Boethius · Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi
II. Kitap › Hangi Önermeler Daha Uygun Şekilde Zıt Sayılır
PL64.383*Olumlama olumsuzlamanın mı, söz sözün mü zıddıdır? "Her insan adildir", "hiçbir insan adil değildir"in mi, yoksa "her insan adildir", "her insan adaletsizdir"in mi zıddıdır? "Callias adildir", "Callias adil değildir", "Callias adaletsizdir" önermelerinden hangisi hangisinin zıddıdır? Çünkü seste olanlar ruhta olanları izliyorsa ve orada zıddın kanaati zıttı ise, örneğin "her insan adildir"in "her insan adaletsizdir"in zıddı olması gibi, seste olan olumlamalarda da durum zorunlu olarak benzer olur. Ama orada zıddın kanaati zıt değilse, olumlama da olumlamanın zıddı olmaz, söz konusu olumsuzlama zıt olur. Bu yüzden yanlış kanaatlerden hangisinin doğru kanaate zıt olduğuna bakmalı: olumsuzlamanın kanaati mi, yoksa zıddı olduğunu sanan kanaat mi? Şunu demek istiyorum: iyi hakkında doğru bir kanaat vardır, iyi olduğu; yanlış bir başkası, iyi olmadığı; bir başkası da kötü olduğu. Bunlardan hangisi doğruya zıttır ve eğer biriyse, hangisine göre zıttır?*
sempiterna sunt omnibus quae non sunt sempiterna priora sunt, etiam ea quae semper actu sunt, his quae sunt potestate priora sunt. Horum autem omnium divisionem facit: sunt enim, inquil, alia quidem praeter potestatem, actu tantum, ut sol non potestate movetur, sed actu, et illam movendi potestatem non habet, quae non est quidem, sed esse potest, sed actum habet solum, a potestate vero quae praeter actum solet esse, relinquitur. Primae etiam substantiae actu quidem sunt, nunquam vero potestate., primas autem substantias dicit, divinas scilicet et sempiternas, non eas quas in praedicamentis primas esse monstravit, id est individuas. Tunc enim de his loquebatur primis, quae nobis primae sunt, nunc de his quae natura sunt primae, quae divinae sunt scilicet et sempiternae. Alia vero, ait, sunt quae sunt actu cum potestate, id est quae et actum habent, et aliquando habuerunt potestatem, ut fabricata jam domus, aliquando potuit fabricari, et prius habuit potestatem secundum tempus, postea vero actum; sed natura actus prior est potestate. Ars vero ipsa actum cogitatione praecipit, formamque domus prius sibi ipsa designat et efficit: quare natura actus prior est potestate, potestas actu prior est tempore. Alia vero sunt, inquit, quae actu quidem nunquam sunt, semper autem sunt potestate, ut numerus infinitus quidem est, quod cum semper in infinitum possis augere, sed actu infinitus non est, Quemcunque enim numerum sumpseris, actu finitus est; quemlibet enim dicas numerum, finita illum numerositas necesse est complectatur, ut decem vel centum. Infinitus vero idcirco est potestate, quod eum possis facere in infinitum concrescere, non tamen ut quilibet actu sit numerus infinitus. QUAE MAGIS APTAE ENUNTIATIONES CONTRARIAE DICANTUR. Utrum autem contraria est affirmatio negationi, an oratio orationi, ut quae dicit omnis, homo justus est, ei quae est, nullus homo justus est, an omnis homo justus est, ei quae est, omnis homo injustus est, ut Callias justus est, Callias justus non est, Callias injustus est. Quaenam harum contraria est. Nam si ea quae sunt in voce sequuntur ea quae sunt in anima, illic autem contraria est opinio contrarii, ut omnis homo justus est, ei quae est, omnis homo injustus est, etiam in his quae sunt in voce affirmationibus, necesse est similiter sese habere. Quod si neque illic contrarii opinatio contraria est, nec affirmatio affirmationi contraria erit, sed ea quae dicta est, negatio. Quare considerandum est quae opinio falsa opinioni verae contraria sit, utrum negationis, an certe ea quae contrarium esse opinatur. Dico autem hoc modo, est quaedam opinatio vera boni, quoniam bonum est. Alia vero falsa, quoniam bonum non est, alia quoniam malum est, quaenam harum contraria est verae, et si est una, secundum quam contraria.
PL64.383_2Sorunun önerilişi şöyledir: "Her insan adildir" önermesine "hiçbir insan adil değildir" ve "her insan adaletsizdir" önermeleri karşıt göründüğüne göre, bunlardan hangisi "her insan adildir" olumlamasına daha çok zıttır: "her insan adaletsizdir" önermesi mi, yoksa "hiçbir insan adil değildir" küllî olumsuzlaması mı? Aynı şekilde "Callias adildir" önermesine "Callias adaletsizdir" mi, yoksa "Callias adil değildir" mi zıttır?
Aristoteles bu konuda şu tartışma yoluna girer: Seste olanlar ruhta olanların hizmetindeyse ve anlamlandırmada onlarla uyuşuyorsa, ruhun kanaatlerinde bulunanın aynısının seste de görünmesi zorunludur. Orada "her insan adildir" diye düşünen kanaate, "her insan adaletsizdir" diye sanan kanaat karşıt ve en çok zıt ise, seslerde de "her insan adildir" olumlaması "her insan adaletsizdir" diyen olumlamaya daha çok zıttır. Ama kanaatlerde bu, "hiçbir insan adil değildir" diyenden daha karşıt değilse, seslerde de küllî olumlama zıt görünsün; demek ki hem "her insan adaletsizdir" olumlaması hem "hiçbir insan adil değildir" olumsuzlaması "her insan adildir" diyene zıt olacaktır.
"Orada zıddın kanaati zıt değilse" sözüne gelince: adil olmak ve adaletsiz olmak böyledir; bunlar meleke ve yoksunluğa göre olsa da, bu yüklemi, yani "adaletsiz olmak"ı burada zıt yerine alıyor. Demek ki kanaatlerde zıddın, yani adaletsizin olumlaması zıt değilse, seslerde de olumlama zıt olmayacak, tersine "hiçbir insan adil değildir" olumsuzlaması zıt olacaktır.
Bu yüzden, diyor, doğru kanaatin hangi yanlış kanaate zıt olduğuna bakmak gerekir. Bir şey iyiyse, hakkında "iyidir" demek doğrudur; bu önermeye karşı "kötüdür" demek de, "iyi değildir" demek de yanlıştır. Ama bunlardan hangisinin, iyi olana iyi diyen doğru olumlamaya daha çok zıt olduğuna bakmak gerekir: iyi olana kötü diyen yanlış mı, yoksa iyi olana iyi değil diyen mi? Söylediği budur: "Şunu demek istiyorum: iyi hakkında doğru bir kanaat vardır, iyi olduğu; yanlış bir başkası, iyi olmadığı; bir başkası da kötü olduğu. Bunlardan hangisi doğruya zıttır?" Yani olanı olumsuzlayan mı, yoksa olmayanı koyan mı? Bunlardan hangisinin olanın olduğunu söyleyene daha çok zıt göründüğü araştırılmalıdır.
"Ve eğer biriyse, hangisine göre zıttır?" sözünün anlamı şudur: Zıtların bazısının ortası vardır, bazısının yoktur. Ortası olanlarda, biri bir zıddı olumsuzlarsa, bu olumsuzlamayla öteki zıddın anlaşılması zorunlu değildir. Ak ile kara arasında bir şey bulunduğundan, biri "ak değildir" derse, kara olduğunu göstermiş olmaz; çünkü kırmızı olabilir ya da böyle zıtların ortasında bulunan başka bir renk. Ortası
Propositio quidem quaestionis talis est.Quaerit enim quoniam huic propositioni quae dicit, omnis homo justus est, ea quae proponit, nullus homo justus est, et rursus ea quae dicit, omnis homo injustus est, videntur oppositae, quae harum magis superiori affirmationi, quae: dicit, omnis homo justus est, contraria est, utrum ea per quam proponimus, omnis homo injustus est, an certe negatio universalis, ea quae est, nullus homo justus est. Similiter etiam huic propositioni quae est, Callias justus est, propositio quae proponit, Callias injustus est, an ea quae dicit, Callias justus non est, contraria est. De qua re hanc viam disputationis ingreditur: nam si ea, inquit., quae; sunt in voce illis quae sunt in anima famulantur, hisque in significatione consentiunt, necesse est ut quod in opinionibus animae reperitur, hoc idem evenire videatur in voce, quod si illic ei opinioni quae arbitratur omnem hominem justum esse illa opinio opposita est, et illa est maxime contraria quae putat omnem hominem injustum esse, et in vocibus quoque affirmatio ea quae est, omnis homo justus est., ei affirmationi magis contraria est quae: dixit, omnis homo injustus est. Quod si in opinionibus non haec magis opponitur potius quam illa quae dicit, nullus homo justus est, et in vocibus quoque affirmatio universalis videatur esse contraria, utraeque ergo et affirmatio quae dicit, omnis homo injustus est, et negatio quae dicit, nullus homo justus est, erunt contrariae ei quae dicit, omnis homo justus est. Quod autem dicit, quod si neque illic contrarii opinatio contraria est. Tale est enim justum esse et injustum esse, quanquam sit secundum. habitum et privationem, praedicatio tamen haec nunc, id est injustum esse, pro contrario sumitur. Ergo si in opinionibus contrarii, id est injusti affirmatio contraria non est, non erit et in vocibus contraria affirmatio, sed potius negatio quae est, nullus homo justus est. Quare, inquit, considerandum est cui opinioni falsae opinio vera sit contraria, nam si qua res bona sit, verum est de ea dicere, quoniam bonum est, contra quam propositionem falsum est dicere, quia malum est, falsum etiam quia non bonum est. Sed videndum est quae harum sit magis contraria verae affirmationi, quae dicit bonum esse quod bonum est; utrum falsa illa contraria est, quae id quod bonum est dicit esse malum, an ea quae id quod bonum est dicit esse non bonum. Atque hoc est quod ait, dico autem hoc modo: est quaedam opinatio vera boni, quoniam bonum est., alia vero falsa, quoniam non bonum est, alia vero, quoniam malum est. Quaenam ergo harum contraria est verae, id est. utrum ea quae negat id quod est, an ea quae ponit id quod non est, quae magis harum ei quae dicit esse, id quod est videatur esse contraria, requirendum est. Sed quod his adjecit et si est una, secundum quam contraria, tale est. Contrariorum alia sunt habentia medium, alia vero sunt non habentia. Et illorum quae habent, si quis unum contrarium neget, non necesse est per illam negationem illud aliud contrarium intelligere. Nam quoniam inter album et nigrum est aliquid, si quis dicat, non est album, non idcirco nigrum esse monstravit. Potest enim esse et rubrum. Et quidquid aliud in talium contrariorum medietate locatum est. In illis
PL64.385olmayan zıtlarda ise, ortaya konan şeyi olumsuzlamakla zıddını olumlamak arasında hiç fark yoktur. "Gündüz değildir" demekle "gecedir" demek arasında hiç fark yoktur; gündüzün olmaması, gecenin olması demektir; çünkü gece ile gündüz arasında hiçbir şey yoktur. Demek ki bunlarda zıddın olumlanması, ortaya konan şeyin olumsuzlanmasıyla aynı değerdedir.
Şimdi şunu söylüyor: Bazı durumlarda böyle önermeler bulunsa, yani ortaya konan şeyin olumsuzlanması ile zıddın olumlanması aynı değerde olsa ve anlamca tek olsa bile, hangi önermeye göre zıtlığın daha çok bulunduğunu araştırmak gerekir: "gündüz değildir" diyene göre mi, yoksa "gecedir" diyene göre mi? Bunlar aynı şeyi anlatsa da, hangisinin "gündüzdür" diyene daha çok zıt olduğunu incelemek gerekir. "Ve eğer biriyse, hangisine göre zıttır" derken kastettiği budur: bir şeyin olumsuzlanması ile zıddın olumlanması bazen aynı anlama gelse bile, yukarıda ortaya konan önermeye hangisine göre daha çok zıt olur?
Çünkü zıt kanaatlerin zıtlara ait olmalarıyla tarif edildiğini düşünmek yanlıştır. İyinin iyi olduğu kanaati ile kötünün kötü olduğu kanaati belki aynı kanaattir ve doğrudur, ister birçok olsun ister bir. Bunlar zıttır, ama zıtlara ait oldukları için değil, daha çok zıt şekilde oldukları için zıttır.
Zıt önermeleri ele alan kimse, önce zıtların tabiatını doğru bir şekilde belirler. Bazıları zıt şeylere ait olan kanaatlerin zıt kanaatler olduğunu düşünmüştür; Aristoteles bunu reddediyor. Zıt şeylere ait olan kanaatlerin zıt olduğunu belirleyen tarifin yanlış olduğunu söylüyor. İyi kötünün zıddı olduğu hâlde, iyi hakkında iyi olduğu kanaatine sahip olabiliriz ve bu doğrudur; yine kötü olanı kötü sanabiliriz ve bu da doğrudur. İyinin iyi olduğu ve kötünün kötü olduğu kanaatleri zıt şeylere aittir; yine de ikisi de doğrudur. Oysa zıtların ikisi birden doğru olamaz. Demek ki zıt kanaatlerin zıt şeylere ait olanlar olduğu tarifi yanlıştır.
"İyinin iyi olduğu ve kötünün kötü olduğu kanaati belki aynı kanaattir ve doğrudur" sözüne gelince: "aynı" kelimesini ya hemen ardından gelen "doğru" sözüne bağlamıştır, çünkü doğrular doğru olmaları bakımından aynıdır; ya da iyi olanı iyi, kötü olanı kötü sanmanın aynı kanaate ait olduğunu söylemektedir. İster aynı olsunlar ister birden çok, ikisi birden doğru oldukları için zıt olamazlar.
"Bunlar zıttır, ama zıtlara ait oldukları için değil, daha çok zıt şekilde oldukları için." Bunlar, diyor, yani kanaatlerdeki zıtlar, zıt şeylere ait olduklarında değil, daha çok tek ve aynı şey hakkında farklı ve zıt şekilde kanaat beslediklerinde zıttır. Söylediği budur: "Bunlar zıttır", yani ruhun kanaatlerinde konulmuş olup önermeleri zıt olanlar, zıtlara ait oldukları için değil, tek ve aynı dayanak hakkında zıt şekilde sandıkları için zıttır. Biri iyi hakkında iyi olduğunu, bir başkası aynı iyi hakkında kötü olduğunu sanarsa, bunlar zıttır ve ikisi birden doğru olamaz. Aynı dayanak, yani iyi hakkında kimi iyi, kimi kötü, yani zıt şekilde sanmaktadır.
*Öyleyse iyinin iyi olduğu kanaati ve iyi olmadığı kanaati vardır; bir de olmadığı ve olamayacağı başka bir şey olduğu kanaati vardır. Ötekilerden hiçbiri zıt olarak konmamalıdır: ne olmayanın olduğunu sananlar ne de olanın olmadığını sananlar (çünkü her ikisi de, hem olmayanın olduğunu sananlar hem olanın olmadığını sananlar sonsuzdur); yanılgının bulunduğu kanaatler konmalıdır. Bunlar, oluşların kaynağı olan şeylerdir; oluşlar karşıtlardandır; demek ki yanılgılar da.*
vero contrariis quae medio carent, nihil differt negare rem propositam, an affirmare contrariam. Nihil enim differt dicere diem non esse quam dicere noctem esse. Hoc est enim diem non esse, quod esse noctem. Nihil enim est inter noctem atque diem. Ergo in his affirmatio contrarii idem valet, quod rei propositae negatio; ergo nunc hoc dicit: etiamsi in aliquibus, inquit, tales propositiones inveniuntur, ut et negatio rei propositae, et. affirmatio contrarii idem valeat, et sint unae significatione. Quaerendum est secundum quam enuntiationem propositio magis est contraria, an secundum eam quae dicit non esse diem, an secundum eam quae proponit esse noctem. Investigandum igitur est quae harum, quanquam unum utraque significet, magis est contraria ei quae; dicit esse diem; hoc est enim quod ait. Et si est una secundum quam contraria, id est, et si unum significabunt aliquando rei negatio et contrarii affirmatio, secundum quam harum magis est contraria propositio superiori propositae enuntiationi. Nam arbitrari contrarias opiniones definiri in eo quod contrariorum sunt, falsum est. Boni enim quoniam bonum est, et mali quoniam malum est, eadem fortasse opinio est et vera, sive plures, sive una sit. Sunt autem ista contraria, sed non in eo quod contrariorum sunt contraria, sed magis in eo quod contrarie. Contrariorum naturam prius recte determinat, qui de contrariis propositionibus tractat. Quidam enim putaverunt contrarias esse opiniones, quae sint contrariarum rerum, quod Aristoteles negat: dicit enim falsam esse definitionem, quae determinat eas esse contrarias opiniones, quae sunt contrariarum rerum. Nam cum sit contrarium bonum malo, possumus habere opinionem de bono quoniam bonum est, et haec vera est; possumus rursus id quod malum est putare malum, et haec rursus vera est, et opiniones quidem boni, quoniam bonum est, et mali quoniam malum est, contrariarum rerum sunt; tamen utraeque sunt verae?. Sed contrariae utraeque verae esse non possunt. Falso igitur definitum est eas esse contrarias opiniones, quae contrariarum sint rerum. Quod autem ait, boni enim quoniam bonum est, et mali quoniam malum est, eadem fortasse opinio est et vera. Aut id quod dixit eadem ad id retulit quod post secutus est, vera namque verae in eo quod verae sunt eadem sunt., aut certe quod ejusdem esset opinionis, quod bonum esset, bonum putare, quod malum esset, malum. Sive autem eadem sint, sive plures, contraria esse non poterunt, idcirco quoniam simul verae sunt. Sunt autem ista contraria, sed non eo quod contrariorum sint, sed magis eo quod contrariae. Sunt autem, inquit, ista, scilicet quae sunt in opinionibus contraria, non tamen contraria quando contrariorum sunt, sed potius quando de uno eodemque diverso modo et contrarie suspicantur, hoc est enim quod ait. Sunt autem ista contraria, ea scilicet quae in animae opinionibus posita sunt, quorum propositiones sunt contrariae, non eo quod sunt contrariorum, sed potius eo quod de uno eodemque subjecto contrarie suspicantur, ut si quis de bono suspicetur quoniam bonum est, et rursus alius de eodem bono quoniam malum est, haec sunt contraria quae verae simul esse non possunt. Et de eodem subjecto, id est bono, nunc bene, nunc vero male, id est contrarie suspicantur. Si ergo boni, quoniam bonum est, opinatio est, alia vero, quoniam non est bonum. Est vero et alia quoniam aliud aliquid est, quod non est, neque potest esse. Aliarum quidem nulla ponenda est, neque quaecunque esse quod non est opinantur, neque quaecunque non esse quod est. (Infinitae enim utraeque sunt, et quae esse opinantur quod non est, et quae non esse quod est) sed in quibus fallacia est. Hae autem sunt, ex quibus sunt generationes, ex oppositis vero sunt generationes. Quare etiam fallaciae.
PL64.385_2Bu delilin ilkesi, kabul edilmiş ve onaylanmış gibi kullandığı şudur: Bir şeyin birçok ve sonsuz zıddı olamaz; demek ki bir şeyin tek zıddı olacaktır. İyinin iyi olduğu kanaati vardır, bu doğrudur; iyinin iyi olmadığı kanaati de vardır, bu yanlıştır. İyiyi olmadığı bir şey sanan kanaat de olabilir: biri iyi olanın kötü olduğunu ya da bir kemiyet olduğunu ya da olmadığı herhangi bir şey olduğunu söylerse. İyi hakkında söylenebilen ve iyinin kendisi olmayan bu şeyler sonsuzdur. Yine iyi hakkında, olduğu birçok şeyin olmadığını sanabiliriz. İyi olanın ahlâken güzel olmadığını, faydalı olmadığını, arzu edilir olmadığını ve daha birçok şey söyleyebiliriz. Demek ki iyi hakkında, iyinin kendisi olmayan şeyler olduğunu sanabileceğimiz kanaatler de, iyinin olduğu şeyler olmadığını sandığımız kanaatler de sonsuzdur. Bu yüzden iyinin olmadığı şeyler olduğunu sanan kanaat de, olduğu şeyler olmadığını sanan kanaat de, iyi olanın iyi olduğunu sanan kanaate zıt konamaz.
Söylediği budur: "Ötekilerden hiçbiri zıt olarak konmamalıdır: ne olmayanın olduğunu sananlar", örneğin iyi hakkında kötü, faydasız ya da çirkin olduğunu söylemek, "ne de olanın olmadığını sananlar", örneğin aynı iyi hakkında arzu edilir olmadığını ya da iyi olmadığını söylemek. "Çünkü her ikisi de, hem olmayanın olduğunu sananlar hem olanın olmadığını sananlar sonsuzdur." Demek ki bunlar reddedilmeli ve hiçbir zıt kanaatin yerine alınmamalıdır; çünkü sonsuzdur, oysa zıtların karşıtlığı daima sonludur. Hangi kanaatlerin zıt konması gerektiğini de şöyle devam ederek söylüyor: "Yanılgının bulunduğu kanaatler konmalıdır. Bunlar, oluşların kaynağı olan şeylerdir; oluşlar karşıtlardandır; demek ki yanılgılar da." Yani iyi hakkında iyi olduğunu söyleyen kanaate, yalnız yanılgının ilk bulunduğu kanaat zıt konmalıdır. Yanılgının ilk nerede bulunduğunu, "oluşların kaynağı olan şeyler" sözüyle gösteriyor. Bu şöyle
Hujus argumenti principium est, quo pro confesso utitur et probato, quod unius rei plura atque infinita non possint esse contraria, quare unius rei unum erit contrarium. Est ergo opinio boni quoniam bonum est, et haec vera est; est rursus boni quoniam bonum non est, et haec falsa est. Potest etiam esse quae putet, bonum id quod non est, ut si quis dicat id quod est bonum quoniam malum est, vel quoniam quantitas est, vel quoniam aliquid quod non est. Sed haec quae de bono dici possunt, quae ipsum bonum non sint, infinita sunt. Rursus possumus de bono arbitrari multa non esse, quae sunt. Bonum enim quod honestum est possumus dicere quoniam honestum non est, possumus dicere quoniam utile non est, possumus quoque dicere quoniam expetendum non est, et alia plura. Infinita ergo sunt et ea quae possumus arbitrari de bono, quoniam est id quod bonum ipsum non est. Et ea quae opinamur non esse bonum quod est, ea quoque sunt infinita. Quare nec ea quae putat opinio bonum esse quod non est, nec ea quae putat non esse quod est, ei opinioni ponenda est esse contraria, quae putat bonum esse quod bonum est. Hoc enim est quod ait: Aliarum quidem nulla ponenda est, neque quaecunque esse quod non est opinatur, ut dicamus de bono quoniam malum est, vel inutile, vel turpe, neque quaecunque non esse quod est, ut si de eodem bono dicamus, bonum expetendum non est, bonum non esse bonum. Infinitae enim utraeque sunt, et quae esse opinantur quod non est, et quae non esse quod est. Hae igitur rejiciendae sunt, et ad nullam contrarii opinionem sumendae, quoniam infinitae sunt, cum semper contrariorum oppositio sit finita. Quaecunque autem contrariae ponendae sint opiniones, sequitur dicens: Sed in quibus est fallacia, hae autem sunt ex his ex quibus sunt et generationes. Ex oppositis vero generationes, quare etiam fallacia opinioni, inquit, de bono quoniam bonum est, contraria illa sola ponenda est, in qua primum fallacia reperitur. In qua autem fallacia primum reperiatur, ostendit per id quod dixit: Ex quibus sunt. et generationes
PL64.387kolayca bulunur: Oluş her zaman karşıtlardandır. Bir şey ak olduğunda tatlıdan, sertten ya da sıvıdan değil, ak olmayandan olur. Tatlı olan da sıcaktan, soğuktan, karadan ya da başka bir keyfiyetten değil, kendi karşıtından, yani tatlı olmayandan olur. Öteki şeylerde de durum aynıdır. Demek ki her oluş, olmamış olandan olur: tatlı tatlı olmayandan, ak ak olmayandan, sıcak sıcak olmayandan. Bu yüzden oluşlar karşıtlardansa ve yanılgı oluşların bulunduğu şeylerdeyse, ilk yanılgı karşıtlarda olacaktır. Çünkü ilk yanılgı, olan bir şeyin olmadığını sanmaktır; ikincisi, olmayanın olduğunu sanmak. İyi olan şeyde ilk yanılgı onun iyi olmadığını sanmaktır; ikincisi, iyi olanı kötü saymaktır.
Bu yüzden zıtlık en çok ilk yanılgının bulunduğu yere konmalıdır. İlk yanılgı, oluşların doğduğu şeylerdedir. Oluşlar derken, olanın olmamış olduğu şeylerden meydana gelenleri söylüyorum. Oluşlar karşıtlardan meydana gelir; demek ki ilk yanılgı karşıtlardadır. İlk yanılgının bulunduğu şeyler en çok zıt konmalıdır; öyleyse en çok zıt olanlar karşıtlardır. "İyidir" ile "iyi değildir" karşıttır. Demek ki "iyidir"in zıddı "iyi değildir"dir, "kötüdür" değil. Bunu daha güçlü bir delille pekiştiriyor.
*İyi olan hem iyidir hem kötü değildir; biri kendisi bakımından, öteki araz olarak. Çünkü kötü olmamak ona arız olur. Her şeyde kendi başına doğru olan daha doğrudur, doğruda olduğu gibi yanlışta da. Demek ki iyi olanın iyi olmadığını söyleyen kanaat kendisi bakımından yanlıştır; kötü olduğunu söyleyen ise araz olana aittir. Bu yüzden iyi hakkında olumsuzlamanın kanaati, zıddın kanaatinden daha yanlış olacaktır.*
facillime reperitur. Generatio enim semper ex oppositis est; quoties enim aliquid fit album, non fit ex dulci, nec ex duro, nec ex liquido, sed ex non albo. Et quod dulce fit, non fit ex calido, neque frigido, nec nigro, nec ex ulla alia qualitate, nisi ex sibi opposito, id est non dulci. Eodemque modo in aliis sese res habet. Omnis ergo generatio ex eo fit quod non fuit, ut dulce ex non dulci, album ex non albo, calidum ex non calido. Quare si generationes quidem ex oppositis sunt, in his autem est fallacia in quibus sunt generationes, erit in oppositis prima fallacia. Prima namque fallacia est non putare aliquid esse quod est. Secunda putare esse quod non est, ut in eo quod est bonum prima fallacia est putare illud non esse bonum. Secunda malum esse arbitrari quod bonum est. Quocirca illic maxime ponenda est contrarietas ubi est prima fallacia, in his autem est prima fallacia ex quibus generationes oriuntur. Generationes vero dico esse quae fiunt ex his quae id quod fiunt non fuerunt. Generationes autem fiunt ex oppositis, in oppositis est igitur prima fallacia; sed in quibus est prima fallacia, maxime contraria illa ponenda sunt: opposita igitur maxime contraria sunt, sed bonum esse et bonum non esse opposita sunt. Bonum igitur non esse ei quod est bonum esse contrarium est, non illud quod est malum esse, quod majori argumentatione confirmat. Si ergo quod bonum est, et bonum et non malum est, et hoc quidem secundum se, illud vero secundum accidens. Accidit enim ei malum non esse, magis autem in unoquoque vera est, quae secundum se est, et falsa, siquidem et vera, ergo ea quae est, quoniam non est bonum quod bonum est, secundum se falsa est. Illa vero quae est, quoniam malum, est ejus quae est secundum accidens. Quare magis erit falsa de bono ea quae est negationis opinio, quam ea quae est contrarii.
PL64.387_2Bu son derece ince delil şöyle kurulmuştur: İyi olan, diyor, hem iyidir hem kötü değildir; bunların biri kendisi bakımından, en yakından ve tabiî olarak vardır, yani iyi olması; öteki arazîdir, yani kötü olmaması. Çünkü iyi olana kötü olmamak arız olur. Demek ki iyi olan için iyi olmak, kötü olmamaktan daha tabiîdir; biri kendisi bakımından, öteki, söylendiği gibi, araz olarak bulunur. Durum böyleyse, kendisi bakımından olanı olumlayan önerme, araz olarak olanı olumlayandan daha doğrudur. İyi olanın iyi olması kendisi bakımındandır, kötü olmaması ise araz olarak. Demek ki iyi hakkında iyi olduğunu söylemek, kötü olmadığını söylemekten daha doğru ve daha yakındır. Bu böyleyse, kendisi bakımından yanlış olan kanaat de, araz olarak yanılan kanaatten haklı olarak daha yanıltıcı görünecektir. Kendisi bakımından olan daha yakından doğruysa, kendisi bakımından olan daha yakından yanlış olacaktır.
"Her şeyde kendi başına doğru olan daha doğrudur, doğruda olduğu gibi yanlışta da" sözüyle söylediği budur: kendisi bakımından olan daha doğruysa, kendisi bakımından yanlış olan, yani kendisi bakımından doğru olanı olumsuzlayan da haklı olarak daha yanlış sayılır. Şu hâlde "iyi olan iyi değildir" diyen, kendisi bakımından var olana göre yanlıştır. Yukarıdaki bütün delilin yöneldiği sonucu kesintisiz bir tartışmayla ekliyor. Yukarıda iyi olanın iyi olduğunu sanan kanaatin kendisi bakımından olduğu söylenmişti; bu yüzden iyi olanın iyi olmadığını söyleyen kanaat yanlıştır ve kendisi bakımından doğru olan hakkında yanlıştır. İyi olanın iyi olduğunu sanan kanaat kendisi bakımından doğrudur; iyi olanın iyi olmadığını düşünen ise kendisi bakımından olan kanaatin doğruluğunu keser. Çünkü iyi olanın iyi olduğunu sanan, iyinin kendi tabiatına göre bir kanaate sahiptir; bu yüzden böyle kanaatlere "kendisi bakımından" denir. Demek ki bu da, kendisi bakımından doğruluğu ortadan kaldırdığına göre, kendisi bakımından yanlış olacaktır.
Aynı iyi, araz olarak kötü olmayandır. İyi hakkında kötü olmadığını söylemek doğrudur, ama arazî olarak; çünkü iyiye kötü olmamak arız olur. İyi olanı kötü sanan ise iyi olandan "kötü değil"i kaldırır ve araz olarak doğru olan şeyi yok eder. İyi olanın kötü olmadığını söyleyen kanaat doğrudur, ama araz olarak; bu yüzden iyi olanın kötü olduğunu söyleyen araz olarak yanlış olacaktır, çünkü araz olarak doğru olan önermeyi kaldırır. Demek ki kendisi bakımından olan, araz olarak olandan daha yakın olduğuna göre, kendisi bakımından olanın yanlışlığı, araz olarak olan yanlışlıktan daha büyük olacaktır. İyi olanın iyi olmadığını sanan, kendisi bakımından doğruyu ortadan kaldırır; iyi olanın kötü olduğunu söyleyen ise iyi olanın kötü olmadığı şeklindeki araz olarak doğru olanı ortadan kaldırır. Bu yüzden iyi olanın iyi olmadığını söyleyen önerme, iyi olanın kötü olduğunu söyleyenden daha yanlıştır.
Her şey hakkında en çok yanılan, zıt kanaate sahip olandır. Çünkü zıtlar aynı şey hakkında birbirinden en çok ayrılanlardır. Bunlardan biri zıt, olumsuzlama ise daha çok zıtsa, açıktır ki bu zıt olacaktır.
Olumlamaya zıt olabilecek olanın zıddın olumlanması mı, yoksa ortaya konan şeyin olumsuzlanması mı olduğu araştırılıyordu. Şimdi, daha yanlış olanların daha çok zıt olduğunu söylüyor. Çünkü zıtlar aynı şey hakkında en çok ayrılanlardır: renk hakkında ak ve kara gibi. Demek ki en yanlış ve en doğru olanlar birbirinden en uzak olanlardır. En doğru olan, kendisi bakımından var olan şeyin önermesidir; en yanlış olan ise kendisi bakımından var olan doğruyu yok edendir. Zıddın olumlanması ile ortaya konan şeyin olumsuzlanması arasında birinin daha çok zıt olması zorunludur. Daha yanlış ve daha çok zıt olan ise çelişkiyi düşünen kanaattir: yani
Persubtilis argumentatio tali ratione formata est: bonum, inquit, et bonum est, et non malum, quorum unum secundum se et proxime, et naturaliter est, hoc scilicet quod bonum est, alterum vero est accidentaliter, id est quod malum non est. Accidit enim ei quod bonum est, ut malum non sit; ergo quod bonum est naturalius habet bonum esse quam non esse malum. Illud enim secundum se inest, illud (ut dictum est) secundum accidens. Quod si hoc est, verior est ea propositio quae affirmat quod secundum se est quam illa quae affirmat quod secundum accidens est. Est autem secundum se bonum esse quod bonum est, secundum accidens vero malum non esse quod bonum est: verius igitur et propinquius est dicere de bono quoniam bonum est, quam dicere de bono quoniam malum non est; quod si hoc est, etiam opinio quae secundum se falsa est mendacior juste videbitur ea quae secundum accidens mentitur. Nam si illa vera est, propinquius quae secundum se est, illa erit falsa propinquius quae secundum se est. Hoc est enim quod ait, magis autem in unoquoque est vera, quae secundum se est etiam falsa, sicut et vera, si illa magis vera est quae secundum se est, recte illa magis falsa dicitur, quae secundum se falsa est, id est quae id negat quod secundum se verum est. Ergo ea quae est quoniam non est bonum quod bonum est, secundum se consistentis falsa est. Ad quod tendit tota superior argumentatio continua disputatione subnectit. Superius enim dictum est opinionem eam quae putat bonum esse, quod bonum est, secundum se esse; quare illa opinio quae dicit non esse bonum quod bonum est, falsa est, et de ea re falsa est, quae secundum se vera est. Secundum se enim vera est opinio quae putat bonum esse quod bonum est, quae vero arbitratur non esse bonum quod bonum est, ejus quae secundum se est, veritatem opinionis intercipit. Nam bonum esse quod bonum est, quisquis opinatur secundum ipsius boni naturam habet opinionem, atque ideo secundum se opiniones hujusmodi nominantur; quare erit haec quoque secundum se falsa, quoniam secundum se veritatis videtur auferre propositionem; idem autem bonum secundum accidens est, non malum. Et hoc de bono verum est dicere, quoniam non est malum, sed accidentaliter. Bono enim accidit non esse malum, illa vero quae putat malum esse quod bonum. est, aufert non malum ab eo quod bonum est, et interimit rem secundum accidens veram, vera namque est opinio quae dicit non esse malum quod bonum est, sed secundum accidens; quare secundum accidens falsa erit ea quae dicit malum esse quod bonum est. Illam enim propositionem tollit quae secundum accidens vera est. Quare quoniam propior est ea quae secundum se est quam ea quae secundum accidens, falsitas ejus quae secundum se est falsior erit ea falsitate quae secundum accidens est. Sed ea quae putat non esse bonum quod bonum est, secundum se veritatis peremptoria est ea, vero quae dicit malum esse quod bonum est, ejus quod est non esse malum quod bonum est, secundum accidens rei verae peremptoria est. Quare falsior est ea quae dicit non esse bonum quod bonum est, quam ea quae dicit esse malum id quod est bonum. Falsus autem est maxime circa singula qui habet contrariam opinionem. Contraria enim sunt eorum quae plurimum circa idem differunt. Quod si harum contraria quidem est altera, magis vero contraria est contraria, manifestum est quoniam haec erit contraria. Quaerebatur utrum affirmatio contrarii, an negatio propositae rei, eidem propositae rei affirmationi malum possit esse contraria. Sed nunc hoc dicit quod quae falsa sunt magis, ea sunt magis contraria. Contraria enim sunt quaecunque circa eamdem rem plurimum differunt, ut circa colorem album et nigrum; ergo quae maxime falsa sunt et maxime vera, ea plurimum a se distant. Maxime autem vera est secundum se consistentis rei enuntiatio. Maxime autem falsa secundum se consistentis veritatis peremptoria. Necesse est autem inter affirmationem contrarii et negationem propositae rei unam magis esse contrariam. Falsior autem et magis contraria est opinio illa quae contradictionem cogitat, ut, ea quae
PL64.389_2iyi olanın iyi olmadığını söyleyen kanaat, iyi olanın kötü olduğunu sanan kanaatten daha zıttır. Çünkü seslerde olanlar kanaatleri izlediğine göre, aynı şekilde "her iyi iyidir" önermesinin olumsuzlaması, yani "hiçbir iyi iyi değildir", "her iyi kötüdür" önermesinden daha çok zıttır. Dolayısıyla ötekilerde de, örneğin "her insan adildir"de, "hiçbir insan adil değildir" diyen önerme, "her insan adaletsizdir"den daha çok zıttır.
"İyi olan kötüdür" diyen kanaat ise bileşiktir. Çünkü "iyi değildir" diye de düşünmek zorunludur.
Yukarıdaki ispata, olumsuzlamanın zıddı olumlayan önermeden daha çok zıt olduğunu gösteren bir delil daha ekliyor. Zıddın olumlanması, diyor, bileşiktir. İyi olanı kötü sanan herkes, onu iyi olmayan da sanmak zorundadır. Bu yüzden iyi olanın kötü olduğunu söyleyen önerme bir bakıma ikili bir önermedir; çünkü iyi olmadığını da içinde taşır. "İyi olan iyidir" ise basit bir önermedir ve basit, basite daha çok zıt olabilir. İyi olanın iyi olmadığını söyleyen olumsuzlama da basittir. Demek ki bu, daha çok zıttır.
Ayrıca öteki şeylerde de durum aynı olmalıysa, burada da doğru söylenmiş görünür. Çünkü ya her yerde çelişki zıttır ya da hiçbir yerde. Zıddı olmayan şeylerde, doğruya karşıt olan yanlıştır: insanı insan değil sanan yanılır. Demek ki bunlar zıtsa, öteki çelişkiler de zıttır.
Ya her şeyde, diyor, çelişkinin zıddın olumlanmasından daha çok zıt olduğu doğru söylenmiştir, ya da hiçbir yerde. Çünkü ya ötekilerde de aynı şeyin olması gerekir ya da burada da çelişkiye ait olanın, yani olumsuzlamanın zıddın olumlanmasından daha çok zıt olduğu sözü doğru değildir. Bunu, diyor, zıddı olmayan şeylerde, örneğin insanda inceleyelim. Biri insanı insan sanırsa doğrudur; biri insanı insan olmayan sanırsa yanlıştır. Biri de insanı at sanırsa, kimse insanı at sanan kanaatin insanı insan olmayan sanan kanaatten daha çok zıt olduğunu söylemez. Bu yüzden zıddı olmayan şeylerde çelişkiyle kurulan önerme zıtsa, zıddı olanlarda da zıddın olumlanması değil, olumsuzlama önermesi daha çok zıttır.
Ayrıca iyinin iyi olduğu kanaati ile iyi olmayanın iyi olmadığı kanaati aynı durumdadır; bunlara karşı da iyinin iyi olmadığı ile iyi olmayanın iyi olduğu kanaati. Öyleyse iyi olmayanın iyi olmadığı şeklindeki doğru kanaate hangisi zıttır? Kötü olduğunu söyleyen değil; çünkü bazen ikisi birden doğru olur, oysa doğru hiçbir zaman doğruya zıt değildir. Çünkü iyi olmayan bir şey kötüdür; dolayısıyla zıtlar birden doğru olabilir. "Kötü değildir" diyen de değil; çünkü bu da doğrudur, bunlar da birden doğru olacaktır. Demek ki iyi olmayanın iyi olmadığı kanaatine, iyi olmayanın iyi olduğu kanaati zıt kalır. Çünkü bu yanlıştır. Bu yüzden iyinin iyi olduğu kanaatine de iyinin iyi olmadığı kanaati zıttır.
Önermelerin zıtlık gücünü benzerlik ve orantıdan yola çıkarak araştırmaya çalışıyor. Ama önce bu önermeleri sıralayalım, sonra elimizden geldiğince kısa bir şekilde Aristoteles'in delilinin gücünü izleyelim.
| Doğru | İyinin iyi olduğu |
| Yanlış | İyinin iyi olmadığı |
| Doğru | İyi olmayanın iyi olmadığı |
| Yanlış | İyi olmayanın iyi olduğu |
Bu dört kanaatten ikisi doğru, ikisi yanlıştır. İyinin iyi olduğu kanaati doğrudur; iyinin iyi olmadığı kanaati yanlıştır. Yine iyi olmayanın iyi olmadığı kanaati doğrudur; iyi olmayanın iyi olduğu kanaati yanlıştır. Bu dört önermenin benzerliği ve orantısı işte budur: iyinin iyi olduğu kanaati, iyinin iyi olmadığı kanaatine nasıl bir ilişki içindeyse, iyi olmayanın iyi olmadığı kanaati de iyi olmayanın iyi olduğu kanaatine aynı ilişki içindedir. Orada biri doğru, öteki yanlış olduğu gibi, burada da biri doğru, öteki yanlıştır.
Önce iyi olmayanın iyi olmadığı kanaatini örnek alıyor. Bu doğru olduğuna göre, diyor, buna hangisini zıt koyacağız? "Kötüdür" diyeni mi? Ama o zıt değildir; çünkü iyi olmayanın iyi olmadığını söyleyen ile iyi olmayanın kötü olduğunu söyleyen birden doğru olabilir. İyi olmayan bazı şeyler kötüdür. Bu yüzden, iyi olmayanın iyi olmadığını koyan ile iyi olmayanın kötü olduğunu koyan önermeler zıt değildir. Çünkü zıtlar birden doğru bulunamaz ve doğru hiçbir zaman doğruya zıt değildir. "Kötü değildir" diyen de buna zıt olamaz. Çünkü bazı şeyler iyi olmadığı hâlde kötü de değildir: örneğin hiçbir faydası olmadan bir ağaçtan dal koparmak, ağaca zarar vermiyorsa ne kötüdür ne iyidir. Bu yüzden iyi olmayanın iyi olmadığını sanan ile iyi olmayanın kötü olmadığını sanan önermeler birden doğru olabilir; demek ki bunlar da zıt değildir.
Geriye, iyi olmayanın iyi olmadığı kanaatine, iyi olmayanın iyi olduğu kanaatinin zıt olması kalır. Yukarıda sıraladığımız bu dört önermede benzerlik korunuyorsa ve iyi olmayanın iyi olmadığı kanaati, iyi olmayanın iyi olduğu kanaatine nasıl bir ilişkideyse, iyinin iyi olduğu kanaati de iyinin iyi olmadığı kanaatine öyle bir ilişkideyse, ve iyi olmayanın iyi olmadığı kanaati iyi olmayanın iyi olduğu kanaatine zıtsa,
Harum quatuor opinionum duae verae sunt, duae falsae. Illa quae est boni quoniam bonum est, vera est; illa quae est boni quoniam bonum non est, falsa est. Rursus illa quae est non boni quoniam bonum non est, vera est; illa quae est non boni quoniam bonum est, falsa est. Ergo haec est similitudo et proportio harum quatuor propositionum.Nam quemadmodum se habet opinio boni quoniam bonum est, ad eam opinionem quae est boni quoniam bonum non est, eodem modo sese habet et opinio quae est non boni quoniam non bonum est, ad eam quae est non boni quoniam bonum est. Nam sicut illic vera una est, altera falsa, ita quoque hic una vera est, altera falsa. Capit igitur exemplum prius ab ea quae est non boni quoniam non bonum est. Haec enim, inquit, cum vera sit, quam huic ponemus esse contrariam? eamne quae: dicit, malum est? sed non est contraria. Potest enim simul esse vera, et ea quae dicit non esse bonum quod bonum non est, et ea quae dicit malum esse quod bonum non est. Sunt enim quaedam non bona quae mala sunt. Quocirca contrariae non sunt, in quibus ponitur quod non bonum est, bonum non esse, et quod non est bonum, malum esse. Contrariae enim verae simul nequeunt inveniri, et vera verae contraria nunquam est, sed nec illa poterit esse contraria huic, quae dicit malum esse quod bonum non est. Possunt enim quaedam non quidem esse bona, non esse tamen mala, ut ex arbore nullius utilitatis causa ramum defringere, si arborem nihil laedat, neque malum neque bonum est. Quare verae simul possunt esse, et hae quoque quae opinantur id quod est non bonum quoniam non bonum est, et id quod est non bonum quoniam malum non est. Quare nec hae contrariae sunt; restat. ut ejus opinionis quae est non boni quoniam non bonum est, ea sit contraria quae est non boni quoniam bonum est. Quod si in his quatuor propositionibus quas supra descripsimus similitudo servatur, et sicut est opinio non boni quoniam non bonum est, ad eam quae est non boni quoniam bonum est, sic opinio boni quoniam bonum est ad opinionem boni quoniam bonum non est. Contraria autem est opinio non boni quoniam bonum non est, opinioni non boni quoniam bonum est;
PL64.391öyleyse iyinin iyi olduğu kanaatine iyinin iyi olmadığı kanaati zıt olacaktır.
Açıktır ki olumlamayı küllî olarak koysak da fark etmez. Çünkü buna küllî olumsuzlama zıt olacaktır: "iyi olan her şey iyidir" diye düşünen kanaate, "iyi olanların hiçbiri iyi değildir" diyen kanaat zıt olacaktır. Çünkü iyinin iyi olduğu kanaati, iyi küllî olarak alınırsa, "iyi olan iyidir" diye düşünenle aynıdır. Bu ise "iyi olan her şey iyidir"den hiç farklı değildir. İyi olmayanda da aynı şekilde. Demek ki kanaatte durum böyleyse, sesteki olumlama ve olumsuzlamalar da ruhtakilerin işaretleri olduğuna göre, açıktır ki olumlamaya, aynı şey hakkında küllî olumsuzlama zıttır: "her iyi iyidir"e ya da "her insan iyidir"e, "hiçbir iyi" ya da "hiçbir insan" diyen zıttır; "her iyi değil" ya da "her insan değil" diyen ise çelişiktir.
Şunu da doğru hatırlatıyor: Bunların, kanaatlerde küllî olarak kurulmamış olanlarda da, birbirine küllî olarak karşıt olanlarda da zıt olması arasında hiç fark yoktur. Her iyinin iyi olduğunu sanan kanaatte de, hiçbir iyinin iyi olmadığını sanan kanaat aynı şekilde zıttır. Çünkü iyi olanın iyi olduğunu söylediğimizde, kanaatte bu küllî olarak olumlanırsa, iyi olan her şeyin iyi olduğu düşünülmelidir. Bu ise "her iyi iyidir" demekten hiç farklı değildir. Bu kanaat doğru olduğuna göre, ona zıt olarak "iyi olan hiçbir şey iyi değildir" diyen karşı konur. Bu da hiçbir iyinin iyi olmadığını sanmaktan farklı değildir. İyi olmayanda da aynı şekildedir: "iyi olmayan her şey iyi değildir" ve yine "iyi olmayan her şey iyidir" dersek, bunlar da birbirine aynı şekilde zıttır; biri doğru, öteki yanlıştır. Bu ise en çok zıtlarda bulunur.
Bütün tartışma ve soru şöyle sonuçlanıyor: Ruhta olanlar seste anlamlandırılanların bir bakıma ilkeleriyse, ses de ruhun hâllerinin bir işaretiyse, ruhta olan her şeyin sese de yansıması zorunludur. Küllî olumlama ve küllî olumsuzlama kanaatte zıtsa, seslerde de aynı şekilde olacaktır; yani zıt olan, zıddı olumlayan değil, önceden ortaya konanı küllîliğin zıtlığıyla olumsuzlayan önerme olacaktır. "Her iyi iyidir" ya da "her insan iyidir" önermelerine "hiçbir iyi iyi değildir" ya da "hiçbir insan iyi değildir" zıttır. "Hiçbir iyi ya da hiçbir insan" sözüyle kastettiği budur: "hiçbir iyi"yi "her iyi iyidir" önermesine, "hiçbir insan"ı ise "her insan iyidir" önermesine bağlıyor. Şöyle: "Her iyi iyidir"e "hiçbir iyi iyi değildir" zıttır; yine "her insan iyidir"e "hiçbir insan iyi değildir" zıttır. Çelişik olanlar ise, küllîlerden ve cüzîlerden söz ederken yukarıda koyduğu, açılar üzerinde bulunan önermelerdir. Küllî olumlamanın cüzî olumsuzlamaya, cüzî olumlamanın küllî olumsuzlamaya çelişki yoluyla karşıt olduğu gösterilmişti.
contraria igitur erit opinioni boni quoniam bonum est, opinio boni quoniam bonum non est. Manifestum est autem quoniam nihil interest, nec si universaliter, ponamus affirmationem. Huic enim universalis negatio erit contraria, ut opinioni quae opinatur quoniam omne quod est bonum bonum est, ea quae est, quoniam nihil horum quae bona sunt, bonum est. Nam ejus quae est boni quoniam bonum est, si universaliter sit bonum, eadem est ei quae opinatur, id quod bonum est quoniam bonum est. Hoc autem nihil differt ab eo quod est, quoniam omne quod est bonum bonum est. Similiter autem et in non bono. Quare si in opinione sic se habet, Sunt autem hae quae sunt in voce affirmationes et negationes notae eorum quae sunt in anima. Manifestum est, quoniam affirmationi contraria quidem negatio est circa idem universalis, ut ei quae est quoniam omne bonum bonum est, vel quoniam omnis homo bonus est, ea quae est. quoniam nullum, vel nullus, contradictoriae autem, quoniam non omne, aut non omnis. Illud quoque recte commemorat. quod nihil differt. in opinionibus haec esse contraria non universaliter constitutis, et in iis quae sibi universaliter opponuntur. Similiter enim in ea quoque opinione quae arbitratur omne bonum bonum esse, illa contraria est quae putat nullum bonum bonum esse.Nam quod dicimus bonum esse id quod bonum est, id si in opinione universaliter affirmetur; ita putandum est, quidquid bonum est bonum esse, Hoc autem nihil differt, tanquam si dicamus, omne bonum bonum est. Quae opinio cum sit vera, illa ei contrarie opponitur quae dicit quidquid bonum est bonum non est. Hoc autem nihil differt, tanquam si opinemur nullum bonum bonum esse, et in non bono quoque eodem modo, ut si ita dicamus, omne quod non bonum est non est bonum, et rursus, omne quod non bonum est bonum est, eodem modo sibi sunt istae contrariae, ut una vera sit, altera falsa. Quod in contrariis maxime reperitur; quare tota disputatio quaestioque ita concluditur: Nam si ea quae sunt in anima principia, quaedam sunt eorum quae significantur in voce, vox autem nota quaedam est animae passionum, quidquid contingit in anima, idem quoque ad vocem redire necesse est. Quod si universalis affirmatio et universalis negatio sunt in opinione contrariae, eaedem quoque in vocibus erunt, id est, non erit ea contraria quae contraria affirmat, sed ea quae id quod ante propositum est per universalitatis contrarietatem negat, ut est omne bonum bonum est, vel omnis homo bonum est: his contraria est nullum bonum bonum est, vel nullus homo bonus est. Hoc est enim quod ait, vel quoniam nullum, vel nullus, nullum ad illam referens propositionem, quae dicit omne bonum bonum est. Nullus illi scilicet opponit quae dicit omnis homo bonus est, ut sint hoc modo, omne bonum bonum est, huic contraria est nullum bonum bonum est. Rursus omnis homo bonus est, huic contraria., nullus homo bonus est. Contradictorias autem dicit eas esse quas supra posuit, dum de universalibus ac particularibus loqueretur, eas scilicet quae sunt angulares. Universalis enim affirmatio particulari negationi, et particularis affirmatio universali negationi per contradictionem opponi monstrata est.
PL64.391_2Açıktır ki doğru doğruya zıt olamaz, ne kanaatte ne çelişkide. Çünkü zıtlar karşıtlar hakkında olanlardır; aynı şeyler hakkında ise aynı kişi doğru söyleyebilir. Ama aynı şeyde zıtlar birden bulunamaz.
Yukarıda söylenenlerden şu sonucu da çıkarıyor: Zıt olanlar birden doğru olamaz, doğru olanlar da birbirine zıt olamaz. Bu yalnız kanaatlerde değil, önermelerde de böyledir; yani doğru bir kanaat doğru bir kanaate zıt olamayacağı gibi, iki zıt önerme de birden doğru olamaz. Bunu şöyle bir kıyasla çıkarıyor: Bütün zıtlar karşıttır. Karşıt olanlar aynı şeyde birden bulunamaz. Demek ki zıtların tek ve aynı şeyde bulunmasına tabiat izin vermez. Bu yüzden, iki doğru aynı şey hakkında yüklenebilirse, iki zıt ise aynı şeyde bulunamazsa, zıt olanların doğru olmasına hiçbir tabiî yol izin vermez.
"Çünkü zıtlar karşıtlar hakkında olanlardır" sözüyle söylediği budur: her zıt karşıttır ve zıt olanların karşıtlar içinde yer almaması olamaz. Kategoriler'de öğrettiği gibi, karşıtlık zıtların bir tür cinsidir. "Aynı şeyler hakkında ise aynı kişi doğru söyleyebilir", yani iki doğru birden olabilir ve aynı şey hakkında birden doğru olarak yüklenebilir. Örneğin bir şeyin iyi olmadığını ve kötü olduğunu söylediğimizde, ikisi birden doğru söylenebilir. Çünkü bazı şeyler iyi olmadığı hâlde kötü olabilir: çirkinlik iyi değildir, kötüdür. Demek ki doğru olanların birden doğru olarak yüklenmesi ve aynı şeyde bulunması mümkündür; ama zıtların aynı şeyde birden bulunması mümkün değildir. Bu yüzden doğrular aynı şeyde bulunabiliyor, zıtlar ise aynı şeyde bulunamıyorsa, zıt olanlar birden doğru olamaz. Bu ters çevrilir: birden doğru olanlar da zıt olamaz. Demek ki ne kanaatlerde ne önermelerde, doğru olanların zıt olduğu haklı olarak sanılabilir.
Bunları, açıklamanın kısalığının izin verdiği ölçüde anlattık. Bu kitabın daha yüksek ele alınışının neler öğrettiğini ikinci şerhin dizisi açıklayacaktır.
Manifestum est autem quoniam et veram verae non contingit esse contrariam, nec opinionem, nec contradictionem. Contrariae enim sunt quae circa opposita sunt, circa eadem autem contingit verum dicere eumdem. Simul autem non contingit eidem inesse contraria. Ex his quae supra sunt dicta illud quoque colligit, quod nec ea quae sunt contraria vera simul esse possint, nec ea quae vera sunt sibi possint esse contraria, et hoc non solum in opinionibus esse, ut vera opinio verae opinioni contraria sit, sed in propositionibus quoque; neque enim fieri potest ut duas contrarias simul veras esse contingat. Et hoc per syllogismum colligit hujusmodi. Omnia contraria sunt opposita. Quae autem opposita sunt, simul eidem inesse non possunt, contraria igitur in uno eodemque esse natura non patitur, quare si duo vera de eodem praedicari possunt, duo autem contraria eidem inesse non possunt. Quae contraria sunt, vera esse nulla natura ratione permittitur. Hoc est enim quod ait, contraria enim sunt quae circa opposita sunt, id est omne contrarium oppositum est, nec fieri potest ut quae sunt contraria in oppositis non contineantur: sicut enim in praedicamentis edocuit, contrariorum genus quoddam est oppositio, circa eadem autem contingit verum dicere eumdem, id est duo vera possunt simul esse, et de eodem simul vere praedicari, ut cum dicimus aliquid bonum non esse, et malum esse, utraque simul vere dici possunt. Possunt enim quaedam quae cum bona non sint, tamen mala esse, ut turpitudo bona quidem non est, malum tamen est. Ergo ea quae vera sunt, simul ut praedicentur vere fieri potest, et ut in eodem sint, simul autem eidem non contingit inesse contraria. Quocirca si vera quidem possunt eidem inesse, contraria autem eidem inesse non possunt, ea quae contraria sunt, vera simul esse non possunt: quare convertitur nec quae vera simul sunt contraria esse possunt. Non igitur fieri potest ut, vel in opinionibus vel in propositionibus ea quae vera sunt, possit aliquis recte contraria suspicari. Haec autem quantum brevitas expositionis sic permittebat expressimus. Quid autem altior hujus libri tractatus edoceat, secundae editionis series explicabit.