İçeriğe geç
Şeylerin Tabiatı Üzerine

Lucretius · Şeylerin Tabiatı Üzerine

V. Kitap

5.1Bu şeylerin yüceliğine, bu buluşlara layık bir şiiri güçlü bir gönülle kim kurabilir? Kimin sözleri bu kadar güçlüdür ki, kendi gönlünde doğup araştırılmış bu ödülleri bize bırakan o adamın değerine layık övgüler düzebilsin? Sanırım ölümlü bir bedenden yoğrulmuş hiç kimse. Çünkü şeylerin kavranmış yüceliğinin istediği gibi söylemek gerekirse, o bir tanrıydı, bir tanrı, ünlü Memmius: şimdi bilgelik denen hayat yolunu ilk bulan, sanatıyla hayatı bu kadar büyük dalgalardan, bu kadar büyük karanlıklardan çıkarıp böylesine dingin, böylesine parlak bir ışığa yerleştiren o. Başkalarının eski, tanrısal sayılan buluşlarıyla karşılaştır: Ceres'in ölümlülere ekinleri, Liber'in de asmadan doğan içkiyi verdiği söylenir;

5.1

Quis potis est dignum pollenti pectore carmen / condere pro rerum maiestate hisque repertis? / quisve valet verbis tantum, qui fingere laudes / pro meritis eius possit, qui talia nobis / pectore parta suo quaesitaque praemia liquit? / nemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus. / nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum, / dicendum est, deus ille fuit, deus, inclyte Memmi, / qui princeps vitae rationem invenit eam quae / nunc appellatur sapientia, quique per artem / fluctibus et tantis vitam tantisque tenebris / in tam tranquillo et tam clara luce locavit. / confer enim divina aliorum antiqua reperta. / namque Ceres fertur fruges Liberque liquoris / vitigeni laticem mortalibus instituisse;

5.16oysa hayat bunlar olmadan da sürebilirdi; nitekim bazı kavimlerin bugün bile öyle yaşadığı söylenir. Ama temiz bir gönül olmadan iyi yaşanamazdı; bu yüzden o, bize haklı olarak daha çok tanrı gibi görünür; onun sayesinde hayatın tatlı tesellileri şimdi bile büyük kavimlere yayılıp gönülleri okşar. Herakles'in işlerinin bundan üstün olduğunu sanırsan, doğru akıldan çok daha uzağa sürüklenirsin. Nemea aslanının o büyük ağzı, Arkadia'nın tüyleri diken diken yaban domuzu bize şimdi ne zarar verirdi? Stymphalos'ta yaşayan kuşlar bize ne kadar engel olurdu? Ya Girit'in boğası, zehirli yılanlarla çevrili Lerna'nın belası hydra ne yapabilirdi? Ya üç göğüslü, üç bedenli Geryon'un gücü, Diomedes'in burunlarından ateş soluyan atları

5.16

cum tamen his posset sine rebus vita manere, / ut fama est aliquas etiam nunc vivere gentis. / at bene non poterat sine puro pectore vivi; / quo magis hic merito nobis deus esse videtur, / ex quo nunc etiam per magnas didita gentis / dulcia permulcent animos solacia vitae. / Herculis antistare autem si facta putabis, / longius a vera multo ratione ferere. / quid Nemeaeus enim nobis nunc magnus hiatus / ille leonis obesset et horrens Arcadius sus, / tanto opere officerent nobis Stymphala colentes? / denique quid Cretae taurus Lernaeaque pestis / hydra venenatis posset vallata colubris? / quidve tripectora tergemini vis Geryonai / et Diomedis equi spirantes naribus ignem

5.31Thrakia'da, Bistonia ovalarında, İsmaros dolaylarında? Hesperislerin parıldayan altın elmalarını koruyan, sert, korkunç bakışlı, kocaman gövdeli, ağacın gövdesine sarılmış yılan ne zarar verirdi, bizden hiç kimsenin gitmediği, barbarın bile cesaret edemediği Atlas kıyısında, denizin sert sularında? Öldürülmüş bu türden öteki canavarlar yenilmeselerdi, diri kalsalar ne zarar verirlerdi? Sanırım hiç: toprak bugün bile yabani hayvanlarla dolup taşar, korulara, büyük dağlara, derin ormanlara titrek bir dehşet yayılmıştır; ama bu yerlerden kaçınmak çoğu zaman elimizdedir. Gönül arındırılmamışsa ise, ne savaşlar, ne tehlikeler istemeden içimize sızar! O zaman keskin arzulardan doğan ne kaygılar kaygılı insanı

5.31

Thracia Bistoniasque plagas atque Ismara propter / aureaque Hesperidum servans fulgentia mala, / asper, acerba tuens, immani corpore serpens / arboris amplexus stirpes? quid denique obesset / propter Atlanteum litus pelagique severa, / quo neque noster adit quisquam nec barbarus audet? / cetera de genere hoc quae sunt portenta perempta, / si non victa forent, quid tandem viva nocerent? / nil, ut opinor: ita ad satiatem terra ferarum / nunc etiam scatit et trepido terrore repleta est / per nemora ac montes magnos silvasque profundas; / quae loca vitandi plerumque est nostra potestas. / at nisi purgatumst pectus, quae proelia nobis / atque pericula tumst ingratis insinuandum! / quantae tum scindunt hominem cuppedinis acres

5.46parçalar, ne korkular! Ya kibir, pislik, küstahlık? Ne yıkımlar yaparlar! Ya sefahat, ya tembellik? Bütün bunları boyunduruk altına alıp zihinden silahla değil sözle kovan bu insanı tanrıların arasına saymak yakışmaz mı? Hele ölümsüz tanrılar hakkında da tanrısal bir dille birçok güzel söz söylemiş, şeylerin bütün tabiatını sözleriyle açmışken? Ben de onun izinden yürüyerek öğretilerini izler, sözlerle öğretirken: her şeyin hangi antlaşmayla yaratıldığını, onda kalmanın ne kadar zorunlu olduğunu, çağın güçlü kanunlarını bozamayacağını, bu türün başında ruhun tabiatının doğmuş bir bedenden yoğrulmuş olarak var olduğunu,

5.46

sollicitum curae quantique perinde timores! / quidve superbia spurcitia ac petulantia? quantas / efficiunt clades! quid luxus desidiaeque? / haec igitur qui cuncta subegerit ex animoque / expulerit dictis, non armis, nonne decebit / hunc hominem numero divom dignarier esse? / cum bene praesertim multa ac divinitus ipsis / ⟦immortalibus⟧ e divis dare dicta suerit / atque omnem rerum naturam pandere dictis. / Cuius ego ingressus vestigia dum rationes / persequor ac doceo dictis, quo quaeque creata / foedere sint, in eo quam sit durare necessum / nec validas valeant aevi rescindere leges, / quo genere in primis animi natura reperta est / nativo primum consistere corpore creta,

5.61büyük bir çağ boyunca bozulmadan dayanamayacağını, hayatın terk ettiği birini görür gibi olduğumuzda uykuda zihni aldatanın hayaller olduğunu öğrettikten sonra, şimdi öğretinin düzeni beni şuraya getirdi: evrenin ölümlü bir bedenden oluştuğunu, aynı zamanda doğmuş olduğunu açıklamalıyım; maddenin o bir araya gelişinin hangi yollarla toprağı, göğü, denizi, yıldızları, güneşi, ayın küresini kurduğunu; sonra topraktan hangi canlıların çıktığını, hangilerinin hiçbir zaman doğmadığını; insan soyunun türlü türlü dille, şeylere ad vererek birbiriyle nasıl anlaşmaya başladığını; yeryüzünde tapınakları, gölleri, koruları, sunakları, tanrı heykellerini kutsal tutan tanrı korkusunun gönüllere hangi yollarla sızdığını.

5.61

nec posse incolumem magnum durare per aevum, / sed simulacra solere in somnis fallere mentem, / cernere cum videamur eum quem vita reliquit, / quod super est, nunc huc rationis detulit ordo, / ut mihi mortali consistere corpore mundum / nativomque simul ratio reddunda sit esse; / et quibus ille modis congressus materiai / fundarit terram caelum mare sidera solem / lunaique globum; tum quae tellure animantes / extiterint, et quae nullo sint tempore natae; / quove modo genus humanum variante loquella / coeperit inter se vesci per nomina rerum; / et quibus ille modis divom metus insinuarit / pectora, terrarum qui in orbi sancta tuetur / fana lacus lucos aras simulacraque divom.

5.76Ayrıca güneşin yolunu, ayın dolaşmalarını yöneten tabiatın hangi güçle çevirdiğini açıklayacağım; bunların gökle yer arasında kendi istekleriyle, ekinleri ve canlıları büyütmek için uysalca, serbestçe sonsuz yollarını dolaştığını sanmayalım, ya da bir tanrı tasarısıyla döndüklerini düşünmeyelim diye. Çünkü tanrıların kaygısız bir ömür sürdüğünü iyi öğrenmiş olanlar yine de her şeyin hangi yolla olabildiğine, özellikle başımızın üstünde göğün kıyılarında görülen şeylere şaşarlarsa, yeniden eski dinlerine dönerler, amansız efendiler edinirler; zavallılar bunların her şeyi yapabildiğine inanır; neyin olabileceğini, neyin olamayacağını, kısacası her şeyin sınırlı gücünün hangi yolla belirlendiğini, derinde çakılı sınır taşını bilmezler.

5.76

praeterea solis cursus lunaeque meatus / expediam qua vi flectat natura gubernans; / ne forte haec inter caelum terramque reamur / libera sponte sua cursus lustrare perennis, / morigera ad fruges augendas atque animantis, / neve aliqua divom volvi ratione putemus. / nam bene qui didicere deos securum agere aevom, / si tamen interea mirantur qua ratione / quaeque geri possint, praesertim rebus in illis / quae supera caput aetheriis cernuntur in oris, / rursus in antiquas referuntur religiones / et dominos acris adsciscunt, omnia posse / quos miseri credunt, ignari quid queat esse, / quid nequeat, finita potestas denique cuique / qua nam sit ratione atque alte terminus haerens.

5.91Dahası, seni vaatlerle daha fazla oyalamayayım: önce denizlere, topraklara, göğe bak; bunların üçlü tabiatını, üç cismini, Memmius, böylesine farklı üç görünüşünü, böyle üç dokusunu tek bir gün yıkıma verecek; birçok yıl boyunca ayakta durmuş olan evrenin kütlesi ve düzeneği çökecek. Göğün ve toprağın gelecekteki yıkımının zihne ne kadar yeni ve şaşılacak bir şey olarak düştüğünü, bunu sözlerle kanıtlamanın benim için ne kadar zor olduğunu bilmez değilim; alışılmamış bir şeyi kulaklara ilk kez getirdiğinde hep böyle olur: onu ne gözlerin görmesine sunabilirsin ne de ellere koyabilirsin, oysa inancın döşeli yolu insan göğsüne, zihnin tapınaklarına en yakın oradan gider. Yine de söyleyeceğim. Belki olayın kendisi sözlerime inandırıcılık kazandıracak; şiddetli depremler başlayınca

5.91

Quod super est, ne te in promissis plura moremur, / principio maria ac terras caelumque tuere; / quorum naturam triplicem, tria corpora, Memmi, / tris species tam dissimilis, tria talia texta, / una dies dabit exitio, multosque per annos / sustentata ruet moles et machina mundi. / nec me animi fallit quam res nova miraque menti / accidat exitium caeli terraeque futurum, / et quam difficile id mihi sit pervincere dictis; / ut fit ubi insolitam rem adportes auribus ante / nec tamen hanc possis oculorum subdere visu / nec iacere indu manus, via qua munita fidei / proxima fert humanum in pectus templaque mentis. / sed tamen effabor. dictis dabit ipsa fidem res / forsitan et graviter terrarum motibus ortis

5.106her şeyin kısa bir sürede sarsıldığını göreceksin. Dümeni tutan baht bunu bizden uzak tutsun; her şeyin yenilip korkunç bir gürültüyle yıkılabileceğine bizi olayın kendisinden çok akıl inandırsın. Bu konuda Apollon'un üç ayaklı sehpasından ve defnesinden konuşan Pythia'dan daha kutsal, çok daha kesin bir akılla kaderin sözlerini dökmeye başlamadan önce sana öğretici sözlerle birçok teselli açıklayacağım; belki dinin dizginiyle tutulup toprakların, güneşin, göğün, denizin, yıldızların, ayın tanrısal bir bedenle sonsuza dek kalması gerektiğini sanmayasın, bu yüzden de akıl yürütmeleriyle evrenin surlarını sarsan, göğün parlak güneşini söndürmek isteyen herkesin Devler gibi korkunç suçlarına karşılık ceza çekmesi gerektiğini düşünmeyesin diye:

5.106

omnia conquassari in parvo tempore cernes. / quod procul a nobis flectat fortuna gubernans, / et ratio potius quam res persuadeat ipsa / succidere horrisono posse omnia victa fragore. / Qua prius adgrediar quam de re fundere fata / sanctius et multo certa ratione magis quam / Pythia quae tripode a Phoebi lauroque profatur, / multa tibi expediam doctis solacia dictis; / religione refrenatus ne forte rearis / terras et solem et caelum, mare sidera lunam, / corpore divino debere aeterna manere, / proptereaque putes ritu par esse Gigantum / pendere eos poenas inmani pro scelere omnis, / qui ratione sua disturbent moenia mundi / praeclarumque velint caeli restinguere solem

5.121ölümsüz şeyleri ölümlü bir dille damgaladıkları için. Oysa bu şeyler tanrısal güçten öylesine uzaktır, tanrıların arasına sayılmaya öylesine layık değildir ki daha çok, hayat veren hareketten ve histen yoksun olan şeyin ne olduğunu bize bildirebilecek şeyler sayılmalıdır. Çünkü ruhun tabiatının ve aklın her cisimle birlikte bulunabileceği düşünülemez. Nasıl gökte ağaç, tuzlu denizde bulut bulunamazsa, balıklar tarlalarda yaşayamazsa, odunda kan, taşlarda özsu bulunamazsa, her şeyin nerede büyüyüp bulunacağı belli ve düzenlenmişse, ruhun tabiatı da bedensiz tek başına doğamaz, sinirlerden ve kandan uzakta bulunamaz. Çünkü bunu yapabilseydi, ruhun gücü çok daha önce başta, omuzlarda ya da topukların dibinde bulunabilir,

5.121

inmortalia mortali sermone notantes; / quae procul usque adeo divino a numine distent / inque deum numero quae sint indigna videri, / notitiam potius praebere ut posse putentur / quid sit vitali motu sensuque remotum. / quippe etenim non est, cum quovis corpore ut esse / posse animi natura putetur consiliumque. / sicut in aethere non arbor, non aequore salso / nubes esse queunt neque pisces vivere in arvis / nec cruor in lignis neque saxis sucus inesse, / certum ac dispositumst ubi quicquid crescat et insit, / sic animi natura nequit sine corpore oriri / sola neque a nervis et sanguine longius esse. / quod si posset enim, multo prius ipsa animi vis / in capite aut umeris aut imis calcibus esse

5.136herhangi bir yerde doğmaya alışabilirdi, ama sonunda yine aynı insanda, aynı kapta kalırdı. Bizim bedenimizde de ruhun ve zihnin ayrı ayrı nerede bulunup büyüyebileceği belli ve düzenlenmiş göründüğüne göre, bütünüyle bedenin ve canlı biçimin dışında, toprağın çürümüş keseklerinde, güneşin ateşinde, suda ya da göğün yüksek kıyılarında var olabileceğini çok daha kesin inkâr etmek gerekir. Demek ki bunlar tanrısal bir hisle donanmış değildir, çünkü canlı olarak can taşıyamazlar. Yine tanrıların kutsal yurtlarının evrenin herhangi bir bölgesinde bulunduğuna da inanamazsın. Çünkü tanrıların tabiatı incedir, hislerimizden çok uzaktadır, zihnin aklıyla bile güçlükle görülür; ellerin dokunuşundan ve darbesinden kaçtığına göre

5.136

posset et innasci quavis in parte soleret, / tandem in eodem homine atque in eodem vase manere. / quod quoniam nostro quoque constat corpore certum / dispositumque videtur ubi esse et crescere possit / seorsum anima atque animus, tanto magis infitiandum / totum posse extra corpus formamque animalem / putribus in glebis terrarum aut solis in igni / aut in aqua durare aut altis aetheris oris. / haud igitur constant divino praedita sensu, / quandoquidem nequeunt vitaliter esse animata. / Illud item non est ut possis credere, sedes / esse deum sanctas in mundi partibus ullis. / tenvis enim natura deum longeque remota / sensibus ab nostris animi vix mente videtur; / quae quoniam manuum tactum suffugit et ictum,

5.151bize dokunulabilir olan hiçbir şeye dokunmamalıdır; çünkü kendisine dokunulamayan şey dokunamaz. Bu yüzden onların yurtları da bizim yurtlarımıza benzemez olmalı, bedenleri gibi ince olmalıdır; bunu sana ileride uzun bir sözle kanıtlayacağım. Ayrıca tanrıların evrenin parlak tabiatını insanlar için hazırlamak istediğini söylemek, bu yüzden tanrıların övülmeye değer eserini övmenin yakışacağını, onun sonsuz ve ölümsüz olacağını düşünmek, tanrıların eski bir tasarıyla insan soylarına sonsuz bir ömür için kurdukları şeyi hiçbir güçle yerinden oynatmanın, sözlerle hırpalayıp altını üstüne getirmenin günah olduğunu söylemek, bu türden başka şeyler uydurup eklemek, Memmius, akılsızlıktır. Çünkü ölümsüz ve mesut varlıklara

5.151

tactile nil nobis quod sit contingere debet; / tangere enim non quit quod tangi non licet ipsum. / quare etiam sedes quoque nostris sedibus esse / dissimiles debent, tenues de corpore eorum; / quae tibi posterius largo sermone probabo. / Dicere porro hominum causa voluisse parare / praeclaram mundi naturam proptereaque / adlaudabile opus divom laudare decere / aeternumque putare atque inmortale futurum, / nec fas esse, deum quod sit ratione vetusta / gentibus humanis fundatum perpetuo aevo, / sollicitare suis ulla vi ex sedibus umquam / nec verbis vexare et ab imo evertere summa, / cetera de genere hoc adfingere et addere, Memmi, / desiperest. quid enim inmortalibus atque beatis

5.166bizim minnetimiz ne kazanç sağlayabilir ki bizim için bir şey yapmaya girişsinler? Ya da önceden dingin olan bu varlıkları bu kadar zaman sonra hangi yenilik eski hayatlarını değiştirmeyi istemeye çekebilirdi? Çünkü yeni şeylerden sevinmesi gereken, eskilerin zarar verdiği kişidir; ama geçmiş zamanda hiçbir acı başına gelmemiş, ömrünü güzelce sürmüş olan böyle birinde yenilik aşkını ne tutuşturabilirdi? Ya da yaratılmamış olmamız bize ne kötülük ederdi? Yoksa, sanırım, şeylerin doğuran kaynağı ışıyıncaya dek hayat karanlıkta ve kederde mi yatıyordu? Çünkü doğmuş olan herkes, okşayıcı haz onu tuttukça hayatta kalmayı istemelidir; ama hayatın aşkını hiç tatmamış, hiç sayıya girmemiş olana yaratılmamış olmak ne zarar verir?

5.166

gratia nostra queat largirier emolumenti, / ut nostra quicquam causa gerere adgrediantur? / quidve novi potuit tanto post ante quietos / inlicere ut cuperent vitam mutare priorem? / nam gaudere novis rebus debere videtur / cui veteres obsunt; sed cui nihil accidit aegri / tempore in ante acto, cum pulchre degeret aevom, / quid potuit novitatis amorem accendere tali? / quidve mali fuerat nobis non esse creatis? / an, credo, in tenebris vita ac maerore iacebat, / donec diluxit rerum genitalis origo? / natus enim debet qui cumque est velle manere / in vita, donec retinebit blanda voluptas; / qui numquam vero vitae gustavit amorem / nec fuit in numero, quid obest non esse creatum?

5.181Ayrıca şeyleri doğurmak için gereken örnek, hatta insan kavramının kendisi tanrılara ilk nereden yerleşti, ne yapmak istediklerini bilip zihinleriyle görebilsinler diye? İlk başlangıçların gücü, düzenleri değişince birbirleriyle neler yapabildikleri nasıl bilinebildi, tabiatın kendisi yaratmanın bir örneğini vermediyse? Çünkü şeylerin birçok ilk başlangıcı birçok biçimde, sonsuz zamandan beri darbelerle sürülüp kendi ağırlıklarıyla itilerek taşınmaya, her biçimde birleşmeye, bir araya gelince yaratabilecekleri her şeyi denemeye öylesine alışmıştır ki, şimdi şeylerin bu toplamının durmadan yenilenerek sürdüğü dizilişlere düşmeleri, böyle hareketlere varmaları da şaşılacak bir şey değildir. Şeylerin ilk başlangıçlarının ne olduğunu bilmesem bile,

5.181

exemplum porro gignundis rebus et ipsa / notities hominum divis unde insita primum est, / quid vellent facere ut scirent animoque viderent, / quove modost umquam vis cognita principiorum / quidque inter sese permutato ordine possent. / si non ipsa dedit speciem natura creandi? / namque ita multa modis multis primordia rerum / ex infinito iam tempore percita plagis / ponderibusque suis consuerunt concita ferri / omnimodisque coire atque omnia pertemptare, / quae cumque inter se possint congressa creare, / ut non sit mirum, si in talis disposituras / deciderunt quoque et in talis venere meatus, / qualibus haec rerum geritur nunc summa novando. / Quod iam rerum ignorem primordia quae sint,

5.196göğün düzeninden ve daha birçok şeyden yola çıkarak şunu ileri sürüp göstermeye cesaret ederim: şeylerin tabiatı bizim için tanrısal bir güçle hazırlanmış olamaz; öylesine büyük bir kusurla donanmıştır. Önce, göğün büyük atılımının örttüğü yerin açgözlü bir kısmını dağlar ve yabani hayvanların ormanları ele geçirmiştir; kayalıklar, uçsuz bucaksız bataklıklar, karaların kıyılarını birbirinden uzak tutan deniz tutmuştur. Sonra hemen hemen iki kısmını da kavurucu sıcak ve durmadan yağan don ölümlülerin elinden alır. Geriye kalan tarlayı da tabiat kendi gücüyle dikenlerle kaplardı, insan gücü karşı koymasaydı; oysa insan gücü hayatı sürdürmek için sağlam çapanın üstünde inlemeye, sabanları bastırıp toprağı yarmaya alışmıştır. Verimli kesekleri sabanla devirip

5.196

hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim / confirmare aliisque ex rebus reddere multis, / nequaquam nobis divinitus esse paratam / naturam rerum: tanta stat praedita culpa. / principio quantum caeli tegit impetus ingens, / inde avidam partem montes silvaeque ferarum / possedere, tenent rupes vastaeque paludes / et mare, quod late terrarum distinet oras. / inde duas porro prope partis fervidus ardor / adsiduusque geli casus mortalibus aufert. / quod super est arvi, tamen id natura sua vi / sentibus obducat, ni vis humana resistat / vitai causa valido consueta bidenti / ingemere et terram pressis proscindere aratris. / si non fecundas vertentes vomere glebas

5.211toprağın zeminini işleyerek ekinleri doğuşa çağırmasaydık kendiliklerinden duru havaya çıkamazlardı. Yine de bazen büyük bir zahmetle elde edilen ekinler toprakta yeşerip her şey çiçek açtığında ya göğün güneşi aşırı sıcaklarla kavurur, ya ani sağanaklar, buz gibi kırağılar öldürür, ya da rüzgârların esintileri şiddetli bir kasırgayla hırpalar. Ayrıca tabiat, insan soyuna karada ve denizde düşman olan korkunç yabani hayvan soyunu neden besleyip büyütür? Mevsimler neden hastalıklar getirir? Vakitsiz ölüm neden ortalıkta dolaşır? Sonra çocuk, azgın dalgaların kıyıya attığı bir denizci gibi, çıplak, dilsiz, hayatın her yardımından yoksun yerde yatar, tabiat onu ananın karnından sancılarla ışığın kıyılarına ilk döktüğünde;

5.211

terraique solum subigentes cimus ad ortus. / sponte sua nequeant liquidas existere in auras. / et tamen inter dum magno quaesita labore / cum iam per terras frondent atque omnia florent, / aut nimiis torret fervoribus aetherius sol / aut subiti peremunt imbris gelidaeque pruinae / flabraque ventorum violento turbine vexant. / praeterea genus horriferum natura ferarum / humanae genti infestum terraque marique / cur alit atque auget? cur anni tempora morbos / adportant? quare mors inmatura vagatur? / tum porro puer, ut saevis proiectus ab undis / navita, nudus humi iacet infans indigus omni / vitali auxilio, cum primum in luminis oras / nixibus ex alvo matris natura profudit,

5.226ve yeri yaslı bir ağlayışla doldurur; hayatta önünde bu kadar kötülükten geçmek kalan birine yakışır biçimde. Oysa türlü sürüler, sığırlar, yabani hayvanlar büyür; ne çıngıraklara ihtiyaçları vardır, ne de besleyici bir sütanenin okşayıcı, kırık dökük konuşması gerekir birine; mevsime göre türlü giysiler aramazlar; kısacası mallarını korumak için ne silaha ne yüksek surlara ihtiyaçları vardır, çünkü hepsine her şeyi toprağın kendisi ve şeylerin usta tabiatı bolca doğurur. Önce, toprağın cismi ve su, esintilerin hafif soluğu ve sıcak buğular, şeylerin bu toplamını oluşturur görünen bu şeylerin hepsi doğmuş ve ölümlü bir cisimden oluştuğuna göre, evrenin bütün tabiatının da aynı cisimden olduğu düşünülmelidir. Çünkü parçalarının ve organlarının doğmuş bir cisimle

5.226

vagituque locum lugubri complet, ut aequumst / cui tantum in vita restet transire malorum. / at variae crescunt pecudes armenta feraeque / nec crepitacillis opus est nec cuiquam adhibendast / almae nutricis blanda atque infracta loquella / nec varias quaerunt vestes pro tempore caeli, / denique non armis opus est, non moenibus altis, / qui sua tutentur, quando omnibus omnia large / tellus ipsa parit naturaque daedala rerum. / Principio quoniam terrai corpus et umor / aurarumque leves animae calidique vapores, / e quibus haec rerum consistere summa videtur, / omnia nativo ac mortali corpore constant, / debet eodem omnis mundi natura putari. / quippe etenim, quorum partis et membra videmus

5.241ölümlü biçimlerde olduğunu gördüğümüz şeyleri hemen her zaman kendileri de ölümlü ve doğmuş olarak görürüz. Bu yüzden evrenin en büyük organlarının ve parçalarının tükenip yeniden doğduğunu görünce, göğün ve toprağın da bir başlangıç zamanının olduğunu, bir yıkımının olacağını bilebilirsin. Bu konularda, toprağın ve ateşin ölümlü olduğunu kabul ettiğim, suyun ve esintilerin yok olduğundan şüphe etmediğim, bunların yeniden doğup büyüdüğünü söylediğim için, bunu keyfime göre peşin kabul ettiğimi sanma. Önce, toprağın bir kısmı, sürekli güneşlerle kavrulup birçok ayağın gücüyle dövülünce bir toz bulutu, uçuşan bulutlar salar; güçlü rüzgârlar bunları bütün havaya dağıtır. Keseklerin bir kısmı da

5.241

corpore nativo mortalibus esse figuris, / haec eadem ferme mortalia cernimus esse / et nativa simul. qua propter maxima mundi / cum videam membra ac partis consumpta regigni, / scire licet caeli quoque item terraeque fuisse / principiale aliquod tempus clademque futuram. / Illud in his rebus ne corripuisse rearis / me mihi, quod terram atque ignem mortalia sumpsi / esse neque umorem dubitavi aurasque perire / atque eadem gigni rursusque augescere dixi. / principio pars terrai non nulla, perusta / solibus adsiduis, multa pulsata pedum vi, / pulveris exhalat nebulam nubesque volantis, / quas validi toto dispergunt aere venti. / pars etiam glebarum ad diluviem revocatur

5.256sağanaklarla sele döner, ırmaklar kıyıları kazıyıp kemirir. Ayrıca neyi besleyip büyütüyorsa o şey kendi payına geri verilir; çünkü her şeyin anası olan toprağın aynı zamanda şeylerin ortak mezarı olduğu şüphesiz görünür. Demek ki toprak eksilir, sonra büyüyüp yeniden artar. Dahası, denizin, ırmakların, pınarların her zaman yeni suyla dolup taştığını, suların hiç durmadan aktığını söylemeye gerek yok: suların büyük akışı bunu her yandan ilan eder. Ama ilk gelen su alınıp götürülür, böylece su toplamda hiç taşmaz; kısmen güçlü rüzgârlar denizlerin yüzünü süpürerek, göğün güneşi de ışınlarıyla onu çözerek eksiltir, kısmen de suyun hepsi aşağıda toprakların içine dağılır; çünkü tuzlu tadı süzülür, suyun maddesi geri sızar ve hepsi ırmakların kaynağında

5.256

imbribus et ripas radentia flumina rodunt. / praeterea pro parte sua, quod cumque alit auget, / redditur; et quoniam dubio procul esse videtur / omniparens eadem rerum commune sepulcrum. / ergo terra tibi libatur et aucta recrescit. / Quod super est, umore novo mare flumina fontes / semper abundare et latices manare perennis / nil opus est verbis: magnus decursus aquarum / undique declarat. sed primum quicquid aquai / tollitur in summaque fit ut nihil umor abundet, / partim quod validi verrentes aequora venti / deminuunt radiisque retexens aetherius sol, / partim quod supter per terras diditur omnis; / percolatur enim virus retroque remanat / materies umoris et ad caput amnibus omnis

5.271toplanır, oradan da sıvı ayağıyla bir kez açılmış yoldan dalgalarını tatlı bir alayla toprakların üstünden akıtır. Şimdi havadan söz edeyim; o bütün cismiyle her saatte sayısız kez değişir. Çünkü şeylerden ne akarsa hepsi her zaman havanın büyük denizine taşınır; hava da buna karşılık şeylere cisimler geri vermese, akıp giden şeyleri yenilemeseydi, her şey çoktan çözülüp havaya dönmüş olurdu. Demek ki hava şeylerden doğmaktan ve şeylere geri düşmekten durmaz, çünkü her şeyin durmadan aktığı bellidir. Duru ışığın bol kaynağı, göğün güneşi de göğü durmadan taze bir parıltıyla sular, ışığın ardından hemen yeni ışık yetiştirir. Çünkü parıltısının ilk kısmı nereye düşerse düşsün yok olur gider. Bunu şuradan anlayabilirsin:

5.271

convenit, inde super terras fluit agmine dulci / qua via secta semel liquido pede detulit undas. / Aera nunc igitur dicam, qui corpore toto / innumerabiliter privas mutatur in horas. / semper enim, quod cumque fluit de rebus, id omne / aeris in magnum fertur mare; qui nisi contra / corpora retribuat rebus recreetque fluentis, / omnia iam resoluta forent et in aera versa. / haut igitur cessat gigni de rebus et in res / reccidere, adsidue quoniam fluere omnia constat. / Largus item liquidi fons luminis, aetherius sol, / inrigat adsidue caelum candore recenti / suppeditatque novo confestim lumine lumen. / nam primum quicquid fulgoris disperit ei, / quo cumque accidit. id licet hinc cognoscere possis,

5.286bulutlar güneşin önüne geçip ışınlarını âdeta yarmaya başlar başlamaz, ışınların alt kısmının hepsi hemen yok olur gider, bulutlar nereye taşınırsa toprak orada gölgelenir; böylece öğrenirsin ki şeylerin her zaman yeni parıltıya ihtiyacı vardır, parıltının her ilk atılışı yok olur, ışığın kaynağı onu durmadan yetiştirmese şeyler güneşte başka hiçbir yolla görülemez. Hatta gece yeryüzündeki ışıklar da, asılı kandiller, titrek alevlerle parıldayan, koyu dumanlı, yağlı meşaleler de sıcaklıklarının yardımıyla benzer bir yolla yeni ışık yetiştirmeye koşar, ateşleriyle titreşmekte direnir, direnirler; ışık yerleri sanki kesintiye uğramış bırakmaz: bütün ateşlerden ışığın yok oluşu, alevin hızlı doğuşuyla

5.286

quod simul ac primum nubes succedere soli / coepere et radios inter quasi rumpere lucis, / extemplo inferior pars horum disperit omnis / terraque inumbratur qua nimbi cumque feruntur; / ut noscas splendore novo res semper egere / et primum iactum fulgoris quemque perire / nec ratione alia res posse in sole videri, / perpetuo ni suppeditet lucis caput ipsum. / quin etiam nocturna tibi, terrestria quae sunt, / lumina, pendentes lychni claraeque coruscis / fulguribus pingues multa caligine taedae / consimili properant ratione, ardore ministro, / suppeditare novom lumen, tremere ignibus instant, / instant, nec loca lux inter quasi rupta relinquit: / usque adeo properanter ab omnibus ignibus ei

5.301öylesine aceleyle örtülür. Öyleyse güneşin, ayın ve yıldızların da art arda doğan ışıklardan ışık saçtığını, alevlerinin ilk kısmını her zaman yitirdiğini düşünmek gerekir; bunların dokunulmaz bir güçle yaşadığına inanmayasın diye. Son olarak taşların da zamana yenildiğini, yüksek kulelerin yıkılıp kayaların çürüdüğünü, tanrıların tapınaklarının ve heykellerinin yorulup çatladığını, kutsal tanrısal gücün kaderin sınırlarını uzatamadığını, tabiatın antlaşmalarına karşı direnemediğini görmüyor musun? Son olarak insanların anıtlarının yıkıldığını görmüyor muyuz?


Yüksek dağlardan kopan kayaların düştüğünü, sınırlı bir zamanın güçlü kuvvetlerine dayanıp katlanamadığını? Çünkü sonsuz zamandan beri

5.301

exitium celeri celeratur origine flammae. / sic igitur solem lunam stellasque putandum / ex alio atque alio lucem iactare subortu / et primum quicquid flammarum perdere semper, / inviolabilia haec ne credas forte vigere. / Denique non lapides quoque vinci cernis ab aevo, / non altas turris ruere et putrescere saxa, / non delubra deum simulacraque fessa fatisci / nec sanctum numen fati protollere finis / posse neque adversus naturae foedera niti? / denique non monimenta virum dilapsa videmus, / * * * / non ruere avolsos silices a montibus altis / nec validas aevi vires perferre patique / finiti? neque enim caderent avolsa repente,

5.316çağın bütün işkencelerine kırılmadan dayanmış olsalardı birdenbire kopup düşmezlerdi. Son olarak şimdi şuna bak, toprağı çepeçevre ve yukarıdan kucaklayan bu bütüne: bazılarının dediği gibi her şeyi kendinden doğuruyor, yok olanı geri alıyorsa, bütünüyle doğmuş, ölümlü bir cisimden oluşur. Çünkü başka şeyleri kendinden büyüten, besleyen her şey eksilmeli, şeyleri geri alınca da yenilenmelidir. Ayrıca toprakların ve göğün doğuran bir başlangıcı olmasaydı, her zaman sonsuz olsalardı, neden Theba savaşından ve Troya'nın yıkımından önceki başka olayları başka şairler de şiirlerinde söylemedi? Bu kadar çok erkeğin işleri nereye gitti, neden bu kadar sık yok oldu, şanın sonsuz anıtlarına aşılanıp hiçbir yerde yeşermiyor? Ama sanırım, toplam yenidir, evrenin tabiatı tazedir,

5.316

ex infinito quae tempore pertolerassent / omnia tormenta aetatis, privata fragore. / Denique iam tuere hoc, circum supraque quod omne / continet amplexu terram: si procreat ex se / omnia, quod quidam memorant, recipitque perempta, / totum nativum mortali corpore constat. / nam quod cumque alias ex se res auget alitque, / deminui debet, recreari, cum recipit res. / Praeterea si nulla fuit genitalis origo / terrarum et caeli semperque aeterna fuere, / cur supera bellum Thebanum et funera Troiae / non alias alii quoque res cecinere poetae? / quo tot facta virum totiens cecidere neque usquam / aeternis famae monimentis insita florent? / verum, ut opinor, habet novitatem summa recensque

5.331başlangıcını pek eskiden almadı. Bu yüzden bazı sanatlar hâlâ cilalanıyor, hâlâ gelişiyor; gemilere şimdi birçok şey eklendi, az önce çalgıcılar ahenkli sesler doğurdu; nihayet şeylerin bu tabiatı, bu öğreti yakın zamanda bulundu, onu anadilimize aktarabilen ilk kişi, ilklerin ilki olarak da şimdi ben bulundum. Ama bütün bunların önceden de var olduğuna, insan kuşaklarının kavurucu bir sıcakla yok olduğuna, şehirlerin evrenin büyük bir sarsıntısıyla yıkıldığına, ya da sürekli sağanaklardan azgın ırmaklar çıkıp toprakları dolaşarak kasabaları örttüğüne inanırsan, o zaman yenilmiş olarak toprakların ve göğün yıkımının da geleceğini o kadar çok kabul etmek zorundasın; çünkü şeyler bu kadar büyük hastalıklarla, tehlikelerle

5.331

naturast mundi neque pridem exordia cepit. / quare etiam quaedam nunc artes expoliuntur, / nunc etiam augescunt; nunc addita navigiis sunt / multa, modo organici melicos peperere sonores, / denique natura haec rerum ratioque repertast / nuper, et hanc primus cum primis ipse repertus / nunc ego sum in patrias qui possim vertere voces. / Quod si forte fuisse ante hac eadem omnia credis, / sed periise hominum torrenti saecla vapore, / aut cecidisse urbis magno vexamine mundi, / aut ex imbribus adsiduis exisse rapaces / per terras amnes atque oppida coperuisse. / tanto quique magis victus fateare necessest / exitium quoque terrarum caelique futurum; / nam cum res tantis morbis tantisque periclis

5.346sınanırken, daha kötü bir sebep üstlerine çökseydi, geniş bir yıkım, büyük çöküntüler getirirlerdi. Kendimizin ölümlü olduğunu da başka bir sebeple düşünmeyiz: tabiatın hayattan uzaklaştırdığı kişilerin tutulduğu hastalıklara bizim de tutulduğumuzu görürüz, o kadar. Ayrıca sonsuza dek kalan her şey zorunlu olarak ya sağlam bir cisimden olduğu için darbeleri geri iter, sıkı parçalarını içeriden ayırabilecek hiçbir şeyin içine girmesine izin vermez — daha önce tabiatını gösterdiğimiz maddenin cisimleri gibi —, ya da darbelerden etkilenmediği için bütün çağ boyunca dayanabilir — dokunulmadan kalan, darbeden zerre kadar etkilenmeyen boşluk gibi —, ya da çevresinde, şeylerin âdeta dağılıp çözülebileceği hiçbir yer bulunmadığı için;

5.346

temptarentur, ibi si tristior incubuisset / causa, darent late cladem magnasque ruinas. / nec ratione alia mortales esse videmur, / inter nos nisi quod morbis aegrescimus isdem / atque illi quos a vita natura removit. / Praeterea quae cumque manent aeterna necessust / aut, quia sunt solido cum corpore, respuere ictus / nec penetrare pati sibi quicquam quod queat artas / dissociare intus partis, ut materiai / corpora sunt, quorum naturam ostendimus ante, / aut ideo durare aetatem posse per omnem, / plagarum quia sunt expertia, sicut inane est, / quod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum, / aut etiam quia nulla loci sit copia circum, / quo quasi res possint discedere dissoluique,

5.361tıpkı toplamların toplamının sonsuz olması gibi: onun dışında dağılıp gidebileceği bir yer yoktur, ona çarpıp güçlü bir darbeyle çözebilecek cisimler de yoktur. Ama öğrettiğim gibi, evrenin tabiatı sağlam bir cisimden değildir, çünkü şeylere boşluk karışmıştır; boşluk gibi de değildir; ayrıca sonsuzluktan belki ortaya çıkıp şeylerin bu toplamını şiddetli bir kasırgayla devirebilecek ya da başka herhangi bir tehlikeli yıkım getirebilecek cisimler de eksik değildir; evrenin surlarının dağılıp saçılabileceği yerin tabiatı, derinliğin boşluğu da eksik değildir; ya da başka herhangi bir güçle itilip yok olabilirler. Demek ki ölümün kapısı göğe kapalı değildir, güneşe, toprağa, denizin derin dalgalarına da; tersine, açıktır, korkunç geniş ağzıyla onları bekler.

5.361

sicut summarum summa est aeterna, neque extra / qui locus est quo dissiliant neque corpora sunt quae / possint incidere et valida dissolvere plaga. / at neque, uti docui, solido cum corpore mundi / naturast, quoniam admixtumst in rebus inane, / nec tamen est ut inane, neque autem corpora desunt, / ex infinito quae possint forte coorta / corruere hanc rerum violento turbine summam / aut aliam quamvis cladem inportare pericli, / nec porro natura loci spatiumque profundi / deficit, exspargi quo possint moenia mundi, / aut alia quavis possunt vi pulsa perire. / haut igitur leti praeclusa est ianua caelo / nec soli terraeque neque altis aequoris undis, / sed patet immani et vasto respectat hiatu.

5.376Bu yüzden bunların doğmuş olduğunu da kabul etmek zorundasın; çünkü ölümlü bir cisimden olan şeyler sonsuz zamandan bu yana uçsuz bucaksız çağın güçlü kuvvetlerine meydan okuyamazlardı. Son olarak evrenin en büyük organları birbiriyle hiç de kutsal olmayan bir savaşa girişip bu kadar çarpıştığına göre, bu uzun çekişmenin bir gün sona erebileceğini görmüyor musun? Örneğin güneş ve bütün sıcaklık bütün suları içip bitirerek üstün geldiğinde. Bunu yapmaya çabalarlar, ama girişimleri henüz sonuçlanmadı; ırmaklar o kadar çok su verir ki, üstelik denizin derin girdabından her şeyi sel altında bırakmakla tehdit ederler; boşuna; çünkü denizlerin yüzünü süpüren rüzgârlar ve ışınlarıyla onu çözen göğün güneşi suyu eksiltir; bunlar da suyun girişiminin sonuna varabilmesinden önce

5.376

quare etiam nativa necessumst confiteare / haec eadem; neque enim, mortali corpore quae sunt, / ex infinito iam tempore adhuc potuissent / inmensi validas aevi contemnere vires. / Denique tantopere inter se cum maxima mundi / pugnent membra, pio nequaquam concita bello, / nonne vides aliquam longi certaminis ollis / posse dari finem, vel cum sol et vapor omnis / omnibus epotis umoribus exsuperarint? / quod facere intendunt, neque adhuc conata patrantur; / tantum suppeditant amnes ultraque minantur / omnia diluviare ex alto gurgite ponti: / ne quiquam, quoniam verrentes aequora venti / deminuunt radiisque retexens aetherius sol, / et siccare prius confidunt omnia posse

5.391her şeyi kurutabileceklerine güvenirler. Böylece eşit bir çekişmeyle savaş soluyarak büyük şeyler üzerine birbirleriyle hesaplaşmaya çabalarlar; bu arada bir kez ateş galip gelmiş, bir kez de, söylendiğine göre, su tarlalarda hüküm sürmüştür. Ateş galip gelmiş, çevresini sarıp birçok şeyi kavurmuştu, güneşin atlarının azgın gücü Phaethon'u yolundan çıkarıp bütün gökte ve bütün topraklar üzerinde sürüklediğinde. Ama her şeye gücü yeten baba keskin bir öfkeyle coşup yüce gönüllü Phaethon'u ani bir yıldırım darbesiyle atlardan yere yuvarladı; Güneş de düşenin karşısına çıkıp evrenin sonsuz meşalesini aldı, dağılmış atları toplayıp titreyenleri yeniden koştu, sonra onları kendi yolunda yöneterek her şeyi yeniledi — eski Yunan şairlerinin şarkılarında söylediği gibi.

5.391

quam liquor incepti possit contingere finem. / tantum spirantes aequo certamine bellum / magnis ⟦inter se⟧ de rebus cernere certant, / cum semel interea fuerit superantior ignis / et semel, ut fama est, umor regnarit in arvis. / ignis enim superavit et ambiens multa perussit, / avia cum Phaethonta rapax vis solis equorum / aethere raptavit toto terrasque per omnis. / at pater omnipotens ira tum percitus acri / magnanimum Phaethonta repenti fulminis ictu / deturbavit equis in terram, Solque cadenti / obvius aeternam succepit lampada mundi / disiectosque redegit equos iunxitque trementis, / inde suum per iter recreavit cuncta gubernans, / scilicet ut veteres Graium cecinere poetae.

5.406Bu, doğru akıldan pek uzağa itilmiş bir şeydir. Çünkü ateş, sonsuzluktan maddenin daha çok cismi ortaya çıktığında galip gelebilir; sonra güçleri bir yolla yenilip düşer, ya da şeyler kavurucu rüzgârlarla yanıp yok olur. Su da bir zaman ortaya çıkıp galip gelmeye başladı, söylendiğine göre, insanların hayatlarını dalgalara gömdüğünde; sonra sonsuzluktan ortaya çıkmış olan o güç bir yolla geri çevrilip çekilince sağanaklar durdu, ırmakların gücü azaldı. Ama maddenin o bir araya gelişinin toprağı ve göğü, denizin derinliklerini, güneşin, ayın yollarını hangi yollarla kurduğunu sırasıyla anlatayım. Çünkü elbette şeylerin ilk başlangıçları bir tasarıyla, her biri keskin bir akılla kendi sırasına yerleşmedi;

5.406

quod procul a vera nimis est ratione repulsum. / ignis enim superare potest ubi materiai / ex infinito sunt corpora plura coorta; / inde cadunt vires aliqua ratione revictae, / aut pereunt res exustae torrentibus auris. / umor item quondam coepit superare coortus, / ut fama est, hominum vitas quando obruit undis; / inde ubi vis aliqua ratione aversa recessit, / ex infinito fuerat quae cumque coorta, / constiterunt imbres et flumina vim minuerunt. / Sed quibus ille modis coniectus materiai / fundarit terram et caelum pontique profunda, / solis lunai cursus, ex ordine ponam. / nam certe neque consilio primordia rerum / ordine se suo quaeque sagaci mente locarunt

5.421her birinin hangi hareketleri vereceğini de elbette sözleşmediler; ama şeylerin birçok ilk başlangıcı birçok biçimde, sonsuz zamandan beri darbelerle sürülüp kendi ağırlıklarıyla itilerek taşınmaya, her biçimde birleşmeye, bir araya gelince yaratabilecekleri her şeyi denemeye alıştığı için, uzun bir çağ boyunca yayılıp her türlü birleşmeyi ve hareketi denedikten sonra, sonunda, ansızın bir araya atılınca çoğu zaman büyük şeylerin — toprağın, denizin, göğün, canlı soyunun — başlangıcı olan şeyler buluşur. O zaman burada ne bol ışığıyla yükseklerde uçan güneşin tekerleği görülebiliyordu, ne büyük evrenin yıldızları, ne deniz, ne gök, ne toprak, ne hava, ne de bizim şeylerimize benzer herhangi bir şey;

5.421

nec quos quaeque darent motus pepigere profecto; / sed quia multa modis multis primordia rerum / ex infinito iam tempore percita plagis / ponderibusque suis consuerunt concita ferri / omnimodisque coire atque omnia pertemptare, / quae cumque inter se possent congressa creare, / propterea fit uti magnum volgata per aevom / omnigenus coetus et motus experiundo / tandem conveniant ea quae coniecta repente / magnarum rerum fiunt exordia saepe, / terrai maris et caeli generisque animantum. / Hic neque tum solis rota cerni lumine largo / altivolans poterat nec magni sidera mundi / nec mare nec caelum nec denique terra neque aer / nec similis nostris rebus res ulla videri,

5.436yalnız yeni bir fırtına, ortaya çıkmış bir kütle vardı. Sonra parçalar bu yerden dağılmaya, eşler eşlerle birleşmeye, evreni ayırmaya, organlarını bölmeye, büyük parçalarını düzenlemeye başladı, her türden ilkelerden; çünkü bunların uyumsuzluğu aralıkları, yolları, bağlantıları, ağırlıkları, darbeleri, buluşmaları, hareketleri bozuyor, savaşlar karıştırıyordu, biçimleri farklı, şekilleri türlü türlü olduğu için; çünkü hepsi böyle birleşik kalamıyor, birbirine uygun hareketler veremiyordu. Yani yüksek göğü topraktan ayırmaya, denizi de ayırıp suyu ayrı bir yere yaymaya, saf ve ayrı esirin ateşlerini de ayrıca ayırmaya başladı. Çünkü önce toprağın cisimlerinin hepsi, ağır ve iç içe geçmiş oldukları için, ortada

5.436

sed nova tempestas quaedam molesque coorta. / diffugere inde loci partes coepere paresque / cum paribus iungi res et discludere mundum / membraque dividere et magnas disponere partes / omnigenis e principiis, discordia quorum / intervalla vias conexus pondera plagas / concursus motus turbabat proelia miscens / propter dissimilis formas variasque figuras, / quod non omnia sic poterant coniuncta manere / nec motus inter sese dare convenientis, / hoc est, a terris altum secernere caelum, / et sorsum mare, uti secreto umore pateret, / seorsus item puri secretique aetheris ignes. / Quippe etenim primum terrai corpora quaeque, / propterea quod erant gravia et perplexa, coibant

5.451birleşiyor, en alttaki yerleri alıyordu; birbirleriyle ne kadar iç içe birleştilerse denizi, yıldızları, güneşi, ayı ve büyük evrenin surlarını oluşturacak şeyleri o kadar dışarı sıktılar; çünkü bunların hepsi topraktan daha düzgün, daha yuvarlak tohumlardan, çok daha küçük unsurlardan yapılmıştır. Bu yüzden önce ateş taşıyan esir toprağın seyrek deliklerinden kısım kısım fışkırıp yükseldi, hafif olduğu için birçok ateşi de beraberinde götürdü; tıpkı çoğu zaman gördüğümüz gibi: ışınlı güneşin altın sabah ışıkları çiyle mücevher gibi parlayan otlar üstünde ilk kızardığında göller ve hiç kurumayan ırmaklar sis salar, bazen toprağın kendisi bile tütüyor gibi görünür; bütün bunlar yukarıda bir araya gelince, yükseklerde

5.451

in medio atque imas capiebant omnia sedes; / quae quanto magis inter se perplexa coibant, / tam magis expressere ea quae mare sidera solem / lunamque efficerent et magni moenia mundi; / omnia enim magis haec e levibus atque rutundis / seminibus multoque minoribus sunt elementis / quam tellus. ideo per rara foramina terrae / partibus erumpens primus se sustulit aether / ignifer et multos secum levis abstulit ignis, / non alia longe ratione ac saepe videmus, / aurea cum primum gemmantis rore per herbas / matutina rubent radiati lumina solis / exhalantque lacus nebulam fluviique perennes / ipsaque ut inter dum tellus fumare videtur; / omnia quae sursum cum conciliantur, in alto

5.466cisimleri yoğunlaşarak göğün altına bulutlar dokur. İşte böylece o zaman hafif, yayılgan esir, cismi yoğunlaşarak her yandan çevreyi kuşattı, geniş geniş bütün yönlere yayılarak öteki her şeyi açgözlü bir kucaklayışla çevreledi. Onu güneşin ve ayın başlangıçları izledi; bunların küreleri ikisinin arasında havada döner; bunları ne toprak kendine kattı ne de en büyük esir, çünkü ne batıp oturacak kadar ağırdılar ne de en uç kıyılarda kayabilecek kadar hafif; yine de ikisinin arasında öyle dururlar ki canlı cisimler gibi dönerler, bütün evrenin parçaları olarak var olurlar; tıpkı bizde bazı organların yerinde kalabilmesi, ama hareket eden organların da bulunması gibi. Bunlar böylece çekilip gidince toprak birden,

5.466

corpore concreto subtexunt nubila caelum. / sic igitur tum se levis ac diffusilis aether / corpore concreto circum datus undique saepsit / et late diffusus in omnis undique partis / omnia sic avido complexu cetera saepsit. / hunc exordia sunt solis lunaeque secuta, / interutrasque globi quorum vertuntur in auris; / quae neque terra sibi adscivit nec maximus aether, / quod neque tam fuerunt gravia ut depressa sederent, / nec levia ut possent per summas labier oras, / et tamen interutrasque ita sunt, ut corpora viva / versent et partes ut mundi totius extent; / quod genus in nobis quaedam licet in statione / membra manere, tamen cum sint ea quae moveantur. / his igitur rebus retractis terra repente,

5.481şimdi denizin en büyük mavi düzlüğünün uzandığı yerde çöktü, çukurları tuzlu bir girdapla doldurdu. Esirin sıcaklığı ve güneşin ışınları her yandan toprağı sık darbelerle döverek kenarlarından ortaya doğru itip sıkıştırdıkça, toprak gün geçtikçe kendi merkezinde ne kadar yoğunlaşıp birleştiyse, bedeninden sıkılıp çıkan tuzlu ter de akarak denizi ve dalgalanan düzlükleri o kadar büyütüyordu; dışarı kayıp çıkan birçok sıcaklık ve hava cismi de o kadar çok yukarı uçuyor, topraklardan uzakta göğün yüksek, parıldayan tapınaklarını yoğunlaştırıyordu. Ovalar çöküyor, yüksek dağların yamaçları yükseliyordu; çünkü kayalar çökemiyor, bütün parçalar aynı ölçüde batamıyordu. İşte böylece toprağın ağırlığı, cismi yoğunlaşarak

5.481

maxuma qua nunc se ponti plaga caerula tendit, / succidit et salso suffudit gurgite fossas. / inque dies quanto circum magis aetheris aestus / et radii solis cogebant undique terram / verberibus crebris extrema ad limina fartam / in medio ut propulsa suo condensa coiret, / tam magis expressus salsus de corpore sudor / augebat mare manando camposque natantis, / et tanto magis illa foras elapsa volabant / corpora multa vaporis et aeris altaque caeli / densabant procul a terris fulgentia templa. / sidebant campi, crescebant montibus altis / ascensus; neque enim poterant subsidere saxa / nec pariter tantundem omnes succumbere partis. / Sic igitur terrae concreto corpore pondus

5.496yerleşti; evrenin bütün ağır çamuru âdeta dibe aktı, tortu gibi en aşağı çöktü; sonra deniz, sonra hava, sonra ateş taşıyan esirin kendisi, hepsi akışkan cisimleriyle saf olarak geride kaldı, biri ötekinden daha hafif; en akışkanı, en hafifi olan esir havanın esintilerinin üstünde akar, akışkan cismini havanın çalkantılı esintileriyle karıştırmaz; bunların hepsinin şiddetli kasırgalarla dönmesine, belirsiz fırtınalarla çalkalanmasına izin verir, kendisi ise kendi ateşlerini belli bir atılımla kayarak taşır. Çünkü esirin ölçülü ve tek bir çabayla akabildiğini belli bir akıntıyla akan, kayışının hep aynı düzenini koruyan Pontos denizi gösterir. Şimdi yıldızların hareketlerinin sebebi ne, onu şarkıyla söyleyelim. Önce, göğün büyük çemberi dönüyorsa,

5.496

constitit atque omnis mundi quasi limus in imum / confluxit gravis et subsedit funditus ut faex; / inde mare, inde aer, inde aether ignifer ipse / corporibus liquidis sunt omnia pura relicta / et leviora aliis alia, et liquidissimus aether / atque levissimus aerias super influit auras / nec liquidum corpus turbantibus aeris auris / commiscet; sinit haec violentis omnia verti / turbinibus, sinit incertis turbare procellis, / ipse suos ignis certo fert impete labens. / nam modice fluere atque uno posse aethera nisu / significat Pontos, mare certo quod fluit aestu / unum labendi conservans usque tenorem. / Motibus astrorum nunc quae sit causa canamus. / principio magnus caeli si vortitur orbis,

5.511havanın kutbu iki yandan bastırdığını, dışarıdan tutup iki ucundan kapattığını söylemek gerekir; sonra başka bir havanın yukarıdan akıp, sonsuz evrenin yıldızlarının dönerek parıldadığı yöne doğru ittiğini; ya da başka bir havanın aşağıdan çemberi ters yönde taşıdığını, tıpkı ırmakların çarkları, kovaları döndürdüğünü gördüğümüz gibi. Bütün göğün yerinde durması, ama parlak burçların yine de taşınması da mümkündür: ya esirin hızlı akıntıları içeri kapanmış olup yol arayarak çevrede dönerken ateşleri göğün gece tapınaklarında her yanda yuvarladığı için, ya başka bir yerden, dışarıdan bir yerden akan hava ateşleri sürüp döndürdüğü için, ya da ateşler kendileri, her birinin yiyeceği onu çağırıp davet ettiği yere, gökte her yanda alevli bedenlerini otlatarak sürünebildiği için.

5.511

ex utraque polum parti premere aera nobis / dicendum est extraque tenere et claudere utrimque; / inde alium supra fluere atque intendere eodem / quo volvenda micant aeterni sidera mundi; / aut alium supter, contra qui subvehat orbem, / ut fluvios versare rotas atque ⟦haustra⟧ videmus. / est etiam quoque uti possit caelum omne manere / in statione, tamen cum lucida signa ferantur, / sive quod inclusi rapidi sunt aetheris aestus / quaerentesque viam circum versantur et ignes / passim per caeli volvunt summania templa, / sive aliunde fluens alicunde extrinsecus aer / versat agens ignis, sive ipsi serpere possunt, / quo cuiusque cibus vocat atque invitat euntis, / flammea per caelum pascentis corpora passim.

5.526Çünkü bunlardan hangisinin bu evrende olduğunu kesin olarak koymak zordur; ama türlü yolla yaratılmış türlü evrenlerde, evrenin bütününde neyin olabileceğini ve olduğunu öğretiyor, yıldızların hareketleri için evrenin bütününde geçerli olabilecek birçok sebebi sırayla koymaya çalışıyorum; yine de bunlardan biri bu evrende de yıldızlara hareket veren sebep olmak zorundadır; ama hangisi olduğunu kesinlikle bildirmek, adım adım ilerleyenin işi değildir. Toprağın evrenin ortasında durması için de ağırlığının azar azar silinip azalması, çağın başından beri altında başka bir tabiat bulunması, içinde yerleşik yaşadığı evrenin hava kısımlarıyla birleşmiş, onlara tek bir bütün olarak uymuş olması uygundur. Bu yüzden ona yük değildir, havayı aşağı bastırmaz; tıpkı her insanın kendi organlarının ona hiç ağırlık vermemesi,

5.526

nam quid in hoc mundo sit eorum ponere certum / difficilest; sed quid possit fiatque per omne / in variis mundis varia ratione creatis, / id doceo plurisque sequor disponere causas, / motibus astrorum quae possint esse per omne; / e quibus una tamen sit et haec quoque causa necessest, / quae vegeat motum signis; sed quae sit earum / praecipere haud quaquamst pedetemptim progredientis. / Terraque ut in media mundi regione quiescat, / evanescere paulatim et decrescere pondus / convenit atque aliam naturam supter habere / ex ineunte aevo coniunctam atque uniter aptam / partibus aeriis mundi, quibus insita vivit. / propterea non est oneri neque deprimit auras, / ut sua cuique homini nullo sunt pondere membra

5.541baş boyna yük değildir; kısacası bedenin bütün ağırlığının ayaklarda durduğunu hissetmeyiz; ama dışarıdan gelip üstümüze konan her ağırlık, çoğu zaman çok daha küçük olsa bile, bize zarar verir. Her şeyin neyi yapabildiği bu kadar önemlidir. İşte böylece toprak da başka bir yerden birden getirilip yabancı havalara atılmış yabancı bir şey değildir; evrenin ilk doğuşundan beri onunla birlikte döllenmiş, onun belli bir parçasıdır; organlarımızın bize ait oluşu gibi. Ayrıca toprak büyük bir gök gürültüsüyle birden sarsılınca üstündeki her şeyi hareketiyle sarsar; evrenin hava kısımlarına ve göğe bağlı olmasaydı bunu hiçbir yolla yapamazdı; çünkü çağın başından beri birleşmiş, tek bir bütün olarak büyümüş olarak ortak köklerle birbirine tutunurlar.

5.541

nec caput est oneri collo nec denique totum / corporis in pedibus pondus sentimus inesse; / at quae cumque foris veniunt inpostaque nobis / pondera sunt laedunt, permulto saepe minora. / usque adeo magni refert quid quaeque queat res. / sic igitur tellus non est aliena repente / allata atque auris aliunde obiecta alienis, / sed pariter prima concepta ab origine mundi / certaque pars eius, quasi nobis membra videntur. / Praeterea grandi tonitru concussa repente / terra supra quae se sunt concutit omnia motu; / quod facere haut ulla posset ratione, nisi esset / partibus aeriis mundi caeloque revincta; / nam communibus inter se radicibus haerent / ex ineunte aevo coniuncta atque uniter aucta.

5.556Ruhun en ince gücünün, bize bu kadar bağlı, tek bir bütün olarak uymuş olduğu için, bedenimizi ne büyük bir ağırlıkla taşıdığını da görmüyor musun? Son olarak bedeni çevik bir sıçrayışla kaldırmayı, organları yöneten ruhun gücünden başka ne yapabilir? İnce bir tabiatın ağır bir bedenle birleşince ne kadar güçlü olabildiğini görüyor musun artık: hava topraklarla, zihnin gücü de bizimle birleşmiş olduğu gibi? Güneşin tekerleği de, ateşi de, hislerimize göründüğünden çok daha büyük ya da daha küçük olamaz. Çünkü ateşler hangi uzaklıktan ışıklarını gönderip organlarımıza sıcak buğu üfleyebiliyorsa, o aralıklar alevlerin cisminden hiçbir şey eksiltmez, ateş görünüşte hiç küçülmez. Demek ki güneşin sıcaklığı ve dökülen ışığı

5.556

Nonne vides etiam quam magno pondere nobis / sustineat corpus tenuissima vis animai, / propterea quia tam coniuncta atque uniter apta est? / Denique iam saltu pernici tollere corpus / quid potis est nisi vis animae, quae membra gubernat? / iamne vides quantum tenuis natura valere / possit, ubi est coniuncta gravi cum corpore, ut aer / coniunctus terris et nobis est animi vis? / Nec nimio solis maior rota nec minor ardor / esse potest, nostris quam sensibus esse videtur. / nam quibus e spatiis cumque ignes lumina possunt / adiicere et calidum membris adflare vaporem, / nil magnis intervallis de corpore libant / flammarum, nihil ad speciem est contractior ignis. / proinde, calor quoniam solis lumenque profusum

5.571hislerimize ulaşıp yerleri aydınlattığına göre, güneşin biçimi ve büyüklüğü de buradan öyle görünmelidir ki gerçekte bir şey ekleyip eksiltemezsin.


Ay da, ister yerleri ödünç bir ışıkla dolaşarak taşınsın, ister kendi cisminden kendi ışığını saçsın, her ne ise, gözlerimizle gördüğümüz biçiminden daha büyük bir biçimle taşınmaz. Çünkü çok havanın ardından uzakta gördüğümüz her şey, büyüklükleri küçülmeden önce görünüşçe bulanık görünür. Bu yüzden ay, parlak bir görünüş ve belli bir biçim gösterdiğine, kenarlarıyla nasıl çizilmişse öyle göründüğüne göre, ne büyüklükteyse, yükseklerde bize buradan zorunlu olarak o büyüklükte görünür. Son olarak buradan gördüğün esirin bütün ateşleri

5.571

perveniunt nostros ad sensus et loca fulgent, / forma quoque hinc solis debet filumque videri, / nil adeo ut possis plus aut minus addere vere. / * * * / lunaque sive notho fertur loca lumine lustrans, / sive suam proprio iactat de corpore lucem, / quidquid id est, nihilo fertur maiore figura / quam, nostris oculis qua cernimus, esse videtur. / nam prius omnia, quae longe semota tuemur / aera per multum, specie confusa videntur / quam minui filum. quapropter luna necesse est, / quandoquidem claram speciem certamque figuram / praebet, ut est oris extremis cumque notata, / quanta quoquest, tanta hinc nobis videatur in alto. / postremo quos cumque vides hinc aetheris ignes,

5.586pek az daha küçük ya da küçük, kısa bir parça daha büyük olabilir, bunu bilebilirsin; çünkü yeryüzünde gördüğümüz her ateş, titreşimi açıkça, alevi açıkça görüldükçe, uzaklaştıkça büyüklüğünü bir yana ya da öteki yana pek az değiştiriyor gibi görünür. Yine, o kadar küçük güneşin denizleri, bütün toprakları, göğü sulayarak dolduracak, her şeyi sıcak buğuyla kaplayacak kadar çok ışığı nasıl salabildiğine de şaşmamak gerekir.


Çünkü bütün evrenin tek, bol akan pınarı buradan açılıp ışığı kaynatıp fışkırtabilir, çünkü bütün evrenden sıcaklığın unsurları her yandan böyle bir araya gelir, böyle toplanıp

5.586

scire licet perquam pauxillo posse minores / esse vel exigua maioris parte brevique. / quandoquidem quos cumque in terris cernimus ⟦ignis⟧, / dum tremor clarus dum cernitur ardor eorum, / perparvom quiddam inter dum mutare videntur / alteram utram in partem filum, quo longius absunt. / Illud item non est mirandum, qua ratione / tantulus ille queat tantum sol mittere lumen, / quod maria ac terras omnis caelumque rigando / compleat et calido perfundat cuncta vapore. / * * * / nam licet hinc mundi patefactum totius unum / largifluum fontem scatere atque erumpere lumen, / ex omni mundo quia sic elementa vaporis / undique conveniunt et sic coniectus eorum

5.601akarlar ki bu ateş buradan, tek bir kaynaktan akıp çıkar. Küçük bir su pınarının bazen çayırları ne kadar geniş suladığını, ovalara taştığını da görmüyor musun? Güneşin büyük olmayan ateşinden kızgın sıcaklarla havayı bir ateşin sarması da mümkündür, hava, küçük ateşlerin darbesiyle tutuşabilecek kadar elverişli ve uygunsa; bazen ekinlerde ve anızda tek bir kıvılcımdan her yana yangınların çıktığını gördüğümüz gibi. Belki de yükseklerde pembe meşalesiyle parlayan güneş hiçbir parıltıyla belirmeyen, kör sıcaklarla dolu birçok ateşi çevresinde tutar, böylece sıcaklık taşıyıp ışınlarının darbesini bu kadar artırır. Güneşin düzeni de basit ve dosdoğru bir biçimde açık değildir: yaz bölgelerinden Oğlak'ın

5.601

confluit, ex uno capite hic ut profluat ardor. / nonne vides etiam quam late parvus aquai / prata riget fons inter dum campisque redundet? / est etiam quoque uti non magno solis ab igni / aera percipiat calidis fervoribus ardor, / opportunus ita est si forte et idoneus aer, / ut queat accendi parvis ardoribus ictus; / quod genus inter dum segetes stipulamque videmus / accidere ex una scintilla incendia passim. / forsitan et rosea sol alte lampade lucens / possideat multum caecis fervoribus ignem / circum se, nullo qui sit fulgore notatus, / aestifer ut tantum radiorum exaugeat ictum. / Nec ratio solis simplex recta patescit, / quo pacto aestivis e partibus aegocerotis

5.616kış dönümüne nasıl vardığı, oradan dönüp Yengeç'in yaz dönümü sınırlarına nasıl çevrildiği, ayın da güneşin bir yıllık yolunda tükettiği mesafeyi nasıl bir ayda dolaşır göründüğü. Diyorum ki bu şeylerin sebebi basit değildir. Çünkü önce, ulu adam Demokritos'un saygıdeğer görüşünün ileri sürdüğü şey olabilir gibi görünür: yıldızlar toprağa ne kadar yakınsa göğün girdabıyla o kadar az taşınabilirler; çünkü girdabın hızlı, keskin güçleri aşağıda yok olur, azalır; bu yüzden güneş, kızgın burçlardan çok daha aşağıda olduğu için, arkadaki burçlarla birlikte azar azar geride kalır. Ay daha da çok: yolu ne kadar alçaksa, gökten uzaklaşıp topraklara yaklaştıkça,

5.616

brumalis adeat flexus atque inde revertens / canceris ut vertat metas ad solstitialis, / lunaque mensibus id spatium videatur obire, / annua sol in quo consumit tempora cursu. / non, inquam, simplex his rebus reddita causast. / nam fieri vel cum primis id posse videtur, / Democriti quod sancta viri sententia ponit, / quanto quaeque magis sint terram sidera propter, / tanto posse minus cum caeli turbine ferri; / evanescere enim rapidas illius et acris / imminui supter viris, ideoque relinqui / paulatim solem cum posterioribus signis, / inferior multo quod sit quam fervida signa. / et magis hoc lunam: quanto demissior eius / cursus abest procul a caelo terrisque propinquat,

5.631burçlarla birlikte yolunu sürdürmeyi o kadar az başarır. Güneşten daha aşağıda olduğu için ne kadar gevşek bir girdapla taşınırsa, bütün burçlar onu o kadar çok yakalayıp çevresinden, yanından geçip gider. Bu yüzden her burca daha hızlı dönüyor gibi görünür, çünkü burçlar ona yetişir. Evrenin enine bölgelerinden belli zamanlarda sırayla iki havanın akabilmesi de mümkündür: biri güneşi yaz burçlarından kış dönümüne, buz gibi soğuğa kadar itebilir, öteki de onu soğuğun buz gibi gölgelerinden sıcak bölgelere, kızgın burçlara geri atar. Aynı yolla, büyük çemberlerde büyük yılları döndüren ayın ve yıldızların da sırayla iki yandan gelen havalarla gidebildiğini düşünmek gerekir.

5.631

tanto posse minus cum signis tendere cursum. / flaccidiore etiam quanto iam turbine fertur / inferior quam sol, tanto magis omnia signa / hanc adipiscuntur circum praeterque feruntur. / propterea fit ut haec ad signum quodque reverti / mobilius videatur, ad hanc quia signa revisunt. / fit quoque ut e mundi transversis partibus aer / alternis certo fluere alter tempore possit, / qui queat aestivis solem detrudere signis / brumalis usque ad flexus gelidumque rigorem, / et qui reiciat gelidis a frigoris umbris / aestiferas usque in partis et fervida signa. / et ratione pari lunam stellasque putandumst, / quae volvunt magnos in magnis orbibus annos, / aeribus posse alternis e partibus ire.

5.646Bulutların farklı rüzgârlarla, alttakilerin üsttekilere karşıt yönlere gittiğini de görmüyor musun? O yıldızlar neden esirin büyük çemberlerinde birbirine karşıt akıntılarla taşınamasın? Gece ise toprakları korkunç bir karanlıkla örter; ya güneş uzun yolundan sonra göğün son sınırlarına çarpıp, yolda sarsılmış, çok havayla gevşemiş ateşlerini yorgun düşerek üfleyip söndürdüğü için, ya da çemberini toprakların üstünden taşıyan aynı güç onu toprakların altında yolunu çevirmeye zorladığı için. Matuta da belli bir zamanda esirin kıyılarından pembe şafağı yayar, ışıkları açar; ya aynı güneş toprakların altından dönerken göğü ışınlarıyla tutuşturmaya çalışarak önden ele geçirdiği için, ya da ateşler bir araya gelip birçok sıcaklık tohumu

5.646

nonne vides etiam diversis nubila ventis / diversas ire in partis inferna supernis? / qui minus illa queant per magnos aetheris orbis / aestibus inter se diversis sidera ferri? / At nox obruit ingenti caligine terras, / aut ubi de longo cursu sol ultima caeli / impulit atque suos efflavit languidus ignis / concussos itere et labefactos aere multo, / aut quia sub terras cursum convortere cogit / vis eadem, supra quae terras pertulit orbem. / Tempore item certo roseam Matuta per oras / aetheris auroram differt et lumina pandit, / aut quia sol idem, sub terras ille revertens, / anticipat caelum radiis accendere temptans, / aut quia conveniunt ignes et semina multa

5.661belli bir zamanda akıp toplanmaya alıştığı için; bunlar güneşin ışıklarını her zaman yeniden doğurur; nitekim yüksek İda dağlarından şafak sökerken dağınık ateşlerin görüldüğü, sonra sanki tek bir küre hâlinde birleşip bir çember oluşturduğu söylenir. Yine de bu konularda, ateşin bu tohumlarının böylesine belli bir zamanda akıp toplanabilmesi, güneşin parıltısını yenileyebilmesi şaşılacak bir şey olmamalıdır. Çünkü her konuda belli bir zamanda olan birçok şey görürüz. Ağaçlar belli bir zamanda çiçek açar, belli bir zamanda çiçeklerini döker. Yaş da belli bir zamanda dişlerin düşmesini, ergenliğe ermemiş olanın yumuşak tüylere bürünmesini, yanaklardan yumuşak bir sakal sarkmasını buyurur. Son olarak yıldırımlar, kar, yağmurlar, bulutlar, rüzgârlar

5.661

confluere ardoris consuerunt tempore certo, / quae faciunt solis nova semper lumina gigni; / quod genus Idaeis fama est e montibus altis / dispersos ignis orienti lumine cerni, / inde coire globum quasi in unum et conficere orbem. / nec tamen illud in his rebus mirabile debet / esse, quod haec ignis tam certo tempore possint / semina confluere et solis reparare nitorem. / multa videmus enim, certo quae tempore fiunt / omnibus in rebus. florescunt tempore certo / arbusta et certo dimittunt tempore florem. / nec minus in certo dentes cadere imperat aetas / tempore et inpubem molli pubescere veste / et pariter mollem malis demittere barbam. / fulmina postremo nix imbres nubila venti

5.676yılın pek belirsiz olmayan zamanlarında olur. Çünkü sebeplerin ilk başlangıçları böyle olunca, evrenin şeyleri ilk başlangıçtan böyle düşünce, sonuçları da belli bir düzenle geri gelir. Günler de uzayabilir, geceler kısalabilir, geceler büyüyünce gündüzler azalabilir; ya aynı güneş toprakların altından ve üstünden eşit olmayan kıvrımlarla koşarak esirin kıyılarını bölüştürdüğü, çemberini eşit olmayan parçalara ayırdığı için: bir yandan ne eksilttiyse, karşı yana geçince ona o kadar fazlasını geri koyar, ta ki yılın düğümünün gecenin gölgelerini gündüzlere eşitlediği göğün o burcuna varıncaya dek; çünkü kuzey ve güney rüzgârlarının esişinin ortasında gök sınırlarını eşit bir aralıkla ayrı tutar,

5.676

non nimis incertis fiunt in partibus anni. / namque ubi sic fuerunt causarum exordia prima / atque ita res mundi cecidere ab origine prima, / conseque ⟦?⟧ quoque iam redeunt ex ordine certo. / Crescere itemque dies licet et tabescere noctes, / et minui luces, cum sumant augmina noctis, / aut quia sol idem sub terras atque superne / imparibus currens amfractibus aetheris oras / partit et in partis non aequas dividit orbem, / et quod ab alterutra detraxit parte, reponit / eius in adversa tanto plus parte relatus, / donec ad id signum caeli pervenit, ubi anni / nodus nocturnas exaequat lucibus umbras; / nam medio cursu flatus aquilonis et austri / distinet aequato caelum discrimine metas

5.691bütün burç çemberinin konumundan dolayı; güneş onun içinde kıvrılarak yıllık zamanlarını tamamlar, toprakları ve göğü eğik bir ışıkla dolaşır; göğün bütün bölgelerini düzenlenmiş burçlarla süslenmiş olarak işaretleyenlerin hesabı da bunu açıklar. Ya da hava belli bölgelerde daha kalın olduğu için ateşin titrek ışığı toprakların altında duraksar, kolayca geçip doğuşa çıkamaz; bu yüzden kış mevsiminde uzun geceler günün ışınlı nişanı gelinceye dek oyalanır. Ya da yine, yılın sırayla gelen bölümlerinde güneşi belli bir yerden doğuran ateşler daha yavaş ve daha hızlı toplanmaya alıştığı için; böylece bu açıklamaların hepsi doğruyu söylüyor gibi görünür. Ay güneşin ışınlarıyla vurulup parlayabilir

5.691

propter signiferi posituram totius orbis, / annua sol in quo concludit tempora serpens, / obliquo terras et caelum lumine lustrans, / ut ratio declarat eorum qui loca caeli / omnia dispositis signis ornata notarunt. / aut quia crassior est certis in partibus aer, / sub terris ideo tremulum iubar haesitat ignis / nec penetrare potest facile atque emergere ad ortus; / propterea noctes hiberno tempore longae / cessant, dum veniat radiatum insigne diei. / aut etiam, quia sic alternis partibus anni / tardius et citius consuerunt confluere ignes, / qui faciunt solem certa de surgere parte, / propterea fit uti videantur dicere verum. / Luna potest solis radiis percussa nitere

5.706ve güneşin çemberinden ne kadar uzaklaşırsa ışığını gün geçtikçe bize o kadar çok çevirebilir, ta ki güneşin karşısında tam ışığıyla parlayıp doğarken onun batışını yukarıdan görünceye dek; sonra burç çemberinin öbür yanından güneşin ateşine ne kadar yaklaşarak kayarsa, ışığını azar azar sanki geriye gizlemesi gerekir; ayın bir topa benzediğini, yolunu güneşin altında tuttuğunu tasarlayanların söylediği gibi. Ayın kendi ışığıyla dönüp parlaklığının türlü biçimlerini göstermesi için de bir sebep vardır; çünkü onunla birlikte taşınıp kayan, her yolla önüne çıkıp onu engelleyen başka bir cisim olabilir; ama bu cisim görülemez, çünkü ışıktan yoksun olarak taşınır. Ay da dönebilir, bir topun küresi gibi, belki

5.706

inque dies magis lumen convertere nobis / ad speciem, quantum solis secedit ab orbi, / donique eum contra pleno bene lumine fulsit / atque oriens obitus eius super edita vidit; / inde minutatim retro quasi condere lumen / debet item, quanto propius iam solis ad ignem / labitur ex alia signorum parte per orbem; / ut faciunt, lunam qui fingunt esse pilai / consimilem cursusque viam sub sole tenere. / est etiam quare proprio cum lumine possit / volvier et varias splendoris reddere formas; / corpus enim licet esse aliud, quod fertur et una / labitur omnimodis occursans officiensque, / nec potis est cerni, quia cassum lumine fertur. / versarique potest, globus ut, si forte, pilai

5.721yarısı parlak bir ışıkla boyanmış olarak, küreyi döndürerek türlü biçimler gösterebilir, ta ki ateşlerle donanmış olan yanını bakışımıza, açık gözlerimize çevirinceye dek; sonra azar azar geri döndürür, kürenin, topun ışık taşıyan yanını götürür; nitekim Babil'deki Khaldaiosların öğretisi de yıldızbilimcilerin sanatını çürütüp karşı görüşü kanıtlamaya çalışır; sanki ikisinin de savunduğu şey olamazmış, ya da birini ötekinden daha az benimsemen için bir sebep varmış gibi. Son olarak her gün belli bir biçimler düzeniyle, belli şekillerle neden her zaman yeni bir ay yaratılamayacağını, yaratılan her ayın her gün sönüp gitmeyeceğini, yerine, aynı yere bir başkasının konamayacağını akılla öğretmek, sözlerle yenmek zordur,

5.721

dimidia ex parti candenti lumine tinctus, / versandoque globum variantis edere formas, / donique eam partem, quae cumque est ignibus aucta, / ad speciem vertit nobis oculosque patentis; / inde minutatim retro contorquet et aufert / luciferam partem glomeraminis atque pilai; / ut Babylonica Chaldaeum doctrina refutans / astrologorum artem contra convincere tendit, / proinde quasi id fieri nequeat quod pugnat uterque / aut minus hoc illo sit cur amplectier ausis. / denique cur nequeat semper nova luna creari / ordine formarum certo certisque figuris / inque dies privos aborisci quaeque creata / atque alia illius reparari in parte locoque, / difficilest ratione docere et vincere verbis,

5.736bu kadar çok şey bu kadar belli bir düzenle yaratılabildiğine göre. İlkbahar gelir, Venüs de gelir, önünden Venüs'ün kanatlı habercisi yürür; Zephyros'un izlerinin yanında ana Flora onların yolunun önünü baştan başa seçkin renklerle, kokularla serpip doldurur. Ardından kuru Sıcak gelir, yanında da tozlu Ceres ve kuzey rüzgârlarının mevsim esintileri. Sonra Güz gelir, onunla birlikte Euhios Euan yürür. Sonra başka havalar, başka rüzgârlar izler: yükseklerde gürleyen Volturnus, yıldırımıyla güçlü Güney rüzgârı. Sonunda Kış Dönümü karları getirir, uyuşuk soğuğu geri verir. Onu da soğuktan dişleri takırdayan Kış izler. Bu yüzden ayın belli bir zamanda doğup belli bir zamanda yeniden silinmesine daha az şaşmalı, bu kadar çok şey bu kadar belli bir zamanda olabildiğine göre.

5.736

ordine cum tam certo multa creari. / it Ver et Venus et Veneris praenuntius ante / pennatus graditur, Zephyri vestigia propter / Flora quibus mater praespargens ante viai / cuncta coloribus egregiis et odoribus opplet. / inde loci sequitur Calor aridus et comes una / pulverulenta Ceres etesia flabra aquilonum. / inde Autumnus adit, graditur simul Euhius Euan. / inde aliae tempestates ventique secuntur, / altitonans Volturnus et Auster fulmine pollens. / tandem Bruma nives adfert pigrumque rigorem / reddit. Hiemps sequitur crepitans hanc dentibus algu. / quo minus est mirum, si certo tempore luna / gignitur et certo deletur tempore rusus, / cum fieri possint tam certo tempore multa.

5.751Güneşin tutulmasının, ayın gizlenişinin de birçok sebepten olabileceğini düşünmelisin. Çünkü ay toprağı güneşin ışığından ayırabiliyor, kör küresini yakıcı ışınlara karşı tutarak toprakların önünde onun yüksek başını kapatabiliyorsa, neden aynı zamanda, her zaman ışıktan yoksun kayan başka bir cismin bunu yapamayacağı düşünülsün? Güneş de neden belli bir zamanda yorgun düşüp ateşlerini bırakamasın, havada ateşlere düşman olan, ateşleri söndürüp yok eden yerlerden geçince ışığını neden yeniden canlandıramasın? Toprak da sırayla ayı ışığından soyabiliyor, kendisi üstte durup güneşi altında bastırılmış tutabiliyorsa, ay her ay koninin katı gölgelerinden kayarken, neden aynı zamanda başka bir cisim de

5.751

Solis item quoque defectus lunaeque latebras / pluribus e causis fieri tibi posse putandumst. / nam cur luna queat terram secludere solis / lumine et a terris altum caput obstruere ei, / obiciens caecum radiis ardentibus orbem, / tempore eodem aliut facere id non posse putetur / corpus, quod cassum labatur lumine semper? / solque suos etiam dimittere languidus ignis / tempore cur certo nequeat recreareque lumen, / cum loca praeteriit flammis infesta per auras, / quae faciunt ignis interstingui atque perire? / et cur terra queat lunam spoliare vicissim / lumine et oppressum solem super ipsa tenere, / menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras, / tempore eodem aliud nequeat succurrere lunae

5.766ayın altından geçip güneşin çemberinin üstünden kayamasın, güneşin ışınlarını ve dökülen ışığını kesemesin? Ay kendi parıltısıyla parlıyorsa bile evrenin belli bir bölgesinde neden zayıflayamasın, kendi ışığına düşman yerlerden geçerken? Dahası, büyük evrenin mavi boşluklarında her şeyin hangi yolla olabildiğini çözdüğüme, güneşin türlü yollarını, ayın dolaşmalarını hangi gücün, hangi sebebin harekete geçirdiğini, ışıkları engellenince nasıl kaybolduklarını, beklemeyen toprakları karanlıkla nasıl örttüklerini, sanki göz yumup yeniden açılan ışıkla bütün yerleri parlak bir aydınlıkla nasıl seyrettiklerini öğrettiğime göre, şimdi evrenin gençliğine, toprağın yumuşak

5.766

corpus vel supra solis perlabier orbem, / quod radios inter rumpat lumenque profusum? / et tamen ipsa suo si fulget luna nitore, / cur nequeat certa mundi languescere parte, / dum loca luminibus propriis inimica per exit? / Quod superest, quoniam magni per caerula mundi / qua fieri quicquid posset ratione resolvi, / solis uti varios cursus lunaeque meatus / noscere possemus quae vis et causa cieret, / quove modo ⟦?⟧ offecto lumine obire / et neque opinantis tenebris obducere terras, / cum quasi conivent et aperto lumine rursum / omnia convisunt clara loca candida luce, / nunc redeo ad mundi novitatem et mollia terrae

5.781tarlalarına dönüyorum: tarlalar yeni döl hâlinde ışığın kıyılarına ilk neyi kaldırmaya, belirsiz rüzgârlara emanet etmeye karar verdi? Önce toprak tepelerin çevresine, bütün ovalara otların soyunu, yeşil parıltıyı verdi; çiçekli çayırlar yeşil bir renkle parladı; sonra türlü ağaçlara da dizginleri salıverilmiş olarak havada büyümek için büyük bir yarış verildi. Nasıl dört ayaklıların organlarında, kanatlıların bedeninde önce tüy, kıl, sert kıllar yaratılırsa, yeni toprak da o zaman önce otları, çalıları kaldırdı, sonra ölümlü kuşakları yarattı, birçok biçimde, türlü yolla ortaya çıkmış birçok soyu. Çünkü ne canlılar gökten düşmüş olabilir, ne de karada yaşayanlar tuzlu çukurlardan çıkmış olabilir. Geriye şu kalıyor: toprak ana adını haklı olarak almıştır,

5.781

arva, novo fetu quid primum in luminis oras / tollere et incertis crerint committere ventis. / Principio genus herbarum viridemque nitorem / terra dedit circum collis camposque per omnis, / florida fulserunt viridanti prata colore, / arboribusque datumst variis exinde per auras / crescendi magnum inmissis certamen habenis. / ut pluma atque pili primum saetaeque creantur / quadripedum membris et corpore pennipotentum, / sic nova tum tellus herbas virgultaque primum / sustulit, inde loci mortalia saecla creavit / multa modis multis varia ratione coorta. / nam neque de caelo cecidisse animalia possunt, / nec terrestria de salsis exisse lacunis. / linquitur ut merito maternum nomen adepta

5.796çünkü her şey topraktan yaratılmıştır. Şimdi bile topraktan, yağmurlar ve güneşin sıcak buğusuyla yoğrulup birçok canlı çıkar; bu yüzden o zaman, toprak ve esir yeni ve gençken daha çok, daha büyük canlıların ortaya çıkmasına daha az şaşmalı. Önce kanatlıların soyu, türlü kuşlar, ilkbahar mevsiminde kabuklarını kırıp yumurtalarını bırakıyordu; şimdi yazın ağustosböceklerinin yiyecek ve hayat arayarak düzgün kabuklarını kendiliğinden bırakması gibi. Sonra toprak sana ilk ölümlü kuşakları verdi. Çünkü tarlalarda bol sıcaklık ve nem vardı. Bu yüzden uygun bir yer bulunan her yerde toprağa köklerle tutunmuş rahimler büyüyordu; olgun zamanında bebeklerin yaşı bunları açınca, bebekler nemden kaçıp havayı arayınca,

5.796

terra sit, e terra quoniam sunt cuncta creata. / multaque nunc etiam existunt animalia terris / imbribus et calido solis concreta vapore; / quo minus est mirum, si tum sunt plura coorta / et maiora, nova tellure atque aethere adulta. / principio genus alituum variaeque volucres / ova relinquebant exclusae tempore verno, / folliculos ut nunc teretis aestate cicadae / lincunt sponte sua victum vitamque petentes. / tum tibi terra dedit primum mortalia saecla. / multus enim calor atque umor superabat in arvis. / hoc ubi quaeque loci regio opportuna dabatur, / crescebant uteri terram radicibus apti; / quos ubi tempore maturo pate fecerat aetas / infantum, fugiens umorem aurasque petessens,

5.811tabiat orada toprağın deliklerini onlara çeviriyor, açılmış damarlardan süte benzer bir özsu dökmeye zorluyordu; tıpkı şimdi her kadının doğurunca tatlı sütle dolması gibi, çünkü beslenmenin bütün o atılımı memelere çevrilir. Toprak çocuklara yiyecek, sıcaklık giysi, bol ve yumuşak tüylerle dolu ot da yatak veriyordu. Evrenin gençliği ise ne sert soğuklar doğuruyordu, ne aşırı sıcaklar, ne de büyük güçte rüzgârlar. Çünkü her şey birlikte büyür, güç kazanır. Bu yüzden toprak ana adını yine yine haklı olarak almış ve taşır, çünkü insan soyunu kendisi yarattı, büyük dağlarda her yanda coşkuyla dolaşan her hayvanı, türlü biçimlerdeki havada uçan kuşları da hemen hemen belli bir zamanda döktü.

5.811

convertebat ibi natura foramina terrae / et sucum venis cogebat fundere apertis / consimilem lactis, sicut nunc femina quaeque / cum peperit, dulci repletur lacte, quod omnis / impetus in mammas convertitur ille alimenti. / terra cibum pueris, vestem vapor, herba cubile / praebebat multa et molli lanugine abundans. / at novitas mundi nec frigora dura ciebat / nec nimios aestus nec magnis viribus auras. / omnia enim pariter crescunt et robora sumunt. / Quare etiam atque etiam maternum nomen adepta / terra tenet merito, quoniam genus ipsa creavit / humanum atque animal prope certo tempore fudit / omne quod in magnis bacchatur montibus passim, / aeriasque simul volucres variantibus formis.

5.826Ama doğurmanın bir sonu olması gerektiği için, uzun yıllardan yorulmuş bir kadın gibi durdu. Çünkü çağ bütün evrenin tabiatını değiştirir, her şeyi bir durumdan sonra başka bir durum karşılamalıdır; hiçbir şey kendine benzer kalmaz: her şey göçer, tabiat her şeyi değiştirir, dönüşmeye zorlar. Çünkü bir şey çürür, zamanla güçsüzleşip gevşer, öteki büyür, hor görülmüşlükten çıkar. İşte böylece çağ bütün evrenin tabiatını değiştirir, toprağı bir durumdan sonra öteki karşılar; öyle ki toprak yapabildiğini yapamaz, önceden taşımadığını yapabilir. O zaman toprak harika yüzlü, harika organlı birçok acayip yaratık da yaratmaya çalıştı: iki cinsiyetli, ikisinin arası, ne o ne bu, ikisinden de uzak; kimisi ayaksız, kimisi de elsiz;

5.826

sed quia finem aliquam pariendi debet habere, / destitit, ut mulier spatio defessa vetusto. / mutat enim mundi naturam totius aetas / ex alioque alius status excipere omnia debet / nec manet ulla sui similis res: omnia migrant, / omnia commutat natura et vertere cogit. / namque aliud putrescit et aevo debile languet, / porro aliud crescit et contemptibus exit. / sic igitur mundi naturam totius aetas / mutat, et ex alio terram status excipit alter, / quod potuit nequeat, possit quod non tulit ante. / Multaque tum tellus etiam portenta creare / conatast mira facie membrisque coorta, / androgynem, interutras necutrumque utrimque remotum, / orba pedum partim, manuum viduata vicissim,

5.841ağzı olmadığı için dilsiz, yüzü olmadığı için kör bulunanlar, organları bütün bedenleri boyunca birbirine yapışık olanlar; bunlar ne bir şey yapabilir, ne bir yere gidebilir, ne kötülükten kaçınabilir ne de ihtiyacının istediğini alabilirdi. Toprak bu türden başka canavarlar, acayip yaratıklar da yaratıyordu; boşuna; çünkü tabiat onların büyümesini engelledi, arzuladıkları çağın çiçeğine eremediler, ne yiyecek bulabildiler ne de Venüs'ün işleriyle birleşebildiler. Çünkü soyların üreyerek kuşaklar dövebilmesi için birçok şeyin bir araya gelmesi gerektiğini görüyoruz: önce yiyecek olmalı, sonra döl tohumlarının gevşeyen organlardan akabileceği bir yol olmalı, dişinin erkekle birleşebilmesi için de ikisinin karşılıklı sevinçleri paylaşabileceği organlar olmalı. O zaman birçok canlı soyunun yok olması,

5.841

muta sine ore etiam, sine voltu caeca reperta, / vinctaque membrorum per totum corpus adhaesu, / nec facere ut possent quicquam nec cedere quoquam / nec vitare malum nec sumere quod volet usus. / cetera de genere hoc monstra ac portenta creabat, / ne quiquam, quoniam natura absterruit auctum / nec potuere cupitum aetatis tangere florem / nec reperire cibum nec iungi per Veneris res. / multa videmus enim rebus concurrere debere, / ut propagando possint procudere saecla; / pabula primum ut sint, genitalia deinde per artus / semina qua possint membris manare remissis, / feminaque ut maribus coniungi possit, habere, / mutua qui mutent inter se gaudia uterque. / Multaque tum interiisse animantum saecla necessest

5.856üreyerek döl dövememesi zorunluydu. Çünkü hayat veren havayla beslendiğini gördüğün her soyu ya kurnazlık, ya yiğitlik, ya da çeviklik çağın başından beri koruyup saklamıştır. Birçoğu da kendi faydaları yüzünden bize emanet edilmiş, bizim korumamıza bırakılmış olarak kalır. Önce, aslanların keskin soyunu, yırtıcı kuşakları yiğitlik korudu, tilkileri kurnazlık, geyikleri kaçış. Ama köpeklerin uykusu hafif, sadık yürekleri, yük hayvanı tohumundan doğmuş bütün soy, yünlü sürüler ve boynuzlu sığır kuşakları, hepsi insanların korumasına bırakılmıştır, Memmius; çünkü yabani hayvanlardan istekle kaçtılar, barışın ve kendi zahmetleri olmadan elde edilen bol yemin peşinden gittiler; bunu da onlara faydalarının ödülü olarak veririz.

5.856

nec potuisse propagando procudere prolem. / nam quae cumque vides vesci vitalibus auris, / aut dolus aut virtus aut denique mobilitas est / ex ineunte aevo genus id tutata reservans. / multaque sunt, nobis ex utilitate sua quae / commendata manent, tutelae tradita nostrae. / principio genus acre leonum saevaque saecla / tutatast virtus, volpes dolus et fuga cervos. / at levisomna canum fido cum pectore corda, / et genus omne quod est veterino semine partum / lanigeraeque simul pecudes et bucera saecla / omnia sunt hominum tutelae tradita, Memmi; / nam cupide fugere feras pacemque secuta / sunt et larga suo sine pabula parta labore, / quae damus utilitatis eorum praemia causa.

5.871Ama tabiatın bunlardan hiçbirini vermediği, ne kendi başlarına yaşayabilen ne de bize bir fayda sağlayabilen, bu yüzden soylarının bizim korumamızla beslenmesine, güvende olmasına katlanmayacağımız canlılar elbette başkalarına av ve kazanç olarak yatıyordu, hepsi kendi kaderin bağlarıyla engellenmiş olarak, ta ki tabiat o soyu yok oluşa sürükleyinceye dek. Ama ne Kentaurlar oldu ne de herhangi bir zamanda çifte tabiatlı, yabancı soylardan organlarla birleştirilmiş iki bedenli varlıklar olabilir; öyle ki iki yandan gelen parçaların gücü yeterince eşit olabilsin. Bunu ne kadar kalın kafalı olursan ol şuradan anlayabilirsin. Önce, at üç yıl geçince dinç bir şekilde serpilir, çocuk ise hiç de öyle değildir; o çağda çoğu zaman uykusunda bile memelerin süt veren uçlarını arar.

5.871

at quis nil horum tribuit natura, nec ipsa / sponte sua possent ut vivere nec dare nobis / utilitatem aliquam, quare pateremur eorum / praesidio nostro pasci genus esseque tutum, / scilicet haec aliis praedae lucroque iacebant / indupedita suis fatalibus omnia vinclis, / donec ad interitum genus id natura redegit. / Sed neque Centauri fuerunt nec tempore in ullo / esse queunt duplici natura et corpore bino / ex alienigenis membris compacta, potestas / hinc illinc partis ut sat par esse potissit. / id licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde. / principio circum tribus actis impiger annis / floret equus, puer haut quaquam; nam saepe etiam nunc / ubera mammarum in somnis lactantia quaeret.

5.886Sonra atın güçlü kuvvetleri yaşlılıkla, kaçan hayatla gevşeyen organları zayıflayınca, çocuk ancak o zaman çağın çiçeğinde gençliğe erişir, yanaklarını yumuşak tüylerle örter; belki insandan ve atların yük hayvanı tohumundan Kentaurların oluşabileceğine, var olabileceğine inanmayasın diye; ya da belleri azgın deniz köpekleriyle çevrili, yarı deniz bedenli Skyllalara, bu türden ötekilere, organlarının birbiriyle uyuşmadığını gördüğümüz varlıklara; bunlar ne aynı zamanda serpilir, ne bedenlerinde aynı zamanda güç kazanır, ne yaşlılıkta aynı zamanda güç yitirir, ne benzer bir Venüs'le tutuşur, ne aynı huylarla uyuşur, ne de organlarına aynı şeyler hoş gelir. Nitekim sakallı sürülerin baldıran otuyla çoğu zaman semirdiğini görebilirsin, oysa o insana keskin bir zehirdir.

5.886

post ubi equum validae vires aetate senecta / membraque deficiunt fugienti languida vita, / tum demum puerili aevo florente iuventas / officit et molli vestit lanugine malas; / ne forte ex homine et veterino semine equorum / confieri credas Centauros posse neque esse, / aut rapidis canibus succinctas semimarinis / corporibus Scyllas et cetera de genere horum, / inter se quorum discordia membra videmus; / quae neque florescunt pariter nec robora sumunt / corporibus neque proiciunt aetate senecta / nec simili Venere ardescunt nec moribus unis / conveniunt neque sunt eadem iucunda per artus. / quippe videre licet pinguescere saepe cicuta / barbigeras pecudes, homini quae est acre venenum.

5.901Ayrıca alev aslanların sarımsı bedenlerini, yeryüzündeki etten ve kandan her soyu yakıp kavurduğu kadar yakıp kavurmaya alışkın olduğuna göre, üç bedenli tek bir varlık olan Khimaira — önü aslan, arkası yılan, ortası kendisi — nasıl olur da bedeninden ağzıyla keskin bir alev üfleyebilirdi? Bu yüzden toprak yeni, gök tazeyken böyle canlıların doğabildiğini uyduran, yalnız bu boş "yenilik" adına dayanan kişi aynı yolla ağzından birçok saçmalık savurabilir: o zaman yeryüzünde her yanda altın ırmakların aktığını, ağaçların mücevherlerle çiçek açtığını, ya da insanın öyle büyük organlarla doğduğunu söylesin ki derin denizlerin ötesine adım atabilsin, bütün göğü elleriyle çevresinde döndürebilsin.

5.901

flamma quidem cum corpora fulva leonum / tam soleat torrere atque urere quam genus omne / visceris in terris quod cumque et sanguinis extet, / qui fieri potuit, triplici cum corpore ut una, / prima leo, postrema draco, media ipsa, Chimaera / ore foras acrem flaret de corpore flammam? / quare etiam tellure nova caeloque recenti / talia qui fingit potuisse animalia gigni, / nixus in hoc uno novitatis nomine inani, / multa licet simili ratione effutiat ore, / aurea tum dicat per terras flumina vulgo / fluxisse et gemmis florere arbusta suesse / aut hominem tanto membrorum esse impete natum, / trans maria alta pedum nisus ut ponere posset / et manibus totum circum se vertere caelum.

5.916Çünkü toprağın canlıları ilk döktüğü zamanda yeryüzünde şeylerin birçok tohumu bulunması, karışık sürülerin, canlıların birbirine eklenmiş organlarının yaratılabildiğine hiçbir işaret değildir; çünkü şimdi de topraktan bolca çıkan ot türleri, ekinler, gür ağaçlar birbirine dolanarak yaratılamaz; her şey kendi âdetiyle ilerler, hepsi tabiatın belli antlaşmasıyla ayrılıklarını korur. O zaman tarlalardaki insan soyu ise çok daha sertti; sert toprağın yarattığına yakışır biçimde; içeride daha büyük, daha sağlam kemiklere dayanıyor, etlerin içinde güçlü sinirlerle bağlanıyordu; ne sıcak ne soğuk onu kolayca yakalayabiliyordu, ne yiyeceğin yeniliği ne de bedenin bir kusuru.

5.916

nam quod multa fuere in terris semina rerum, / tempore quo primum tellus animalia fudit, / nil tamen est signi mixtas potuisse creari / inter se pecudes compactaque membra animantum, / propterea quia quae de terris nunc quoque abundant / herbarum genera ac fruges arbustaque laeta / non tamen inter se possunt complexa creari, / sed res quaeque suo ritu procedit et omnes / foedere naturae certo discrimina servant. / Et genus humanum multo fuit illud in arvis / durius, ut decuit, tellus quod dura creasset, / et maioribus et solidis magis ossibus intus / fundatum, validis aptum per viscera nervis, / nec facile ex aestu nec frigore quod caperetur / nec novitate cibi nec labi corporis ulla.

5.931ve güneşin gökte dönen nice yıllık devirleri boyunca yaban hayvanları gibi başıboş dolaşarak sürdürürlerdi hayatlarını. Eğri sabanı güçlü bir elle yöneten kimse yoktu henüz; kimse demirle tarlaları işlemeyi bilmiyordu, ne toprağa taze fidanlar dikmeyi ne de yüksek ağaçlardan yaşlı dalları orakla budamayı. Güneşin ve yağmurların verdiği, toprağın kendiliğinden yarattığı şey; bu armağan gönüllerini yatıştırmaya yetiyordu. Bedenlerini çoğu zaman palamutlu meşelerin arasında beslerlerdi; şimdi kış mevsiminde kızıl bir renge bürünerek olgunlaştığını gördüğün kocayemişleri o zaman toprak çok daha bol ve daha iri verirdi. Dünyanın çiçek açan o gençliği bundan başka da zavallı ölümlülere bol bol sert yiyecekler sundu. Susuzluklarını gidermeye ise ırmaklar ve pınarlar çağırırdı onları,

5.931

multaque per caelum solis volventia lustra / volgivago vitam tractabant more ferarum. / nec robustus erat curvi moderator aratri / quisquam, nec scibat ferro molirier arva / nec nova defodere in terram virgulta neque altis / arboribus veteres decidere falcibus ramos. / quod sol atque imbres dederant, quod terra crearat / sponte sua, satis id placabat pectora donum. / glandiferas inter curabant corpora quercus / plerumque; et quae nunc hiberno tempore cernis / arbita puniceo fieri matura colore, / plurima tum tellus etiam maiora ferebat. / multaque praeterea novitas tum florida mundi / pabula dura tulit, miseris mortalibus ampla. / at sedare sitim fluvii fontesque vocabant,

5.946tıpkı şimdi büyük dağlardan inen suların çağıltısının susamış yaban hayvanı soylarını uzaktan, gür sesle çağırdığı gibi. Dolaşırken öğrendikleri, perilerin ormandaki tapınaklarına da sığınırlardı; buralardan akan suların bol bir taşkınla kaygan, ıslak kayaları yıkadığını bilirlerdi, ıslak kayaları, yeşil yosunun üstünden damla damla süzülen; kimi yerde de düz ovadan kaynayıp fışkırdığını. Henüz ne ateşi kullanmayı biliyorlardı ne de derileri, yaban hayvanlarından soyulmuş postları bedenlerine giymeyi; korularda, dağların oyuklarında, ormanlarda yaşarlardı, rüzgârların kamçısından, yağmurlardan kaçmak zorunda kalınca pis organlarını çalıların arasına gizlerlerdi. Ortak iyiyi gözetemiyorlardı; aralarında ne bir töreye ne de kanunlara uymayı biliyorlardı. Talih kime hangi avı sunduysa o onu alıp götürürdü;

5.946

ut nunc montibus e magnis decursus aquai / claricitat late sitientia saecla ferarum. / denique nota vagis silvestria templa tenebant / nympharum, quibus e scibant umore fluenta / lubrica proluvie larga lavere umida saxa, / umida saxa, super viridi stillantia musco, / et partim plano scatere atque erumpere campo. / necdum res igni scibant tractare neque uti / pellibus et spoliis corpus vestire ferarum, / sed nemora atque cavos montis silvasque colebant / et frutices inter condebant squalida membra / verbera ventorum vitare imbrisque coacti. / nec commune bonum poterant spectare neque ullis / moribus inter se scibant nec legibus uti. / quod cuique obtulerat praedae fortuna, ferebat

5.961herkes kendi başına, kendisi için güçlü olmayı ve yaşamayı öğrenmişti. Venüs de ormanlarda âşıkların bedenlerini birleştirirdi; kadını kazanan ya karşılıklı bir arzuydu ya erkeğin zorbaca gücü ve dizginsiz şehveti ya da bir bedel: palamut, kocayemiş, yahut toplanmış armutlar. Ellerinin ve ayaklarının şaşılacak gücüne güvenerek ormandaki yaban hayvanı soylarını kovalarlardı fırlatılan taşlarla, ağır sopanın darbesiyle; çoğunu yenerler, azından inlere saklanarak kaçarlardı. Gece bastırınca da kıllı domuzlar gibi yabani organlarını çırılçıplak toprağa bırakırlardı, yapraklara, dallara sarınarak. Ne de gecenin gölgelerinde kırlarda korkuyla dolaşıp büyük çığlıklarla gündüzü ve güneşi ararlardı; sessizce, uykuya gömülmüş hâlde beklerlerdi,

5.961

sponte sua sibi quisque valere et vivere doctus. / et Venus in silvis iungebat corpora amantum; / conciliabat enim vel mutua quamque cupido / vel violenta viri vis atque inpensa libido / vel pretium, glandes atque arbita vel pira lecta. / et manuum mira freti virtute pedumque / consectabantur silvestria saecla ferarum / missilibus saxis et magno pondere clavae. / multaque vincebant, vitabant pauca latebris; / saetigerisque pares subus silvestria membra / nuda dabant terrae nocturno tempore capti, / circum se foliis ac frondibus involventes. / nec plangore diem magno solemque per agros / quaerebant pavidi palantes noctis in umbris, / sed taciti respectabant somnoque sepulti,

5.976güneş pembe meşalesiyle göğe ışığı getirene dek. Çünkü küçüklüklerinden beri karanlığın ve aydınlığın sırayla doğduğunu görmeye alışmışlardı; buna hiç şaşmaları ya da güneşin ışığı çekilip sonsuz bir gecenin toprakları ebediyen tutacağından kuşkulanmaları mümkün değildi. Onları daha çok şu kaygılandırırdı: yaban hayvanı soyları zavallıların dinlenmesini çoğu zaman tehlikeye sokardı. Köpük saçan yaban domuzu ya da güçlü aslan gelince evlerinden atılır, taş barınaklarından kaçarlar, gecenin ıssız saatinde korku içinde yaprak serili yataklarını acımasız konuklara bırakırlardı. Ölümlü soylar o zaman da şimdikinden pek fazla iniltiyle bırakmıyordu hayatın tatlı ışığını. Çünkü o zaman onlardan biri yakalanınca

5.976

dum rosea face sol inferret lumina caelo. / a parvis quod enim consuerant cernere semper / alterno tenebras et lucem tempore gigni, / non erat ut fieri posset mirarier umquam / nec diffidere, ne terras aeterna teneret / nox in perpetuum detracto lumine solis. / sed magis illud erat curae, quod saecla ferarum / infestam miseris faciebant saepe quietem. / eiectique domo fugiebant saxea tecta / spumigeri suis adventu validique leonis / atque intempesta cedebant nocte paventes / hospitibus saevis instrata cubilia fronde. / Nec nimio tum plus quam nunc mortalia saecla / dulcia linquebant lamentis lumina vitae. / unus enim tum quisque magis deprensus eorum

5.991yaban hayvanlarına diri bir yem olur, dişlerle parçalanır, koruları, dağları, ormanları iniltisiyle doldururdu, diri etlerinin diri bir mezara gömüldüğünü görerek. Kemirilmiş bedenle kaçıp kurtulanlar ise sonra titreyen avuçlarını korkunç yaralarının üstüne bastırarak dehşet saçan çığlıklarla Orcus'u çağırırlardı, ta ki yardımdan yoksun, yaraların neye ihtiyaç duyduğunu bilmeden, acımasız kurtlar onları hayattan edene dek. Ama sancaklar altında sürülen binlerce adamı tek bir gün ölüme yollamazdı; denizin çalkantılı düzlükleri de gemileri ve adamları kayalara çarpmazdı. Deniz çoğu kez rastgele, boş yere kabarır, boşuna kudurur, sonra boş tehditlerini kolayca bırakırdı; durgun denizin sinsi cazibesi de gülümseyen dalgalarla kimseyi tuzağa çekemezdi.

5.991

pabula viva feris praebebat, dentibus haustus, / et nemora ac montis gemitu silvasque replebat / viva videns vivo sepeliri viscera busto. / at quos effugium servarat corpore adeso, / posterius tremulas super ulcera tetra tenentes / palmas horriferis accibant vocibus Orcum, / donique eos vita privarant vermina saeva / expertis opis, ignaros quid volnera vellent. / at non multa virum sub signis milia ducta / una dies dabat exitio nec turbida ponti / aequora lidebant navis ad saxa virosque. / nam temere in cassum frustra mare saepe coortum / saevibat leviterque minas ponebat inanis, / nec poterat quemquam placidi pellacia ponti / subdola pellicere in fraudem ridentibus undis.

5.1006Gemiciliğin küstah sanatı o zaman henüz karanlıkta yatıyordu. O zaman yiyecek kıtlığı bitkin organları ölüme teslim ederdi; şimdi ise bolluk boğuyor insanı. Onlar çoğu zaman bilmeden kendilerine zehir dökerlerdi; şimdi zehri daha büyük bir ustalıkla kendileri sunuyorlar. Sonra kulübeler, deriler ve ateş edindiklerinde, kadın da erkeğe bağlanıp tek bir yuvaya geçtiğinde


öğrenildiğinde ve kendilerinden doğan çocukları gördüklerinde, insan soyu ilk kez yumuşamaya başladı. Çünkü ateş, üşüyen bedenler göğün örtüsü altında soğuğa artık eskisi gibi dayanamasın diye çalıştı; Venüs gücü azalttı; çocuklar da okşayışlarıyla anne babalarının gururlu yaratılışını kolayca kırdı. O zaman komşular da birbirlerine zarar vermemeye, zarar görmemeye heves ederek dostluk bağları kurmaya başladılar;

5.1006

improba navigii ratio tum caeca iacebat. / tum penuria deinde cibi languentia leto / membra dabat, contra nunc rerum copia mersat. / illi inprudentes ipsi sibi saepe venenum / vergebant, nunc dant sollertius ipsi. / Inde casas postquam ac pellis ignemque pararunt / et mulier coniuncta viro concessit in unum / cognita sunt, prolemque ex se videre creatam, / tum genus humanum primum mollescere coepit. / ignis enim curavit, ut alsia corpora frigus / non ita iam possent caeli sub tegmine ferre, / et Venus inminuit viris puerique parentum / blanditiis facile ingenium fregere superbum. / tunc et amicitiem coeperunt iungere aventes

5.1020çocuklarını ve kadınlarını birbirlerinin korumasına emanet ettiler, kekeleyerek, el kol hareketleriyle, herkesin zayıflara acımasının doğru olduğunu anlatarak. Yine de uyum her bakımdan doğamazdı; ama büyük ve iyi bir kısım antlaşmalara sadakatle uyuyordu; yoksa insan soyu daha o zaman bütünüyle yok olur, nesil bugüne dek soyunu sürdüremezdi. Dilin çeşitli seslerini çıkarmaya ise tabiat zorladı, şeylerin adlarını da fayda söküp çıkardı; tıpkı dilsiz çocukluğun çocukları el kol hareketine sürüklemesi, önlerinde duran şeyleri parmakla göstermelerine yol açması gibi, pek farklı olmayan bir yolla. Çünkü her canlı gücünü neye kullanabileceğini hisseder. Buzağı, boynuzları daha alnından çıkmadan

5.1020

finitimi inter se nec laedere nec violari, / et pueros commendarunt muliebreque saeclum, / vocibus et gestu cum balbe significarent / imbecillorum esse aequum misererier omnis. / nec tamen omnimodis poterat concordia gigni, / sed bona magnaque pars servabat foedera caste; / aut genus humanum iam tum foret omne peremptum / nec potuisset adhuc perducere saecla propago. / At varios linguae sonitus natura subegit / mittere et utilitas expressit nomina rerum, / non alia longe ratione atque ipsa videtur / protrahere ad gestum pueros infantia linguae, / cum facit ut digito quae sint praesentia monstrent. / sentit enim vim quisque suam quod possit abuti. / cornua nata prius vitulo quam frontibus extent,

5.1035öfkelenince onlarla saldırır, düşmanca bastırır. Panter yavruları, aslan enikleri ise pençeleri, dişleri daha yeni yeni çıkmışken pençeleriyle, ayaklarıyla, ısırarak karşı koyar. Kuşların bütün soyunun da kanatlarına güvendiğini, tüylerinden titrek bir yardım beklediğini görüyoruz. Bu yüzden o zaman birinin şeylere adlar dağıttığını, insanların ilk kelimeleri ondan öğrendiğini sanmak akılsızlıktır. Çünkü neden bu kişi her şeyi seslerle adlandırabilsin, dilin çeşitli seslerini çıkarabilsin de aynı zamanda başkalarının bunu yapamadığı düşünülsün? Üstelik başkaları da aralarında sesleri kullanmamışsa, faydanın kavrayışı ona nereden yerleşti, ne yapmak istediğini bilmesi, zihniyle görmesi için ilk imkân ona nereden verildi?

5.1035

illis iratus petit atque infestus inurget. / at catuli pantherarum scymnique leonum / unguibus ac pedibus iam tum morsuque repugnant, / vix etiam cum sunt dentes unguesque creati. / alituum porro genus alis omne videmus / fidere et a pennis tremulum petere auxiliatum. / proinde putare aliquem tum nomina distribuisse / rebus et inde homines didicisse vocabula prima, / desiperest. nam cur hic posset cuncta notare / vocibus et varios sonitus emittere linguae, / tempore eodem alii facere id non quisse putentur? / praeterea si non alii quoque vocibus usi / inter se fuerant, unde insita notities est / utilitatis et unde data est huic prima potestas, / quid vellet facere ut sciret animoque videret?

5.1050Aynı şekilde tek bir kişi çoklarını zorlayıp yenerek şeylerin adlarını öğrenmeye razı edemezdi. Sağırlara ne yapılması gerektiğini öğretmek, onları ikna etmek hiçbir yolla kolay değildir; çünkü katlanmazlar, hiç duyulmamış seslerin kulaklarını boş yere dövmesine hiçbir şekilde uzun süre göz yummazlardı. Son olarak, sesi ve dili gelişmiş olan insan soyu farklı hislerine göre şeyleri farklı seslerle adlandırdıysa, bu işte bu kadar şaşılacak ne var? Dilsiz sürüler, hatta yaban hayvanı soyları bile korku ya da acı duyduklarında, sevinçleri kabardığında birbirinden farklı, türlü türlü sesler çıkarmaya alışkınken. Bunu apaçık örneklerden anlamak mümkündür. Büyük Molossos köpeklerinin yumuşak ağızları kızınca önce sert dişlerini açarak hırlar,

5.1050

cogere item pluris unus victosque domare / non poterat, rerum ut perdiscere nomina vellent. / nec ratione docere ulla suadereque surdis, / quid sit opus facto, facilest; neque enim paterentur / nec ratione ulla sibi ferrent amplius auris / vocis inauditos sonitus obtundere frustra. / postremo quid in hac mirabile tantoperest re, / si genus humanum, cui vox et lingua vigeret, / pro vario sensu varia res voce notaret? / cum pecudes mutae, cum denique saecla ferarum / dissimilis soleant voces variasque ciere, / cum metus aut dolor est et cum iam gaudia gliscunt. / quippe enim licet id rebus cognoscere apertis. / inritata canum cum primum magna Molossum / mollia ricta fremunt duros nudantia dentes,

5.1065öfkeden gerilmiş bir hâlde bambaşka bir sesle tehdit ederler; havlayıp her yanı seslerle doldurduklarında başka bir ses çıkarırlar; yavrularını dilleriyle tatlı tatlı yalamaya koyulduklarında, ya da onları pençeleriyle yuvarlayıp ısırır gibi yaparak dişlerini batırmadan, usulca yutacakmış gibi oynadıklarında, bambaşka bir biçimde, kesik kesik seslerle okşarlar onları; evde yalnız bırakılınca uluduklarında ayrı, bedenlerini büzüp sopadan sızlanarak kaçtıklarında ayrı. Kişnemenin de aynı şekilde farklılaştığı görülmüyor mu: genç yaşının çiçeğindeki aygır kısraklar arasında kanatlı Aşk'ın mahmuzlarıyla dürtülüp kudurduğunda, açık burun deliklerinden savaşa çağıran bir homurtu saldığında, ve başka zamanlar organları sarsılarak kişnediğinde? Son olarak kuşların soyu, türlü türlü kanatlılar, atmacalar, kemik kıran akbabalar, denizin tuzlu

5.1065

longe alio sonitu rabies stricta minatur, / et cum iam latrant et vocibus omnia complent; / at catulos blande cum lingua lambere temptant / aut ubi eos lactant, pedibus morsuque potentes / suspensis teneros imitantur dentibus haustus, / longe alio pacto gannitu vocis adulant, / et cum deserti baubantur in aedibus, aut cum / plorantis fugiunt summisso corpore plagas. / denique non hinnitus item differre videtur, / inter equas ubi equus florenti aetate iuvencus / pinnigeri saevit calcaribus ictus Amoris / et fremitum patulis sub naribus edit ad arma, / et cum sic alias concussis artibus hinnit? / postremo genus alituum variaeque volucres, / accipitres atque ossifragae mergique marinis

5.1080dalgalarında yiyecek ve hayat arayan karabataklar başka başka zamanlarda bambaşka sesler çıkarırlar, hele yiyecek için çekiştiklerinde, avlarını savunduklarında. Kimi de boğuk sesli ötüşlerini havayla birlikte değiştirir; uzun ömürlü karga soyları, kuzgun sürüleri, su ve yağmur istedikleri, kimi zaman da rüzgârları, esintileri çağırdıkları söylenen zamanlarda olduğu gibi. Demek ki farklı hisler canlıları, dilsiz olmalarına rağmen, farklı sesler çıkarmaya zorluyorsa, ölümlülerin o zaman farklı şeyleri başka başka seslerle adlandırabilmiş olmaları ne kadar daha akla yatkındır! Bu konularda içinden belki sorduğun bir şey var: ateşi yeryüzüne ölümlüler için ilk kez yıldırım indirdi; bütün alevlerin yalımı oradan yayıldı. Nitekim birçok şeyin gökten gelen alevlerle tutuşup

5.1080

fluctibus in salso victum vitamque petentes, / longe alias alio iaciunt in tempore voces, / et quom de victu certant praedaque repugnant. / et partim mutant cum tempestatibus una / raucisonos cantus, cornicum ut saecla vetusta / corvorumque gregis ubi aquam dicuntur et imbris / poscere et inter dum ventos aurasque vocare. / ergo si varii sensus animalia cogunt, / muta tamen cum sint, varias emittere voces, / quanto mortalis magis aequumst tum potuisse / dissimilis alia atque alia res voce notare! / Illud in his rebus tacitus ne forte requiras, / fulmen detulit in terram mortalibus ignem / primitus, inde omnis flammarum diditur ardor; / multa videmus enim caelestibus insita flammis

5.1095parladığını görüyoruz, gökten gelen bir darbe onlara sıcaklık bağışlayınca. Bir de dallı budaklı bir ağaç rüzgârlarla sarsılıp sallanarak başka bir ağacın dallarına abanıp kaynayınca, güçlü bir sürtünmeyle ateş sıkılıp çıkar, dallar ve gövdeler birbirine sürtünürken kimi zaman alevin kızgın yalımı parlayıverir. Bu ikisinden her biri ölümlülere ateşi vermiş olabilir. Sonra yiyeceği pişirmeyi, alevin sıcaklığıyla yumuşatmayı güneş öğretti; çünkü kırlarda birçok şeyin ışınların kamçısına ve sıcağa yenilip olgunlaştığını görüyorlardı. Zekâca üstün, gönülce güçlü olanlar da eski geçim tarzını ve hayatı yeni şeylerle, ateşle değiştirmeyi her geçen gün daha çok gösterdiler. Krallar şehirler kurmaya, kendilerine sığınak ve korunak olsun diye kaleler dikmeye başladılar;

5.1095

fulgere, cum caeli donavit plaga vaporis. / et ramosa tamen cum ventis pulsa vacillans / aestuat in ramos incumbens arboris arbor, / exprimitur validis extritus viribus ignis, / emicat inter dum flammai fervidus ardor, / mutua dum inter se rami stirpesque teruntur. / quorum utrumque dedisse potest mortalibus ignem. / inde cibum quoquere ac flammae mollire vapore / sol docuit, quoniam mitescere multa videbant / verberibus radiorum atque aestu victa per agros. / Inque dies magis hi victum vitamque priorem / commutare novis monstrabant rebus et igni, / ingenio qui praestabant et corde vigebant. / condere coeperunt urbis arcemque locare / praesidium reges ipsi sibi perfugiumque,

5.1110sürüleri ve tarlaları da bölüştürüp herkese güzelliğine, gücüne, zekâsına göre verdiler; çünkü güzellik çok şey ifade ediyor, güç itibar görüyordu. Sonra mülkiyet icat edildi, altın bulundu; o da güçlülerin ve güzellerin itibarını kolayca elinden aldı; çünkü insanlar, ne kadar güçlü ve güzel bedenli olurlarsa olsunlar, çoğu zaman daha zenginin peşinden giderler. Oysa biri hayatını doğru bir akılla yönetse, insan için büyük zenginlik, gönül huzuru içinde az ile yaşamaktır; çünkü azın kıtlığı asla çekilmez. Ama insanlar ünlü ve güçlü olmak istediler, talihleri sağlam bir temel üzerinde dursun, zenginlikleri içinde sakin bir hayat sürebilsinler diye; boşuna: çünkü en yüksek mevkie çıkmak için yarışırken yollarını tehlikeli kıldılar;

5.1110

et pecudes et agros divisere atque dedere / pro facie cuiusque et viribus ingenioque; / nam facies multum valuit viresque vigebant. / posterius res inventast aurumque repertum, / quod facile et validis et pulchris dempsit honorem; / divitioris enim sectam plerumque secuntur / quam lubet et fortes et pulchro corpore creti. / quod siquis vera vitam ratione gubernet, / divitiae grandes homini sunt vivere parce / aequo animo; neque enim est umquam penuria parvi. / at claros homines voluerunt se atque potentes, / ut fundamento stabili fortuna maneret / et placidam possent opulenti degere vitam, / ne quiquam, quoniam ad summum succedere honorem / certantes iter infestum fecere viai,

5.1125üstelik haset kimi zaman onları zirveden, yıldırım gibi çarpıp hor görerek iğrenç Tartaros'a fırlatır; çünkü haset, tıpkı yıldırım gibi, çoğu zaman en yüksek yerleri ve başkalarından daha yüksekte duran ne varsa onu yakar; öyle ki sakin sakin itaat etmek, emir vererek işleri yönetmeyi ve krallıklar tutmayı istemekten çok daha iyidir. Bırak, hırsın dar yolunda boğuşup yorgun düşerek boş yere kan ter içinde kalsınlar; çünkü bilgilerini başkalarının ağzından alırlar, şeylerin peşine kendi hisleriyle değil işittikleriyle düşerler; bu şimdi de böyledir, yakında da öyle olacak, eskiden de öyleydi. Böylece krallar öldürülünce tahtların eski haşmeti ve gururlu asalar yerlere devrilmiş yatıyordu; en yüce başın parlak nişanı kanlar içinde, ayaktakımının ayakları altında büyük şanının yasını tutuyordu;

5.1125

et tamen e summo, quasi fulmen, deicit ictos / invidia inter dum contemptim in Tartara taetra; / invidia quoniam ceu fulmine summa vaporant / plerumque et quae sunt aliis magis edita cumque; / ut satius multo iam sit parere quietum / quam regere imperio res velle et regna tenere. / proinde sine in cassum defessi sanguine sudent, / angustum per iter luctantes ambitionis; / quandoquidem sapiunt alieno ex ore petuntque / res ex auditis potius quam sensibus ipsis, / nec magis id nunc est neque erit mox quam fuit ante. / Ergo regibus occisis subversa iacebat / pristina maiestas soliorum et sceptra superba, / et capitis summi praeclarum insigne cruentum / sub pedibus vulgi magnum lugebat honorem;

5.1140çünkü önce fazlasıyla korkulan şey hevesle çiğnenir. Böylece işler en dipteki tortuya, kargaşaya döndü, herkes iktidarı ve en yüksek mevkii kendisi için istiyordu. Sonra bir kısmı yöneticiler seçmeyi öğretti, hukuku kurdular, insanlar kanunlara uymak istesin diye. Çünkü ömrünü zor kullanarak geçirmekten bıkmış olan insan soyu düşmanlıklardan bitap düşmüştü; bu yüzden de kendiliğinden kanunların ve sıkı hukukun boyunduruğuna girdi. Çünkü her biri öfkeyle, şimdi adil kanunların izin verdiğinden daha sert bir öç almaya hazırlandığı için insanlar ömürlerini zorla geçirmekten bıktılar. O zamandan beri ceza korkusu hayatın nimetlerini lekeler. Çünkü zor ve haksızlık herkesi ağına düşürür, çoğu zaman da çıktığı kişiye geri döner; barışın ortak antlaşmalarını eylemleriyle çiğneyen kişinin

5.1140

nam cupide conculcatur nimis ante metutum. / res itaque ad summam faecem turbasque redibat, / imperium sibi cum ac summatum quisque petebat. / inde magistratum partim docuere creare / iuraque constituere, ut vellent legibus uti. / nam genus humanum, defessum vi colere aevom, / ex inimicitiis languebat; quo magis ipsum / sponte sua cecidit sub leges artaque iura. / acrius ex ira quod enim se quisque parabat / ulcisci quam nunc concessumst legibus aequis, / hanc ob rem est homines pertaesum vi colere aevom. / inde metus maculat poenarum praemia vitae. / circumretit enim vis atque iniuria quemque / atque unde exortast, ad eum plerumque revertit, / nec facilest placidam ac pacatam degere vitam

5.1155sakin ve huzurlu bir hayat sürmesi kolay değildir. Tanrıların ve insanların soyundan gizlese bile bunun sonsuza dek gizli kalacağına güvenmemelidir; çünkü birçoklarının uykularında sık sık konuşarak ya da hastalıktan sayıklayarak kendilerini ele verdikleri, gizli günahlarını ortaya döktükleri anlatılır. Şimdi tanrıların kudretini büyük milletler arasına yayan, şehirleri sunaklarla dolduran, törenlerle kurban sunmayı âdet hâline getiren, bugün büyük devletlerde ve yerlerde serpilip gelişen kurbanların, ölümlülere bugün hâlâ yerleşmiş olan, bütün dünyada tanrılara yeni tapınaklar diktiren ve onları bayram günlerinde kutlamaya zorlayan o dehşetin sebebini sözle açıklamak o kadar zor değildir. Çünkü ölümlü soylar daha o zaman tanrıların

5.1155

qui violat factis communia foedera pacis. / etsi fallit enim divom genus humanumque, / perpetuo tamen id fore clam diffidere debet; / quippe ubi se multi per somnia saepe loquentes / aut morbo delirantes protraxe ferantur / et celata in medium et peccata dedisse. / Nunc quae causa deum per magnas numina gentis / pervulgarit et ararum compleverit urbis / suscipiendaque curarit sollemnia sacra, / quae nunc in magnis florent sacra rebus locisque, / unde etiam nunc est mortalibus insitus horror, / qui delubra deum nova toto suscitat orbi / terrarum et festis cogit celebrare diebus, / non ita difficilest rationem reddere verbis. / quippe etenim iam tum divom mortalia saecla

5.1170olağanüstü yüzlerini uyanıkken zihinleriyle görürlerdi, uykularında ise bedenlerinin daha da şaşılacak iriliğiyle. Onlara his yükleyişleri de bundandı: organlarını hareket ettiriyor, o parlak güzelliklerine, o büyük güçlerine yaraşır gururlu sesler çıkarıyor görünüyorlardı. Onlara ebedî bir hayat da verdiler; çünkü yüzleri hep yeniden beliriyor, suretleri değişmeden kalıyordu; hem de böylesine büyük güçlerle donanmış olanların herhangi bir güçle kolay kolay yenilemeyeceğini düşünüyorlardı. Talihçe de onların çok üstün olduğunu düşünüyorlardı; çünkü hiçbirini ölüm korkusu tedirgin etmiyordu, aynı zamanda uykularında onların birçok şaşılacak şey yaptığını, bundan da kendilerinin hiç zahmet çekmediğini görüyorlardı. Bundan başka göğün düzenini, belli bir sırayla yılın çeşitli mevsimlerinin döndüğünü görüyor,

5.1170

egregias animo facies vigilante videbant / et magis in somnis mirando corporis auctu. / his igitur sensum tribuebant propterea quod / membra movere videbantur vocesque superbas / mittere pro facie praeclara et viribus amplis. / aeternamque dabant vitam, quia semper eorum / subpeditabatur facies et forma manebat, / et tamen omnino quod tantis viribus auctos / non temere ulla vi convinci posse putabant. / fortunisque ideo longe praestare putabant, / quod mortis timor haut quemquam vexaret eorum, / et simul in somnis quia multa et mira videbant / efficere et nullum capere ipsos inde laborem. / praeterea caeli rationes ordine certo / et varia annorum cernebant tempora verti

5.1185bunun hangi sebeplerle olduğunu anlayamıyorlardı. Bu yüzden her şeyi tanrılara bırakmayı, her şeyin onların başının işaretiyle döndüğünü söylemeyi kendilerine sığınak edindiler. Tanrıların yurdunu ve tapınaklarını da göğe yerleştirdiler, çünkü gece ve ay gökte dönüyor görünür; ay, gün, gece, gecenin ciddi burçları, gecenin göğünde gezinen meşaleler, uçan alevler, bulutlar, güneş, yağmurlar, kar, rüzgârlar, yıldırımlar, dolu, hızlı gürlemeler, tehditkâr büyük homurtular. Ey bahtsız insan soyu, böyle işleri tanrılara yükleyip onlara acı öfkeler de eklediğinde! O zaman kendilerine ne iniltiler, bize ne yaralar, torunlarımıza ne gözyaşları doğurdular! Başı örtülü olarak sık sık bir taşa doğru dönüp görünmek, bütün sunaklara yaklaşmak,

5.1185

nec poterant quibus id fieret cognoscere causis. / ergo perfugium sibi habebant omnia divis / tradere et illorum nutu facere omnia flecti. / in caeloque deum sedes et templa locarunt, / per caelum volvi quia nox et luna videtur, / luna dies et nox et noctis signa severa / noctivagaeque faces caeli flammaeque volantes, / nubila sol imbres nix venti fulmina grando / et rapidi fremitus et murmura magna minarum. / O genus infelix humanum, talia divis / cum tribuit facta atque iras adiunxit acerbas! / quantos tum gemitus ipsi sibi, quantaque nobis / volnera, quas lacrimas peperere minoribus nostris! / nec pietas ullast velatum saepe videri / vertier ad lapidem atque omnis accedere ad aras

5.1200yere kapanıp tanrıların tapınakları önünde avuçlarını açmak, sunakları dört ayaklıların bol kanıyla sulamak, adakları adaklara eklemek dindarlık değildir; dindarlık, her şeyi sakin bir zihinle seyredebilmektir. Çünkü büyük evrenin gökteki tapınaklarına, parıldayan yıldızlarla donanmış esîre baktığımızda, güneşin ve ayın yolları aklımıza geldiğinde, başka dertlerle ezilmiş gönüllerimizde şu kaygı da uyanmış başını kaldırmaya başlar: acaba bizim için tanrıların ölçüsüz bir kudreti var mıdır, parlak yıldızları türlü hareketlerle döndüren? Çünkü aklın yoksulluğu kuşkulu zihni yoklar: evrenin doğuşu bir başlangıçla mı oldu, ve evrenin surları ile bu sessiz hareketler bu zahmete ne zamana kadar katlanabilir, bir sonu var mıdır,

5.1200

nec procumbere humi prostratum et pandere palmas / ante deum delubra nec aras sanguine multo / spargere quadrupedum nec votis nectere vota, / sed mage pacata posse omnia mente tueri. / nam cum suspicimus magni caelestia mundi / templa super stellisque micantibus aethera fixum, / et venit in mentem solis lunaeque viarum, / tunc aliis oppressa malis in pectora cura / illa quoque expergefactum caput erigere infit, / ne quae forte deum nobis inmensa potestas / sit, vario motu quae candida sidera verset; / temptat enim dubiam mentem rationis egestas, / ecquae nam fuerit mundi genitalis origo, / et simul ecquae sit finis, quoad moenia mundi / et taciti motus hunc possint ferre laborem,

5.1215yoksa tanrılarca ebedî bir esenlikle donatılmış olarak sonsuz zamanın akışı içinde kayıp giderek ölçüsüz zamanın zorlu güçlerine meydan okuyabilirler mi? Üstelik kimin gönlü tanrı korkusuyla büzülmez, kimin organları dehşetle ürpermez, yıldırımın korkunç darbesiyle kavrulan toprak titrediğinde, gürültüler büyük göğü bir uçtan bir uca kat ettiğinde? Halklar ve milletler titremez mi, gururlu krallar tanrı korkusuyla çarpılıp organlarını büzmez mi, çirkin bir suç ya da küstahça bir söz yüzünden ağır bir cezayı ödeme vakti geldi diye? Ya da azgın bir rüzgârın en şiddetli gücü donanmanın kumandanını güçlü lejyonlarıyla, filleriyle birlikte denizin düzlüklerinde savurup sürüklediğinde, o, adaklarla tanrıların barışına sığınıp

5.1215

an divinitus aeterna donata salute / perpetuo possint aevi labentia tractu / inmensi validas aevi contemnere viris. / praeterea cui non animus formidine divum / contrahitur, cui non correpunt membra pavore, / fulminis horribili cum plaga torrida tellus / contremit et magnum percurrunt murmura caelum? / non populi gentesque tremunt, regesque superbi / corripiunt divum percussi membra timore, / ne quod ob admissum foede dictumve superbe / poenarum grave sit solvendi tempus adauctum? / summa etiam cum vis violenti per mare venti / induperatorem classis super aequora verrit / cum validis pariter legionibus atque elephantis, / non divom pacem votis adit ac prece quaesit

5.1230korku içinde dualarla rüzgârların yatışmasını, uygun esintileri dilemez mi? Boşuna: çünkü çoğu zaman azgın bir hortuma kapılıp yine de ölümün sığlıklarına sürüklenir. Gizli bir güç insanların işlerini bu denli ezer geçer, güzelim fasces'leri, korkunç baltaları ayaklar altına alıp onlarla alay ediyor görünür. Son olarak, bütün toprak ayaklarımızın altında sallandığında, şehirler sarsılıp yıkıldığında ya da yıkılacak gibi sendelediğinde, ölümlü soylar kendilerini küçümser, her şeyi yöneten tanrıların büyük ve şaşılacak kudretine dünyada yer bırakırsa buna şaşmak mı gerek? Geri kalana gelince: bakır, altın ve demir, gümüşün ağırlığı ve kurşunun gücü de ateşin büyük dağlarda kocaman ormanları yalımıyla yaktığı zaman bulundu; ya gökten yıldırım düşmüştü,

5.1230

ventorum pavidus paces animasque secundas? / ne quiquam, quoniam violento turbine saepe / correptus nihilo fertur minus ad vada leti. / usque adeo res humanas vis abdita quaedam / opterit et pulchros fascis saevasque secures / proculcare ac ludibrio sibi habere videtur. / denique sub pedibus tellus cum tota vacillat / concussaeque cadunt urbes dubiaeque minantur, / quid mirum si se temnunt mortalia saecla / atque potestatis magnas mirasque relinquunt / in rebus viris divum, quae cuncta gubernent? / Quod super est, aeque aurum ferrumque repertumst / et simul argenti pondus plumbique potestas, / ignis ubi ingentis silvas ardore cremarat / montibus in magnis, seu caelo fulmine misso,

5.1245ya da insanlar ormanda birbirleriyle savaşırken düşmanlarını korkutmak için ateş salmışlardı, ya da toprağın bereketine kapılıp verimli tarlalar açmak, kırları otlağa çevirmek istiyorlardı, ya da yaban hayvanlarını öldürüp avla zenginleşmek; çünkü çukurla ve ateşle avlanmak, koruyu ağlarla çevirmekten, köpeklerle hayvan kaldırmaktan önce doğdu. Her ne idiyse, hangi sebeple olursa olsun, alevin yalımı korkunç bir uğultuyla ormanları derin köklerinden kemirip toprağı ateşle iyice kavurduğunda, kaynayan damarlardan gümüş ve altın, bakır ve kurşun ırmakları akar, toprağın oyuk yerlerinde birikirdi. Sonra bunların donup toprakta parlak bir renkle ışıldadığını görünce, o pırıltılı ve pürüzsüz güzelliğe kapılıp alırlardı;

5.1245

sive quod inter se bellum silvestre gerentes / hostibus intulerant ignem formidinis ergo, / sive quod inducti terrae bonitate volebant / pandere agros pinguis et pascua reddere rura, / sive feras interficere et ditescere praeda; / nam fovea atque igni prius est venarier ortum / quam saepire plagis saltum canibusque ciere. / quicquid id est, qua cumque e causa flammeus ardor / horribili sonitu silvas exederat altis / a radicibus et terram percoxerat igni, / manabat venis ferventibus in loca terrae / concava conveniens argenti rivus et auri, / aeris item et plumbi. quae cum concreta videbant / posterius claro in terra splendere colore, / tollebant nitido capti levique lepore,

5.1260her birinin, içinde yattığı çukurun izine benzer bir biçim aldığını görürlerdi. O zaman şu düşünce zihinlerine işledi: bunlar ısıyla eritilince şeylerin istenen her biçimine ve görünüşüne akabilir, hatta dövülerek istendiği kadar keskin ve ince uçlara dönüştürülebilirdi; böylece kendilerine silahlar yapar, ormanları kesebilir, keresteyi yontup kirişleri düzgünce rendeleyebilir, delip oyabilir, baştan başa delik açabilirlerdi. Bu işleri önce gümüşle ve altınla yapmaya giriştiler, güçlü bakırın zorlu kuvvetiyle olduğu kadar; boşuna: çünkü bunların gücü yenilip boyun eğiyordu, sert zahmete aynı şekilde dayanamıyorlardı. Bakır daha değerliydi; altın ise körelmiş, ucu kütleşmiş olduğundan işe yaramaz diye bir kenarda yatıyordu.

5.1260

et simili formata videbant esse figura / atque lacunarum fuerant vestigia cuique. / tum penetrabat eos posse haec liquefacta calore / quamlibet in formam et faciem decurrere rerum, / et prorsum quamvis in acuta ac tenvia posse / mucronum duci fastigia procudendo, / ut sibi tela parent silvasque ut caedere possint / materiemque dolare et levia radere tigna / et terebrare etiam ac pertundere perque forare. / nec minus argento facere haec auroque parabant / quam validi primum violentis viribus aeris, / ne quiquam, quoniam cedebat victa potestas / nec poterant pariter durum sufferre laborem. / nam fuit in pretio magis aes aurumque iacebat / propter inutilitatem hebeti mucrone retusum;

5.1275Şimdi bakır bir kenarda yatıyor, altın en büyük itibara yükseldi. Dönen zaman şeylerin çağlarını böyle değiştirir. Değerli olan sonunda hiç itibar görmez olur; ardından başka bir şey yükselir, hor görülmekten kurtulur, her geçen gün daha çok istenir; bulunduğunda övgülerle serpilir, ölümlüler arasında şaşılacak bir itibar görür. Şimdi demirin tabiatının nasıl bulunduğunu kendi kendine anlaman kolaydır, Memmius. Eski silahlar eller, tırnaklar ve dişlerdi, taşlar, bir de ormanlardan koparılmış dallar, alev ve ateş de, ilk tanındıktan sonra. Daha sonra demirin ve bakırın gücü bulundu. Bakırın kullanımı demirinkinden önce bilindi, çünkü tabiatı daha kolay işlenir, kendisi de daha boldur. Toprağın yüzünü bakırla işlerlerdi, bakırla savaşın

5.1275

nunc iacet aes, aurum in summum successit honorem. / sic volvenda aetas commutat tempora rerum. / quod fuit in pretio, fit nullo denique honore; / porro aliud succedit et contemptibus exit / inque dies magis adpetitur floretque repertum / laudibus et miro est mortalis inter honore. / Nunc tibi quo pacto ferri natura reperta / sit facilest ipsi per te cognoscere, Memmi. / arma antiqua manus ungues dentesque fuerunt / et lapides et item silvarum fragmina rami / et flamma atque ignes, post quam sunt cognita primum. / posterius ferri vis est aerisque reperta. / et prior aeris erat quam ferri cognitus usus, / quo facilis magis est natura et copia maior. / aere solum terrae tractabant, aereque belli

5.1290dalgalarını kabartır, kocaman yaralar açarlardı, sürüleri ve tarlaları ele geçirirlerdi; çünkü silahlı olanlara çıplak ve silahsız her şey kolayca boyun eğiyordu. Sonra yavaş yavaş demir kılıç öne çıktı, tunç orağın görünüşü ayıplanır oldu; toprağın yüzünü demirle yarmaya başladılar, belirsiz savaşın çarpışmaları dengeye kavuştu. Silahlı olarak atın sırtına binmek, onu dizginlerle yönetip sağ elle çarpışmak, iki atlı arabayla savaşın tehlikelerini denemekten önce geldi. İki atlı araba da iki çifti birlikte koşmaktan ve silahlı olarak tırpanlı arabalara binmekten önce geldi. Sonra Kartacalılar, kule gibi gövdeli, korkunç, eli yılan gibi Lucania öküzlerine savaşta yaralara katlanmayı, Mars'ın büyük birliklerini darmadağın etmeyi öğrettiler.

5.1290

miscebant fluctus et vulnera vasta serebant / et pecus atque agros adimebant; nam facile ollis / omnia cedebant armatis nuda et inerma. / inde minutatim processit ferreus ensis / versaque in obprobrium species est falcis ahenae, / et ferro coepere solum proscindere terrae / exaequataque sunt creperi certamina belli. / et prius est armatum in equi conscendere costas / et moderarier hunc frenis dextraque vigere / quam biiugo curru belli temptare pericla. / et biiugo prius est quam bis coniungere binos / et quam falciferos armatum escendere currus. / inde boves Lucas turrito corpore, tetras, / anguimanus, belli docuerunt volnera Poeni / sufferre et magnas Martis turbare catervas.

5.1305Böylece acı geçimsizlik bir şeyden ötekini doğurdu, insan milletleri için silah olarak korkunç olacak ne varsa; savaşın dehşetlerine her geçen gün yenilerini ekledi. Boğaları da savaş hizmetinde denediler, azgın domuzları düşmanın üzerine salmaya kalkıştılar. Kimileri de güçlü aslanları önlerinde gönderdiler, yanlarında silahlı eğiticiler ve sert terbiyecilerle; bunlar onları yönetebilir, zincirlerle tutabilirdi; boşuna: çünkü karışık bir kıyımla kızışan hayvanlar azgınlıkla, hiçbir ayrım gözetmeden süvari bölüklerini dağıtıyor, başlarının korkunç yelelerini her yana sallıyorlardı; süvariler de kükremeden dehşete düşmüş atlarının yüreğini yatıştırıp dizginlerle düşmana çeviremiyorlardı. Kışkırtılmış dişi aslanlar bedenlerini her yana sıçrayarak atıyor, karşıdan gelenlerin yüzlerine saldırıyor,

5.1305

sic alid ex alio peperit discordia tristis, / horribile humanis quod gentibus esset in armis, / inque dies belli terroribus addidit augmen. / Temptarunt etiam tauros in moenere belli / expertique sues saevos sunt mittere in hostis. / et validos partim prae se misere leones / cum doctoribus armatis saevisque magistris, / qui moderarier his possent vinclisque tenere, / ne quiquam, quoniam permixta caede calentes / turbabant saevi nullo discrimine turmas, / terrificas capitum quatientis undique cristas, / nec poterant equites fremitu perterrita equorum / pectora mulcere et frenis convertere in hostis. / inritata leae iaciebant corpora saltu / undique et adversum venientibus ora patebant

5.1320hiç beklemeyenleri de arkadan yakalayıp çekiyor, sarılıp güçlü ısırıklarla, kıvrık pençeleriyle yapışarak yaraladıklarını yenik yere seriyorlardı. Boğalar kendi adamlarını havaya fırlatıp ayaklarıyla eziyor, atların böğürlerini ve karınlarını alttan boynuzlarıyla deşiyor, tehditkâr bir öfkeyle toprağı eşeliyorlardı. Yaban domuzları da güçlü dişleriyle kendi tarafındakileri parçalıyor, kırılan mızrakları azgınlıkla kendi kanlarına buluyor,


süvarilerle yayaları birbirine karıştırarak yere seriyorlardı. Çünkü yük hayvanları dişin vahşi saldırısından yana kaçıyor ya da şahlanıp ayaklarıyla havayı tekmeliyordu; boşuna: çünkü sinirleri kesilip yere yığıldıklarını, ağır bir düşüşle toprağı kapladıklarını görürdün. Önceden evde yeterince evcilleştirildiğini düşündükleri hayvanların

5.1320

et nec opinantis a tergo deripiebant / deplexaeque dabant in terram volnere victos, / morsibus adfixae validis atque unguibus uncis. / iactabantque suos tauri pedibusque terebant / et latera ac ventres hauribant supter equorum / cornibus et terram minitanti mente ruebant. / et validis socios caedebant dentibus apri / tela infracta suo tinguentes sanguine saevi / permixtasque dabant equitum peditumque ruinas. / nam transversa feros exibant dentis adactus / iumenta aut pedibus ventos erecta petebant, / ne quiquam, quoniam ab nervis succisa videres / concidere atque gravi terram consternere casu. / si quos ante domi domitos satis esse putabant,

5.1335iş başında yaralarla, çığlıkla, kaçışla, dehşetle, kargaşayla kızıştığını görüyorlardı; hiçbirini geri getiremiyorlardı; çünkü yaban hayvanlarının türlü türlü soyu her yana kaçışıyordu; tıpkı şimdi demirle beceriksizce yaralanan Lucania öküzlerinin kendi adamlarına türlü vahşet yaptıktan sonra kaçışması gibi. Bunu yapmayı da zafer umudundan çok düşmanı inletmek için istediler, kendileri ölecek olsalar da; sayılarına güvenmeyen, silahları olmayanlar böyle yaptı, eğer gerçekten böyle bir şey yapıldıysa. Ama bunun ortak ve çirkin bir kötülük olacağını gönülleriyle önceden sezip göremediklerine pek inanamıyorum. Bunun olduğunu belli tek bir dünya üzerinde değil de, farklı yollarla yaratılmış çeşitli dünyalarda, bütün evrende olmuş diye ileri sürmen daha yerinde olur.

5.1335

effervescere cernebant in rebus agundis / volneribus clamore fuga terrore tumultu, / nec poterant ullam partem redducere eorum; / diffugiebat enim varium genus omne ferarum, / ut nunc saepe boves Lucae ferro male mactae / diffugiunt, fera facta suis cum multa dedere. / Sed facere id non tam vincendi spe voluerunt; / quam dare quod gemerent hostes, ipsique perire, / qui numero diffidebant armisque vacabant, / si fuit ut facerent. sed vix adducor ut ante / non quierint animo praesentire atque videre, / quam commune malum fieret foedumque, futurum. / et magis id possis factum contendere in omni / in variis mundis varia ratione creatis, / quam certo atque uno terrarum quolibet orbi.

5.1350Örgü giysi, dokuma örtüden önce vardı. Dokuma demirden sonra geldi, çünkü dokuma tezgâhı demirle yapılır; başka hiçbir yolla bu kadar düzgün gücü tahtaları, iğler, mekikler, öten çubuklar yapılamaz. Yünü işlemeye de tabiat erkekleri kadınlardan önce zorladı; çünkü erkek soyu bütünüyle sanatta çok daha üstün, çok daha beceriklidir; ta ki sert çiftçiler bunu ayıp sayıp kadınların ellerine bırakmak isteyene, kendileri de sert zahmete aynı şekilde katlanıp ağır işte organlarını ve ellerini sertleştirene dek. Ekmenin örneği ve aşılamanın kaynağı ise önce bizzat şeylerin yaratıcı tabiatı oldu; çünkü ağaçlardan düşen meyveler ve palamutlar mevsimi gelince altlarında filiz kümeleri veriyordu;

5.1350

Nexilis ante fuit vestis quam textile tegmen. / textile post ferrumst, quia ferro tela paratur, / nec ratione alia possunt tam levia gigni / insilia ac fusi, radii, scapique sonantes. / et facere ante viros lanam natura coegit / quam muliebre genus; nam longe praestat in arte / et sollertius est multo genus omne virile; / agricolae donec vitio vertere severi, / ut muliebribus id manibus concedere vellent / atque ipsi pariter durum sufferre laborem / atque opere in duro durarent membra manusque. / At specimen sationis et insitionis origo / ipsa fuit rerum primum natura creatrix, / arboribus quoniam bacae glandesque caducae / tempestiva dabant pullorum examina supter;

5.1365bu yüzden dallara aşı vurmak, tarlalara toprağa yeni fidanlar dikmek de hoşlarına gitti. Sonra sevgili tarlacıklarında başka başka ekim yolları denediler; yabani meyvelerin özenle, tatlılıkla bakıldıkça toprakta uysallaştığını gördüler. Ormanları her geçen gün daha yukarı, dağa doğru çekilmeye, aşağıdaki yeri ekili alanlara bırakmaya zorladılar; öyle ki tepelerde ve ovalarda çayırlar, göller, dereler, ekinler, gür bağlar olsun, zeytinliklerin mavimsi şeridi de aralarından geçerek tepeler, vadiler ve ovalar boyunca yayılarak uzansın; tıpkı şimdi tatlı meyve ağaçlarıyla süslenip verimli ağaçlarla çevrilmiş her yerin türlü güzelliklerle bezendiğini gördüğün gibi. Kuşların berrak seslerini ağızla taklit etmek ise

5.1365

unde etiam libitumst stirpis committere ramis / et nova defodere in terram virgulta per agros. / inde aliam atque aliam culturam dulcis agelli / temptabant fructusque feros mansuescere terra / cernebant indulgendo blandeque colendo. / inque dies magis in montem succedere silvas / cogebant infraque locum concedere cultis, / prata lacus rivos segetes vinetaque laeta / collibus et campis ut haberent, atque olearum / caerula distinguens inter plaga currere posset / per tumulos et convallis camposque profusa; / ut nunc esse vides vario distincta lepore / omnia, quae pomis intersita dulcibus ornant / arbustisque tenent felicibus opsita circum. / At liquidas avium voces imitarier ore

5.1380insanların düzgün şarkıları ezgiyle söyleyip kulakları sevindirebilmelerinden çok önceydi. Batı rüzgârının kamışların oyuklarındaki ıslığı da köylülere önce oyuk baldıran saplarını üflemeyi öğretti. Sonra yavaş yavaş, çalanların parmaklarıyla dokunulan kavalın döktüğü tatlı yakınmaları öğrendiler; kaval, ıssız korularda, ormanlarda, otlaklarda, çobanların tenha yerlerinde, tanrısal dinginlik içinde bulunmuştu. Bunlar, yiyeceğe doyduklarında gönüllerini okşar ve sevindirirdi; çünkü o zaman her şey hoşa gider. Bu yüzden çoğu kez yumuşak çimenlere uzanarak, bir derenin yanında, yüksek bir ağacın dalları altında, büyük servetler olmadan bedenlerini hoş tutarlardı;

5.1380

ante fuit multo quam levia carmina cantu / concelebrare homines possent aurisque iuvare. / et zephyri cava per calamorum sibila primum / agrestis docuere cavas inflare cicutas. / inde minutatim dulcis didicere querellas, / tibia quas fundit digitis pulsata canentum, / avia per nemora ac silvas saltusque reperta, / per loca pastorum deserta atque otia dia. / haec animos ollis mulcebant atque iuvabant / cum satiate cibi; nam tum sunt omnia cordi. / saepe itaque inter se prostrati in gramine molli / propter aquae rivom sub ramis arboris altae. / non magnis opibus iucunde corpora habebant,

5.1395hele hava gülümsediğinde, yılın mevsimi yeşeren otları çiçeklerle boyadığında. O zaman şakalar, sohbetler, tatlı kahkahalar âdet olurdu; çünkü o zaman köylü ilham perisi canlıydı. O zaman şen bir şımarıklık onları başlarını ve omuzlarını çiçeklerden, yapraklardan örülmüş çelenklerle süslemeye, ahenk dışında, organlarını kaba kaba oynatarak ilerlemeye, ana toprağı kaba ayaklarla dövmeye sürüklerdi; gülüşler, tatlı kahkahalar da buradan doğardı, çünkü bütün bunlar o zaman daha yeni ve şaşılacaktı. Uyanık olanlara uykusuzluğun avuntusu da buradan gelirdi: sesleri türlü biçimlerde uzatmak, ezgileri kıvırmak, kıvrık dudakla kamışların üstünde gezinmek; bekçiler bugün de bu gelenekten aldıklarını sürdürürler. Şimdi insan soyu ahengi korumayı öğrenmiştir, ama

5.1395

praesertim cum tempestas ridebat et anni / tempora pingebant viridantis floribus herbas. / tum ioca, tum sermo, tum dulces esse cachinni / consuerant; agrestis enim tum musa vigebat. / tum caput atque umeros plexis redimire coronis / floribus et foliis lascivia laeta movebat, / atque extra numerum procedere membra moventes / duriter et duro terram pede pellere matrem; / unde oriebantur risus dulcesque cachinni, / omnia quod nova tum magis haec et mira vigebant. / et vigilantibus hinc aderant solacia somno / ducere multimodis voces et flectere cantus / et supera calamos unco percurrere labro; / unde etiam vigiles nunc haec accepta tuentur. / et numerum servare genus didicere, neque hilo

5.1410bundan, topraktan doğmuş ormanlı soyun aldığından zerre kadar daha büyük bir tatla meyve devşirmez. Çünkü önceden daha hoş bir şey tanımadıysak, elimizin altında olan her şeyden önce hoşa gider, güçlü görünür; sonra bulunan daha iyi şey ise genellikle onu gözden düşürür, eski şeylere karşı hislerimizi değiştirir. Palamuttan böyle tiksinilmeye başlandı, otlarla, yapraklarla yükseltilmiş o yataklar da böyle terk edildi. Hayvan postundan giysi de aynı şekilde hor görülüp gözden düştü; sanırım o, bulunduğu zaman öyle bir hasede yol açtı ki onu ilk giyen pusuya düşürülüp öldürüldü; yine de onlar arasında kanlar içinde parçalanıp yok oldu, kimse ondan bir yarar sağlayamadı. Demek ki o zaman postlar, şimdi altın ve erguvan insanların hayatını kaygılarla meşgul ediyor, savaşla yoruyor;

5.1410

maiore interea capiunt dulcedine fructum / quam silvestre genus capiebat terrigenarum. / nam quod adest praesto, nisi quid cognovimus ante / suavius, in primis placet et pollere videtur, / posteriorque fere melior res illa reperta / perdit et immutat sensus ad pristina quaeque. / sic odium coepit glandis, sic illa relicta / strata cubilia sunt herbis et frondibus aucta. / pellis item cecidit vestis contempta ferina; / quam reor invidia tali tunc esse repertam, / ut letum insidiis qui gessit primus obiret, / et tamen inter eos distractam sanguine multo / disperiise neque in fructum convertere quisse. / tunc igitur pelles, nunc aurum et purpura curis / exercent hominum vitam belloque fatigant;

5.1425bence kusur daha çok bizdedir. Çünkü soğuk, topraktan doğmuş çıplak insanlara postsuz işkence ederdi; bize ise altınla ve büyük işlemelerle süslü erguvan giysiden yoksun olmanın hiç zararı yoktur, yeter ki bizi koruyabilecek sıradan bir giysi olsun. Demek ki insan soyu hep boş yere, beyhude uğraşıp ömrünü boş kaygılarla tüketir; elbette, çünkü edinmenin sınırının ne olduğunu, gerçek hazzın nereye kadar büyüdüğünü hiç öğrenmemiştir. Hayatı yavaş yavaş açık denizlere süren, savaşın büyük dalgalarını dibinden kabartan da budur. Ama evrenin dönen büyük tapınağını kendi ışıklarıyla dolaşan uyanık bekçiler, güneş ve ay, insanlara yılın mevsimlerinin döndüğünü, her şeyin belli bir düzenle, belli bir sırayla yürüdüğünü öğretti.

5.1425

quo magis in nobis, ut opinor, culpa resedit. / frigus enim nudos sine pellibus excruciabat / terrigenas; at nos nil laedit veste carere / purpurea atque auro signisque ingentibus apta, / dum plebeia tamen sit, quae defendere possit. / Ergo hominum genus in cassum frustraque laborat / semper et curis consumit inanibus aevom, / ni mirum quia non cognovit quae sit habendi / finis et omnino quoad crescat vera voluptas; / idque minutatim vitam provexit in altum / et belli magnos commovit funditus aestus. / at vigiles mundi magnum versatile templum / sol et luna suo lustrantes lumine circum / perdocuere homines annorum tempora verti / et certa ratione geri rem atque ordine certo.

5.1440Artık güçlü kulelerle çevrili ömür sürüyorlardı, toprak bölünüp sınırlanarak ekilip biçiliyordu, deniz yelken kanatlı gemilerle şenleniyordu; antlaşmalarla bağlanmış yardımcıları, müttefikleri vardı; o sıralarda şairler yapılan işleri şiirlerle aktarmaya başladılar; harfler de bundan pek önce bulunmamıştı. Bu yüzden çağımız, aklın izlerini gösterdiği yer dışında, daha önce olup biteni geriye dönüp göremez. Gemileri, tarım işlerini, surları, kanunları, silahları, yolları, giysileri, bu türden öteki şeyleri, ödülleri, hayatın bütün zevklerini de, şiirleri, resimleri, ustaca cilalanmış heykelleri ihtiyaç ve yorulmak bilmeyen zihnin deneyimi adım adım ilerleyen insanlara yavaş yavaş öğretti. Böylece zaman her şeyi yavaş yavaş

5.1440

Iam validis saepti degebant turribus aevom, / et divisa colebatur discretaque tellus, / tum mare velivolis florebat navibus ponti, / auxilia ac socios iam pacto foedere habebant, / carminibus cum res gestas coepere poetae / tradere; nec multo prius sunt elementa reperta. / propterea quid sit prius actum respicere aetas / nostra nequit, nisi qua ratio vestigia monstrat. / Navigia atque agri culturas moenia leges / arma vias vestes cetera de genere horum, / praemia, delicias quoque vitae funditus omnis, / carmina, picturas et daedala signa polita / usus et impigrae simul experientia mentis / paulatim docuit pedetemptim progredientis. / sic unum quicquid paulatim protrahit aetas

5.1455ortaya çıkarır, akıl da ışığın kıyılarına yükseltir; çünkü insanlar zihinlerinde bir şeyin ötekinden aydınlandığını görüyorlardı, ta ki sanatlarla en yüksek doruğa varana dek.

5.1455

in medium ratioque in luminis erigit oras; / namque alid ex alio clarescere corde videbant, / artibus ad summum donec venere cacumen.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…