias, de quibus peto iudicetis. nam mihi incertum est quidem, quamuis audierim decreta uestra, ubi sit uerum, sed ideo, quod qui sit in nobis sapiens ignoro. iste autem etiam ipsum sapientem negat aliquid scire, ne ipsam quidem unde sapiens dicitur sapientiam. quis non uideat, palma illa cuius sit? nam si hoc aduersarius meus dixerit, uincam gloria; si autem erubescens confessus fuerit sapientem scire sapientiam, uincam sententia.
3.18Ama artık bu kavgacı mahkemeden, hiçbir kalabalığın bizi rahatsız etmeyeceği bir yere çekilelim; keşke tam da Platon'un okuluna, adını halktan uzak olmasından aldığı söylenen o okula! Burada artık hafif ve çocukça bir şey olan şan üzerine değil, hayatın kendisi ve mesut bir ruha kavuşma umudu üzerine, elimizden geldiğince aramızda konuşalım. Akademikler bir şeyin bilinebileceğini inkâr ederler. Ey son derece çalışkan ve bilgili insanlar, bu görüşe nereden vardınız? "Zenon'un tarifi bizi uyardı" diyorlar. Neden, rica ederim? Çünkü o tarif doğruysa, hiç değilse onu bilen bir doğru biliyor demektir; yanlışsa, en sebatlı insanları sarsmamalıydı. Ama Zenon ne diyor, görelim: Bir görüntü ancak yanlış bir görüntüyle ortak işaretleri bulunmayan türdense kavranabilir ve algılanabilir. Ey Platoncu adam, seni bu mu sarstı da öğrenmeye hevesli olanları var gücünle öğrenme umudundan geri çektin, öyle ki zihinlerindeki inleten bir uyuşukluğun da etkisiyle felsefe uğraşını bütünüyle terk ettiler?
Sed ab hoc iam litigioso tribunali secedamus in aliquem locum, ubi nobis nulla turba molesta sit, atque utinam in ipsam scholam Platonis, quae nomen ex eo dicitur accepisse, quod a populo sit secreta. hic iam non de gloria, quod leue ac puerile est, sed de ipsa uita et de aliqua spe animi beati, quantum inter nos possumus, disseramus. negant Academici sciri aliquid posse. unde hoc uobis placuit, studiosissimi homines atque doctissimi? monuit nos, inquiunt, definitio Zenonis. cur quaeso? nam si uera est, nonnihil ueri nouit qui uel ipsam nouit, sin falsa, non debuit constantissimos commouere. sed uideamus quid ait Zeno: tale scilicet uisum comprehendi et percipi posse, quale cum falso non haberet signa communia. hocine te mouit, homo Platonice, ut omnibus uiribus ab spe discendi studiosos retraheres, ut totum negotium philosophandi adiuuante quodam etiam mentis ingemescendo torpore desererent?
3.19Ama böyle bir şey bulunamıyorsa ve böyle olmayan hiçbir şey de algılanamıyorsa, bu onu nasıl sarsmasın? Bu böyleyse, bilgenin neden yaşadığını bilmediğini, nasıl yaşayacağını bilmediğini, yaşayıp yaşamadığını bilmediğini, sonunda da — ki bundan daha ters, daha saçma ve daha deli işi bir söz söylenemez — hem bilge olup hem de bilgeliği bilmediğini söylemektense, bilgeliğin insana nasip olamayacağını söylemek daha doğru olurdu. Hangisi daha katı: insanın bilge olamaması mı, bilgenin bilgeliği bilmemesi mi? Mesele bu şekilde ortaya konduğunda karar vermeye yetmiyorsa, burada tartışacak bir şey yoktur. Ama belki öteki söylenseydi insanlar felsefeden büsbütün yüz çevirirdi. Oysa şimdi bilgeliğin en tatlı ve en kutsal adıyla içeri çekilmeleri gerekiyor ki ömürlerini tüketip hiçbir şey öğrenmedikten sonra seni en ağır lanetlerle ansınlar; çünkü hiç değilse beden hazlarını bırakıp ruhun işkencelerine doğru senin izinden gittiler.
Sed quomodo illum non permoueret, si et nihil tale inueniri potest et, nisi quod tale est, percipi non potest? hoc si ita est, dicendum potius erat non posse in hominem cadere sapientiam quam sapientem nescire, cur uiuat, nescire, quem ad modum uiuat, nescire, utrum uiuat, postremo, quo peruersius magisque delirum et insanum dici nihil potest, simul et sapientem esse et ignorare sapientiam. quid enim est durius, hominem non posse esse sapientem an sapientem nescire sapientiam? nihil hinc disputandum est, si res ipsa ita posita satis non est ad diiudicandum. sed illud forte si diceretur, penitus homines a philosophando auerterentur; nunc uero inducendi sunt sapientiae dulcissimo et sanctissimo nomine, ut, cum contrita aetate nihil didicerint, postea te summis execrationibus prosequantur, quem relictis saltem uoluptatibus corporis ad animi tormenta secuti sunt.
3.20Ama görelim: İnsanlar felsefeden daha çok kim yüzünden caydırılır? Şöyle diyen yüzünden mi: "Dinle, dostum: Felsefeye bilgeliğin kendisi değil, bilgelik sevgisi denir. Kendini ona verirsen, burada yaşadığın sürece bilge olmayacaksın — çünkü bilgelik Tanrı'nın katındadır ve insana nasip olamaz —; ama kendini böyle bir uğraşla yeterince alıştırıp arındırınca, ruhun bu hayattan sonra, yani insan olmaktan çıktığında, bilgeliğin tadını kolayca çıkaracak." Yoksa şöyle diyen yüzünden mi: "Gelin, ey ölümlüler, felsefeye! Burada büyük bir kazanç var; çünkü insan için bilgelikten daha değerli ne olabilir? Öyleyse gelin, bilge olun ve bilgeliği bilmeyin!" "Ben bunu böyle söylemem," diyor. Bu aldatmaktır; çünkü sende bundan başka bir şey bulunmayacak. Böylece şu olur: bunu söylersen senden deliden kaçar gibi kaçarlar; başka bir yolla onları buna götürürsen de onları delirtirsin. Ama insanların her iki görüş yüzünden de aynı derecede felsefe yapmak istemeyeceğini kabul edelim. Zenon'un tarifi seni, iyi adam, felsefeye zararlı bir şey söylemeye zorluyorduysa, insana kendisini üzecek şeyi mi söylemek gerekirdi, yoksa seninle alay ettirecek şeyi mi?
Sed uideamus, per quem potius a philosophia deterreantur, per eumne, qui dixerit: audi, amice, philosophia non ipsa sapientia, sed studium sapientiae uocatur; ad quam te si contuleris, non quidem, dum hic uiuis, sapiens eris — est enim apud deum sapientia nec prouenire homini potest — sed cum te tali studio satis exercueris atque mundaueris, animus tuus ea post hanc uitam, id est cum homo esse desieris, facile perfruetur, an per eum, qui dixerit: uenite, mortales, ad philosophiam! magnus hic fructus est; quid enim homini sapientia carius? uenite igitur, ut sapientes sitis et sapientiam nesciatis! 'non', inquit, 'a me ita dicetur'. hoc est decipere; nam nihil aliud apud te inuenietur. ita fit, ut, si hoc dixeris, fugiant tamquam insanum, si alio modo ad hoc adduxeris, facias insanos. sed credamus propter utramque sententiam aeque homines nolle philosophari. si aliquid philosophiae perniciosum Zenonis definitio dicere cogebat, mi homo, idne homini dicendum fuit, unde se doleret, an id, unde te derideret?
3.21Yine de Zenon'un tarifini, akılsızlar olarak elimizden geldiğince inceleyelim. Kavranabilen görüntünün, yanlışın görünemeyeceği biçimde görünen görüntü olduğunu söylüyor. Algıya bundan başka hiçbir şeyin gelmediği açıktır. Arkesilaos şöyle der: "Ben de bunu görüyorum ve tam da bununla hiçbir şeyin algılanmadığını öğretiyorum; çünkü böyle bir şey bulunamaz." Belki senin ve öteki akılsızların tarafından bulunamaz; ama bilge tarafından neden bulunamasın? Gerçi bir akılsız bile sana, o meşhur keskin zekânla Zenon'un bu tarifini çürütmeni ve onun da yanlış olabileceğini göstermeni söylese, ona hiçbir cevap verilemeyeceğini düşünüyorum. Bunu yapamazsan, işte algılayacağın şey elinde: bu tarifin kendisi. Çürütürsen de seni algılamaktan alıkoyacak bir şeyin kalmaz. Ben onun çürütülebileceğini görmüyorum ve onu tamamen doğru sayıyorum. Bu yüzden onu bildiğime göre, akılsız olsam da bir şey biliyorum. Ama diyelim ki tarif senin kurnazlığına yenik düşsün; o zaman en sağlam ikilemi kullanırım: tarif ya doğrudur ya yanlış. Doğruysa onu sağlam tutuyorum; yanlışsa, bir şey yanlışla ortak işaretleri olsa bile algılanabilir. "Bu nasıl olabilir?" diyor. Demek ki Zenon çok doğru tarif etmiştir ve hiç değilse bu noktada ona onay veren kimse yanılmamıştır. Algıya karşı çok şey söyleyecek olanlara karşı, algılanabilen şeyin nasıl olduğunu belirlerken kendisinin de öyle olduğunu gösteren bir tarifi az övgüye değer ve az dürüst mü sayacağız? Böylece o, kavranabilir şeylerin hem tarifi hem örneğidir. "Kendisinin de doğru olup olmadığını bilmiyorum," diyor; "ama inandırıcı olduğu için onu izleyerek, onun kavranabilir diye tarif ettiği türden hiçbir şeyin olmadığını gösteriyorum." Belki onun dışında hiçbir şeyin olmadığını gösteriyorsun; sanırım bundan ne çıktığını da görüyorsun. Ondan da emin olmasak bile ilim bizi büsbütün terk etmez; çünkü onun ya doğru ya yanlış olduğunu biliyoruz; demek ki hiçbir şey bilmiyor değiliz. Gerçi bu, beni ona karşı asla nankör yapmayacak; ben o tarifi kesinlikle doğru sayıyorum. Çünkü ya yanlış şeyler de algılanabilir — ki Akademikler bundan şiddetle korkarlar ve bu gerçekten saçmadır — ya da yanlışa çok benzeyen şeyler bile algılanamaz; buradan da o tarifin doğru olduğu çıkar. Ama şimdi geri kalana bakalım.
Tamen quod Zeno definiuit, quantum stulti possumus, discutiamus. id uisum ait posse comprehendi, quod sic appareret, ut falsum apparere non posset. manifestum est nihil aliud in perceptionem uenire. hoc et ego, inquit Arcesilas, uideo et hoc ipso doceo nihil percipi. non enim tale aliquid inueniri potest. fortasse abs te atque ab aliis stultis; at a sapiente cur non potest: quamquam et ipsi stulto nihil responderi posse arbitror, si tibi dicat, ut illo memorabili acumine tuo hanc ipsam Zenonis definitionem refellas et ostendas eam etiam falsam esse posse; quod si non potueris, hanc ipsam quam percipias habes. si autem refelleris, unde a percipiendo impediaris non habes. ego eam refelli posse non uideo et omnino uerissimam iudico. itaque cum eam scio, quamuis sim stultus, nonnihil scio. sed fac illam uersutiae tuae cedere. utar complexione securissima. aut enim uera est aut falsa. si uera, bene teneo; si falsa, potest aliquid percipi, etiamsi habeat communia signa cum falso. unde, inquit, potest? uerissime igitur Zeno definiuit nec ei quisquis uel in hoc consensit, errauit. an paruae laudis et sinceritatis definitionem putabimus, quae contra eos, qui erant aduersum perceptionem multa dicturi, cum designaret quale esset quod percipi posset, se ipsam talem esse monstrauit? ita comprehendibilibus rebus et definitio est et exemplum. utrum, ait, etiam ipsa uera sit nescio; sed quia est probabilis, ideo eam sequens ostendo nihil esse tale, quale illa expressit posse comprehendi. ostendis fortasse praeter ipsam et uides, ut arbitror, quid sequatur. quodsi etiam eius incerti sumus, nec ita nos deserit scientia. scimus enim aut ueram esse aut falsam; non igitur nihil scimus. quamquam numquam efficiet, ut ingratus sim, prorsus ego illam definitionem uerissimam iudico. aut enim possunt percipi et falsa, quod uehementius Academici timent et re uera absurdum est, aut nec ea possunt, quae sunt falsis simillima; unde illa definitio uera est. sed iam cetera uideamus.
3.22Bunlar, yanılmıyorsam, zafer için yeterli olabilir; ama belki zafere doymak için yetmez. Akademiklerin söylediği, gücümüz yettiğince karşı çıkmaya giriştiğimiz iki şey var: hiçbir şeyin algılanamayacağı ve hiçbir şeye onay verilmemesi gerektiği. Onay meselesine birazdan geleceğiz; şimdi algı hakkında birkaç şey daha söyleyelim. Hiçbir şeyin kavranamayacağını mı söylüyorsunuz? Burada Carneades uyandı — çünkü bunların hiçbiri onun kadar derin uyumamıştı — ve şeylerin apaçıklığına göz gezdirdi. Sanırım, olağan olduğu gibi, kendi kendine konuşarak şöyle dedi: "Demek, Carneades, insan mı karınca mı olduğunu bilmediğini söyleyeceksin? Yoksa Khrysippos sana karşı zafer mi kazanacak? Diyelim ki biz filozoflar arasında araştırılan şeyleri bilmiyoruz, geri kalanı bizi ilgilendirmez. Öyle ki gündelik ve sıradan ışıkta sendelersem, cahillerin o karanlıklarına sığınırım; orada yalnız bazı ilâhî gözler görür ve bu gözler beni el yordamıyla yürür ve düşerken görseler bile körlere ele veremezler, hele kibirli olup bir şey öğretilmekten utananlara."
Ey Yunan becerikliliği, eteklerini toplamış, hazırlıklı ve pek şık ilerliyorsun; ama o tarifin bir filozofun buluşu olduğuna, felsefenin giriş kapısına çakılıp temellendiğine bakmıyorsun. Onu kesmeye kalkarsan balta bacaklarına döner. Çünkü o sarsılınca yalnızca bir şey algılanabilir olmakla kalmaz, yanlışa en çok benzeyen şey de algılanabilir. Onu yıkmaya cesaret edemezsen de — çünkü orası senin sığınağındır, karşıya geçmek isteyen dikkatsizlerin üzerine oradan şiddetle fırlayıp atılırsın — bir Herakles seni kendi mağaranda o yarı insan gibi boğacak, aynı kayaların altında ezecek ve felsefede, yanlışa benziyor diye senin belirsizleştiremeyeceğin bir şey bulunduğunu öğretecektir. Ben aslında başka şeylere yetişmeye acele ediyordum; bu konuda kim üstelerse, Carneades, sana büyük bir hakaret etmiş olur; çünkü senin, ölmüş olsan bile, her yerde ve her yönden benim tarafımdan yenilebileceğini düşünüyor. Böyle düşünmüyorsa da acımasızdır; çünkü beni mevzilerimi her yerde bırakıp seninle açık arazide dövüşmeye zorluyor. Oraya inmeye başlamıştım ki yalnızca adından korkup geri çekildim ve yüksek bir yerden bir şeyler fırlattım. Bunun sana ulaşıp ulaşmadığına ya da ne etki yaptığına, gözetimleri altında dövüştüğümüz kişiler karar versin. Ama ne diye aptalca korkuyorum? İyi hatırlıyorsam sen öldün; Alypius da artık mezarın için haklı olarak dövüşmüyor; senin gölgene karşı Tanrı bana kolayca yardım edecektir.
Quamuis haec, nisi fallor, possint ad uictoriam satis esse, non tamen fortasse ad uictoriae satietatem. duo sunt, quae ab Academicis dicuntur, contra quae, ut ualemus, uenire instituimus: nihil posse percipi et nulli rei debere assentiri. de assentiendo mox; nunc alia pauca de perceptione dicemus. nihilne prorsus dicitis posse conprehendi? hic euigilauit Carneades - nam nemo istorum minus alte quam ille dormiuit — et circumspexit rerum euidentiam. itaque credo secum ipse, ut fit, loquens: ergone, ait, Carneade, dicturus es nescire te, utrum homo sis an formica? aut de te Chrysippus triumphabit? dicamus ea nos nescire, quae inter philosophos inquiruntur, cetera ad nos non pertinere, ut si in luce titubauero cotidiana et uulgari, ad illas imperitorum tenebras prouocem, ubi soli quidam diuini oculi uident, qui me, etiamsi palpitantem atque cadentem aspexerint, caecis prodere nequeant praesertim arrogantibus et quos doceri aliquid pudeat. laute quidem o Graeca industria, succincta et parata procedis, sed non respicis illam definitionem et inuentum esse philosophi et in uestibulo philosophiae fixam atque fundatam. quam si succidere temtabis, rediet bipennis in crura; illa enim labefacta non solum potest aliquid percipi sed etiam id potest, quod simillimum falso est. si eam non audebis euertere. est enim latibulum tuum, unde in incautos transire cupientes uehemens erumpis atque exilis; aliquis te Hercules in tua spelunca tamquam semihominem suffocabit et eiusdem molibus opprimet docens aliquid esse in philosophia, quod tamquam simile falso incertum abs te fieri non possit. certe ad alia properabam; hoc quisquis urget, te ipsum, Carneade, magna afficit contumelia, quem a me uel mortuum putat ubicumque aut undecumque posse superari. si autem non putat, immisericors est, qui me passim deserere praesidia et tecum in campo certare cogit; in quem descendere cum coepissem, solo tuo nomine territus pedem rettuli et de superiore loco nescio quid iaculatus sum, quod utrum ad te peruenerit uel quid egerit, uiderint, sub quorum examine dimicamus. sed quid metuo ineptus? si bene memini, mortuus es nec iam pro sepulchro tuo iure pugnat Alypius; facile me contra umbram tuam deus adiuuabit.
3.23Felsefede hiçbir şeyin algılanamayacağını söylüyorsun; konuşmanı enine boyuna yaymak için de filozofların kavgalarına ve anlaşmazlıklarına sarılıyor, bunların sana onlara karşı silah sağladığını düşünüyorsun. "Demokritos ile ondan önceki doğa filozofları arasındaki tek evren ve sayısız evren davasını nasıl karara bağlayacağız, kendisiyle mirasçısı Epikuros arasında bile uyum sürüp gidemediğine göre?" Çünkü o sefahat düşkünü, atomlarının, yani karanlıkta sevinçle kucakladığı o küçük cisimlerin, adeta cariyeciklerinin, kendi yollarını tutmasına değil, kendiliklerinden oraya buraya, başkalarının sınırlarına sapmasına izin vererek bütün mirası kavgalarla da saçıp savurdu. Ama bunun benimle hiçbir ilgisi yok. Çünkü bunlardan herhangi birini bilmek bilgeliğe aitse, bilgeden gizli kalamaz; başka bir şeyse, bilge o bilgeliği bilir, bunları hor görür.
Yine de bilgenin yakınına bile varmaktan hâlâ çok uzak olan ben, bu doğa meselelerinde bir şeyler biliyorum. Çünkü kesin olarak biliyorum ki evren ya tektir ya tek değildir; tek değilse de ya sonlu sayıdadır ya sonsuz. Carneades bu görüşün yanlışa benzer olduğunu öğretsin bakalım. Ayrıca biliyorum ki bu evrenimiz ya cisimlerin tabiatıyla ya da bir takdirle böyle düzenlenmiştir; ve ya hep var olmuştur ve var olacaktır, ya var olmaya başlamıştır ve hiç sona ermeyecektir, ya zamanda bir başlangıcı yoktur ama bir sonu olacaktır, ya da var olmaya başlamıştır ve sonsuza dek var olmayacaktır. Bu şekilde doğaya dair sayısız şey biliyorum. Çünkü bu ayrık önermeler doğrudur ve kimse onları yanlışa herhangi bir benzerlikle karıştıramaz. "Ama birini seç," diyor Akademik. İstemem; çünkü bu, "Bildiğini bırak, bilmediğini söyle" demektir. "Ama önerme askıda kalıyor." Düşmesinden iyidir elbette; hem tamdır, artık ya yanlış ya doğru diye adlandırılabilir. Ben bu önermeyi bildiğimi söylüyorum. Sen ki bunların felsefeye ait olduğunu inkâr etmiyorsun ve bunlar hakkında hiçbir şeyin bilinemeyeceğini ileri sürüyorsun, bunları bilmediğimi göster; bu ayrık önermelerin ya yanlış olduğunu ya da yanlışla ortak bir şeyleri bulunduğunu, bu yüzden hiç ayırt edilemeyeceklerini söyle.
Nihil ais in philosophia posse percipi et, ut orationem tuam large lateque diffundas, arripis rixas dissensionesque philosophorum et eas tibi contra illos arma ministrare arbitraris. quomodo enim inter Democritum et superiores physicos de uno mundo et innumerabilibus litem diiudicabimus, cum inter ipsum heredemque eius Epicurum concordia manere nequiuerit? nam iste luxuriosus cum atomos quasi ancillulas suas, id est corpuscula, quae in tenebris laetus amplectitur, non tenere uiam suam sed in alienos limites passim sponte declinare permittit, totum patrimonium etiam per iurgia dissipauit. hoc uero nihil ad me attinet. si enim ad sapientiam pertinet horum aliquid scire, id non potest latere sapientem. si autem aliud quiddam est, sapientiam illam scit sapiens, ista contemnit. tamen ego, qui longe adhuc absum uel a uicinitate sapientis, in istis physicis nonnihil scio. certum enim habeo aut unum esse mundum aut non unum; et si non unum, aut finiti numeri aut infiniti. istam sententiam Carneades falsae esse similem doceat. item scio mundum istum nostrum aut natura corporum aut aliqua prouidentia sic esse dispositum eumque aut semper fuisse et fore aut coepisse esse minime desiturum aut ortum ex tempore non habere, sed habiturum esse finem aut et manere coepisse et non perpetuo esse mansurum et innumerabilia physica hoc modo noui. uera enim sunt ista disiuncta nec similitudine aliqua falsi ea quisquam potest confundere. sed adsume aliquid, ait Academicus. nolo; nam hoc est dicere: relinque quod scis, dic quod nescis. sed pendet sententia. melius certe pendet quam cadit; nempe plena est; nempe iam potest aut falsa aut uera nominari. hanc ego me scire dico. tu, qui nec ad philosophiam pertinere ista negas et eorum sciri nihil posse asseris, ostende me ista nescire; dic istas disiunctiones aut falsas esse aut aliquid commune habere cum falso, per quod discerni omnino non possint.
3.24"Hisler yanıldığına göre bu evrenin var olduğunu nereden biliyorsun?" diyor. Sizin akıl yürütmeleriniz hislerin gücünü hiçbir zaman, bize hiçbir şeyin görünmediğine bizi inandıracak kadar çürütemedi; buna bir kez olsun kalkışmaya bile cesaret etmediniz; yalnızca bir şeyin göründüğünden başka olabileceğine bizi inandırmak için var gücünüzle uğraştınız. Ben de, nasıl bir şey olursa olsun, bizi içine alan ve besleyen bu bütüne — gözlerime görünen ve yeri ve göğü ya da yer gibi ve gök gibi bir şeyi içerdiğini hissettiğim bu bütüne — evren diyorum. Bana hiçbir şeyin görünmediğini söylüyorsan, o zaman hiç yanılmayacağım; çünkü yanılan, kendisine görüneni pervasızca onaylayandır. Siz hissedenlere yanlışın görünebileceğini söylüyorsunuz; hiçbir şeyin görünmediğini söylemiyorsunuz. Çünkü yalnızca hiçbir şey bilmemekle kalmayıp bize hiçbir şey de görünmüyorsa, hükümranlık sürmekten hoşlandığınız bütün tartışmanın sebebi büsbütün ortadan kalkar. Yok eğer bana görünen bu şeyin evren olduğunu inkâr ediyorsan, bir ad üzerine tartışma çıkarıyorsun; çünkü bu şeye benim evren dediğimi söyledim.
Unde, inquit, scis esse istum mundum, si sensus falluntur? numquam rationes uestrae ita uim sensuum refellere potuerunt, ut conuinceretis nobis nihil uideri, nec omnino ausi estis aliquando ista temtare, sed posse aliud esse ac uidetur uehementer persuadere incubuistis. ego itaque hoc totum, qualecumque est, quod nos continet atque alit, hoc, inquam, quod oculis meis apparet a meque sentitur habere terram et caelum aut quasi terram et quasi caelum. mundum uoco. si dicis nihil mihi uideri, numquam errabo. is enim errat, qui quod sibi uidetur temere probat. posse enim falsum uideri a sentientibus dicitis, nihil uideri non dicitis. prorsus enim omnis disputationis causa tolletur, ubi regnare uos libet, si non solum nihil scimus, sed etiam nil nobis uidetur. si autem hoc, quod mihi uidetur, negas mundum esse, de nomine controuersiam facis, cum id a me dixerim mundum uocari.
3.25"Uyurken de mi gördüğün şey evrendir?" diyeceksin. Daha önce söylendi: bana böyle görünen her şeye evren diyorum. Ama yalnızca uyanıkların ya da akıl sağlığı yerinde olanların gördüğüne evren demek istiyorsan, elinden gelirse, uyuyanların ve çıldıranların evrenin içinde çıldırmadığını ve uyumadığını ileri sür. Bu yüzden şunu söylüyorum: içinde bulunduğumuz bu bütün cisimler kütlesi ve düzeneği — ister uyuyor, ister çıldırmış, ister uyanık, ister sağlıklı olalım — ya tektir ya tek değildir. Bu önermenin nasıl yanlış olabileceğini açıkla. Çünkü uyuyorsam hiçbir şey söylememiş olabilirim; ya da uyuyanın ağzından, olağan olduğu gibi, sözler kaçmışsa, bunu burada değil, böyle oturarak değil, bu dinleyenlerin önünde değil söylemiş olabilirim; ama bu önermenin yanlış olması mümkün değildir. Uyanık olduğumu algıladığımı da söylemiyorum; çünkü bunun bana uyurken de görünebileceğini söyleyebilirsin, bu yüzden bu yanlışa çok benzer olabilir. Ama bir evren ve altı evren varsa, nasıl bir hâlde olursam olayım yedi evren olduğu açıktır ve bunu bildiğimi küstahlık etmeden ileri sürüyorum. Öyleyse ya bu bağlı önermenin ya da yukarıdaki ayrık önermelerin uyku, delilik ya da hislerin boşluğu yüzünden yanlış olabileceğini öğret; uyandığımda bunları hatırlarsam yenildiğimi kabul ederim. Çünkü sanırım rüyada ve delilikte hangi şeylerin yanlış göründüğü artık yeterince açıktır: elbette bedenin hisleriyle ilgili olanlar. Zira üç kere üçün dokuz ettiği ve akılla kavranan sayıların karesi, bütün insan soyu horlasa bile, zorunlu olarak doğrudur. Gerçi hislerin lehine de, Akademiklerin eleştirdiğini görmediğimiz pek çok şey söylenebileceğini görüyorum. Çünkü sanırım ne çıldıranların yanlış hayaller görmesi ne de bizim rüyalarda yanlış şeyler görmemiz yüzünden hisler suçlanamaz. Uyanıklara ve sağlıklılara doğruyu bildirmişlerse, uyuyanın ya da delinin ruhunun kendine ne uydurduğu onları ilgilendirmez.
Etiamne, inquies, si dormis, mundus est iste quem uides? iam dictum est, quidquid tale mihi uidetur, mundum appello. sed si eum solum placet mundum uocare, qui uidetur a uigilantibus uel etiam a sanis, illud contende, si potes, eos, qui dormiunt ac furiunt, non in mundo furere atque dormire. quam ob rem hoc dico, istam totam corporum molem atque machinam, in qua sumus siue dormientes siue furentes siue uigilantes siue sani, aut unam esse aut non esse unam. edissere, quomodo ista possit falsa esse sententia. si enim dormio, fieri potest, ut nihil dixerim; aut si etiam ore dormientis uerba, ut solet, euaserunt, potest fieri, ut non hic, non ita sedens, non istis audientibus dixerim; ut autem hoc falsum sit, non potest. nec ego me illud percepisse dico, quod uigilem. potes enim dicere hoc mihi etiam dormienti uideri potuisse, ideoque hoc potest esse falso simillimum. si autem unus et sex mundi sunt, septem mundos esse, quoquo modo affectus sim, manifestum est et id me scire non impudenter affirmo. quare uel hanc conexionem uel illas superius disiunctiones doce somno aut furore aut uanitate sensuum posse esse falsas et me, si expergefactus ista meminero, uictum esse concedam. credo enim iam satis liquere, quae per somnium et dementiam falsa uideantur, ea scilicet quae ad corporis sensus pertinent; nam ter terna nouem esse et quadratum intellegibilium numerorum necesse est uel genere humano stertente sit uerum. quamquam etiam pro ipsis sensibus multa uideo posse dici, quae ab Academicis reprehensa non inuenimus. credo enim sensus non accusari, uel quod imaginationes falsas furentes patiuntur uel quod falsa in somnis uidemus. si enim uera uigilantibus sanisque renuntiarunt, nihil ad eos, quid sibi animus dormientis insanientisque confingat.
3.26Geriye şu soru kalıyor: Hisler bir şey bildirdiklerinde doğruyu mu bildirirler? Haydi, bir Epikurosçu şöyle desin: "Hislerden şikâyet edecek bir şeyim yok; onlardan yapabileceklerinden fazlasını istemek haksızlıktır. Gözler neyi görebiliyorsa, onu doğru görür." Öyleyse suyun içindeki kürek hakkında gördükleri de doğru mu? Kesinlikle doğru. Çünkü öyle görünmesinin bir sebebi olduğuna göre, kürek suya batırıldığında düz görünseydi, gözlerimi asıl o zaman yanlış bildirimde bulunmakla suçlardım; çünkü böyle sebepler varken görülmesi gerekeni görmemiş olurlardı. Uzatmaya ne gerek var? Aynı şey kulelerin hareketi, kuşların tüycükleri ve sayısız başka şey hakkında da söylenebilir. "Ama onay verirsem yanılırım," diyor biri. Böyle göründüğüne kendini inandırmaktan öte onay verme; o zaman hiçbir aldanma olmaz. Çünkü Akademiğin şöyle diyeni nasıl çürüteceğini görmüyorum: "Bunun bana beyaz göründüğünü biliyorum; bunun kulağımı okşadığını biliyorum; bunun bana güzel koktuğunu biliyorum; bunun bana tatlı geldiğini biliyorum; bunun bana soğuk geldiğini biliyorum." "Söyle bakalım asıl şunu: keçinin o kadar inatla aradığı yabani zeytin yaprakları kendiliğinden mi acıdır?" Ah, edepsiz adam! Keçi bile ondan daha ölçülü değil mi? Hayvana nasıl geldiklerini bilmem; ama bana acı geliyorlar. Daha ne istiyorsun? "Ama belki insanlar arasında da onları acı bulmayan biri vardır." Beni bıktırmaya mı uğraşıyorsun? Onların herkese acı geldiğini mi söyledim? Bana acı geldiğini söyledim, bunu da her zaman ileri sürmüyorum. Ya bir şey, kimi zaman bir sebeple, kimi zaman başka bir sebeple, ağızda kâh tatlı kâh acı hissedilirse? Şunu söylüyorum: İnsan bir şeyi tadarken, onun kendi damağına tatlı geldiğini ya da tersini bildiğine iyi niyetle yemin edebilir; hiçbir Yunan safsatası onu bu bilgiden çeviremez. Bir şeyi zevkle yalayıp tadarken bana "Belki tatmıyorsun da bu bir rüya" diyecek kadar yüzsüz kim olabilir? Karşı mı çıkıyorum? Ama o şey rüyada da beni hoşnut ederdi. Bu yüzden bildiğimi söylediğim şeyi, yanlış şeylerle hiçbir benzerlik bulandıramaz. Epikurosçu da Kyreneliler de hisler lehine belki daha birçok şey söyleyebilirler; Akademiklerin bunlara karşı bir şey söylediğini duymadım. Ama bana ne? İsterlerse ve yapabilirlerse, benim de desteğimle bunları çürütsünler. Çünkü onların hislere karşı ileri sürdükleri her şey bütün filozoflara karşı geçerli değildir. Bazı filozoflar ruhun bedenin hissiyle aldığı bütün bu şeylerin kanaat doğurabileceğini kabul eder, ama ilim doğurabileceğini inkâr ederler; ilmin anlayışta tutulduğunu ve hislerden uzakta, zihinde yaşadığını söylerler. Belki aradığımız o bilge de bunlar arasındadır. Ama bu başka zamanın konusu. Şimdi geri kalanlara geçelim; yanılmıyorsam, şimdiye kadar söylenenler sayesinde onları birkaç sözle açıklayacağız.
Restat, ut quaeratur, utrum cum ipsi renuntiant uerum renuntient. age, si dicat Epicureus quispiam: 'nihil habeo quod de sensibus conquerar; iniustum est enim ab eis exigere plus quam possunt; quidquid autem possunt uidere oculi, uerum uident', ergone uerum est quod de remo in aqua uident? prorsus uerum. nam causa accedente, quare ita uideretur, si demersus unda remus rectus appareret, magis oculos meos falsae renuntiationis arguerem. non enim uiderent, quod talibus existentibus causis uidendum fuit. quid multis opus est? hoc de turrium motu, hoc de pinnulis auium, hoc de ceteris innumerabilibus dici potest. 'ego tamen fallor, si adsentiar', ait quispiam. noli plus adsentiri, quam ut ita tibi apparere persuadeas, et nulla deceptio est. non enim uideo, quomodo refellat Academicus eum qui dicit: hoc mihi candidum uideri scio, hoc auditum meum delectari scio, hoc mihi iucunde olere scio, hoc mihi sapere dulciter scio, hoc mihi esse frigidum scio. dic potius, utrum per se amarae sint oleastri frondes, quas caper tam pertinaciter appetit. O hominem inprobum! nonne est caper ipse modestior? nescio, quales pecori sint, mihi tamen amarae sunt. quid quaeris amplius? sed est fortasse aliquis etiam hominum, cui non sint amarae. tendisne in molestiam? numquidnam ego amaras esse omnibus dixi? mihi dixi et hoc non semper adfirmo. quid, si enim alias alia causa nunc dulce quippiam, nunc amarum in ore sentiatur? illud dico, posse hominem, cum aliquid gustat, bona fide iurare se scire palato suo illud suaue esse uel contra nec ulla calumnia Graeca ab ista scientia posse deduci. quis enim tam inpudens sit, qui mihi cum delectatione aliquid ligurrienti dicat: fortasse non gustas, sed hoc somnium est? numquidnam resisto? sed me tamen illud in somnis etiam delectaret. quare illud, quod me scire dixi, nulla confundit similitudo falsorum et Epicureus uel Cyrenaici et alia multa fortasse pro sensibus dicant, contra quae nihil dictum esse ab Academicis accepi. sed quid ad me? si uolunt ista et si possunt, etiam me fauente rescindant. quidquid enim contra sensus ab eis disputatur, non contra omnes philosophos ualet. sunt enim qui omnia ista, quae corporis sensu accipit animus, opinionem posse gignere confitentur, scientiam uero negant, quam tamen uolunt intellegentia contineri remotamque a sensibus in mente uiuere. et forte in eorum numero est sapiens ille, quem quaerimus. sed de hoc alias. nunc ad reliqua pergamus, quae propter ista, quae iam dicta sunt, paucis, nisi fallor, explicabimus.
3.27Ahlâkı araştıran birine bedenin hissi ne yardım eder ne engel olur? Meğer insanın en yüksek ve gerçek iyisini hazza koyanlar söz konusu olsun. Onları da ne güvercinin boynu, ne belli belirsiz bir ses, ne insana ağır gelip develere hafif gelen yük, ne de başka bin türlü şey, hoşlandıkları şeyden hoşlandıklarını ya da rahatsız oldukları şeyden rahatsız olduklarını bildiklerini söylemekten alıkoymaz; bunun çürütülebileceğini de görmüyorum. Peki iyinin gayesini zihinle kavrayanı mı sarsacaklar? Bunlardan hangisini seçiyorsun? Bana ne göründüğünü sorarsan, insanın en yüksek iyisinin zihinde olduğunu düşünüyorum. Ama şimdi ilim hakkında araştırıyoruz. Öyleyse bilgeliği bilmemesi mümkün olmayan bilgeye sor. Ama o ağır kavrayışlı ve akılsız bana da şimdilik şunu bilmek düşer: insan iyisinin gayesi, yani mutlu hayatın içinde oturduğu şey, ya hiç yoktur ya ruhtadır ya bedendedir ya da her ikisindedir. Elinden gelirse bunu bilmediğimi kanıtla; o pek meşhur akıl yürütmeleriniz bunu hiçbir şekilde yapamaz. Yapamazsan — çünkü onun yanlışa benzediği bir şey bulamazsın — felsefede ne doğruysa bilgenin onu bildiğinin bana haklı olarak göründüğü sonucunu çıkarmakta tereddüt mü edeyim, felsefeden bu kadar çok doğruyu ben kendim öğrenmişken?
Quid enim de moribus inquirentem uel iuuat uel impedit corporis sensus? nisi uero illos ipsos, qui summum hominis uerum bonum in uoluptate posuerunt, nihil impedit aut columbae collum aut uox incerta aut graue pondus homini, quod camelis leue est, aut alia sescenta, quominus dicant eo, quo delectantur, delectari se scire uel eo, quo offenduntur, offendi, quod refelli posse non uideo. eum commouebunt, qui finem boni mente complectitur? quid horum tu eligis? si quid mihi uideatur quaeris, in mente arbitror esse summum hominis bonum. sed nunc de scientia quaerimus. ergo interroga sapientem, qui non potest ignorare sapientiam; mihi tamen tardo illi atque stulto licet interim scire boni humani finem, in quo inhabitet beata uita, aut nullum esse aut in animo esse aut in corpore aut in utroque. hoc me, si potes, nescire conuince, quod notissimae illae uestrae rationes nullo modo faciunt. quod si non potes — non enim reperies, cui falso simile sit — egone concludere dubitabo recte mihi uideri scire sapientem quidquid in philosophia uerum est, cum ego inde tam multa uera cognouerim?
3.28Ama belki bilgenin uyurken en yüksek iyiyi seçmesinden korkuyor. Hiçbir tehlike yok: uyanınca, beğenmezse reddeder, beğenirse tutar. Rüyasında yanlış bir şey gördü diye kim onu haklı olarak kınayabilir? Yoksa uyurken doğru yerine yanlışı onaylarsa bilgeliğini yitirmesinden mi korkacaksın? Birine uyanıkken bilge deyip uyurken bilge olduğunu inkâr etmeyi, bir uyuyan bile rüyasında görmeye cüret etmez. Bunlar delilik için de söylenebilir; ama konuşma başka şeylere acele ediyor. Yine de bunları en sağlam bir sonuca bağlamadan bırakmıyorum: Ya delilikle bilgelik yitirilir ve sizin doğruyu bilmediğini haykırdığınız kişi artık bilge olmaz; ya da onun ilmi akılda kalır, ruhun geri kalan kısmı hislerden aldığını rüyadaymış gibi hayal etse bile.
Sed metuit fortasse, ne summum bonum eligat dormiens. nihil pericli est; cum euigilauerit, repudiabit, si displicet, tenebit, si placet. quis enim eum recte uituperabit, quod falsum uidit in somnis? aut fortasse illud formidabis, ne dormiens amittat sapientiam, si pro ueris falsa probauerit? hoc iam ne dormiens quidem audet somniare, ut sapientem uigilantem uocet, neget, si dormiat. haec etiam de furore dici possunt; sed in alia festinat oratio. haec tamen sine conclusione securissima non relinquo. aut enim amittitur furore sapientia et iam non erit sapiens, quem uerum ignorare clamatis, aut scientia eius manet in intellectu, etiamsi pars animi cetera id, quod accepit a sensibus, uelut in somnis imaginetur.
3.29Geriye diyalektik kalıyor; bilge onu elbette iyi bilir, çünkü kimse yanlışı bilemez. Onu bilmiyorsa, diyalektiğin bilgisi bilgeliğe ait değildir, çünkü bilge onsuz da bilge olabilmiştir; o zaman onun doğru olup olmadığını ya da algılanıp algılanamayacağını boşuna araştırırız. Burada belki biri bana şöyle der: "Ey akılsız, sen bildiğini ortaya dökmeyi âdet edinmişsin; diyalektik hakkında hiçbir şey bilemedin mi?" Tam tersine, onun hakkında felsefenin herhangi bir kısmından daha fazlasını bildim. Çünkü önce, yukarıda kullandığım bütün o önermelerin doğru olduğunu bana diyalektik öğretti. Sonra onun aracılığıyla daha birçok doğru öğrendim. Ne kadar çok olduklarını, elinizden gelirse, sayın: Evrende dört unsur varsa beş değildir; güneş bir ise iki değildir; aynı ruh hem ölüp hem ölümsüz olamaz; insan aynı anda hem mesut hem bedbaht olamaz; burada aynı anda hem güneş parlayıp hem gece olamaz; ya şimdi uyanığız ya uyuyoruz; gördüğümü sandığım şey ya cisimdir ya cisim değildir. Bunların ve anması çok uzun sürecek daha birçok önermenin, hislerimiz ne hâlde olursa olsun, kendi başlarına doğru olduklarını onun aracılığıyla öğrendim. Bana şunu öğretti: Az önce bağlama yoluyla öne sürdüğüm önermelerden birinin önceki kısmı kabul edilirse, ona bağlı olanı zorunlu olarak beraberinde getirir. Çelişme ya da ayırma yoluyla dile getirdiklerimin ise şöyle bir tabiatı vardır: geri kalanlar — ister bir ister birden çok olsun — ortadan kaldırılınca, onların kaldırılmasıyla doğrulanan bir şey geriye kalır. Bana şunu da öğretti: Kelimelerin uğruna söylendiği şey üzerinde anlaşma varsa kelimeler üzerine çekişmemek gerekir. Bunu yapan kim olursa olsun, bilgisizlikten yapıyorsa ona öğretilmeli; kötü niyetle yapıyorsa bırakılmalı; öğretilemiyorsa vaktini ve emeğini gereksiz şeylere harcamaktansa başka bir işle uğraşması öğütlenmeli; söz dinlemiyorsa görmezden gelinmelidir. Tuzaklı ve aldatıcı küçük akıl yürütmeler hakkında ise kısa bir kural var: yanlış kabuller yüzünden bir sonuca götürüyorlarsa, kabul edilmiş olanlara geri dönmek gerekir; tek bir sonuçta doğru ile yanlış çatışıyorsa, ondan anlaşılanı almak, açıklanamayanı bırakmak gerekir; bazı şeylerde ölçü insandan büsbütün gizliyse, onun ilmini aramamak gerekir. Bunları ve anmaya gerek olmayan daha birçok şeyi diyalektikten öğrendim; çünkü nankörlük etmemeliyim. Ama o bilge ya bunları önemsemez ya da, eğer kusursuz diyalektik hakikatin ilminin ta kendisiyse, onu öyle bilir ki bu adamların en sefil safsatasını — "Doğruysa yanlıştır, yanlışsa doğrudur" — hor görerek ve hiç acımadan açlıktan öldürür. Algı hakkında bunların yeterli olduğunu düşünüyorum; çünkü onay hakkında konuşmaya başladığımda bütün dava orada yeniden ele alınacak.
Restat dialectica, quam certe sapiens bene nouit, nec falsum scire quisquam potest. si uero eam nescit, non pertinet ad sapientiam eius cognitio, sine qua esse sapiens potuit, et superfluo utrum uera sit possitue percipi quaerimus. hic fortassis mihi aliquis dicat: 'soles prodere tu stulte, quid noueris, an de dialectica nihil scire potuisti?' ego uero plura quam de quauis parte philosophiae. nam primo illas omnes propositiones, quibus supra usus sum, ueras esse ista me docuit. deinde per istam noui alia multa uera. sed quam multa sint, numerate, si potestis: si quattuor in mundo elementa sunt, non sunt quinque; si sol unus est, non sunt duo; non potest una anima et mori et esse inmortalis; non potest homo simul et beatus et miser esse; non hic et sol lucet et nox est; aut uigilamus nunc aut dormimus; aut corpus est, quod mihi uidere uideor, aut non est corpus. haec et alia multa, quae commemorare longissimum est, per istam didici uera esse, quoquo modo sese habeant sensus nostri, in se ipsa uera. docuit me, si cuius eorum, quae per conexionem modo proposui, pars antecedens assumpta fuerit, trahere necessario id, quod annexum est, ea uero, quae per repugnantiam uel disiunctionem a me sunt enuntiata, hanc habere naturam, ut, cum auferuntur cetera, siue unum siue plura sint, restet aliquid, quod eorum ablatione firmetur. docuit etiam me, cum de re constat, propter quam uerba dicuntur, de uerbis non debere contendi, et quisquis id faciat, si imperitia faciat, docendum esse, si malitia, deserendum, si doceri non potest, monendum, ut aliquid aliud potius agat, quam tempus in superfluis operamque consumat, si non optemperat, neglegendum. de captiosis autem atque fallacibus ratiunculis breue praeceptum est: si male concedendo inferuntur, ad ea quae concessa sunt esse redeundum; si uerum falsumque in una conclusione confligunt, accipiendum inde quod intellegitur, quod explicari non potest relinquendum; si autem modus in aliquibus rebus latet penitus hominem, scientiam eius non esse quaerendam. haec quidem habeo a dialectica et alia multa, quae commemorare non est necesse; neque enim debeo ingratus exsistere. uerum ille sapiens aut haec neglegit aut, si perfecta dialectica ipsa scientia ueritatis est, sic illam nouit, ut istorum mendicissimam calumniam: si uerum est, falsum est, si falsum est, uerum est, contemnendo et non miserando fame necet. haec de perceptione satis esse propterea puto, quia de assentiendo cum dicere coepero, tota ibi rursum causa uersabitur.
3.30Şimdi artık Alypius'un hâlâ tereddüt eder göründüğü kısma gelelim ve önce, seni bu kadar keskin ve ihtiyatlı bir şekilde sarsan şeyin ne olduğuna bakalım. Diyorsun ki: Akademiklerin bilgenin hiçbir şey bilmediği görüşü, senin dediğine göre o kadar çok ve o kadar güçlü akıl yürütmelerle desteklenmişken, senin bu buluşun — ki bizi bilgenin bilgeliği bildiğinin çok daha inandırıcı olduğunu kabul etmeye zorluyor — onu sarsıyorsa, onayı daha da çok tutmak gerekir. Çünkü tam da bununla şu gösteriliyor: delilleri ne kadar bol ve ne kadar ince olursa olsun, hiçbir şey kabul ettirilemez ki, zekâ yerinde olunca, karşı taraftan ona daha az değil, belki daha da şiddetli bir şekilde direnilmesin. Böylece Akademik yenildiğinde kazanmış olur. Keşke yenilse! Hiçbir Pelasg hilesiyle benden aynı anda hem yenilmiş hem galip olarak ayrılmayı başaramayacak. Buna karşı söylenebilecek başka bir şey bulunmasa bile, ben kendiliğimden yenildiğimi kabul ederim. Çünkü şan kazanmayı değil, hakikati bulmayı konuşuyoruz. Felsefeye girenlerin önüne dikilen, bilmem hangi sığınaklarda karanlıkları gizleyerek bütün felsefenin böyle olduğu tehdidini savuran ve onda hiçbir ışık bulunacağını ummaya izin vermeyen bu yığını nasıl olursa olsun aşmak bana yeter. Bilgenin bir şeyler bildiği artık inandırıcıysa, daha fazla arzulayacağım bir şey yok. Çünkü bilgenin onayı tutması gerektiğinin doğruya benzer görünmesinin tek sebebi, hiçbir şeyin kavranamayacağının doğruya benzer olmasıydı. Bu ortadan kalkınca — çünkü bilge, artık kabul edildiği gibi, hiç değilse bilgeliğin kendisini algılar — bilgenin hiç değilse bilgeliğin kendisine onay vermemesi için hiçbir sebep kalmayacaktır. Çünkü bilgenin bilgeliği onaylamaması, bilgenin bilgeliği bilmemesinden şüphesiz daha da garip bir şeydir.
Iam ergo ad eam partem ueniamus, in qua dubitare adhuc uidetur Alypius, et primo id ipsum perspiciamus quale sit, quod te acutissime atque cautissime mouet. nam si tot tantisque rationibus roboratam — hoc enim dixisti — Academicorum sententiam, qua eis placuit nihil scire sapientem, hoc tuum labefactat inuentum, quo cogimur confiteri multo esse probabilius sapientem scire sapientiam, magis est assensio cohibenda. hoc ipso enim ostenditur nihil quamlibet copiosissimis subtilissimisque argumentis posse suaderi, cui non ex parte contraria, si assit ingenium, non minus acriter uel fortasse acrius resistatur. eo fit, ut, cum sit uictus Academicus, uicerit. O utinam uincatur! numquam efficiet quauis arte Pelasga, ut simul a me uictus uictorque discedat. certe nihil aliud inueniatur, quod aduersum ista dici possit, et ultro me uictum esse profiteor. non enim de gloria comparanda, sed de inuenienda ueritate tractamus. mihi satis est quoquo modo molem istam transcendere, quae intrantibus ad philosophiam sese opponit et nescio quibus receptaculis tenebras tegens talem esse philosophiam totam minatur nihilque in ea lucis inuentum iri sperare permittit. quid autem amplius desiderem, nihil habeo, si iam probabile est nonnihil scire sapientem. non enim alia causa ueri simile uidebatur eum assensionem sustinere debere, nisi quia erat ueri simile nihil posse conprehendi. quo sublato — percipit enim sapiens uel ipsam, ut iam conceditur, sapientiam — nulla iam causa remanebit, cur non assentiatur sapiens uel ipsi sapientiae. est enim sine dubitatione monstrosius sapientem non approbare sapientiam quam sapientem nescire sapientiam.
3.31Rica ederim, elimizden gelirse, şöyle bir manzarayı biraz gözümüzün önüne getirelim: bilge ile bilgelik arasında bir kavga. Bilgelik, kendisinin bilgelik olduğundan başka ne der? Buna karşı o adam: "İnanmıyorum," der. Kim bilgeliğe "Senin bilgelik olduğuna inanmıyorum" der? Bilgeliğin konuşabildiği ve içinde oturmaya tenezzül ettiği kişiden, yani bilgeden başka kim? Haydi şimdi gidin de Akademiklerle dövüşecek beni arayın! Elinizde artık yeni bir çarpışma var: bilge ile bilgelik birbiriyle dövüşüyor; bilge bilgeliğe onay vermek istemiyor. Ben sizinle birlikte gönül rahatlığıyla sonucu bekliyorum. Çünkü bilgeliğin yenilmez olduğuna kim inanmaz? Yine de bir ikilemle kendimizi sağlama alalım. Ya Akademik bu çarpışmada bilgeliği yenecek ve bilge olmayacağı için benim tarafımdan yenilecek; ya da bilgelik onu alt edecek ve bilgenin bilgeliğe onay verdiğini öğreteceğiz. Öyleyse ya Akademik bilge değildir ya da bilge bir şeye onay verecektir; meğer bilgenin bilgeliği bilmediğini söylemekten utanan kişi, bilgenin bilgeliğe onay vermediğini söylemekten utanmasın. Ama bilgenin bilgeliğin kendisini algılaması artık doğruya benzerse ve algılanabilen şeye onay vermemesi için hiçbir sebep yoksa, istediğim şeyin doğruya benzer olduğunu görüyorum: bilge, elbette, bilgeliğe onay verecektir. Bilgeliğin kendisini nerede bulduğunu sorarsan, cevap vereceğim: kendi içinde. Sahip olduğu şeyi bilmediğini söylersen, o saçmalığa geri dönersin: bilge bilgeliği bilmez. Bilgenin kendisinin bulunabileceğini inkâr edersen, artık Akademiklerle değil, bunu düşünen sen kim olursan ol, seninle başka bir konuşmada tartışacağız. Çünkü onlar bunları tartışırken elbette bilge hakkında tartışıyorlar. Cicero kendisinin büyük bir kanaat adamı olduğunu, ama bilgeyi araştırdığını haykırır. Delikanlılar, bunu hâlâ bilmiyorsanız, Hortensius'ta elbette okudunuz: "Öyleyse hiçbir şey kesin değilse ve kanaat sahibi olmak bilgeye yakışmıyorsa, bilge hiçbir şeyi asla onaylamayacaktır." Buradan açıktır ki onlar, karşı çıktığımız o tartışmalarında bilge hakkında araştırma yapıyorlar.
Nam quaeso paululum quasi ante oculos tale spectaculum constituamus, si possumus, rixam quandam sapientis et sapientiae. quid aliud dicit sapientia quam se esse sapientiam? at contra iste: non credo, inquit. quis ait sapientiae: non credo esse sapientiam? quis, nisi is, cum quo illa loqui potuit et in quo habitare dignata est, scilicet sapiens? ite nunc et me quaerite, qui cum Academicis pugnem; habetis iam nouum certamen: sapiens et sapientia secum pugnant. sapiens non uult consentire sapientiae. ego uobiscum securus exspecto. quis enim non credat inuictam esse sapientiam? tamen nos aliqua complexione muniamus. aut enim in hoc certamine Academicus uincet sapientiam et a me uincetur, quia non erit sapiens, aut ab ea superabitur et sapientem sapientiae consentire docebimus. aut igitur sapiens Academicus non est aut nonnulli rei sapiens assentietur, nisi forte, quem dicere puduit sapientem nescire sapientiam, sapientem non consentire sapientiae dicere non pudebit. at si iam ueri simile est cadere in sapientem uel ipsius sapientiae perceptionem et nulla causa est, cur non ei quod potest percipi assentiatur, uideo quod uolebam esse ueri simile, sapientem scilicet assensurum esse sapientiae. si quaeres, ubi inueniat ipsam sapientiam, respondebo: in semet ipso. si dicis eum nescire quod habeat, redis ad illud absurdum, sapientem nescire sapientiam. si sapientem ipsum negas posse inueniri, non iam cum Academicis sed tecum, quisquis hoc sentis, sermone alio disseremus. illi enim cum haec disputant, de sapiente profecto disputant. clamat Cicero se ipsum magnum esse opinatorem, sed de sapiente se quaerere. quod si adhuc uos, adulescentes, ignotum habetis, certe in Hortensio legistis: si igitur nec certi est quidquam nec opinari sapientis est, nihil umquam sapiens approbabit. unde manifestum est eos de sapiente illis suis disputationibus, contra quas nitimur, quaerere.
3.32Öyleyse ben şöyle düşünüyorum: bilgelik bilge için kesindir; yani bilge bilgeliği algılamıştır ve bu yüzden bilgeliğe onay verdiğinde kanaatle yetinmiş olmaz. Çünkü öyle bir şeye onay veriyor ki onu algılamamış olsaydı bilge olmazdı. Onlar da insanın yalnızca algılanamayan şeylere onay vermemesi gerektiğini ileri sürüyorlar; bilgelik ise hiçbir şey olmayan bir şey değildir. Öyleyse bilge hem bilgeliği bildiğine hem de bilgeliğe onay verdiğine göre, ne hiçbir şey bilmiyor ne de hiçbir şeye onay vermiyor. Daha ne istiyorsunuz? Yoksa, onay ruhu hiçbir şeye doğru eğmezse büsbütün kaçınılabileceğini söyledikleri o yanılgı hakkında mı bir şey araştırıyoruz? "Yalnız yanlış bir şeyi değil, doğru olsa bile şüpheli bir şeyi onaylayan herkes yanılır," diyorlar; "ama şüpheli olmayan hiçbir şey bulamıyorum." Oysa bilge, dediğimiz gibi, bilgeliğin kendisini buluyor.
Ergo arbitror ego sapienti certam esse sapientiam, id est sapientem percepisse sapientiam et ob hoc eum non opinari, cum assentitur sapientiae; assentitur enim ei rei, quam si non percepisset, sapiens non esset. nec isti quemquam non debere assentiri nisi rebus, quae non possunt percipi, affirmant; non autem sapientia nihil est: cum igitur et scit sapientiam et assentitur sapientiae, neque nihil scit neque nulli rei sapiens assentitur. quid amplius uultis? an de illo errore aliquid quaerimus, quem dicunt penitus euitari, si in nullam rem animum declinet assensio? errat enim, inquiunt, quisquis non solum rem falsam sed etiam dubiam, quamuis uera sit, approbat. nihil autem quod dubium non sit inuenio. at inuenit sapiens ipsam, ut dicebamus, sapientiam.
3.33Ama belki artık buradan ayrılmamı istiyorsunuz. En sağlam mevziler kolay kolay bırakılmamalı; en kurnaz insanlarla uğraşıyoruz. Yine de isteğinize uyacağım. Ama burada ne diyeyim? Ne? Ne ki? Elbette o eski söz söylenmeli; gerçi onların da buna söyleyecekleri var. Kendi ordugâhımdan dışarı ittiğiniz ben ne yapayım? Bilginlerin yardımına mı başvurayım; onların yanında yenilirsem belki daha az utanırım? Öyleyse gücüm yettiğince, artık isli ve pürüzlü ama yanılmıyorsam pek güçlü bir silah fırlatayım: "Hiçbir şeyi onaylamayan hiçbir şey yapmaz." Ah, köylü adam! Peki inandırıcı nerede? Doğruya benzeyen nerede? İstediğiniz buydu. Yunan kalkanlarının nasıl çınladığını duyuyor musunuz? Silahımız karşılandı; pek sağlam bir silahtı ama ne zayıf bir elle fırlattık! Benim yazarlarım da bana bundan daha güçlü bir şey vermiyor ve gördüğüm kadarıyla hiçbir yara açamadık. Çiftliğin ve tarlanın sağladıklarına döneyim; daha büyük silahlar beni donatmaktan çok ağırlaştırıyor.
Sed hinc iam uultis me fortasse discedere. non sunt facile securissima relinquenda; cum uersutissimis hominibus agimus; morem tamen uobis geram. sed quid hic dicam? quid? quidnam? illud nimirum uetus dicendum est, ubi et ipsi habent quod dicant. quid enim faciam, quem de castris meis foras truditis? num implorabo auxilia doctorum, cum quibus si superare nequeo, minus pudebit fortasse superari? iaciam igitur quibus uiribus possum fumosum quidem iam et scabrum sed, nisi fallor, ualidissimum telum: qui nihil approbat, nihil agit. o hominem rusticum! et ubi est probabile? ubi est ueri simile? hoc uolebatis. auditisne, ut sonent scuta Graecanica? exceptum est quod robustissimum quidem, sed qua manu iaculati sumus! et nihil mihi potentius isti mei suggerunt nec aliquid, ut uideo, uulneris fecimus. conuertam me ad ea, quae uilla et ager ministrat; onerant me potius maiora quam praeparant.
3.34Bu kırda boş vaktimde uzun uzun düşündüm: şu inandırıcı ya da doğruya benzeyen, eylemlerimizi yanılgıdan nasıl koruyabilir? Önce bana, bunları satarken nasıl görünüyorsa öyle, güzelce örtülmüş ve tahkim edilmiş göründü; sonra her yanına daha dikkatle göz gezdirince, yanılgının kendinden emin olanların üzerine saldırabileceği bir giriş gördüm sanki. Çünkü bence yalnızca yanlış yolu izleyen değil, doğru yolu izlemeyen de yanılır. Aynı yere giden iki yolcu düşünelim; biri kimseye inanmamaya karar vermiş, öbürü fazla saf. Bir yol ayrımına geldiler. Burada o saf olan, orada bulunan bir çobana ya da bir köylüye: "Selam, iyi adam! Söyle lütfen, şu yere en iyi hangi yoldan gidilir?" der. Cevap verilir: "Bu yoldan gidersen hiç yolunu şaşırmazsın." O da yoldaşına: "Doğru söylüyor, bu yoldan gidelim," der. Pek ihtiyatlı adam güler, bu kadar çabuk verilen onayla pek nükteli bir şekilde alay eder ve öteki uzaklaşırken yol ayrımında çakılı kalır. Tam boş durmak ayıp görünmeye başlamışken, işte yolun öbür kolunda şık ve kentli biri, ata binmiş olarak belirir ve yaklaşmaya başlar. Bizimki sevinir; o gelince selam verip niyetini söyler, yolu sorar, hatta orada kalmasının sebebini de anlatır, çobana kendisini tercih ettiğini söyleyerek onu daha iyi niyetli kılmak ister. Oysa o, tesadüf, halkın artık "samardacus" dediği hilekâr serserilerden biriydi. Kötü adam âdetini, karşılığında bir şey almadan bile, sürdürdü: "Bu yoldan git," dedi, "çünkü ben oradan geliyorum." Aldattı ve gitti. Ama bizimki ne zaman aldanmış olacaktı ki? Şöyle der: "Bu yol tarifini doğru diye değil, doğruya benzer olduğu için onaylıyorum; burada boş durmak da ne ahlâken güzel ne faydalı; bu yoldan gideyim." Bu arada, çobanın sözlerini bu kadar çabuk doğru sanıp onay vererek yanılan, gittikleri yerde çoktan dinleniyordu. Öbürü ise, inandırıcıyı izlediğine göre yanılmaksızın, bilmem hangi ormanları dolaştı ve gitmeye niyet ettiği yeri bilen birini bile bulamadı. Size doğrusunu söyleyeyim, bunları düşünürken gülmemi tutamadım: Akademiklerin sözlerine göre, nasılsa, doğru yolu tesadüfen de olsa tutan yanılmış oluyor; inandırıcı bir şekilde ıssız dağlara sürüklenen ve aradığı yeri bulamayan ise yanılmış görünmüyor. Pervasız onayı haklı olarak mahkûm etmek için şunu söyleyeyim: ikisinin de yanıldığını söylemek, bunun yanılmadığını söylemekten daha kolaydır. Bundan sonra bu sözlere karşı daha uyanık bir hâlde insanların eylemlerini ve ahlâkını incelemeye başladım. O zaman bunlara karşı aklıma o kadar çok ve o kadar ağır şey geldi ki artık gülmüyordum; en bilgili ve en keskin zekâlı insanların böyle suç kokan görüşlere ve rezaletlere yuvarlanmasına kimi zaman öfkeleniyor, kimi zaman üzülüyordum.
Nam cum otiosus diu cogitassem in isto rure, quonam modo possit istuc probabile aut ueri simile actus nostros ab errore defendere, primo uisum est mihi, ut solet uideri, cum ista uendebam, belle tectum et munitum, deinde ubi totum cautius circumspexi, uisus sum mihi uidisse unum aditum, qua in securos error inrueret. non solum enim puto eum errare, qui falsam uiam sequitur, sed etiam eum, qui ueram non sequitur. faciamus enim duos uiatores ad unum locum tendentes, quorum alter instituerit nulli credere, alter nimis credulus sit. uentum est ad aliquod biuium. hic ille credulus pastori, qui aderat, uel cuipiam rusticano: salue, frugi homo! dic quaeso, qua bene in illum locum pergatur. respondetur: si hac ibis, nihil errabis. et ille ad comitem: uerum dicit, hac eamus. ridet uir cautissimus et tam cito assensum facetissime inludit atque interea illo discedente in biuio figitur. et iam incipit uideri turpe cessare, cum ecce ex alio uiae cornu lautus quidam et urbanus equo insidens eminet et propinquare occipit. gratulatur iste, tum aduenienti et salutato indicat propositum, quaerit uiam, dicit etiam remansionis suae causam, quo beniuolentiorem reddat pastori eum praeferens. ille autem casu planus erat de his, quos samardocos iam uulgus uocat. tenuit suum morem homo pessimus etiam gratis. hac perge, ait; nam ego inde uenio. decepit atque abiit. sed quando iste deciperetur? non enim monstrationem istam tamquam ueram, inquit, approbo, sed quia est ueri similis, et hic otiosum esse nec honestum nec utile est; hac eam. interea ille, qui assentiendo errauit tam cito existimans uera esse uerba pastoris, in loco illo, quo tendebant, iam se reficiebat, iste autem non errans, si quidem probabile sequitur, circumiit siluas nescio quas nec iam cui locus ille notus sit, ad quem uenire proposuerat, inuenit. uere uobis dicam, cum ista cogitarem, risum tenere non potui, fieri per Academicorum uerba nescio quo modo, ut erret ille, qui ueram uiam uel casu tenet, ille autem, qui per auios montes probabiliter ductus est nec petitam regionem inuenit, non uideatur errare. ut enim temerariam consensionem iure condemnem, facilius ambo errant, quam iste non errat. hinc iam aduersum ista uerba uigilantior ipsa facta hominum et mores considerare coepi. tum uero tam multa mihi et tam capitalia in istos uenerunt in mentem, ut iam non riderem sed partim stomacharer partim dolerem homines doctissimos et acutissimos in tanta scelera sententiarum et flagitia deuolutos.
3.35Elbette yanılan herkes belki günah işlemez; ama günah işleyen herkesin ya yanıldığı ya da daha kötü bir şey yaptığı kabul edilir. Öyleyse delikanlılardan biri onların şöyle dediğini işitirse ne olur: "Yanılmak ayıptır, bu yüzden hiçbir şeye onay vermemeliyiz; ama yine de herkes kendisine inandırıcı görüneni yaptığında ne boş durmuş ne yanılmış olur. Yalnız şunu hatırlasın: zihnine ya da hislerine ne gelirse doğru diye onaylanmamalıdır." Bunu işiten delikanlı başkasının karısının iffetine tuzak kurarsa? Sana, evet sana danışıyorum, Marcus Tullius: Delikanlıların ahlâkını ve hayatını konuşuyoruz; senin bütün o yazıların onları yetiştirmek ve terbiye etmek için uykusuz kaldı. Delikanlının bunu yapmasının sana inandırıcı gelmediğinden başka ne diyeceksin? Ama ona inandırıcı geliyor. Çünkü başkasının inandırıcı bulduğuna göre yaşıyorsak, sen de devleti yönetmemeliydin; çünkü Epikuros'a bunun yapılmaması gerektiği göründü.
Demek o genç başkasının karısıyla zina edecek. Yakalanırsa, kendisini savunacak seni nerede bulacak? Bulsa bile ne diyeceksin? Elbette inkâr edeceksin. Ya iş, inkârın boşuna olacağı kadar açıksa? Elbette, sanki Cumae'deki, hatta Napoli'deki jimnazyumdaymışsın gibi, onun hiçbir günah işlemediğine, hatta yanılmadığına bile inandırmak isteyeceksin: "Çünkü zinanın yapılması gerektiğine doğru diye inanmadı; inandırıcı geldi, o da izledi. Yaptı; ya da belki yapmadı da yapmış gibi geldi ona." O koca ise, ahmak adam, karısının iffeti için bağırıp çağırarak her şeyi davalarla altüst ediyor; belki şu anda onunla yatıyor da farkında değil. Hâkimler bunu anlarlarsa, ya Akademikleri hiç umursamayıp suçu en gerçek bir suç olarak cezalandırırlar ya da onlara uyarak adamı doğruya benzer ve inandırıcı bir şekilde mahkûm ederler; öyle ki o savunucu artık ne yapacağını hiç bilemez. Çünkü kime kızacağını bulamayacak: herkes, onay vermeden kendilerine inandırıcı görüneni yaptıkları için hiç yanılmadıklarını söyleyecek. Bu yüzden savunucu rolünü bırakıp teselli eden filozof rolünü üstlenecek; böylece Akademi'de bu kadar ilerlemiş olan delikanlıyı, rüyada mahkûm edildiğini düşünmeye kolayca razı edecek. Ama siz şaka yaptığımı sanıyorsunuz. Her kutsal şey üzerine yemin edebilirim: İnandırıcı görüneni yapan kim olursa olsun günah işlemiyorsa, bu adamın nasıl günah işlediğini hiç bilmiyorum; meğer yanılmanın bir şey, günah işlemenin bambaşka bir şey olduğunu, o öğütlerle yanılmayalım diye hareket ettiklerini, günah işlemeyi ise büyük bir şey saymadıklarını söylesinler.
Certe enim non fortasse omnis, qui errat, peccat. omnis tamen, qui peccat, aut errare conceditur aut aliquid peius. quid, si ergo aliquis adulescentium, cum hos audierit dicentes: 'turpe est errare et ideo nulli rei consentire debemus; sed tamen, cum agit quisque, quod ei uidetur probabile, nec cessat nec errat, illud tantum meminerit, quidquid occurrit uel animo uel sensibus, non pro uero esse approbandum' — id igitur audiens adulescens insidiabitur pudicitiae uxoris alienae? te, te consulo, Marce Tulli; de adulescentium moribus uitaque tractamus, cui educendae atque instituendae omnes illae litterae tuae uigilauerunt. quid aliud dicturus es quam non tibi esse probabile, ut id faciat adulescens? at illi probabile est. nam si ex alieno probabili uiuimus, nec tu debuisti amministrare rem publicam, quia Epicuro uisum est non esse faciendum. adulterabit igitur ille iuuenis coniugem alienam; qui deprehensus si fuerit, ubi te inueniet, a quo defendatur? quamquam etiamsi inueniat, quid dicturus es? negabis profecto. quid, si tam clarum est, ut frustra infitiere? persuadere uis nimirum tamquam in gymnasio Cumano atque adeo Neapolitano nihil eum peccasse, immo etiam nec errasse quidem. non enim faciendum esse adulterium pro uero sibi persuasit; probabile occurrit, secutus est. fecit; aut fortasse non fecit, sed fecisse sibi uisus est. iste autem maritus, homo fatuus, perturbat omnia litibus pro uxoris castitate proclamans, cum qua forte nunc dormit et nescit. hoc illi iudices si intellexerint, aut neglegent Academicos et tamquam crimen uerissimum punient aut eisdem obtemperantes uerisimiliter hominem probabiliterque damnabunt, ut iam quid agat iste patronus prorsus ignoret. cui enim suscenseat non habebit, cum omnes se nihil errasse dicant, quando non assentientes id quod uisum est probabile fecerint. ponet igitur personam patroni et philosophi consolatoris suscipiet; ita facile adulescenti, qui iam tantum in Academia profecerit, persuadebit, ut se tamquam in somnis putet esse damnatum. sed uos me iocari arbitramini. liquet deierare per omne diuinum nescire me prorsus, quomodo iste peccauerit, si quisquis id egerit quod probabile uidetur non peccat, nisi forte in totum aliud esse dicunt errare, aliud peccare seque illis praeceptis egisse, ne erremus, peccare autem nihil magnum esse duxisse.
3.36Adam öldürmeleri, ana baba katilliklerini, kutsal şeylere el uzatmaları ve yapılabilecek ya da düşünülebilecek bütün rezaletleri ve cinayetleri hiç anmıyorum. Bunlar birkaç kelimeyle ve, daha vahimi, en bilge yargıçlar önünde savunuluyor: "Hiçbir şeye onay vermedim, bu yüzden yanılmadım; hem bana inandırıcı görüneni nasıl yapmazdım?" Bunların inandırıcı bir şekilde kabul ettirilemeyeceğini düşünenler, Catilina'nın, bütün suçları kendinde toplayan vatanı katletme suçunu kabul ettirdiği konuşmasını okusunlar. Şuna da kim gülmez? Eylemde inandırıcıdan başka hiçbir şeyi izlemediklerini söylüyorlar ve hakikati var güçleriyle arıyorlar; oysa hakikatin bulunamayacağı onlara inandırıcı geliyor. Ne garip bir ucube! Ama bunu bırakalım; bu bizi, hayatımızın tehlikesini, varlığımızın riskini daha az ilgilendiriyor. Asıl ölümcül olan, asıl korkunç olan, her iyi insanın korkması gereken şey şudur: Bu akıl yürütme inandırıcı sayılırsa, insan her kötülüğü — kendisine yapılması gerektiği inandırıcı geldiğinde, yeter ki hiçbir şeye doğruymuş gibi onay vermesin — yalnızca suç değil, yanılgı kınamasına bile uğramadan işler. Ne yani? Onlar bunları görmediler mi? Tam tersine, son derece ustaca ve basiretle gördüler. Ben de çalışkanlıkta, uyanıklıkta, zekâda, bilgide Marcus Tullius'u herhangi bir bakımdan izleyebileceğimi iddia edecek kadar kendimi asla beğenmem. Yine de o, insanın hiçbir şey bilemeyeceğini ileri sürerken, ona yalnızca "Bunun bana böyle göründüğünü biliyorum" denseydi, bunu çürütecek bir şey bulamazdı.
Taceo de homicidiis parricidiis sacrilegiis omnibusque omnino quae fieri aut cogitari possunt flagitiis ac facinoribus, quae paucis uerbis et, quod est grauius, apud sapientissimos iudices defenduntur: nihil consensi et ideo non erraui; quomodo autem non facerem quod probabile uisum est? qui autem non putant ista probabiliter posse persuaderi, legant orationem Catilinae, qua patriae parricidium, quo uno continentur omnia scelera, persuasit. iam illud quis non ridet? ipsi dicunt nihil se in agendo sequi nisi probabile et quaerunt magnopere ueritatem, cum eis sit probabile non posse inueniri. o mirum monstrum! sed hoc omittamus; minus id ad nos, minus ad uitae nostrae discrimen, minus ad fortunarum periculum pertinet. illud est capitale, illud formidolosum, illud optimo cuique metuendum, quod nefas omne, si haec ratio probabilis erit — cum probabile cuiquam uisum fuerit esse faciendum, tantum nulli quasi uero assentiatur — non solum sine sceleris sed etiam sine erroris uituperatione committat. quid ergo? haec illi non uiderunt? immo sollertissime prudentissimeque uiderunt, nec mihi ullo pacto tantum adrogauerim, ut Marcum Tullium aliqua ex parte sequar industria uigilantia ingenio doctrina; cui tamen asserenti nihil scire posse hominem si hoc solum diceretur: 'scio ita uideri mihi', unde id refelleret non haberet.
3.37Öyleyse bu kadar büyük adamlar, kimseye hakikatin ilmi nasip olmuyormuş gibi görünsün diye sürekli ve inatçı tartışmalarla uğraşmayı neden uygun buldular? Şimdi biraz daha dikkatle dinleyin: ne bildiğimi değil, ne düşündüğümü söyleyeceğim. Çünkü elimden gelirse Akademiklerin bütün tasarısının bana nasıl göründüğünü açıklamayı en sona saklıyordum. Zamanının en bilge ve en bilgili adamı olan Platon — öyle konuşurdu ki ne söylese büyük olurdu, öyle şeyler söylerdi ki nasıl söylese küçük düşmezdi — eşsiz bir sevgiyle sevdiği hocası Sokrates'in ölümünden sonra Pythagorasçılardan da çok şey öğrenmiş, denir. Pythagoras ise o zamanlar ya neredeyse hiç olmayan ya da hiç değilse pek gizli kalan Yunan felsefesiyle yetinmemiş; Suriyeli Pherekydes diye birinin tartışmalarından etkilenip ruhun ölümsüz olduğuna inandıktan sonra, uzak ve geniş diyarlara yolculuk ederek birçok bilgeyi de dinlemişti. Böylece Platon, Sokrates'in ahlâk konularındaki zarafetine ve inceliğine, andığım kişilerden dikkatle edindiği doğa ve ilâhî şeyler bilgisini ekledi; bu kısımları adeta biçimlendiren ve onlara hakemlik eden diyalektiği de — ki ya bilgeliğin kendisidir ya da onsuz bilgelik hiç olamaz — bunlara bağlayarak felsefenin kusursuz bir öğretisini kurduğu söylenir; bunu şimdi tartışmanın vakti değil. Benim istediğim için şu kadarı yeter: Platon iki evren olduğunu düşündü. Biri akılla kavranan evrendir; hakikatin kendisi orada oturur. Öbürü ise bu hislerle algılanan evrendir; onu görme ve dokunmayla hissettiğimiz açıktır. Bu yüzden o evren gerçektir; bu ise doğruya benzer ve onun suretine göre yapılmıştır. O evrenden gelen hakikat, kendini tanıyan ruhta adeta cilalanır ve berraklaşır; bu evrenden ise akılsızların ruhlarında ilim değil, ancak kanaat doğabilir. Yine de bu evrende, Platon'un "vatandaşlık faziletleri" dediği ve öteki gerçek faziletlere benzeyen faziletlerle yapılan her şeye — ki gerçek faziletleri birkaç bilge dışında kimse bilmez — ancak "doğruya benzeyen" denebilir.
Quid igitur placuit tantis uiris perpetuis et pertinacibus contentionibus agere, ne in quemquam cadere ueri scientia uideretur? audite iam paulo attentius non quid sciam sed quid existimem; hoc enim ad ultimum reseruabam, ut explicarem, si possem, quale mihi esse uideatur totum Academicorum consilium. Plato, uir sapientissimus et eruditissimus temporum suorum, qui et ita locutus est, ut quaecumque diceret magna fierent, et ea locutus est, ut quomodocumque diceret, parua non fierent, dicitur post mortem Socratis magistri sui, quem singulariter dilexerat, a Pythagoreis etiam multa didicisse. Pythagoras autem Graeca philosophia non contentus, quae tunc aut paene nulla erat aut certe occultissima, postquam commotus Pherecydae cuiusdam Syri disputationibus immortalem esse animum credidit, multos sapientes etiam longe lateque peregrinatus audierat. igitur Plato adiciens lepori subtilitatique Socraticae, quam in moralibus habuit, naturalium diuinarumque rerum peritiam, quam ab eis quos memoraui diligenter acceperat, subiungensque quasi formatricem illarum partium iudicemque dialecticam, quae aut ipsa esset aut sine qua omnino sapientia esse non posset, perfectam dicitur composuisse philosophiae disciplinam, de qua nunc disserere temporis non est. sat est enim ad id, quod uolo, Platonem sensisse duos esse mundos, unum intellegibilem, in quo ipsa ueritas habitaret, istum autem sensibilem, quem manifestum est nos uisu tactuque sentire; itaque illum uerum, hunc ueri similem et ad illius imaginem factum, et ideo de illo in ea quae se cognosceret anima uelut expoliri et quasi serenari ueritatem, de hoc autem in stultorum animis non scientiam sed opinionem posse generari: quidquid tamen ageretur in hoc mundo per eas uirtutes, quas ciuiles uocabat, aliarum uerarum uirtutum similes, quae nisi paucis sapientibus ignotae essent, non posse nisi ueri simile nominari.
3.38Bunlar ve bu türden başka şeyler, bana kalırsa, onun ardılları arasında ellerinden geldiğince korunmuş ve sırlar gibi saklanmıştır. Çünkü bunları ya kendilerini bütün kusurlardan arındırıp insanüstü bir yaşayışa kavuşmuş olanlardan başkası kolay kolay kavrayamaz; ya da onları bilip de rastgele herkese öğretmek isteyen kimse ağır bir günah işlemiş olur. Bu yüzden Stoacıların önderi Zenon, başka yerlerde bazı öğretileri dinleyip benimsedikten sonra Platon'un bıraktığı, o sırada Polemon'un yönettiği okula geldiğinde, sanırım ondan şüphelenildi; o Platoncu ve adeta kutsal, dokunulmaz öğretilerin kolayca açılıp emanet edilebileceği biri olarak görülmedi; önce başkalarından alıp o okula getirdiği şeyleri unutması gerekiyordu. Polemon ölür, yerine Arkesilaos geçer; Zenon'un okul arkadaşıdır, ama Polemon'un hocalığında okumuştur. Zenon evren hakkındaki ve özellikle, gerçek felsefenin uğrunda uyanık durduğu ruh hakkındaki kendi görüşünden hoşlanıyordu: ruhun ölümlü olduğunu, bu hislerle algılanan evrenden başka hiçbir şey olmadığını ve bu evrende cisimden başka hiçbir şeyin etkin olmadığını söylüyordu — çünkü Tanrı'nın kendisini bile ateş sayıyordu. Bu kötülük geniş çevrelere yayılırken Arkesilaos'un Akademi'nin görüşünü büsbütün gizlemesi ve adeta bir gün torunlarca bulunacak bir altın gibi toprağa gömmesi bana son derece basiretli ve faydalı bir davranış gibi geliyor. Kalabalık yanlış kanaatlere koşmaya daha yatkın olduğundan, cisimlere alışkanlık yüzünden de her şeyin cisim olduğuna pek kolay ama zararlı bir şekilde inanıldığından, bu son derece keskin zekâlı ve son derece insancıl adam, öğrenmeye yatkın görmediklerine bir şey öğretmektense, kötü öğretilmiş olarak karşısında bulduklarına öğrendiklerini unutturmayı seçti. Yeni Akademi'ye atfedilen her şey buradan doğdu; çünkü eskilerin buna ihtiyacı yoktu.
Haec et alia huius modi mihi uidentur inter successores eius, quantum poterant, esse seruata et pro mysteriis custodita. non enim aut facile ista percipiuntur nisi ab eis, qui se ab omnibus uitiis mundantes in aliam quandam plus quam humanam consuetudinem uindicarint, aut non grauiter peccat, quisquis ea sciens quoslibet homines docere uoluerit. itaque Zenonem principem Stoicorum, cum iam quibusdam auditis et creditis in scholam relictam a Platone uenisset, quam tunc Polemo retinebat, suspectum habitum suspicor nec talem uisum, cui Platonica illa uelut sacrosancta decreta facile prodi committique deberent, priusquam dedidicisset ea, quae in illam scholam ab aliis accepta detulerat. moritur Polemo, succedit ei Arcesilas, Zenonis quidem condiscipulus, sed sub Polemonis magisterio, quam ob rem cum Zeno sua quadam de mundo et maxime de anima, propter quam uera philosophia uigilat, sententia delectaretur dicens eam esse mortalem nec quicquam esse praeter hunc sensibilem mundum nihilque in eo agi nisi corpore — nam et deum ipsum ignem putabat — prudentissime atque utilissime mihi uidetur Arcesilas, cum illud late serperet malum, occultasse penitus Academiae sententiam et quasi aurum inueniendum quandoque posteris obruisse. quare cum in falsas opiniones ruere turba sit pronior et consuetudine corporum omnia esse corporea facillime sed noxie credatur, instituit uir acutissimus atque humanissimus dedocere potius quos patiebatur male doctos quam docere quos dociles non arbitrabatur. inde illa omnia nata sunt, quae nouae Academiae tribuuntur, quia eorum necessitatem ueteres non habebant.
3.39Zenon bir gün uyanıp da hiçbir şeyin ancak kendi tarif ettiği türden olursa kavranabileceğini ve böyle bir şeyin, her şeyi kendilerine bağladığı cisimlerde bulunamayacağını görseydi, büyük bir zorunlulukla alevlenmiş olan bu tür tartışmalar çoktan büsbütün sönüp giderdi. Ama Zenon, Akademiklere göründüğü gibi — bana da öyle görünmüyor değil —, bir sebat görüntüsüne aldanarak inat etti ve cisimlere duyulan o zararlı inanç, nasıl olabildiyse, Khrysippos'a kadar yaşadı. Khrysippos da ona — çünkü bunu en iyi o yapabilirdi — daha geniş yayılması için büyük bir güç verdi; öbür taraftan, öncekilerden daha keskin ve daha uyanık olan Carneades ona öyle direndi ki o kanaatin sonra da bir etkisi kalmasına şaşıyorum. Çünkü Carneades önce, Arkesilaos'un adının pek kötüye çıkmasına yol açtığını gördüğü o safsataya varan küstahlığı bıraktı ki sırf gösteriş için her şeye karşı konuşmak istiyormuş gibi görünmesin; bunun yerine özellikle Stoacıları ve Khrysippos'u sarsıp yıkmayı kendine hedef edindi.
Quodsi Zeno expergefactus esset aliquando et uidisset neque quicquam comprehendi posse nisi quale ipse definiebat neque tale aliquid in corporibus posse inueniri, quibus ille tribuebat omnia, olim prorsus hoc genus disputationum, quod magna necessitate flagrauerat, fuisset extinctum. sed Zeno imagine constantiae deceptus, ut ipsis Academicis uidebatur nec mihi etiam non uidetur, pertinax fuit fidesque illa corporum perniciosa, quoquo modo potuit, peruixit in Chrysippum, qui ei — nam maxime poterat — magnas uires latius se diffundendi dabat, nisi ex illa parte Carneades acrior et uigilantior superioribus ceteris ita restitisset, ut mirer illam opinionem aliquid etiam postea ualuisse. namque Carneades primo illam uelut calumniandi impudentiam, qua uidebat Arcesilam non mediocriter infamatum, deposuit, ne contra omnia uelle dicere quasi ostentationis causa uideretur, sed ipsos proprie sibi Stoicos atque Chrysippum conuellendos euertendosque proposuit.
3.40Sonra, hiçbir şeye onay vermezse bilgenin hiçbir şey yapmayacağı itirazıyla her yandan sıkıştırılınca — ah ne şaşırtıcı, hatta hiç de şaşırtıcı olmayan adam! çünkü Platon'un pınarlarının ta kendisinden akıyordu —, onların ne tür eylemleri onayladığına bilgece dikkat etti. Bu eylemlerin bilmem hangi gerçek eylemlere benzediğini görerek, bu evrende eylem için izlediği şeye "doğruya benzeyen" adını verdi. Neye benzediğini hem ustaca biliyor hem basiretle gizliyordu; buna "inandırıcı" da diyordu. Çünkü bir suretin aslına bakan, o sureti haklı olarak onaylar. Doğrunun kendisinin ne olduğunu bilmeyen bilge nasıl onaylar ya da doğruya benzeyeni nasıl izler? Demek ki onlar biliyorlardı ve içinde gerçek şeylerin övgüye değer bir taklidini fark ettikleri yanlış şeyleri onaylıyorlardı. Ama bunu, adeta sırra yabancı olanlara göstermek ne meşru ne kolay olduğu için, torunlarına ve o zaman bırakabildikleri kişilere görüşlerinin bir işaretini bıraktılar; o usta diyalektikçilerin ise kelimeler üzerine soru çıkarmasını, onlarla eğlenip alay ederek engellediler. Bu yüzden Carneades'in Üçüncü Akademi'nin de önderi ve kurucusu olduğu söylenir.
Deinde cum undique premeretur, si nulli rei esset assensus, nihil acturum esse sapientem — o hominem mirum atque adeo non mirum! ab ipsis enim Platonis fontibus profluebat — attendit sapienter, quales illi actiones probarent, easque nescio quarum uerarum similes uidens id, quod in hoc mundo ad agendum sequeretur, ueri simile nominauit. cui enim esset simile, et perite norat et prudenter tegebat idque etiam probabile appellabat. probat enim bene imaginem, quisquis eius intuetur exemplum. quomodo enim approbat sapiens aut quomodo simile sequitur ueri, cum ipsum uerum quod sit ignoret? ergo illi norant et approbabant falsa, in quibus imitationem laudabilem rerum uerarum aduertebant. sed quia hoc tamquam profanis nec fas nec facile erat ostendere, reliquerunt posteris et quibus illo tempore potuerunt signum quoddam sententiae suae, illos autem bene dialecticos de uerbis mouere quaestionem insultantes inridentesque prohibebant. ob haec dicitur Carneades etiam tertiae Academiae princeps atque auctor fuisse.
3.41Sonra bu çatışma, artık iyice yaralanmış olarak, Latin edebiyatına son soluğunu üflemek üzere bizim Tullius'a kadar sürdü. Çünkü bana göre, öyle düşünmediği hâlde bu kadar çok şeyi bu kadar bol ve süslü bir şekilde söylemekten daha şişkin bir şey yoktur. Yine de saman çöpü gibi olan o Platoncu Antiokhos, bana kalırsa, bu rüzgârlarla yeterince savrulup dağıtıldı. Çünkü Epikurosçuların sürüleri, zevkine düşkün halkların ruhlarında güneşli ağıllar kurmuştu. Antiokhos, Philon'un öğrencisiydi; Philon ise sanırım son derece ihtiyatlı bir adamdı ve çekilen düşmanlara kapıları adeta açmaya, Akademi'yi ve onun kanunlarını Platon'un otoritesine geri çağırmaya başlamıştı. Gerçi bunu daha önce Metrodoros da denemişti; söylendiğine göre, Akademiklerin hiçbir şeyin kavranamayacağını gerçekten benimsemediklerini, ancak Stoacılara karşı zorunlu olarak bu tür silahlara sarıldıklarını ilk itiraf eden oydu. İşte Antiokhos, demeye başladığım gibi, Akademik Philon'u ve Stoacı Mnesarkhos'u dinledikten sonra, savunucuları yokmuş gibi boş ve sanki hiçbir düşmandan korkusu yokmuş gibi kaygısız duran Eski Akademi'ye bir yardımcı ve bir vatandaş kılığında sızmıştı; Stoacıların küllerinden Platon'un tapınağının en iç köşelerini kirletecek bilmem ne kötülüğü taşıyordu. Ama Philon o silahlara yeniden sarılarak ölünceye kadar ona direndi; onun bütün kalıntılarını da bizim Tullius ezdi, çünkü yaşadığı sürece sevdiği hiçbir şeyin sarsılmasına ya da kirletilmesine katlanamıyordu. O zamanlardan çok geçmeden bütün inat ve direnç öylesine ölüp gitti ki, Platon'un felsefedeki en arı ve en parlak o yüzü, yanılgı bulutları dağılınca, en çok Plotinos'ta parladı. Bu Platoncu filozofun Platon'a o kadar benzediğine hükmedildi ki ikisinin aynı çağda yaşadığı sanılabilirdi; ama aralarında o kadar uzun bir zaman var ki, Platon'un onda yeniden hayata döndüğünü düşünmek gerekir.
Deinde in nostrum Tullium conflictio ista durauit iam plane saucia et ultimo spiritu Latinas litteras inflatura. nam nihil mihi uidetur inflatius quam tam multa copiosissime atque ornatissime dicere non ita sentientem. quibus tamen uentis faeneus ille Platonicus Antiochus satis, ut mihi uidetur, dissipatus atque dispersus est. nam Epicureorum greges in animis deliciosorum populorum aprica stabula posuerunt. quippe Antiochus, Philonis auditor, hominis, quantum arbitror, circumspectissimi, qui iam ueluti aperire cedentibus hostibus portas coeperat et ad Platonis auctoritatem Academiam legesque reuocare — quamquam et Metrodorus id antea facere temptauerat, qui primus dicitur esse confessus non directo placuisse Academicis nihil posse conprehendi, sed necessario contra Stoicos huius modi eos arma sumpsisse — igitur Antiochus, ut institueram dicere, auditis Philone Academico et Mnesarcho Stoico in Academiam ueterem quasi uacuam defensoribus et quasi nullo hoste securam uelut adiutor et ciuis inrepserat nescio quid inferens mali de Stoicorum cineribus, quod Platonis adyta uiolaret. sed huic arreptis iterum illis armis et Philo restitit, donec moreretur, et omnes eius reliquias Tullius noster oppressit se uiuo impatiens labefactari uel contaminari quidquid amauisset. adeo post illa tempora non longo interuallo omni peruicacia pertinaciaque demortua os illud Platonis, quod in philosophia purgatissimum est et lucidissimum, dimotis nubibus erroris emicuit maxime in Plotino, qui Platonicus philosophus ita eius similis iudicatus est, ut simul eos uixisse, tantum autem interest temporis, ut in hoc ille reuixisse putandus sit.
3.42Bu yüzden bugün neredeyse yalnızca Kinik, Peripatetik ya da Platoncu filozoflar görüyoruz; Kinikleri de, çünkü bir tür hayat serbestliği ve başıbozukluğu onları cezbediyor. Ama bilgi ve öğretiye ve ruhun gözetildiği ahlâka gelince, Aristoteles ile Platon'un birbiriyle öyle uyum içinde olduğunu tartışmalarıyla öğreten son derece keskin ve becerikli adamlar eksik olmadı ki bu ikisi ancak bilgisizlere ve az dikkatli olanlara birbirine aykırı görünür. Bu sayede, sanırım, pek çok yüzyıl ve pek çok çekişmeden sonra da olsa, en doğru felsefenin tek bir öğretisi süzülüp ortaya çıktı. Bu, kutsal öğretilerimizin pek haklı olarak lanetlediği bu dünyanın felsefesi değil, öteki, akılla kavranan dünyanın felsefesidir. En yüce Tanrı, halka uzanan bir merhametle ilâhî aklın otoritesini insan bedenine kadar eğip indirmeseydi, bu en ince akıl yürütme, yanılgının çok biçimli karanlıklarıyla körleşmiş ve bedenden bulaşan pek derin kirlerle sıvanmış ruhları o dünyaya asla geri çağıramazdı. Oysa yalnız onun öğütleriyle değil, yaptıklarıyla da uyanan ruhlar, tartışmalarla çekişmeye bile gerek kalmadan kendi içlerine dönüp vatanlarını yeniden tanıyabildiler.
Itaque nunc philosophos non fere uidemus nisi aut Cynicos aut Peripateticos aut Platonicos, et Cynicos quidem, quia eos uitae quaedam delectat libertas atque licentia. quod autem ad eruditionem doctrinamque attinet et mores, quibus consulitur animae, quia non defuerunt acutissimi et sollertissimi uiri, qui docerent disputationibus suis Aristotelem ac Platonem ita sibi concinere, ut imperitis minusque attentis dissentire uideantur, multis quidem saeculis multisque contentionibus, sed tamen eliquata est, ut opinor, una uerissimae philosophiae disciplina. non enim est ista huius mundi philosophia, quam sacra nostra meritissime detestantur, sed alterius intellegibilis. cui animas multiformibus erroris tenebris caecatas et altissimis a corpore sordibus oblitas numquam ista ratio subtilissima reuocaret, nisi summus deus populari quadam clementia diuini intellectus auctoritatem usque ad ipsum corpus humanum declinaret atque summitteret, cuius non solum praeceptis sed etiam factis excitatae animae redire in semet ipsas et resipiscere patriam etiam sine disputationum concertatione potuissent.
3.43Akademikler hakkında şimdilik, elimden geldiğince, kendimi buna inandırıcı bir şekilde ikna ettim. Bu yanlışsa beni ilgilendirmez; çünkü artık hakikatin insan tarafından bulunamayacağını düşünmüyor olmam bana yeter. Akademiklerin gerçekten böyle düşündüğünü sanan, Cicero'nun kendisini dinlesin. Çünkü onların görüşlerini gizlemek gibi bir âdetleri olduğunu, bunu da kendileriyle yaşlılığa kadar birlikte yaşamış olanlardan başka kimseye açmadıklarını söylüyor. Bu görüşün ne olduğunu Tanrı bilir; yine de bunun Platon'un görüşü olduğunu düşünüyorum. Ama bütün amacımı kısaca kavrayasınız diye söyleyeyim: İnsan bilgeliği nasıl bir şey olursa olsun, ona henüz ulaşmadığımı görüyorum. Yine de otuz üç yaşındayım ve bir gün ona ulaşacağımdan ümidi kesmem gerektiğini düşünmüyorum. Ölümlülerin iyi saydığı öteki her şeyi hor görerek kendimi onu araştırmaya adamaya karar verdim. Akademiklerin akıl yürütmeleri beni bu işten az buz caydırmadığı için, sanırım bu tartışmayla onlara karşı yeterince silahlandım. Kimse şüphe etmez ki bizi öğrenmeye iki ağırlık iter: otorite ve akıl. Benim için kesin olan şu: Mesih'in otoritesinden asla ayrılmayacağım; çünkü ondan daha güçlüsünü bulamıyorum. En ince akılla izlenmesi gereken şeye gelince — çünkü artık öyle bir hâldeyim ki doğrunun ne olduğunu yalnız inanarak değil, anlayarak da kavramayı sabırsızlıkla arzuluyorum — kutsal öğretilerimize aykırı düşmeyeni şimdilik Platoncuların yanında bulacağıma güveniyorum.
Hoc mihi de Academicis interim probabiliter, ut potui, persuasi. quod si falsum est, nihil ad me, cui satis est iam non arbitrari non posse ab homine inueniri ueritatem. quisquis autem putat hoc sensisse Academicos, ipsum Ciceronem audiat. ait enim illis morem fuisse occultandi sententiam suam nec eam cuiquam, nisi qui secum ad senectutem usque uixissent, aperire consuesse. quae sit autem ista, deus uiderit; eam tamen arbitror Platonis fuisse. sed ut breuiter accipiatis omne propositum meum, quoquo modo se habeat humana sapientia, eam me uideo nondum percepisse. sed cum tricensimum et tertium aetatis annum agam, non me arbitror desperare debere eam me quandoque adepturum. contemptis tamen ceteris omnibus, quae bona mortales putant, huic inuestigandae inseruire proposui. a quo me negotio quoniam rationes Academicorum non leuiter deterrebant, satis, ut arbitror, contra eas ista disputatione munitus sum. nulli autem dubium est gemino pondere nos impelli ad discendum auctoritatis atque rationis. mihi ergo certum est nusquam prorsus a Christi auctoritate discedere; non enim reperio ualentiorem. quod autem subtilissima ratione persequendum est - ita enim iam sum affectus, ut quid sit uerum non credendo solum sed etiam intellegendo apprehendere impatienter desiderem — apud Platonicos me interim, quod sacris nostris non repugnet, reperturum esse confido.
3.44Konuşmamı bitirdiğimi görünce, gece olmuş ve lamba getirildikten sonra bile bir kısım yazılmış olduğu hâlde, o delikanlılar Alypius'un hiç değilse başka bir gün cevap vermeye söz verip vermeyeceğini büyük bir dikkatle bekliyorlardı. O zaman o şöyle dedi: — Bugünkü tartışmadan yenilmiş olarak ayrılmak kadar hiçbir şeyin hiçbir zaman bu kadar gönlüme göre olmadığını söylemeye hazırım. Bu sevincin yalnız bana ait olması gerektiğini de düşünmüyorum. Öyleyse onu sizinle paylaşacağım, ey mücadele arkadaşlarım ya da hakemlerimiz; çünkü belki Akademiklerin kendileri de ardıllarının kendilerini böyle yenmesini istemişlerdir. Bu konuşmanın zarafetinden daha hoş, görüşlerinin ağırlığından daha iyi tartılmış, iyi niyetinden daha içten, bilgisinden daha usta ne görülebilir ya da sunulabilirdi? Bu kadar çetin şeylerin bu kadar nükteyle, bu kadar ümitsiz şeylerin bu kadar yiğitçe, yenilmiş olanların bu kadar ölçülü, karanlık şeylerin bu kadar açık bir şekilde ele alınmasına layıkıyla hayran olamıyorum. Bu yüzden, arkadaşlarım, beni cevap vermeye kışkırttığınız o beklentinizi şimdi benimle birlikte, daha sağlam bir umutla, öğrenmeye çevirin. Tanrı yol gösterirken bizi hakikatin en gizli sırlarına götürecek bir rehberimiz var.
Hic postquam sermonis finem me fecisse aspexerunt, quamquam iam erat nox et aliquid etiam lucerna inlata scriptum erat, tamen illi adulescentes intentissime exspectabant, utrum Alypius uel alio die se responsurum esse promitteret. tum ille: Nihil mihi aliquando, inquit, tam ex sententia prouenisse affirmare paratus sum, quam quod hodierna disputatione discedo superatus. nec istam meam tantum puto debere esse laetitiam. communicabo ergo eam uobiscum, concertatores mei uel iudices nostri, quando quidem isto se pacto a suis posteris uinci ipsi etiam fortasse Academici optarunt. quid enim nobis hoc sermonis lepore iucundius, quid sententiarum grauitate perpensius, quid beniuolentia promptius, quid doctrina peritius uideri aut exhiberi posset? prorsus nequaquam digne ammirari possum, quod tam facete aspera, tam fortiter desperata, tam moderate conuicta, tam dilucide obscura tractata sunt. quare iam, socii mei, exspectationem uestram, qua me ad respondendum prouocabatis, certiore spe mecum ad discendum conuertite. habemus ducem, qui nos in ipsa ueritatis arcana deo iam monstrante perducat.
3.45Onlar, Alypius cevap vermeyecek göründüğü için, çocukça bir hevesle sanki aldatılmışlar gibi yüzlerini asınca, gülümseyerek: — Övgülerimi mi kıskanıyorsunuz? dedim. Ama artık Alypius'un sebatından emin olduğum için ondan hiç korkmuyorum; siz de bana teşekkür edin diye, beklentinizin bu kadar büyük gerginliğini kıran şu adama karşı sizi donatıyorum. Akademikleri okuyun ve orada Cicero'yu bu saçmalıklarımın karşısında galip bulduğunuzda — bundan kolay ne var? — bu adam sizin tarafınızdan, bizim bu konuşmamızı o yenilmez delillere karşı savunmaya zorlansın. İşte Alypius, sahte övgün karşılığında sana bu ağır ücreti ödüyorum.
Buna gülüştüler ve bu büyük çatışmayı — en sağlam bir şekilde mi, bilmem; ama umduğumdan daha ölçülü ve daha çabuk — bitirdik.
Hic ego, cum illi puerili quodam studio, quod Alypius responsurus non uidebatur, quasi fraudatos se uultu ostenderent: Inuidetis, inquam arridens, laudibus meis? sed quoniam de Alypii constantia iam securus nihil eum timeo, ut uos quoque mihi gratias agatis, instruo uos aduersus illum, qui tantam intentionem uestrae exspectationis offendit. legite Academicos et, cum ibi uictorem — quid enim facilius? — istarum nugarum Ciceronem inueneritis, cogatur iste a uobis hunc nostrum sermonem contra illa inuicta defendere. hanc tibi, Alypi, duram mercedem pro mea falsa laude restituo. — Hic cum arrisissent, finem tantae conflictionis — utrum firmissimum nescio — modestius tamen et citius, quam speraueram, fecimus.
Kaynak dosyanın sonunda CSEL baskısının eklediği Retractationes I 1 (Augustinus'un bu esere dair sonraki düzeltmeleri), kuyruktaki Retractationes çevirisinde yer alacağı için burada çevrilmedi.