İçeriğe geç
Şeylerin Tabiatı Üzerine

Lucretius · Şeylerin Tabiatı Üzerine

VI. Kitap

6.1Hasta ölümlülere ürün veren ekinleri bir zamanlar ilk dağıtan, adı şanlı Atina oldu; hayatı yeniden yarattı, kanunlar koydu, hayatın tatlı avuntularını da ilk o verdi, öyle bir yürekle donanmış bir adamı doğurduğunda ki o bir zamanlar her şeyi doğru söyleyen ağzından döktü; öldükten sonra da tanrısal buluşları sayesinde dört yana yayılmış eski şanı şimdi göklere yükselir. Çünkü o, ihtiyacın geçim için istediği her şeyin ölümlülere artık hemen hemen hazırlanmış olduğunu, hayatın elden geldiğince güvence altına alındığını, insanların zenginlikte, itibarda, şanda bol bol güçlendiğini, çocuklarının iyi adıyla da öne çıktığını, yine de evde herkesin yüreğinin kaygılı olduğunu, gönlün ister istemez hayatı hiç durmadan

6.1

Primae frugiparos fetus mortalibus aegris / dididerunt quondam praeclaro nomine Athenae / et recreaverunt vitam legesque rogarunt / et primae dederunt solacia dulcia vitae, / cum genuere virum tali cum corde repertum, / omnia veridico qui quondam ex ore profudit; / cuius et extincti propter divina reperta / divolgata vetus iam ad caelum gloria fertur. / nam cum vidit hic ad victum quae flagitat usus / omnia iam ferme mortalibus esse parata / et, pro quam possent, vitam consistere tutam, / divitiis homines et honore et laude potentis / affluere atque bona gnatorum excellere fama, / nec minus esse domi cuiquam tamen anxia cordi, / atque animi ingratis vitam vexare sine ulla

6.16tedirgin ettiğini, düşmanca yakınmalarla kudurmaya zorlandığını görünce, anladı ki kusuru kabın kendisi yaratıyordu, dışarıdan getirilen, gelen bütün faydalı şeyler de onun kusuru yüzünden içeride bozuluyordu; bir yandan, kabın sızdırdığını, delik olduğunu, hiçbir şekilde asla doldurulamayacağını görüyordu, bir yandan da içine ne aldıysa hepsini iğrenç bir tatla âdeta kirlettiğini. Bu yüzden doğru söyleyen sözleriyle gönülleri arındırdı, arzuya ve korkuya bir sınır koydu, hepimizin yöneldiği en yüksek iyinin ne olduğunu açıkladı, kısa bir patikadan dosdoğru bir yolla ona nasıl koşabileceğimizi gösterdi; ölümlülerin işlerinde her yanda ne kötülük bulunduğunu, bunun ister tabiatça, ister rastlantıyla, ister zorla,

6.16

pausa atque infestis cogi saevire querellis, / intellegit ibi vitium vas efficere ipsum / omniaque illius vitio corrumpier intus, / quae conlata foris et commoda cumque venirent; / partim quod fluxum pertusumque esse videbat, / ut nulla posset ratione explerier umquam, / partim quod taetro quasi conspurcare sapore / omnia cernebat, quae cumque receperat, intus. / veridicis igitur purgavit pectora dictis / et finem statuit cuppedinis atque timoris / exposuitque bonum summum, quo tendimus omnes, / quid foret, atque viam monstravit, tramite parvo / qua possemus ad id recto contendere cursu, / quidve mali foret in rebus mortalibus passim, / quod fieret naturali varieque volaret

6.31tabiat böyle hazırladığı için türlü türlü nasıl olup uçuştuğunu, her birine hangi kapılardan karşı çıkmak gerektiğini gösterdi; insan soyunun gönlünde kaygıların acı dalgalarını çoğu zaman boş yere çalkaladığını da ispatladı. Çünkü tıpkı çocukların kör karanlıkta titreyip her şeyden korkması gibi, biz de aydınlıkta kimi zaman, çocukların karanlıkta ürktüğü ve olacak diye kurdukları şeylerden hiç de daha korkunç olmayan şeylerden korkarız. Demek ki gönüldeki bu dehşeti ve karanlığı güneşin ışınları, günün parlak okları değil, tabiatın görünüşü ve açıklanışı dağıtmalıdır. Bu yüzden başladığım işi sözlerle dokumayı sürdüreceğim. Evrenin tapınaklarının ölümlü olduğunu, göğün doğmuş bir cisimden meydana geldiğini, onda olup biten ve olmak zorunda olan

6.31

seu casu seu vi, quod sic natura parasset, / et quibus e portis occurri cuique deceret, / et genus humanum frustra plerumque probavit / volvere curarum tristis in pectore fluctus. / nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecis / in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus / inter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quam / quae pueri in tenebris pavitant finguntque futura. / hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest / non radii solis nec lucida tela diei / discutiant, sed naturae species ratioque. / quo magis inceptum pergam pertexere dictis. / Et quoniam docui mundi mortalia templa / esse nativo consistere corpore caelum, / et quae cumque in eo fiunt fierique necessest

6.46şeylerin çoğunun çözüleceğini öğrettiğime göre, geri kalanları şimdi dinle; madem bir kez parlak arabaya binmeye [cesaret ettim]


rüzgârların doğduğunu, yeniden her şeyin yatıştığını,


neyse onların, öfkeleri dinince yeniden döndüğünü. Ölümlülerin yeryüzünde ve gökte olup bittiğini gördüğü öteki şeyler, korkak zihinlerle çoğu zaman askıda kaldıklarında, gönüllerini tanrı korkusuyla alçaltır, onları ezip yere kadar bastırır; çünkü

6.46

pleraque dissolui, qui restant percipe porro, / quandoquidem semel insignem conscendere currum / tu mihi supremae praescripta ad candida callis / currenti spatium praemonstra, callida musa / Calliope, requies hominum divomque voluptas, / te duce ut insigni capiam cum laude coronam. / ventorum existant, placentur omnia rursum / quae fuerint, sint placato conversa furore. / cetera quae fieri in terris caeloque tuentur / mortales, pavidis cum pendent mentibus saepe / et faciunt animos humilis formidine divom / depressosque premunt ad terram propterea quod

6.58sebepleri bilmemek, onları her şeyi tanrıların buyruğuna bağlamaya, krallığı onlara bırakmaya zorlar.


Çünkü tanrıların kaygısız bir ömür sürdüğünü iyice öğrenenler bile, bu arada her şeyin hangi yolla olup bittiğine şaşarlarsa, hele başımızın üstünde esîrin kıyılarında görünen şeylere şaşarlarsa, yine eski din korkularına geri dönerler, sert efendiler edinirler; zavallılar bunların her şeye gücü yettiğine inanırlar, neyin olabileceğini, neyin olamayacağını, nihayet her şeyin sınırlı kudretinin hangi yolla belirlendiğini, derine çakılı sınır taşını bilmeden; bu yüzden kör bir akıl yürütmeyle daha da yolunu şaşırıp sürüklenirler. Bunları gönlünden tükürüp atmaz, uzaklara savmazsan,

6.58

ignorantia causarum conferre deorum / cogit ad imperium res et concedere regnum. / nam bene qui didicere deos securum agere aevom, / si tamen interea mirantur qua ratione / quaeque geri possint, praesertim rebus in illis / quae supera caput aetheriis cernuntur in oris, / rursus in antiquas referuntur religionis / et dominos acris adsciscunt, omnia posse / quos miseri credunt, ignari quid queat esse, / quid nequeat, finita potestas denique cuique / qua nam sit ratione atque alte terminus haerens; / quo magis errantes caeca ratione feruntur. / quae nisi respuis ex animo longeque remittis

6.73tanrılara yakışmayan, onların huzuruna yabancı şeyler düşünmekten vazgeçmezsen, kendin tarafından küçültülen tanrıların kutsal kudreti sana çoğu zaman zarar verecektir; tanrıların yüce gücü öfkeyle acı cezalar istemeye kalkışacak kadar incitilebileceği için değil, sen kendin sakin bir huzur içindeki o dinginlere öfkelerin büyük dalgalarını çalkalıyorlarmış gibi bakacağın için; tanrıların tapınaklarına da sakin bir yürekle yaklaşamazsın, kutsal bedenlerinden insanların zihinlerine tanrısal suretin habercileri olarak gelen hayalleri de gönlün dingin huzuruyla kabul edemezsin. Bundan nasıl bir hayatın geleceğini görmek mümkündür. En doğru akıl böyle bir hayatı bizden uzaklara atsın diye, benden pek çok şey çıkmış olsa da, yine de pek çok şey kalıyor, cilalı dizelerle süslenmesi gerekiyor; göğün ve ateşin açıklamasını kavramak,

6.73

dis indigna putare alienaque pacis eorum, / delibata deum per te tibi numina sancta / saepe oberunt; non quo violari summa deum vis / possit, ut ex ira poenas petere inbibat acris, / sed quia tute tibi placida cum pace quietos / constitues magnos irarum volvere fluctus, / nec delubra deum placido cum pectore adibis, / nec de corpore quae sancto simulacra feruntur / in mentes hominum divinae nuntia formae, / suscipere haec animi tranquilla pace valebis. / inde videre licet qualis iam vita sequatur. / quam quidem ut a nobis ratio verissima longe / reiciat, quamquam sunt a me multa profecta, / multa tamen restant et sunt ornanda politis / versibus; est ratio caelique ignisque tenenda,

6.88fırtınaları ve parlak yıldırımları şiirle anlatmak gerek, ne yaptıklarını, hangi sebeple geldiklerini; göğü bölümlere ayırıp kafayı yitirerek titremeyesin diye, uçan ateş nereden geldi, buradan hangi yana döndü, kapalı yerlere nasıl sızdı, oradan nasıl hükmederek çıktı diye.


İlk önce göğün mavilikleri gök gürültüsüyle sarsılır, çünkü yükseklerde uçan esîr bulutları rüzgârlar karşıt yönlerden çarpışırken birbirine çarpar. Çünkü ses göğün açık yerinden gelmez; bulutlar nerede daha sık bir sürü hâlinde toplanmışsa, çoğu zaman oradan o kadar büyük bir uğultuyla gürleme çıkar. Üstelik bulutlar ne taşlar ve odunlar kadar

6.88

sunt tempestates et fulmina clara canenda, / quid faciant et qua de causa cumque ferantur; / ne trepides caeli divisis partibus amens, / unde volans ignis pervenerit aut in utram se / verterit hinc partim, quo pacto per loca saepta / insinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se. / Principio tonitru quatiuntur caerula caeli / propterea quia concurrunt sublime volantes / aetheriae nubes contra pugnantibus ventis. / nec fit enim sonitus caeli de parte serena, / verum ubi cumque magis denso sunt agmine nubes, / tam magis hinc magno fremitus fit murmure saepe. / praeterea neque tam condenso corpore nubes

6.103sık bir cisimden olabilir, ne de uçuşan sisler ve dumanlar kadar ince; çünkü ya ağır bir yükle bastırılıp taşlar gibi düşmeleri gerekirdi, ya da duman gibi bir arada duramaz, buz gibi karları ve dolu yağmurlarını tutamazlardı. Geniş evrenin düzlükleri üstünde de ses çıkarırlar; tıpkı büyük tiyatroların üstüne gerilmiş keten tentenin direkler ve kirişler arasında savrulurken çatırdaması, kimi zaman da yırtılıp hırçın esintilerle kudurması, kâğıtların kırılgan hışırtısını taklit etmesi gibi; çünkü bu türü de gök gürültüsünde tanıyabilirsin; ya da asılı bir giysiyi, uçuşan kâğıtları rüzgârın kamçıları havada çevirip dövdüğünde olduğu gibi. Çünkü kimi zaman bulutlar alın alına çarpışmaktan çok yandan, karşıt bir hareketle gidip

6.103

esse queunt quam sunt lapides ac ligna, neque autem / tam tenues quam sunt nebulae fumique volantes; / nam cadere aut bruto deberent pondere pressae / ut lapides, aut ut fumus constare nequirent / nec cohibere nives gelidas et grandinis imbris. / Dant etiam sonitum patuli super aequora mundi, / carbasus ut quondam magnis intenta theatris / dat crepitum malos inter iactata trabesque, / inter dum perscissa furit petulantibus auris / et fragilis chartarum commeditatur; / id quoque enim genus in tonitru cognoscere possis, / aut ubi suspensam vestem chartasque volantis / verberibus venti versant planguntque per auras. / fit quoque enim inter dum non tam concurrere nubes / frontibus adversis possint quam de latere ire

6.118bedenlerini uzun uzun birbirine sürterler; o kuru ses de kulakları bundan sıyırır, dar bölgelerden çıkana dek uzun süre sürer. Bu yolla da her şey ağır gök gürültüsüyle sarsılıp çoğu zaman titriyor, geniş evrenin en büyük surları ansızın parçalanıp yarılmış gibi görünür; güçlü bir rüzgârın topladığı fırtına ansızın bulutların içine dalıp orada kapanınca, dönen hortumuyla bulutu her yandan gitgide daha çok zorlayarak etrafı sık bir cisimle çevrili oyuk bir hâle getirir; sonra gücü ve sert hamlesi onu parçalayınca, bulut yırtılıp korkunç bir patlamayla gürler. Buna şaşmamalı, çünkü havayla dolu küçük bir kese bile ansızın patlayınca çoğu zaman hiç de küçük olmayan bir ses çıkarır.

6.118

diverso motu radentes corpora tractim, / aridus unde auris terget sonus ille diuque / ducitur, exierunt donec regionibus artis. / Hoc etiam pacto tonitru concussa videntur / omnia saepe gravi tremere et divolsa repente / maxima dissiluisse capacis moenia mundi, / cum subito validi venti conlecta procella / nubibus intorsit sese conclusaque ibidem / turbine versanti magis ac magis undique nubem / cogit uti fiat spisso cava corpore circum, / post ubi conminuit vis eius et impetus acer, / tum perterricrepo sonitu dat scissa fragorem. / nec mirum, cum plena animae vensicula parva / saepe haud dat parvum sonitum displosa repente. / Est etiam ratio, cum venti nubila perflant,

6.133ses çıkarmalarının bir yolu daha var: rüzgârlar bulutların içinden esip geçtiğinde; çünkü bulutların çoğu zaman dallı budaklı, pürüzlü türlü biçimlerde sürüklendiğini görüyoruz; tıpkı kuzeybatı rüzgârının soluğu sık bir ormanın içinden estiğinde yaprakların ses, dalların çatırtı çıkarması gibi. Kimi zaman da güçlü bir rüzgârın kışkırtılmış gücü dosdoğru bir hamleyle bulutu delip yırtar; çünkü rüzgârın orada neler yapabileceğini apaçık olgu öğretir: burada, yeryüzünde daha yumuşakken bile, yüksek ağaçları devirip en derin köklerinden söker. Bulutların içinde dalgalar da vardır; kırılırken ağır bir homurtu çıkarırlar; aynısı derin ırmaklarda ve büyük denizde, dalga kırıldığında olur. Yıldırımın yakıcı gücü buluttan buluta düştüğünde de olur; bu bulut ateşi çok nemle karşılarsa onu büyük bir çığlıkla hemen boğar;

6.133

ut sonitus faciant; etenim ramosa videmus / nubila saepe modis multis atque aspera ferri; / scilicet ut, crebram silvam cum flamina cauri / perflant, dant sonitum frondes ramique fragorem. / Fit quoque ut inter dum validi vis incita venti / perscindat nubem perfringens impete recto; / nam quid possit ibi flatus manifesta docet res, / hic, ubi lenior est, in terra cum tamen alta / arbusta evolvens radicibus haurit ab imis. / sunt etiam fluctus per nubila, qui quasi murmur / dant in frangendo graviter; quod item fit in altis / fluminibus magnoque mari, cum frangitur aestus. / Fit quoque, ubi e nubi in nubem vis incidit ardens / fulminis; haec multo si forte umore recepit / ignem, continuo magno clamore trucidat;

6.148tıpkı kızgın fırınlardan çıkmış akkor demirin, onu yanı başındaki buz gibi suya daldırdığımızda cızırdaması gibi. Bulut ateşi daha kuru olarak karşılarsa da ansızın tutuşup büyük bir gürültüyle yanar; sanki alev, rüzgârların hortumuyla defne saçlı dağlarda büyük bir hamleyle yakıp kavurarak dolaşıyormuş gibi; çünkü hiçbir şey Phoibos'un Delphoi defnesi kadar çatırdayan alevde korkunç bir gürültüyle yanmaz. Son olarak, büyük bulutların yükseklerinde buzun büyük çatırtısı, dolunun çöküşü de çoğu zaman ses çıkarır; çünkü rüzgâr onları sıkıştırınca, donmuş, doluyla karışık yağmur bulutu dağları dar bir yere tıkılıp kırılır. Bulutlar çarpışarak ateşin birçok tohumunu dışarı fırlattığında da şimşek çakar; tıpkı taşın taşa ya da demire çarpması gibi; çünkü o zaman da ışık

6.148

ut calidis candens ferrum e fornacibus olim / stridit, ubi in gelidum propter demersimus imbrem. / Aridior porro si nubes accipit ignem, / uritur ingenti sonitu succensa repente, / lauricomos ut si per montis flamma vagetur / turbine ventorum comburens impete magno; / nec res ulla magis quam Phoebi Delphica laurus / terribili sonitu flamma crepitante crematur. / Denique saepe geli multus fragor atque ruina / grandinis in magnis sonitum dat nubibus alte; / ventus enim cum confercit, franguntur in artum / concreti montes nimborum et grandine mixti. / Fulgit item, nubes ignis cum semina multa / excussere suo concursu, ceu lapidem si / percutiat lapis aut ferrum; nam tum quoque lumen

6.163fışkırır, ateş parlak kıvılcımlar saçar. Ama gök gürültüsünü, gözlerin şimşeği görmesinden sonra kulaklarımızla alırız; çünkü kulaklara gelen şeyler, görmeyi harekete geçirenlerden hep daha yavaş ulaşır. Bunu şuradan da anlayabilirsin: birinin uzakta iki ağızlı baltayla bir ağaç gövdesini kestiğini görsen, darbe kulaklarına sesini ulaştırmadan önce vuruşu görürsün; şimşeği de aynı şekilde, ateşle birlikte, aynı sebepten, aynı çarpışmadan doğarak salınan gök gürültüsünü duymadan önce görürüz. Bulutlar yerleri uçan bir ışıkla şu yolla da boyar, fırtına titrek bir hamleyle şu yolla da çakar: rüzgâr bir bulutu istila edip orada dönerek, daha önce öğrettiğim gibi oyuk bulutu sıklaştırınca, kendi hareketliliğiyle ısınır; tıpkı her şeyin hareketle

6.163

exilit et claras scintillas dissipat ignis. / sed tonitrum fit uti post auribus accipiamus, / fulgere quam cernant oculi, quia semper ad auris / tardius adveniunt quam visum quae moveant res. / id licet hinc etiam cognoscere: caedere si quem / ancipiti videas ferro procul arboris auctum, / ante fit ut cernas ictum quam plaga per auris / det sonitum; sic fulgorem quoque cernimus ante / quam tonitrum accipimus, pariter qui mittitur igni / e simili causa, concursu natus eodem. / Hoc etiam pacto volucri loca lumine tingunt / nubes et tremulo tempestas impete fulgit. / ventus ubi invasit nubem et versatus ibidem / fecit ut ante cavam docui spissescere nubem, / mobilitate sua fervescit; ut omnia motu

6.178kızışıp tutuştuğunu gördüğün gibi; kurşun gülle bile uzun bir yol boyunca dönerek erir. Böylece bu kızgın rüzgâr kara bulutu yırtınca, âdeta zorla sıkılıp çıkarılmış yalım tohumlarını ansızın saçar; alevin göz kırpan şimşeklerini bunlar yapar. Sonra ses gelir; o da kulaklara, gözlerimizin ışığına ulaşan şeylerden daha yavaş varır. Bu elbette sık bulutlarla, aynı zamanda şaşılacak bir hamleyle birbiri üstüne yükseğe yığılmış bulutlarla olur. Aşağıdan bakıp bulutların ne kadar yükseğe yığılmış olduğundan çok ne kadar geniş olduğunu görmemiz seni yanıltmasın. Çünkü dikkatle bak: rüzgârlar dağlara benzeyen bulutları havada yan yana sürüklediğinde, ya da onların büyük dağlar üstünde birbiri üstüne yığıldığını, her yanda rüzgârlar gömülmüşken

6.178

percalefacta vides ardescere, plumbea vero / glans etiam longo cursu volvenda liquescit. / ergo fervidus hic nubem cum perscidit atram, / dissipat ardoris quasi per vim expressa repente / semina, quae faciunt nictantia fulgura flammae; / inde sonus sequitur, qui tardius adlicit auris / quam quae perveniunt oculorum ad lumina nostra. / scilicet hoc densis fit nubibus et simul alte / extructis aliis alias super impete miro. / ne tibi sit frudi quod nos inferne videmus / quam sint lata magis quam sursum extructa quid extent. / contemplator enim, cum montibus adsimulata / nubila portabunt venti transversa per auras, / aut ubi per magnos montis cumulata videbis / insuper esse aliis alia atque urguere superna

6.193üsttekilerin yerlerinde durup alttakilere bastırdığını göreceğin zaman; o zaman onların büyük kütlelerini tanıyabilir, sarkan kayalarla yapılmış gibi mağaralarını görebilirsin; rüzgârlar, fırtına kopunca bunları doldurur, bulutların içine kapanmış olarak büyük bir homurtuyla öfkelenir, kafeslerdeki yaban hayvanları gibi tehdit ederler; bulutların içinden kâh buradan kâh oradan gürlemeler salarlar, çıkış yolu arayarak dönüp dururlar, ateşin tohumlarını bulutlardan yuvarlayıp böylece çoğunu bir araya toplar, alevi oyuk fırınların içinde döndürürler, ta ki bulut yarılıp şimşek gibi parlayarak çakana dek. Akışkan ateşin o hareketli altın rengi de şu sebepten yeryüzüne uçup iner: bulutların kendilerinin ateşin pek çok tohumunu taşıması zorunludur; çünkü hiç nemleri olmadığında,

6.193

in statione locata sepultis undique ventis; / tum poteris magnas moles cognoscere eorum / speluncasque vel ut saxis pendentibus structas / cernere, quas venti cum tempestate coorta / conplerunt, magno indignantur murmure clausi / nubibus in caveisque ferarum more minantur, / nunc hinc nunc illinc fremitus per nubila mittunt, / quaerentesque viam circum versantur et ignis / semina convolvunt nubibus atque ita cogunt / multa rotantque cavis flammam fornacibus intus, / donec divolsa fulserunt nube corusci. / Hac etiam fit uti de causa mobilis ille / devolet in terram liquidi color aureus ignis, / semina quod nubes ipsas permulta necessust / ignis habere; etenim cum sunt umore sine ullo,

6.208renkleri çoğu zaman alevli ve parlaktır. Çünkü güneşin ışığından da pek çok tohum almaları zorunludur, haklı olarak kızarıp ateş saçsınlar diye. Rüzgâr bunları sürükleyip tek bir yere itip sıkıştırınca, sıkılıp çıkan tohumları dökerler; alevin renklerini parlatan bunlardır. Göğün bulutları seyreldiğinde de şimşek çakar; çünkü rüzgâr onları giderlerken hafifçe ayırıp çözünce, şimşeği yapan o tohumların istemeden düşmesi zorunludur. O zaman şimşek iğrenç bir dehşet olmadan, sessizce, hiçbir gürültü koparmadan çakar. Geri kalana gelince, yıldırımların ateşin tabiatına sahip olduğunu vuruşları, kızgın yalımın kazıdığı izler, ağır kükürt kokusu yayan nişanlar açıkça gösterir; çünkü bunlar rüzgârın ya da yağmurun değil, ateşin işaretleridir.

6.208

flammeus plerumque colos et splendidus ollis. / quippe etenim solis de lumine multa necessest / concipere, ut merito rubeant ignesque profundant. / hasce igitur cum ventus agens contrusit in unum / compressitque locum cogens, expressa profundunt / semina, quae faciunt flammae fulgere colores. / Fulgit item, cum rarescunt quoque nubila caeli; / nam cum ventus eas leviter diducit euntis / dissoluitque, cadant ingratius illa necessest / semina quae faciunt fulgorem. tum sine taetro / terrore atque sonis fulgit nulloque tumultu. / Quod superest, natura praedita constent / fulmina, declarant ictus et inusta vaporis / signa notaeque gravis halantis sulpuris auras; / ignis enim sunt haec non venti signa neque imbris.

6.223Üstelik çoğu zaman evlerin çatılarını da tutuştururlar, hızlı bir alevle evlerin içinde hüküm sürerler. Tabiat bu ince ateşi, ateşlerin en incesi olarak, küçücük ve hareketli cisimlerden kurmuştur; ona hiçbir şey asla karşı koyamaz. Çünkü güçlü yıldırım evlerin duvarlarından çığlık ve sesler gibi geçer, taşlardan, bakırdan geçer, bakırı ve altını bir an içinde sıvılaştırır. Aynı şekilde kaplar sağlam kaldığı hâlde şarabın ansızın uçup gitmesini sağlar; çünkü elbette onun sıcaklığı gelip kabın içine sızınca, kabın çeperlerini her yandan kolayca gevşetir, seyreltir, hızla çözerek şarabın ilk başlangıçlarını dağıtır. Güneşin sıcaklığı, parıldayan kızgınlığıyla bu kadar güçlü olsa da bunu uzun zamanda bile yapamıyor görünür.

6.223

praeterea saepe accendunt quoque tecta domorum / et celeri flamma dominantur in aedibus ipsis. / hunc tibi subtilem cum primis ignibus ignem / constituit natura minutis mobilibusque / corporibus, cui nil omnino obsistere possit. / transit enim validum fulmen per saepta domorum / clamor ut ac voces, transit per saxa, per aera / et liquidum puncto facit aes in tempore et aurum. / curat item vasis integris vina repente / diffugiant, quia ni mirum facile omnia circum / conlaxat rareque facit lateramina vasis / adveniens calor eius et insinuatus in ipsum / mobiliter soluens differt primordia vini. / quod solis vapor aetatem non posse videtur / efficere usque adeo pollens fervore corusco.

6.238O kadar daha hareketli, o kadar daha hâkimdir bu güç. Şimdi bunların nasıl doğduğunu, nasıl bu kadar büyük bir hamleyle olup darbeleriyle kuleleri yarabildiğini, evleri yıkıp kirişleri, direkleri sökebildiğini, insanların anıtlarını yerinden oynatıp sarsabildiğini, insanların canını alıp sürüleri her yerde yere serebildiğini, bu türden öteki her şeyi hangi güçle yapabildiğini açıklayacağım; vaatlerle daha fazla oyalanmayacağım. Yıldırımların kalın ve yükseğe yığılmış bulutlardan doğduğunu düşünmek gerekir; çünkü ne açık gökten ne de az sık bulutlardan hiçbir zaman salınırlar. Bunun böyle olduğunu kuşkusuz apaçık olgu öğretir: çünkü o zaman bulutlar bütün havada öyle yoğunlaşır ki bütün karanlıkların her yandan Akheron'u bırakıp göğün büyük kovuklarını doldurduğunu sanırız;

6.238

tanto mobilior vis et dominantior haec est. / Nunc ea quo pacto gignantur et impete tanto / fiant ut possint ictu discludere turris, / disturbare domos, avellere tigna trabesque / et monimenta virum commoliri atque ciere, / exanimare homines, pecudes prosternere passim, / cetera de genere hoc qua vi facere omnia possint, / expediam neque in promissis plura morabor. / Fulmina gignier e crassis alteque putandumst / nubibus extructis; nam caelo nulla sereno / nec leviter densis mittuntur nubibus umquam. / nam dubio procul hoc fieri manifesta docet res; / quod tunc per totum concrescunt aera nubes, / undique uti tenebras omnis Acherunta reamur / liquisse et magnas caeli complesse cavernas,

6.253yağmur bulutlarının iğrenç gecesi o kadar yükselir, yukarıdan kara dehşetin yüzleri üstümüze sarkar, fırtına yıldırımları hazırlamaya başladığında. Üstelik çoğu zaman kara bir yağmur bulutu deniz üstünde de, gökten salınmış bir zift ırmağı gibi dalgalara karanlıklarla dolu olarak uzakta düşer, yıldırımlarla, kasırgalarla yüklü kara fırtınayı peşinden sürükler; kendisi de ateşlerle, rüzgârlarla ağzına kadar doludur, öyle ki karadakiler bile ürperip barınak ararlar. Demek ki fırtınanın başımızın üstünde yükseklerde olduğunu düşünmek gerekir; çünkü güneşi kapatıp birbiri üstüne inşa edilmiş birçok bulut olmasa, toprakları bu kadar büyük bir karanlığa gömemezlerdi; ırmakları taşıracak, ovaları suya boğacak kadar büyük bir yağmurla gelip ezemezlerdi,

6.253

usque adeo tetra nimborum nocte coorta / inpendent atrae formidinis ora superne, / cum commoliri tempestas fulmina coeptat. / praeterea persaepe niger quoque per mare nimbus, / ut picis e caelo demissum flumen, in undas / sic cadit effertus tenebris procul et trahit atram / fulminibus gravidam tempestatem atque procellis, / ignibus ac ventis cum primis ipse repletus, / in terra quoque ut horrescant ac tecta requirant. / sic igitur supera nostrum caput esse putandumst / tempestatem altam; neque enim caligine tanta / obruerent terras, nisi inaedificata superne / multa forent multis exempto nubila sole; / nec tanto possent venientes opprimere imbri, / flumina abundare ut facerent camposque natare,

6.268esîr yükseklere yığılmış bulutlarla örtülmeseydi. Demek ki orada her yer rüzgârlarla ve ateşlerle doludur; bu yüzden her yanda gürlemeler ve şimşekler olur. Çünkü yukarıda oyuk bulutların sıcaklığın pek çok tohumunu taşıdığını, güneşin ışınlarından ve yalımından da çok tohum almalarının zorunlu olduğunu öğrettim. Onları herhangi bir yere toplayan aynı rüzgâr sıcaklığın pek çok tohumunu sıkıp çıkarınca ve aynı anda kendisi de bu ateşle karışınca, oraya sızan girdap dar yerde döner, yıldırımı içerideki kızgın fırınlarda bileyler; çünkü iki yolla tutuşur: hem kendi hareketliliğiyle ısınır, hem ateşe değmekle. Sonra rüzgârın gücü iyice ısınıp ateşin ağır hamlesi içine girince, yıldırım âdeta olgunlaşmış olarak

6.268

si non extructis foret alte nubibus aether. / hic igitur ventis atque ignibus omnia plena / sunt; ideo passim fremitus et fulgura fiunt. / quippe etenim supra docui permulta vaporis / semina habere cavas nubes et multa necessest / concipere ex solis radiis ardoreque eorum. / hoc ubi ventus eas idem qui cogit in unum / forte locum quemvis, expressit multa vaporis / semina seque simul cum eo commiscuit igni, / insinuatus ibi vortex versatur in arto / et calidis acuit fulmen fornacibus intus; / nam duplici ratione accenditur: ipse sua cum / mobilitate calescit et e contagibus ignis. / inde ubi percaluit venti vis gravis ignis / impetus incessit, maturum tum quasi fulmen

6.283bulutu ansızın yırtar; kışkırtılmış yalım her yeri parıldayan ışıklarla aydınlatarak sürüklenir. Ardından ağır bir ses gelir; öyle ki göğün tapınakları ansızın parçalanıp yukarıdan üstümüze çöküyor sanılır. Sonra bir titreme toprakları ağırca yoklar, gürültüler yüksek göğü bir uçtan bir uca kat eder; çünkü o zaman bütün fırtına neredeyse sarsılıp titrer, gürlemeler kopar. Bu sarsıntının ardından ağır ve bol bir yağmur gelir, sanki bütün esîr yağmura dönüşüyor, böylece baş aşağı düşerek tufanı geri çağırıyormuş gibi; bulutun yarılması ve rüzgârın kasırgası, ses yakıcı darbeyle birlikte ileri fırladığında, öylesine büyük bir yağmur salar. Bazen de rüzgârın dışarıdan kışkırtılmış gücü tepesi olgunlaşmış güçlü bir buluta çarpar; onu yırtınca, o ateşli girdap hemen düşer;

6.283

perscindit subito nubem ferturque coruscis / omnia luminibus lustrans loca percitus ardor. / quem gravis insequitur sonitus, displosa repente / opprimere ut caeli videantur templa superne. / inde tremor terras graviter pertemptat et altum / murmura percurrunt caelum; nam tota fere tum / tempestas concussa tremit fremitusque moventur. / quo de concussu sequitur gravis imber et uber, / omnis uti videatur in imbrem vertier aether / atque ita praecipitans ad diluviem revocare; / tantus discidio nubis ventique procella / mittitur, ardenti sonitus cum provolat ictu. / Est etiam cum vis extrinsecus incita venti / incidit in validam maturo culmine nubem; / quam cum perscidit, extemplo cadit igneus ille

6.298atalarımızın diliyle ona yıldırım deriz. Aynı şey, güç onu nereye sürüklediyse öteki yönlerde de olur. Kimi zaman da ateşsiz salınan rüzgâr gücü uzun yolculuğu boyunca, uzak mesafede yine de tutuşur; gelirken yolda bazı iri cisimleri kaybeder, bunlar havadan aynı şekilde geçemez; havanın kendisinden de başka küçük cisimler kazıyıp taşır; bunlar uçarken karışarak ateşi oluşturur; tıpkı kurşun güllenin de yolda çoğu zaman kızışması, soğukluğun birçok cismini salıp havada ateş alması gibi, pek farklı olmayan bir yolla. Kimi zaman da ateşsiz salınan rüzgârın soğuk gücü çarptığında, darbenin kendi gücü ateşi uyandırır; elbette, çünkü şiddetli bir vuruşla çarptığında, sıcaklığın öğeleri hem rüzgârın kendisinden,

6.298

vertex, quem patrio vocitamus nomine fulmen. / hoc fit idem in partis alias, quo cumque tulit vis. / Fit quoque ut inter dum venti vis missa sine igni / igniscat tamen in spatio longoque meatu, / dum venit amittens in cursu corpora quaedam / grandia, quae nequeunt pariter penetrare per auras, / atque alia ex ipso conradens aere portat / parvola, quae faciunt ignem commixta volando; / non alia longe ratione ac plumbea saepe / fervida fit glans in cursu, cum multa rigoris / corpora dimittens ignem concepit in auris. / Fit quoque ut ipsius plagae vis excitet ignem, / frigida cum venti pepulit vis missa sine igni, / ni mirum quia, cum vehementi perculit ictu, / confluere ex ipso possunt elementa vaporis

6.313hem de o anda darbeyi karşılayan şeyden bir araya akabilir; tıpkı taşı demirle vurduğumuzda ateşin fırlaması gibi; demirin gücü soğuk diye kızgın parıltının tohumları darbeyle bir araya daha az koşmaz. Demek ki bir şey, alevlere elverişli ve uygunsa, yıldırımla da böyle tutuşmalıdır. Yukarıdan bu kadar büyük bir güçle salınan rüzgârın gücü de hiç düşünmeden tamamen soğuk sayılamaz; yolda önce ateşle tutuşmasa bile, ısıyla karışmış, ılımış olarak gelir. Yıldırımın hareketliliği ve ağır darbesi, yıldırımların hemen hemen hızlı bir kayışla geçip gitmesi, kışkırtılmış gücün önce bulutların içinde kendini toplayıp gitmek için büyük bir çaba edinmesindendir; sonra bulut artan hamleyi tutamayınca,

6.313

et simul ex illa quae tum res excipit ictum; / ut, lapidem ferro cum caedimus, evolat ignis, / nec, quod frigida vis ferrist, hoc setius illi / semina concurrunt calidi fulgoris ad ictum. / sic igitur quoque res accendi fulmine debet, / opportuna fuit si forte et idonea flammis. / nec temere omnino plane vis frigida venti / esse potest, ea quae tanta vi missa supernest, / quin, prius in cursu si non accenditur igni, / at tepefacta tamen veniat commixta calore. / Mobilitas autem fit fulminis et gravis ictus / et celeri ferme percurrunt fulmina lapsu, / nubibus ipsa quod omnino prius incita se vis / colligit et magnum conamen sumit eundi, / inde ubi non potuit nubes capere inpetis auctum,

6.328güç sıkılıp çıkar, bu yüzden de güçlü mancınıklardan atılan şeyler gibi şaşılacak bir hamleyle uçar. Buna ekle ki küçük ve hafif öğelerden yapılmıştır; böyle bir tabiata bir şeyin karşı koyması kolay değildir; çünkü araya girip kaçar, yolların seyrek yerlerinden sızar; bu yüzden birçok çarpışmayla gecikip takılmaz; bu sebeple hızlı bir hamleyle kayarak uçar. Sonra, bütün ağırlıklar tabiatça aşağıya doğru yöneldiğinden, bir de darbe eklenince hareketlilik ikiye katlanır, o hamle ağırlaşır; öyle ki önüne çıkıp onu geciktiren ne varsa darbeleriyle daha şiddetli, daha hızlı dağıtıp yoluna devam eder. Son olarak, uzun bir hamleyle geldiği için gittikçe büyüyen, güçlü kuvvetlerini artıran, darbesini sağlamlaştıran bir hareketliliği durmadan edinmelidir;

6.328

exprimitur vis atque ideo volat impete miro, / ut validis quae de tormentis missa feruntur. / Adde quod e parvis et levibus est elementis, / nec facilest tali naturae obsistere quicquam; / inter enim fugit ac penetrat per rara viarum, / non igitur multis offensibus in remorando / haesitat, hanc ob rem celeri volat impete labens. / Deinde, quod omnino natura pondera deorsum / omnia nituntur, cum plagast addita vero, / mobilitas duplicatur et impetus ille gravescit, / ut vehementius et citius quae cumque morantur / obvia discutiat plagis itinerque sequatur. / Denique quod longo venit impete, sumere debet / mobilitatem etiam atque etiam, quae crescit eundo / et validas auget viris et roborat ictum;

6.343çünkü bu hareketlilik onun tohumlarının hepsini dosdoğru, âdeta tek bir yere doğru sürükler, dönerek ilerleyen hepsini o yola atar. Belki de gelirken havanın kendisinden bazı cisimler de çeker; bunlar darbeleriyle hareketliliği alevlendirir. Birçok şeyin içinden zarar görmeden gelir, onları sağlam bırakarak geçer, çünkü akışkan ateş deliklerden geçip gider. Yıldırımın cisimleri, şeylerin dokusunu bir arada tutan yerlerde onların cisimlerine çarptığında da birçoğunu kırıp geçer. Bakırı kolayca çözer, altını da ansızın kaynatır; çünkü gücü küçücük cisimlerden, hafif öğelerden incecik yapılmıştır; bunlar kolayca sızar, sızınca da ansızın bütün düğümleri çözer, bağları gevşetir. Göğün yıldızlarla parıldayan yüksek yurdu da

6.343

nam facit ut quae sint illius semina cumque / e regione locum quasi in unum cuncta ferantur, / omnia coniciens in eum volventia cursum. / Forsitan ex ipso veniens trahat aere quaedam / corpora, quae plagis incendunt mobilitatem. / incolumisque venit per res atque integra transit / multa, foraminibus liquidus quia transviat ignis. / multaque perfringit, cum corpora fulminis ipsa / corporibus rerum inciderunt, qua texta tenentur. / dissoluit porro facile aes aurumque repente / conferve facit, e parvis quia facta minute / corporibus vis est et levibus ex elementis, / quae facile insinuantur et insinuata repente / dissoluont nodos omnis et vincla relaxant. / Autumnoque magis stellis fulgentibus alta

6.358bütün toprakla birlikte en çok sonbaharda her yandan sarsılır, bir de baharın çiçekli mevsimi açıldığında. Çünkü soğukta ateşler eksik olur, sıcakta da rüzgârlar azalır; bulutlar da o kadar sık cisimli olmaz. Demek ki göğün mevsimleri bu ikisinin arasında durduğunda, yıldırımın bütün çeşitli sebepleri bir araya gelir. Çünkü yılın boğazı soğukla sıcağı karıştırır; bulutun yıldırım imal etmesi için ikisi de gerekir; öyle ki şeylerin geçimsizliğiyle, büyük kargaşayla hava ateşlerle ve rüzgârlarla kudurarak çalkalansın. Çünkü sıcağın ilk kısmı soğuğun son kısmıdır; bu bahar mevsimidir; bu yüzden birbirine benzemeyen şeylerin karışıp birbirleriyle savaşması, kargaşa çıkarması zorunludur. Son sıcak da ilk soğukla karışıp döndüğünde, buna sonbahar mevsimi denir;

6.358

concutitur caeli domus undique totaque tellus, / et cum tempora se veris florentia pandunt. / frigore enim desunt ignes ventique calore / deficiunt neque sunt tam denso corpore nubes. / interutrasque igitur cum caeli tempora constant, / tum variae causae concurrunt fulminis omnes. / nam fretus ipse anni permiscet frigus aestum. / quorum utrumque opus est fabricanda ad fulmina nubi, / ut discordia rerum magnoque tumultu / ignibus et ventis furibundus fluctuet aer. / prima caloris enim pars est postrema rigoris; / tempus id est vernum; quare pugnare necessest / dissimilis inter se turbareque mixtas. / et calor extremus primo cum frigore mixtus / volvitur, autumni quod fertur nomine tempus,

6.373burada da sert kışlar yazlarla çarpışır. Bu yüzden bunlara yılın savaşları demek gerekir; o mevsimde pek çok yıldırım düşüyor, gökte çalkantılı fırtına kopuyorsa şaşmamalı, çünkü iki yandan belirsiz bir savaşla karıştırılır: bir yandan alevlerle, öbür yandan rüzgârlarla ve karışık nemle. Ateş saçan yıldırımın tabiatını görmek, her şeyi hangi güçle yaptığını anlamak budur; Etrüsk kehanet şiirlerini boş yere geriye doğru açıp tanrıların gizli zihninin işaretlerini aramak değil: uçan ateş nereden geldi, buradan hangi yana döndü, kapalı yerlere nasıl sızdı, oradan nasıl hükmederek çıktı, gökten inen yıldırım darbesi ne zarar verebilir diye. Eğer Iuppiter ve öteki tanrılar göğün parlak

6.373

hic quoque confligunt hiemes aestatibus acres. / propterea sunt haec anni nominitanda, / nec mirumst, in eo si tempore plurima fiunt / fulmina tempestasque cietur turbida caelo, / ancipiti quoniam bello turbatur utrimque, / hinc flammis, illinc ventis umoreque mixto. / Hoc est igniferi naturam fulminis ipsam / perspicere et qua vi faciat rem quamque videre, / non Tyrrhena retro volventem carmina frustra / indicia occultae divum perquirere mentis, / unde volans ignis pervenerit aut in utram se / verterit hinc partim, quo pacto per loca saepta / insinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se, / quidve nocere queat de caelo fulminis ictus. / quod si Iuppiter atque alii fulgentia divi

6.388tapınaklarını dehşet verici bir sesle sarsıyorsa, ateşi de canları nereye isterse oraya atıyorsa, neden tiksinç bir suçu pervasızca işleyenleri çarpıp göğüslerini delerek şimşeğin alevlerini soluttuklarını, ölümlülere sert bir ders yapmıyorlar da, hiçbir çirkin işten kendini suçlu bilmeyen kişi suçsuzken alevler içinde yuvarlanıyor, gökten gelen hortuma ve ateşe ansızın kapılıp sarılıyor? Neden ıssız yerleri hedef alıp boş yere uğraşıyorlar? Yoksa o zaman kollarını alıştırıp pazılarını mı güçlendiriyorlar? Neden babanın silahının toprakta körelmesine katlanıyorlar? Neden kendisi buna izin veriyor da onu düşmanlarına saklamıyor? Son olarak, neden Iuppiter gök her yanda açıkken yeryüzüne asla yıldırım atıp gürlemeler dökmüyor? Yoksa bulutlar gelir gelmez kendisi onların içine

6.388

terrifico quatiunt sonitu caelestia templa / et iaciunt ignem quo cuiquest cumque voluntas, / cur quibus incautum scelus aversabile cumquest / non faciunt icti flammas ut fulguris halent / pectore perfixo, documen mortalibus acre, / et potius nulla sibi turpi conscius in re / volvitur in flammis innoxius inque peditur / turbine caelesti subito correptus et igni? / cur etiam loca sola petunt frustraque laborant? / an tum bracchia consuescunt firmantque lacertos? / in terraque patris cur telum perpetiuntur / optundi? cur ipse sinit neque parcit in hostis? / denique cur numquam caelo iacit undique puro / Iuppiter in terras fulmen sonitusque profundit? / an simul ac nubes successere, ipse in eas tum

6.403iniyor, buradan atışının darbesini yakından yöneltmek için mi? Sonra hangi akılla denize atıyor? Dalgaları, akışkan kütleyi, yüzen düzlükleri neyle suçluyor? Üstelik yıldırımın darbesinden sakınmamızı istiyorsa, atıldığını görebilmemizi sağlamakta neden duraksıyor? Yok eğer bizi hiç beklemediğimiz anda ateşle ezmek istiyorsa, neden kaçabilelim diye o yandan gürlüyor, neden önceden karanlıklar, gürlemeler, homurtular koparıyor? Hem aynı anda birçok yöne attığına nasıl inanabilirsin? Yoksa aynı anda birden çok darbenin düştüğünü hiç ileri sürmeye cesaret edemez misin? Oysa bu sık sık olmuştur, olması da zorunludur: nasıl birçok bölgede yağmur yağıp sağanaklar düşüyorsa, aynı anda birçok yıldırımın düşmesi de öyle. Son olarak, neden tanrıların kutsal tapınaklarını ve

6.403

descendit, prope ut hinc teli determinet ictus? / in mare qua porro mittit ratione? quid undas / arguit et liquidam molem camposque natantis? / praeterea si vult caveamus fulminis ictum, / cur dubitat facere ut possimus cernere missum? / si nec opinantis autem volt opprimere igni, / cur tonat ex illa parte, ut vitare queamus, / cur tenebras ante et fremitus et murmura concit? / et simul in multas partis qui credere possis / mittere? an hoc ausis numquam contendere factum, / ut fierent ictus uno sub tempore plures? / at saepest numero factum fierique necessest, / ut pluere in multis regionibus et cadere imbris, / fulmina sic uno fieri sub tempore multa. / postremo cur sancta deum delubra suasque

6.418kendi parlak yurtlarını düşmanca yıldırımla parçalıyor, tanrıların güzel yapılmış heykellerini kırıyor, kendi tasvirlerinin itibarını şiddetli bir yarayla elinden alıyor? Neden çoğu zaman yüksek yerleri hedef alıyor, ateşinin izlerinin çoğunu dağların doruklarında görüyoruz? Geri kalana gelince, bunlardan, Yunanların olgunun kendisinden alarak "prester" adını verdikleri şeylerin yukarıdan denize hangi yolla salınıp geldiğini anlamak kolaydır. Çünkü kimi zaman gökten denize sarkıtılmış bir sütun gibi bir şey iner; çevresinde deniz, ağır ağır esen soluklarla kışkırtılıp kaynar; o kargaşaya yakalanan ne kadar gemi varsa hırpalanıp en büyük tehlikeye düşer. Bu, kışkırtılmış rüzgâr gücü kimi zaman giriştiği bulutu yaramayıp onu aşağıya bastırdığında olur; öyle ki

6.418

discutit infesto praeclaras fulmine sedes / et bene facta deum frangit simulacra suisque / demit imaginibus violento volnere honorem? / altaque cur plerumque petit loca plurimaque eius / montibus in summis vestigia cernimus ignis? / Quod super est, facilest ex his cognoscere rebus, / presteras Graii quos ab re nominitarunt, / in mare qua missi veniant ratione superne. / nam fit ut inter dum tam quam demissa columna / in mare de caelo descendat, quam freta circum / fervescunt graviter spirantibus incita flabris, / et quae cumque in eo tum sint deprensa tumultu / navigia in summum veniant vexata periclum. / hoc fit ubi inter dum non quit vis incita venti / rumpere quam coepit nubem, sed deprimit, ut sit

6.433gökten denize sarkıtılmış bir sütun gibi olur, yavaş yavaş, sanki bir şey yukarıdan bir yumrukla, bir kol atışıyla itilip dalgalara doğru uzatılıyormuş gibi; bulutu yarınca rüzgârın gücü buradan denize fırlar, dalgalarda şaşılacak bir kaynama yaratır; çünkü dönerek ilerleyen hortum iner, o bulutu da ağır cismiyle birlikte aşağıya çeker; yüklü bulutu denizin düzlüklerine iter itmez, kendini ansızın bütünüyle suya atar, bütün denizi büyük bir uğultuyla ayağa kaldırıp kaynamaya zorlar. Kimi zaman da rüzgârın girdabı kendini bulutlara sarar, havadan bulut tohumları kazıyıp toplar, gökten sarkıtılmış prester'i âdeta taklit eder; bu, karaya inip çözüldüğünde, hortumun ve kasırganın korkunç gücünü kusar.

6.433

in mare de caelo tam quam demissa columna, / paulatim, quasi quid pugno bracchique superne / coniectu trudatur et extendatur in undas; / quam cum discidit, hinc prorumpitur in mare venti / vis et fervorem mirum concinnat in undis; / versabundus enim turbo descendit et illam / deducit pariter lento cum corpore nubem; / quam simul ac gravidam detrusit ad aequora ponti, / ille in aquam subito totum se inmittit et omne / excitat ingenti sonitu mare fervere cogens. / Fit quoque ut involvat venti se nubibus ipse / vertex conradens ex aere semina nubis / et quasi demissum caelo prestera imitetur; / hic ubi se in terras demisit dissoluitque, / turbinis immanem vim provomit atque procellae.

6.448Ama bu pek seyrek olduğundan, dağların da karada engel olması zorunlu olduğundan, aynı şey geniş denizin manzarasında, açık gökte daha sık görünür. Bulutlar, göğün bu yukarıdaki boşluğunda uçarken daha pürüzlü birçok cisim ansızın bir araya geldiğinde yoğunlaşır; bunlar birbirine takılıp küçük yollarla da olsa birbirine sıkışarak bir arada tutulabilir. Bunlar önce küçük bulutların oluşmasını sağlar; sonra bunlar birbirini kavrar, sürü hâlinde toplanır, birleşerek büyür, rüzgârlarla sürüklenir, ta ki azgın bir fırtına kopana dek. Dağların göğe komşu doruklarının da ne kadar yüksekse o kadar çok, sürekli olarak sarımsı bir bulutun kalın karanlığıyla tütmesi şundandır: bulutlar ilk oluştuklarında,

6.448

sed quia fit raro omnino montisque necessest / officere in terris, apparet crebrius idem / prospectu maris in magno caeloque patenti. / Nubila concrescunt, ubi corpora multa volando / hoc super in caeli spatio coiere repente / asperiora, modis quae possint indupedita / exiguis tamen inter se compressa teneri. / haec faciunt primum parvas consistere nubes; / inde ea comprendunt inter se conque gregantur / et coniungendo crescunt ventisque feruntur / usque adeo donec tempestas saeva coortast. / Fit quoque uti montis vicina cacumina caelo / quam sint quoque magis, tanto magis edita fument / adsidue fulvae nubis caligine crassa / propterea quia, cum consistunt nubila primum,

6.463gözler onları ince oldukları için daha göremeden, rüzgârlar onları taşıyıp dağın en yüksek doruklarına toplar; ancak orada daha büyük bir kalabalık oluşunca yoğunlaşıp görünür hâle gelirler, aynı zamanda dağın tepesinden esîre yükseliyor görünürler. Çünkü yüksek dağlara çıktığımızda, yukarıdaki yerlerin rüzgâra açık olduğunu olgunun kendisi ve hislerimiz gösterir. Üstelik tabiatın bütün denizden de pek çok cisim kaldırdığını, kıyıya asılmış giysilerin nemi emip yapışkan hâle gelmesi gösterir. Bu yüzden bulutları büyütmek için denizin tuzlu çalkantısından da pek çok cismin yükselebileceği görülür; çünkü bütün sulu şeylerin yapısı birbirine akrabadır. Üstelik bütün ırmaklardan ve toprağın kendisinden sislerin ve buğunun yükseldiğini görürüz;

6.463

ante videre oculi quam possint tenvia, venti / portantes cogunt ad summa cacumina montis; / hic demum fit uti turba maiore coorta / et condensa queant apparere et simul ipso / vertice de montis videantur surgere in aethram. / nam loca declarat sursum ventosa patere / res ipsa et sensus, montis cum ascendimus altos. / Praeterea permulta mari quoque tollere toto / corpora naturam declarant litore vestis / suspensae, cum concipiunt umoris adhaesum. / quo magis ad nubis augendas multa videntur / posse quoque e salso consurgere momine ponti; / nam ratio consanguineast umoribus omnis. / Praeterea fluviis ex omnibus et simul ipsa / surgere de terra nebulas aestumque videmus,

6.478bunlar soluk gibi oradan sıkılıp yukarı sürüklenir, göğü kendi karanlıklarıyla kaplar, yavaş yavaş bir araya gelerek yüksek bulutları besler; çünkü burçlarla dolu esîrin sıcaklığı da yukarıdan bastırır, âdeta sıklaştırarak maviliğin altını yağmur bulutlarıyla örer. Kimi zaman da bulutları ve uçan yağmur bulutlarını yapan cisimler bu göğe dışarıdan gelir; çünkü onların sayısının sayısız, derinliğin toplamının sonsuz olduğunu öğrettim; cisimlerin ne büyük bir hareketlilikle uçtuğunu, ölçüsüz bir boşluğu ne kadar çabuk aşmaya alışkın olduklarını gösterdim. Demek ki çoğu zaman kısa bir sürede fırtınanın ve karanlığın böylesine büyük rüzgârlarla denizleri ve toprakları yukarıdan üstlerine abanarak örtmesine şaşmamalı; çünkü her yanda esîrin bütün gözeneklerinden,

6.478

quae vel ut halitus hinc ita sursum expressa feruntur / suffunduntque sua caelum caligine et altas / sufficiunt nubis paulatim conveniundo; / urget enim quoque signiferi super aetheris aestus / et quasi densendo subtexit caerula nimbis. / Fit quoque ut hunc veniant in caelum extrinsecus illa / corpora quae faciunt nubis nimbosque volantis; / innumerabilem enim numerum summamque profundi / esse infinitam docui, quantaque volarent / corpora mobilitate ostendi quamque repente / immemorabile spatium transire solerent. / haut igitur mirumst, si parvo tempore saepe / tam magnis ventis tempestas atque tenebrae / coperiant maria ac terras inpensa superne, / undique quandoquidem per caulas aetheris omnis

6.493âdeta büyük evrenin çevresindeki soluk deliklerinden, öğelere çıkış ve giriş imkânı verilmiştir. Haydi şimdi, yağmur nemi yüksek bulutlarda nasıl yoğunlaşır, yeryüzüne salınan sağanak nasıl düşer, açıklayayım. Önce, suyun pek çok tohumunun bütün şeylerden bulutların kendileriyle birlikte yükseldiğini, hem bulutların hem de bulutlarda bulunan suyun birlikte büyüdüğünü ispat edeceğim; tıpkı bedenimizin kanla birlikte büyümesi, ter ve organlarda bulunan bütün nemle birlikte büyümesi gibi. Rüzgârlar bulutları büyük denizin üstünde taşıdığında bulutlar asılı yün yumakları gibi çoğu zaman bol miktarda deniz nemi de emer. Aynı yolla bütün ırmaklardan nem bulutlara yükselir. Suların pek çok tohumu

6.493

et quasi per magni circum spiracula mundi / exitus introitusque elementis redditus extat. / Nunc age, quo pacto pluvius concrescat in altis / nubibus umor et in terras demissus ut imber / decidat, expediam. primum iam semina aquai / multa simul vincam consurgere nubibus ipsis / omnibus ex rebus pariterque ita crescere utrumque / et nubis et aquam, quae cumque in nubibus extat, / ut pariter nobis corpus cum sanguine crescit, / sudor item atque umor qui cumque est denique membris. / concipiunt etiam multum quoque saepe marinum / umorem, vel uti pendentia vellera lanae, / cum supera magnum mare venti nubila portant. / consimili ratione ex omnibus amnibus umor / tollitur in nubis. quo cum bene semina aquarum

6.508türlü yollarla her yandan çoğalarak oraya iyice toplandığında, sıkışmış bulutlar nemi iki yolla salmaya çabalar: hem rüzgârın gücü onları iter, hem de daha büyük bir kalabalık hâlinde toplanmış yağmur bulutlarının bolluğu bastırır, yukarıdan sıkıştırıp sağanakları akıtır. Üstelik bulutlar rüzgârlarla seyreldiğinde ya da yukarıdan güneşin sıcaklığıyla vurulup çözüldüğünde, yağmur nemini salar, damla damla akıtırlar; tıpkı sıcak bir ateşin üstünde eriyen bol balmumunun sıvılaşması gibi. Ama şiddetli sağanak, bulutlar hem kendi yığılmış güçleriyle hem rüzgârın hamlesiyle şiddetle sıkıştırıldığında olur. Yağmurlar ise suların pek çok tohumu harekete geçtiğinde, bulutlar ve sulayan yağmur bulutları birbiri üstüne her yandan yığılıp sürüklendiğinde,

6.508

multa modis multis convenere undique adaucta, / confertae nubes umorem mittere certant / dupliciter; nam vis venti contrudit et ipsa / copia nimborum turba maiore coacta / urget et e supero premit ac facit effluere imbris. / praeterea cum rarescunt quoque nubila ventis / aut dissolvuntur solis super icta calore, / mittunt umorem pluvium stillantque, quasi igni / cera super calido tabescens multa liquescat. / sed vehemens imber fit, ubi vehementer utraque / nubila vi cumulata premuntur et impete venti. / at retinere diu pluviae longumque morari / consuerunt, ubi multa cientur semina aquarum / atque aliis aliae nubes nimbique rigantes / insuper atque omni vulgo de parte feruntur,

6.523bütün toprak tüterek nemi geri soluduğunda, uzun süre devam edip dinmemeye alışkındır. Burada güneş karanlık fırtınanın ortasında yağmur bulutlarının serpintisine karşı ışınlarıyla parladığında, kara bulutlarda gökkuşağının rengi belirir. Yukarıda büyüyen, yukarıda yaratılan, bulutlarda yoğunlaşan öteki şeylerin hepsi, kesinlikle hepsi, kar, rüzgârlar, dolu, buz gibi kırağılar, buzun büyük gücü, suların büyük sertleşmesi, istekle akan ırmakları her yerde dizginleyen o duraklama, bunların hepsinin nasıl olduğunu, niçin yaratıldığını bulmak ve zihinle görmek yine de pek kolaydır, öğelere hangi özelliklerin verildiğini iyice öğrendiğinde. Haydi şimdi, toprağın hareketlerinin açıklaması nedir, dinle. Önce toprağın aşağıda da, yukarıda olduğu gibi, her yanda rüzgârlı mağaralarla dolu olduğunu düşün;

6.523

terraque cum fumans umorem tota redhalat. / hic ubi sol radiis tempestatem inter opacam / adversa fulsit nimborum aspargine contra, / tum color in nigris existit nubibus arqui. / Cetera quae sursum crescunt sursumque creantur, / et quae concrescunt in nubibus, omnia, prorsum / omnia, nix venti grando gelidaeque pruinae / et vis magna geli, magnum duramen aquarum, / et mora quae fluvios passim refrenat aventis, / perfacilest tamen haec reperire animoque videre, / omnia quo pacto fiant quareve creentur, / cum bene cognoris elementis reddita quae sint. / Nunc age, quae ratio terrai motibus extet / percipe. et in primis terram fac ut esse rearis / supter item ut supera ventosis undique plenam

6.538mağaralarla dolu, bağrında birçok göl, birçok çukur, uçurumlar, sarp kayalar taşıdığını; toprağın sırtının altında birçok gizli ırmağın dalgaları ve batık kayaları güçle yuvarladığını düşünmek gerekir; çünkü olgunun kendisi toprağın her yanda kendine benzer olmasını gerektirir. Bunlar altta yer alıp onun temelini oluşturduğuna göre, zaman aşağıdaki kocaman mağaraları oyup çökertince toprak yukarıda büyük çöküntülerle sarsılıp titrer; çünkü bütün dağlar çöker, ansızın kopan büyük sarsıntıyla titremeler oradan uzaklara yayılır. Haklı olarak; çünkü yol kenarındaki evler, çok ağır olmayan arabaların sarsıntısıyla baştan başa titrer; yolun herhangi bir çıkıntısı iki yandan tekerleklerin demir kaplı çemberlerini sarstığında da daha az sıçramazlar. Kimi zaman da, suyun büyük ve geniş çukurlarına

6.538

speluncis multosque lacus multasque lucunas / in gremio gerere et rupes deruptaque saxa; / multaque sub tergo terrai flumina tecta / volvere vi fluctus summersaque saxa putandumst; / undique enim similem esse sui res postulat ipsa. / his igitur rebus subiunctis suppositisque / terra superne tremit magnis concussa ruinis, / subter ubi ingentis speluncas subruit aetas; / quippe cadunt toti montes magnoque repente / concussu late disserpunt inde tremores. / et merito, quoniam plaustris concussa tremescunt / tecta viam propter non magno pondere tota, / nec minus exultant, si quidvis cumque viai / ferratos utrimque rotarum succutit orbes. / Fit quoque, ubi in magnas aquae vastasque lucunas

6.553zamanın aşındırdığı kocaman bir toprak kütlesi yuvarlanınca, toprak da suyun dalgalanmasıyla sarsılıp sallanır; tıpkı bir kabın, içindeki sıvı kararsız dalgalanmalarla çalkalanmayı bırakmadıkça sabit duramaması gibi. Üstelik rüzgâr toprağın oyuk yerlerinde toplanıp tek bir yandan öne abanarak bastırınca, derin mağaraları büyük güçlerle iterek zorlayınca, toprak rüzgârın gücünün baş aşağı bastırdığı yana yatar. O zaman yeryüzünde inşa edilmiş evler, özellikle göğe doğru ne kadar yüksekse o kadar, aynı yana eğilip öne doğru sarkarak tehdit eder, kirişler yerinden fırlamış, düşmeye hazır sarkar. İnsanlar da büyük evrenin tabiatı için bir yıkım zamanının, bir felaketin beklediğine inanmaktan korkarlar, toprakların böylesine büyük kütlesinin eğildiğini görünce!

6.553

gleba vetustate e terra provolvitur ingens, / ut iactetur aquae fluctu quoque terra vacillans; / ut vas inter non quit constare, nisi umor / destitit in dubio fluctu iactarier intus. / Praeterea ventus cum per loca subcava terrae / collectus parte ex una procumbit et urget / obnixus magnis speluncas viribus altas, / incumbit tellus quo venti prona premit vis. / tum supera terram quae sunt extructa domorum / ad caelumque magis quanto sunt edita quaeque, / inclinata minent in eandem prodita partem / protractaeque trabes inpendent ire paratae. / et metuunt magni naturam credere mundi / exitiale aliquod tempus clademque manere, / cum videant tantam terrarum incumbere molem!

6.568Rüzgârlar soluk almasa, hiçbir şey onları dizginleyemez, yıkıma gidişlerini durduramazdı; ama şimdi sırayla soluk alıp ağırlaştıkları, âdeta toplanıp geri döndükleri, itilip çekildikleri için, toprak bu yüzden yaptığından daha sık yıkılmakla tehdit eder; çünkü eğilir, sonra geri yaylanır, öne kaymışken ağırlığıyla yeniden yerine oturur. İşte bu yolla bütün binalar sallanır, üst katlar ortadakilerden, ortadakiler alttakilerden daha çok, alttakiler pek az. Aynı büyük titremenin şu sebebi de vardır: rüzgâr ve havanın ansızın çok büyük bir gücü, ya dışarıdan ya da toprağın kendisinden kopup toprağın oyuk yerlerine atılınca, orada büyük mağaralar arasında önce kargaşayla uğuldar, dönerek sürüklenir; sonra kışkırtılmış gücü

6.568

quod nisi respirent venti, nulla refrenet / res neque ab exitio possit reprehendere euntis; / nunc quia respirant alternis inque gravescunt / et quasi collecti redeunt ceduntque repulsi, / saepius hanc ob rem minitatur terra ruinas / quam facit; inclinatur enim retroque recellit / et recipit prolapsa suas in pondere sedes. / hac igitur ratione vacillant omnia tecta, / summa magis mediis, media imis, ima perhilum. / Est haec eiusdem quoque magni causa tremoris. / ventus ubi atque animae subito vis maxima quaedam / aut extrinsecus aut ipsa tellure coorta / in loca se cava terrai coniecit ibique / speluncas inter magnas fremit ante tumultu / versabundaque portatur, post incita cum vis

6.583çalkalanıp dışarı fırlar, aynı zamanda derin toprağı yararak büyük bir yarık açar. Suriye'de Sidon'da olan budur; Peloponnesos'ta Aigion'da da olmuştu; havanın bu çıkışı ve kopan yer sarsıntısı bu şehirleri yıkmıştır. Bundan başka birçok sur, yeryüzündeki büyük sarsıntılarla çökmüş, birçok şehir de vatandaşlarıyla birlikte denizin dibine batmıştır. Hava fırlayıp çıkmasa bile, havanın hamlesi ve rüzgârın vahşi gücü toprağın sık delikleri boyunca bir ürperti gibi dağılır, oradan titreme salar; tıpkı soğuğun organlarımıza derinden işlediğinde bizi istemeden sarsıp titremeye, kıpırdamaya zorlaması gibi. Demek ki şehirlerde insanlar iki yanlı bir dehşetle titrerler: yukarıda evlerden korkarlar, aşağıda da toprağın tabiatının

6.583

exagitata foras erumpitur et simul altam / diffindens terram magnum concinnat hiatum. / in Syria Sidone quod accidit et fuit Aegi / in Peloponneso, quas exitus hic animai / disturbat urbes et terrae motus obortus. / multaque praeterea ceciderunt moenia magnis / motibus in terris et multae per mare pessum / subsedere suis pariter cum civibus urbes. / quod nisi prorumpit, tamen impetus ipse animai / et fera vis venti per crebra foramina terrae / dispertitur ut horror et incutit inde tremorem; / frigus uti nostros penitus cum venit in artus, / concutit invitos cogens tremere atque movere. / ancipiti trepidant igitur terrore per urbis, / tecta superne timent, metuunt inferne cavernas

6.598mağaraları ansızın çözmesinden, ya da yarılıp ağzını geniş geniş açmasından, karmakarışık olup onu kendi yıkıntılarıyla doldurmak istemesinden. Bu yüzden insanlar göğün ve toprağın bozulmaz olduğuna, ebedî bir esenliğe emanet edildiğine ne kadar inanırlarsa inansınlar, yine de kimi zaman tehlikenin yakın gücü bir yandan şu korkunun dürtüsünü de altlarına sokar: toprak ayaklarının altından birden çekilip uçuruma sürüklenmesin, şeylerin toplamı da bütünüyle teslim olup peşinden gitmesin, evren karmakarışık bir yıkıntıya dönmesin. İlk önce insanlar, bu kadar suyun akıp geldiği, bütün ırmakların her yandan geldiği denizi tabiatın daha büyük kılmamasına şaşarlar. Buna gezgin sağanakları, uçan fırtınaları ekle,

6.598

terrai ne dissoluat natura repente, / neu distracta suum late dispandat hiatum / idque suis confusa velit complere ruinis. / proinde licet quamvis caelum terramque reantur / incorrupta fore aeternae mandata saluti: / et tamen inter dum praesens vis ipsa pericli / subdit et hunc stimulum quadam de parte timoris, / ne pedibus raptim tellus subtracta feratur / in barathrum rerumque sequatur prodita summa / funditus et fiat mundi confusa ruina. / Principio mare mirantur non reddere maius / naturam, quo sit tantus decursus aquarum, / omnia quo veniant ex omni flumina parte. / adde vagos imbris tempestatesque volantes,

6.612bütün denizleri ve toprakları serpip sulayan; denizin kendi pınarlarını da ekle; yine de bunların hepsi denizin toplamına tek bir damla kadar bile ek olmaz; bu yüzden büyük denizin büyümemesine şaşmak pek yersizdir. Üstelik güneş büyük bir kısmını sıcaklığıyla çeker. Çünkü güneşin nemle ıslanmış giysileri yakıcı ışınlarıyla kuruttuğunu görüyoruz; denizlerin ise pek çok ve geniş geniş yayıldığını görüyoruz. Bu yüzden güneş her bir yerden denizin yüzeyinden nemin ne kadar küçük bir kısmını alırsa alsın, bu kadar geniş bir alanda dalgalardan yine de bol bol götürür. Sonra rüzgârlar da denizin yüzeyini süpürerek nemin büyük bir kısmını kaldırabilir; çünkü rüzgârlarla yolların tek bir gecede kuruduğunu, yumuşak çamurun kabuk bağladığını pek sık görüyoruz.

6.612

omnia quae maria ac terras sparguntque rigantque; / adde suos fontis; tamen ad maris omnia summam / guttai vix instar erunt unius adaugmen; / quo minus est mirum mare non augescere magnum. / Praeterea magnam sol partem detrahit aestu. / quippe videmus enim vestis umore madentis / exsiccare suis radiis ardentibus solem; / at pelage multa et late substrata videmus. / proinde licet quamvis ex uno quoque loco sol / umoris parvam delibet ab aequore partem, / largiter in tanto spatio tamen auferet undis. / Tum porro venti quoque magnam tollere partem / umoris possunt verrentes aequora, ventis / una nocte vias quoniam persaepe videmus / siccari mollisque luti concrescere crustas.

6.627Bulutların da denizin büyük yüzeyinden emilmiş pek çok nemi kaldırdığını, yeryüzünde yağmur yağıp rüzgârlar bulutları taşıdığında bunu bütün dünyaya her yana serptiğini öğrettim. Son olarak, toprağın cismi seyrek olduğundan, denizin kıyılarını her yandan çevreleyerek ona bağlandığından, suyun nemi topraktan denize geldiği gibi, tuzlu yüzeyden toprağa da aynı şekilde sızmalıdır; çünkü tuzlu tadı süzülür, nemin maddesi geri sızıp bütün ırmakların kaynağında birikir, oradan tatlı bir akışla yeryüzüne geri döner, bir kez açılmış yolun dalgaları akışkan adımlarla taşıdığı yerden. Şimdi Etna dağının ağızlarından ateşlerin kimi zaman nasıl bu kadar büyük bir hortumla fışkırdığının açıklaması nedir, anlatayım; çünkü sıradan bir felaketle kopmamıştı

6.627

Praeterea docui multum quoque tollere nubes / umorem magno conceptum ex aequore ponti / et passim toto terrarum spargere in orbi, / cum pluit in terris et venti nubila portant. / Postremo quoniam raro cum corpore tellus / est et coniunctast oras maris undique cingens, / debet, ut in mare de terris venit umor aquai, / in terras itidem manare ex aequore salso; / percolatur enim virus retroque remanat / materies umoris et ad caput amnibus omnis / confluit, inde super terras redit agmine dulci / qua via secta semel liquido pede detulit undas. / Nunc ratio quae sit, per fauces montis ut Aetnae / expirent ignes inter dum turbine tanto, / expediam; neque enim mediocri clade coorta

6.642Sicilya kırlarına hükmeden alev fırtınası, komşu milletlerin yüzlerini kendine çevirdiğinde; göğün bütün tapınaklarının dumanlar içinde kıvılcımlandığını gördüklerinde yüreklerini korkulu bir kaygıyla dolduruyorlardı: şeylerin tabiatı acaba hangi yenilikleri hazırlıyordu? Bu konularda geniş ve derin görmen, uzaklara, her yöne bakman gerekir; şeylerin toplamının dipsiz olduğunu hatırlayasın, tek bir göğün bütün toplamın ne kadar küçücük bir parçası, ne kadar küçük bir kesri olduğunu göresin; tek bir insanın bütün toprağın ne kadar küçük bir kesri olduğu kadar bile değil. Bunu iyice önüne koyup açıkça seyredersen, açıkça görürsen, birçok şeye şaşmayı bırakırsın. Çünkü birimiz kızgın bir hararetle başlayan bir ateşe organlarında yakalansa, buna şaşan olur mu?

6.642

flammae tempestas Siculum dominata per agros / finitimis ad se convertit gentibus ora, / fumida cum caeli scintillare omnia templa / cernentes pavida complebant pectora cura, / quid moliretur rerum natura novarum. / Hisce tibi in rebus latest alteque videndum / et longe cunctas in partis dispiciendum, / ut reminiscaris summam rerum esse profundam / et videas caelum summai totius unum / quam sit parvula pars et quam multesima constet / nec tota pars, homo terrai quota totius unus. / quod bene propositum si plane contueare / ac videas plane, mirari multa relinquas. / numquis enim nostrum miratur, siquis in artus / accepit calido febrim fervore coortam

6.657Ya da hastalığın organlarda yol açtığı başka herhangi bir acıya? Çünkü ayak ansızın şişer, sert bir acı çoğu zaman dişleri yakalar, gözlerin içine saldırır; kutsal ateş çıkar, bedende sürünerek yakaladığı her yeri yakar, organlarda dolaşır; elbette, çünkü birçok şeyin tohumları vardır, bu toprak ve gök de, ölçüsüz bir hastalığın gücü büyüyüp gelişebilsin diye, yeterince hastalık ve kötülük taşır. Demek ki bütün göğe ve toprağa da sonsuzluktan her şeyin yeterince sağlandığını düşünmek gerekir; toprak bundan ansızın sarsılıp hareket edebilir, denizde ve karada yırtıcı bir hortum koşabilir, Etna'nın ateşi taşabilir, gök alev alabilir; çünkü bu da olur, göğün tapınakları tutuşur, yağmur fırtınaları da daha ağır bir saldırıyla kopar,

6.657

aut alium quemvis morbi per membra dolorem? / opturgescit enim subito pes, arripit acer / saepe dolor dentes, oculos invadit in ipsos, / existit sacer ignis et urit corpore serpens / quam cumque arripuit partem repitque per artus, / ni mirum quia sunt multarum semina rerum / et satis haec tellus morbi caelumque mali fert, / unde queat vis immensi procrescere morbi. / sic igitur toti caelo terraeque putandumst / ex infinito satis omnia suppeditare, / unde repente queat tellus concussa moveri / perque mare ac terras rapidus percurrere turbo, / ignis abundare Aetnaeus, flammescere caelum; / id quoque enim fit et ardescunt caelestia templa / et tempestates pluviae graviore coortu

6.672suların tohumları rastlantıyla öyle bir araya gelmişse. "Ama yangının çalkantılı yalımı fazlasıyla büyük." Elbette; daha büyüğünü görmemiş biri için bir ırmak da en büyük ırmak gibi görünür; bir ağaç, bir insan da kocaman görünür; her türden ne varsa, herkes gördüğü en büyük şeyleri kocaman diye düşler; oysa gökle, toprakla, denizle birlikte her şey bütün toplamın toplamı yanında hiçtir. Yine de şimdi, alevin ansızın kışkırtılıp Etna'nın uçsuz bucaksız fırınlarından dışarı nasıl üflendiğini anlatayım. Önce bütün dağın tabiatı alttan oyuktur, hemen hemen çakmaktaşı mağaralara dayanır. Sonra bütün mağaralarda rüzgâr ve hava vardır. Çünkü rüzgâr, hava çalkalanarak kışkırtıldığında oluşur. Bu rüzgâr iyice ısınıp, kudurarak, dokunduğu her yerde

6.672

sunt, ubi forte ita se tetulerunt semina aquarum. / 'at nimis est ingens incendi turbidus ardor.' / scilicet et fluvius qui visus maximus ei, / qui non ante aliquem maiorem vidit, et ingens / arbor homoque videtur et omnia de genere omni / maxima quae vidit quisque, haec ingentia fingit, / cum tamen omnia cum caelo terraque marique / nil sint ad summam summai totius omnem. / Nunc tamen illa modis quibus inritata repente / flamma foras vastis Aetnae fornacibus efflet, / expediam. primum totius subcava montis / est natura fere silicum suffulta cavernis. / omnibus est porro in speluncis ventus et aer. / ventus enim fit, ubi est agitando percitus aer. / hic ubi percaluit cale fecitque omnia circum

6.687çevredeki bütün kayaları ve toprağı ısıtıp onlardan hızlı alevlerle kızgın bir ateş koparınca, yükselir ve dimdik boğazlardan böylece yükseğe fırlar. Böylece yalımı uzaklara taşır, külü uzaklara saçar, dumanı kalın bir karanlıkla yuvarlar, aynı zamanda şaşılacak ağırlıkta kayaları dışarı iter; bunun havanın çalkantılı gücü olduğundan kuşku duyma. Üstelik deniz, o dağın eteklerinin büyük bir kısmında dalgalarını kırar, kabarmasını çözer. Bu denizden ta dağın derin boğazlarına kadar mağaralar alttan uzanır. Buradan [rüzgârın] geçtiğini kabul etmek gerekir,


olgunun kendisi de onu açık denizden derinlere sızmaya, dışarıya üflemeye, böylece alevi yükseltmeye, kayaları fırlatmaya, kum bulutları kaldırmaya zorlar.

6.687

saxa furens, qua contingit, terramque et ab ollis / excussit calidum flammis velocibus ignem, / tollit se ac rectis ita faucibus eicit alte. / fert itaque ardorem longe longeque favillam / differt et crassa volvit caligine fumum / extruditque simul mirando pondere saxa; / ne dubites quin haec animai turbida sit vis. / praeterea magna ex parti mare montis ad eius / radices frangit fluctus aestumque resolvit. / ex hoc usque mari speluncae montis ad altas / perveniunt subter fauces. hac ire fatendumst / et penetrare mari penitus res cogit aperto / atque efflare foras ideoque extollere flammam / saxaque subiectare et arenae tollere nimbos.

6.701Çünkü en tepede kraterler vardır, onların kendi dedikleri gibi; bizim boğaz ve ağız dediğimiz şey. Bazı şeyler de vardır ki onlar için tek bir sebep söylemek yetmez, birçok sebep söylemek gerekir; ama bunlardan yalnız biri gerçektir; tıpkı uzakta yatan bir insanın cansız bedenini kendin görsen, onun ölümünün yalnız bir sebebi söylenebilsin diye bütün sebepleri saymanın uygun düşmesi gibi; çünkü onun ne demirle ne soğukla öldüğünü ne hastalıktan ne de belki zehirden öldüğünü ispat edemezsin; ama başına gelenin bu türden bir şey olduğunu biliriz. Birçok şeyde de aynı şeyi söyleyebiliriz. Nil yaza doğru kabarıp ovaları taşırır, yeryüzünde eşsizdir, bütün Mısır'ın ırmağıdır. O, Mısır'ı çoğu zaman sıcağın ortasında sular; ya yazın kuzey rüzgârları ağızlarına karşı estiği için,

6.701

in summo sunt vertice enim crateres, ut ipsi / nominitant, nos quod fauces perhibemus et ora. / Sunt aliquot quoque res quarum unam dicere causam / non satis est, verum pluris, unde una tamen sit; / corpus ut exanimum siquod procul ipse iacere / conspicias hominis, fit ut omnis dicere causas / conveniat leti, dicatur ut illius una; / namque eum ferro nec frigore vincere possis / interiisse neque a morbo neque forte veneno, / verum aliquid genere esse ex hoc quod contigit ei / scimus. item in multis hoc rebus dicere habemus. / Nilus in aestatem crescit campisque redundat / unicus in terris, Aegypti totius amnis. / is rigat Aegyptum medium per saepe calorem, / aut quia sunt aestate aquilones ostia contra,

6.716yılın etesiai denilen o mevsiminde; ırmağa karşı esip onu geciktirir, dalgaları yukarı doğru zorlayarak doldurur, durmaya zorlarlar. Çünkü bu esintilerin, kutbun buz gibi yıldızlarından sürülerek ırmağa karşı estiğinde hiç kuşku yoktur; o ırmak ise sıcak bölgeden, güney rüzgârının yanından, rengi iyice kavrulmuş kara insan soyları arasından, günün ortasının bölgesinden derinlerden doğarak gelir. Bir de büyük bir kum yığını, deniz rüzgârlarla çalkalanıp kumu içeri sürdüğünde, karşıt dalgalarla ağızları tıkayabilir; bu yolla ırmağın çıkışı daha az serbest, dalgaların hamlesi de daha az akıcı olur. Belki de o mevsimde ırmağın kaynağına doğru daha çok yağmur yağar; çünkü kuzey rüzgârlarının etesiai esintileri

6.716

anni tempore eo, qui etesiae esse feruntur, / et contra fluvium flantes remorantur et undas / cogentes sursus replent coguntque manere. / nam dubio procul haec adverso flabra feruntur / flumine, quae gelidis ab stellis axis aguntur; / ille ex aestifera parti venit amnis ab austro / inter nigra virum percocto saecla colore / exoriens penitus media ab regione diei. / est quoque uti possit magnus congestus harenae / fluctibus adversis oppilare ostia contra, / cum mare permotum ventis ruit intus harenam; / quo fit uti pacto liber minus exitus amnis / et proclivis item fiat minus impetus undis. / fit quoque uti pluviae forsan magis ad caput ei / tempore eo fiant, quo etesia flabra aquilonum

6.731o zaman bütün bulutları o bölgelere atar. Elbette, günün ortasının bölgesine sürülüp toplanınca, orada sonunda yüksek dağlara itilen bulutlar sıkışır, zorla bastırılır. Belki de Habeşlerin yüksek dağlarından, derinlerden kabarır; her şeyi dolaşan güneş eritici ışınlarıyla beyaz karları ovalara inmeye zorladığında. Haydi şimdi, Avernus yerleri ve gölleri ne ise, hangi tabiata sahip olduklarını sana anlatayım. Önce, Avernus diye anılmaları, adın olgunun kendisinden konmasındandır; çünkü bunlar bütün kuşlara düşmandır: kuşlar uçarak o yerlerin üstüne gelince, kanatlarının kürek çekişini unutup yelkenlerini indirirler, yumuşak boyunları sarkarak baş aşağı toprağa düşerler, yerlerin tabiatı öyle gerektiriyorsa,

6.731

nubila coniciunt in eas tunc omnia partis. / scilicet, ad mediam regionem eiecta diei / cum convenerunt, ibi ad altos denique montis / contrusae nubes coguntur vique premuntur. / forsitan Aethiopum penitus de montibus altis / crescat, ubi in campos albas descendere ningues / tabificis subigit radiis sol omnia lustrans. / Nunc age, Averna tibi quae sint loca cumque lacusque, / expediam, quali natura praedita constent. / principio, quod Averna vocantur nomine, id ab re / inpositumst, quia sunt avibus contraria cunctis, / e regione ea quod loca cum venere volantes, / remigii oblitae pennarum vela remittunt / praecipitesque cadunt molli cervice profusae / in terram, si forte ita fert natura locorum,

6.746ya da suya, altta bir Avernus gölü uzanıyorsa. Böyle bir yer Cumae yakınındadır; orada keskin kükürtle dolu dağlar sıcak pınarlarla beslenerek tüter. Atina surları içinde de, kalenin tam tepesinde, besleyici Tritonlu Pallas'ın tapınağının yanında bir yer vardır; boğuk sesli kargalar oraya, sunaklar adaklarla tüterken bile kanatlarıyla hiçbir zaman bedenlerini yanaştırmazlar; öylesine kaçarlar ki; ama Yunan şairlerinin terennüm ettiği gibi hiç uyumayan bekçiliği yüzünden Pallas'ın sert öfkesinden değil; bu işi yerin tabiatı kendiliğinden yapar. Suriye'de de böyle bir yer görüldüğü söylenir: dört ayaklılar oraya ilk adımlarını atar atmaz, bir güç onları ağırca yere yığılmaya zorlar, sanki ansızın yeraltı tanrılarına kurban edilmişler gibi. Bütün bunlar tabiî bir yolla olur;

6.746

aut in aquam, si forte lacus substratus Averni. / is locus est Cumas aput, acri sulpure montis / oppleti calidis ubi fumant fontibus aucti. / est et Athenaeis in moenibus, arcis in ipso / vertice, Palladis ad templum Tritonidis almae, / quo numquam pennis appellunt corpora raucae / cornices, non cum fumant altaria donis; / usque adeo fugitant non iras Palladis acris / pervigili causa, Graium ut cecinere poetae, / sed natura loci opus efficit ipsa suapte. / in Syria quoque fertur item locus esse videri, / quadripedes quoque quo simul ac vestigia primum / intulerint, graviter vis cogat concidere ipsa, / manibus ut si sint divis mactata repente. / omnia quae naturali ratione geruntur,

6.761hangi sebeplerden olduklarının kaynağı da açıktır; öyle ki bu bölgelerde Orcus'un bir kapısı olduğuna inanılmasın, sonra da yeraltı tanrılarının ruhları buradan aşağıya, Akheron'un kıyılarına götürdüğünü sanmayalım; tıpkı kanatlı ayaklı geyiklerin sürünen yaban hayvanı soylarını burunlarıyla inlerinden çektiğinin sık sık sanılması gibi. Bunun doğru akıldan ne kadar uzak olduğunu dinle; çünkü şimdi konunun kendisini anlatmaya çalışıyorum. İlk önce şunu söylüyorum, daha önce de sık sık söylediğim gibi: toprakta her türden şeyin şekilleri vardır; birçoğu yiyecek olarak hayat verir, birçoğu da hastalıklar salıp ölümü hızlandırabilir. Daha önce, farklı canlılar için farklı şeylerin hayatın düzenine daha uygun olduğunu gösterdik; çünkü tabiatları farklıdır, dokuları ve ilk şekilleri de

6.761

et quibus e fiant causis apparet origo; / ianua ne pote eis Orci regionibus esse / credatur, post hinc animas Acheruntis in oras / ducere forte deos manis inferne reamur, / naribus alipedes ut cervi saepe putantur / ducere de latebris serpentia saecla ferarum. / quod procul a vera quam sit ratione repulsum / percipe; nam de re nunc ipsa dicere conor. / Principio hoc dico, quod dixi saepe quoque ante, / in terra cuiusque modi rerum esse figuras; / multa, cibo quae sunt, vitalia multaque, morbos / incutere et mortem quae possint adcelerare. / et magis esse aliis alias animantibus aptas / res ad vitai rationem ostendimus ante / propter dissimilem naturam dissimilisque

6.776birbirinden farklıdır. Birçok düşman şey kulaklardan girer, birçok zararlı, dokunuşa sert şey burun deliklerinden sızar; dokunuştan sakınılması gereken pek çok şey de az değildir, görmekten kaçınılması gereken, tadı acı olan şeyler de. Sonra insan için ne kadar çok şeyin hisse sert bir düşmanlıkla dokunduğunu, iğrenç ve ağır olduğunu görmek mümkündür; önce bazı ağaçlara öyle ağır bir gölge verilmiştir ki, biri altlarında otlara uzanıp yatsa, çoğu zaman baş ağrısına yol açarlar. Helikon'un büyük dağlarında da çiçeğinin iğrenç kokusuyla insanı öldürmeye alışkın bir ağaç vardır. Elbette bütün bunlar topraktan şunun için çıkar: toprak birçok şeyin birçok tohumunu türlü yollarla karışık olarak taşır, ayrı ayrı da teslim eder.

6.776

texturas inter sese primasque figuras. / multa meant inimica per auris, multa per ipsas / insinuant naris infesta atque aspera tactu, / nec sunt multa parum tactu vitanda neque autem / aspectu fugienda saporeque tristia quae sint. / Deinde videre licet quam multae sint homini res / acriter infesto sensu spurcaeque gravisque; / arboribus primum certis gravis umbra tributa / usque adeo, capitis faciant ut saepe dolores, / siquis eas subter iacuit prostratus in herbis. / est etiam magnis Heliconis montibus arbos / floris odore hominem taetro consueta necare. / scilicet haec ideo terris ex omnia surgunt, / multa modis multis multarum semina rerum / quod permixta gerit tellus discretaque tradit.

6.791Gece yeni söndürülmüş bir lamba keskin kokusuyla burun deliklerine çarpınca, hastalıktan dolayı yere yığılıp köpük saçmaya alışkın olanı orada uyuşturur. Kadın da kunduz yağının ağır kokusuyla uyuşup yatar, parlak işi narin ellerinden kayıp düşer, o kokuyu aybaşı geldiği sırada koklamışsa. Bundan başka birçok şey organları gevşetip bitkin düşürür, ruhu içerideki yerinde sarsar. Son olarak, karnın daha doluyken sıcak hamamlarda oyalanıp yıkanırsan, kaynar suyun teknesinin ortasında ne kolayca yığılıp kalırsın çoğu zaman! Kömürlerin ağır gücü ve kokusu da beyne ne kolay sızar, önceden su içmemişsek! Kızgın bir ateş organlara hükmedip onları sarınca da şarabın kokusu öldürücü bir darbe gibi gelir.

6.791

nocturnumque recens extinctum lumen ubi acri / nidore offendit nares, consopit ibidem, / concidere et spumas qui morbo mittere suevit. / castoreoque gravi mulier sopita recumbit, / et manibus nitidum teneris opus effluit ei, / tempore eo si odoratast quo menstrua solvit. / multaque praeterea languentia membra per artus / solvunt atque animam labefactant sedibus intus. / denique si calidis etiam cunctere lavabris / plenior et lueris, solio ferventis aquai / quam facile in medio fit uti des saepe ruinas! / carbonumque gravis vis atque odor insinuatur / quam facile in cerebrum, nisi aqua praecepimus ante! / at cum membra domans percepit fervida febris, / tum fit odor vini plagae mactabilis instar.

6.806Görmüyor musun, toprağın kendisinde de kükürt doğuyor, iğrenç kokusuyla zift yoğunlaşıyor; ya da gümüş ve altın damarlarının peşine düşüp toprağın derinlerindeki gizli yerleri demirle eşelediklerinde, Skaptensula'nın aşağıdan ne kokular soluduğunu? Altın madenleri ne kötülükler soluyor! İnsanların yüzlerini nasıl bir hâle, renklerini nasıl bir renge sokuyor! Görmüyor ya da duymuyor musun, zorunluluğun büyük gücünün böyle bir işe kapattığı kişilerin ne kadar kısa sürede öldüğünü, hayat kaynaklarının ne çabuk tükendiğini? Demek ki toprak bütün bu buğuları kaynatıp dışarıya, göğün açık ve geniş yerlerine solur. Avernus yerleri de kuşlara aynı şekilde öldürücü bir güç salmalıdır; bu güç topraktan havaya yükselir, göğün boşluğunu bir yerinden zehirler;

6.806

nonne vides etiam terra quoque sulpur in ipsa / gignier et taetro concrescere odore bitumen, / denique ubi argenti venas aurique secuntur, / terrai penitus scrutantes abdita ferro, / qualis expiret Scaptensula subter odores? / quidve mali fit ut exalent aurata metalla! / quas hominum reddunt facies qualisque colores! / nonne vides audisve perire in tempore parvo / quam soleant et quam vitai copia desit, / quos opere in tali cohibet vis magna necessis? / hos igitur tellus omnis exaestuat aestus / expiratque foras in apertum promptaque caeli. / Sic et Averna loca alitibus summittere debent / mortiferam vim. de terra quae surgit in auras, / ut spatium caeli quadam de parte venenet;

6.821kuş kanatlarıyla oraya gelir gelmez kör bir zehre yakalanıp orada sendeler, buğunun yöneldiği yerin tam hizasına düşer. Oraya yuvarlanınca da o buğunun aynı gücü bütün organlarından hayatın kalıntılarını alır götürür. Çünkü önce âdeta bir baş dönmesi uyandırır; sonra, zehrin tam kaynağına düştüklerinde, çevrede kötülüğün bol bolluğu olduğu için orada hayatlarını da kusmaları gerekir. Kimi zaman da Avernus'un bu gücü ve buğusu kuşlarla toprak arasında bulunan havayı dağıtır, öyle ki bu yer neredeyse boş kalır. Kuşlar uçarak bu yerin tam hizasına gelince, kanatlarının çabası hemen boşta kalıp aksar, iki yandan kanatların bütün gayreti boşa gider.

6.821

quo simul ac primum pennis delata sit ales, / impediatur ibi caeco correpta veneno, / ut cadat e regione loci, qua derigit aestus. / quo cum conruit, hic eadem vis illius aestus / reliquias vitae membris ex omnibus aufert. / quippe etenim primo quasi quendam conciet aestum; / posterius fit uti. cum iam cecidere veneni / in fontis ipsos, ibi sit quoque vita vomenda, / propterea quod magna mali fit copia circum. / Fit quoque ut inter dum vis haec atque aestus Averni / aera, qui inter avis cumquest terramque locatus. / discutiat, prope uti locus hic linquatur inanis. / cuius ubi e regione loci venere volantis, / claudicat extemplo pinnarum nisus inanis / et conamen utrimque alarum proditur omne.

6.836Burada kanatlara dayanıp tutunamayınca, tabiat elbette onları ağırlıklarıyla yere kaymaya zorlar; artık neredeyse boş bir boşlukta yatarlarken ruhlarını bedenlerinin bütün gözeneklerinden dağıtırlar.


Kuyulardaki su da yazın daha soğuk olur, çünkü toprak sıcakla kurur, sıcaklığın kendine ait tohumları varsa onları havaya salar. Demek ki toprak sıcaklıktan ne kadar tükenmişse, toprakta gizli olan su da o kadar soğuk olur. Öte yandan bütün toprak soğukla sıkışıp birleşip âdeta katılaşınca, elbette birleşirken taşıdığı sıcaklık varsa onu kuyulara sıkıp çıkarır. Ammon'un tapınağının yanında gündüzün ışığında soğuk, gece vakti sıcak bir pınar olduğu söylenir.

6.836

hic ubi nixari nequeunt insistereque alis, / scilicet in terram delabi pondere cogit / natura, et vacuum prope iam per inane iacentes / dispergunt animas per caulas corporis omnis. / frigidior porro in puteis aestate fit umor, / arescit quia terra calore et semina si qua / forte vaporis habet proprie, dimittit in auras. / quo magis est igitur tellus effeta calore, / fit quoque frigidior qui in terrast abditus umor. / frigore cum premitur porro omnis terra coitque / et quasi concrescit, fit scilicet ut coeundo / exprimat in puteos si quem gerit ipsa calorem. / Esse apud Hammonis fanum fons luce diurna / frigidus et calidus nocturno tempore fertur.

6.850İnsanlar bu pınara fazlasıyla şaşarlar; gece korkunç bir karanlıkla toprakları örttüğünde onun yerin altından sert güneşle kısmen ısındığını sanırlar. Bu, doğru akıldan fazlasıyla uzaktır. Çünkü güneş suyun çıplak cismine dokunduğu hâlde onu yukarı yanından ısıtamadıysa, yukarıdaki ışık bu kadar kızgınlıktan yararlandığı hâlde, burada aşağıda bu kadar kalın cisimli toprağın altında suyu nasıl kaynatıp sıcak buğuyla besleyebilir? Hele ki yakıcı ışınlarıyla evlerin duvarlarından sıcaklığını güçlükle sızdırabilirken. Öyleyse açıklama nedir? Elbette pınarın çevresindeki toprak öteki topraktan daha seyrektir, suyun cisminin yakınında ateşin birçok tohumu vardır. Gece çiy saçan dalgalarıyla toprağı örttüğünde,

6.850

hunc homines fontem nimis admirantur et acri / sole putant subter terras fervescere partim, / nox ubi terribili terras caligine texit. / quod nimis a verast longe ratione remotum. / quippe ubi sol nudum contractans corpus aquai / non quierit calidum supera de reddere parte, / cum superum lumen tanto fervore fruatur, / qui queat hic supter tam crasso corpore terram / perquoquere umorem et calido focilare vapore? / praesertim cum vix possit per saepta domorum / insinuare suum radiis ardentibus aestum. / quae ratiost igitur? ni mirum terra magis quod / rara tenet circum fontem quam cetera tellus / multaque sunt ignis prope semina corpus aquai. / hoc ubi roriferis terram nox obruit undis,

6.865toprak hemen derinlerden soğur, birleşir. Bu yolla, sanki elle sıkıştırılmış gibi, taşıdığı ateş tohumlarını pınara sıkıp çıkarır; bunlar suyun dokunuşunu ve buğusunu sıcak yapar. Sonra güneş doğup ışınlarıyla toprağı gevşetince, sıcak buğuyu karıştırarak onu seyreltince, ateşin ilk başlangıçları yeniden eski yerlerine döner, suyun bütün sıcaklığı toprağa çekilir. Bu yüzden pınar gündüz ışığında soğuk olur. Üstelik suyun nemi güneşin ışınlarıyla çalkalanır, titreyen sıcaklığın etkisiyle gün ışığında seyrelir; bu yüzden taşıdığı ateş tohumlarını salar; tıpkı suyun çoğu zaman içinde tuttuğu soğuğu salıp buzu çözmesi, düğümleri gevşetmesi gibi. Bir de soğuk bir pınar vardır ki üstüne konan

6.865

extemplo penitus frigescit terra coitque. / hac ratione fit ut, tam quam compressa manu sit, / exprimat in fontem quae semina cumque habet ignis, / quae calidum faciunt laticis tactum atque vaporem. / inde ubi sol radiis terram dimovit obortus / et rare fecit calido miscente vapore, / rursus in antiquas redeunt primordia sedes / ignis et in terram cedit calor omnis aquai. / frigidus hanc ob rem fit fons in luce diurna. / praeterea solis radiis iactatur aquai / umor et in lucem tremulo rarescit ab aestu; / propterea fit uti quae semina cumque habet ignis / dimittat; quasi saepe gelum, quod continet in se, / mittit et exsolvit glaciem nodosque relaxat. / Frigidus est etiam fons, supra quem sita saepe

6.880keten lifi hemen ateş alıp alev saçar; reçineli çıra da aynı yolla dalgalar üstünde tutuşup esintilerin onu yüzdürerek ittiği her yerde parlar. Elbette, çünkü suda sıcaklığın pek çok tohumu vardır; ateşin cisimlerinin toprağın derinliklerinden bütün pınar boyunca yükselmesi, aynı zamanda dışarıya solunup havaya çıkması zorunludur; ama pınarın ısınabileceği kadar çok değil. Üstelik bir güç onları su boyunca dağınık olarak ansızın dışarı fırlamaya, yukarıda birleşmeye zorlar. Aradus'ta denizin içindeki pınar da bu türdendir; tatlı su fışkırtır, çevresindeki tuzlu dalgaları iter; deniz başka birçok bölgede de susamış gemicilere yerinde bir fayda sağlar, tuzlu dalgalar arasında tatlı su kustuğu için.

6.880

stuppa iacit flammam concepto protinus igni, / taedaque consimili ratione accensa per undas / conlucet, quo cumque natans impellitur auris. / ni mirum quia sunt in aqua permulta vaporis / semina de terraque necessest funditus ipsa / ignis corpora per totum consurgere fontem / et simul exspirare foras exireque in auras, / non ita multa tamen, calidus queat ut fieri fons; / praeterea dispersa foras erumpere cogit / vis per aquam subito sursumque ea conciliari. / quod genus endo marist Aradi fons, dulcis aquai / qui scatit et salsas circum se dimovet undas; / et multis aliis praebet regionibus aequor / utilitatem opportunam sitientibus nautis, / quod dulcis inter salsas intervomit undas.

6.895Demek ki bu tohumlar o pınardan böyle fırlayıp dışarı fışkırabilir; keten lifine gelip toplandıklarında ya da çıranın cismine yapıştıklarında hemen kolayca tutuşurlar, çünkü keten lifleri ve çıralar kendi içlerinde de ateşin pek çok tohumunu taşır. Görmüyor musun, yeni söndürülmüş bir fitili gece lambalarına yaklaştırdığında alevle temas etmeden önce tutuşur; çıra da aynı yolla? Bundan başka birçok şey, ateş onları yakından sarmadan önce uzaktan sıcaklığın dokunuşuyla tutuşur. Demek ki o pınarda da aynı şeyin olduğunu düşünmek gerekir. Geri kalana gelince, tabiatın hangi antlaşmasıyla bu taşın demiri çekebildiğini anlatmaya başlayacağım; Yunanlar ona yurdunun adına göre Magnes taşı derler, çünkü Magnesialıların yurdunun sınırlarında çıkar.

6.895

sic igitur per eum possunt erumpere fontem / et scatere illa foras; in stuppam semina quae cum / conveniunt aut in taedai corpore adhaerent, / ardescunt facile extemplo, quia multa quoque in se / semina habent ignis stuppae taedaeque tenentes. / nonne vides etiam, nocturna ad lumina linum / nuper ubi extinctum admoveas, accendier ante / quam tetigit flammam, taedamque pari ratione? / multaque praeterea prius ipso tacta vapore / eminus ardescunt quam comminus imbuat ignis. / hoc igitur fieri quoque in illo fonte putandumst. / Quod super est, agere incipiam quo foedere fiat / naturae, lapis hic ut ferrum ducere possit, / quem Magneta vocant patrio de nomine Grai, / Magnetum quia sit patriis in finibus ortus.

6.910İnsanlar bu taşa şaşarlar; çünkü çoğu zaman kendinden sarkan halkalardan bir zincir oluşturur. Kimi zaman beş ya da daha fazlasının sıra hâlinde sarkıp hafif esintilerle sallandığını görmek mümkündür; biri ötekine alttan yapışarak asılır, biri ötekinden taşın gücünü ve bağlarını tanır; gücü öylesine sızarak etkisini sürdürür. Bu tür konularda, konunun kendi açıklamasını yapabilmeden önce birçok şeyi sağlamlaştırmak, çok uzun dolambaçlı yollardan yaklaşmak gerekir; bu yüzden kulaklarının ve gönlünün daha da dikkatli olmasını istiyorum. İlk önce, gördüğümüz bütün şeylerden gözlere çarpıp görmeyi uyaran cisimlerin durmadan akması, salınması, saçılması zorunludur. Belli şeylerden durmadan kokular akar;

6.910

hunc homines lapidem mirantur; quippe catenam / saepe ex anellis reddit pendentibus ex se. / quinque etenim licet inter dum pluresque videre / ordine demisso levibus iactarier auris, / unus ubi ex uno dependet supter adhaerens / ex alioque alius lapidis vim vinclaque noscit; / usque adeo permananter vis pervalet eius. / Hoc genus in rebus firmandumst multa prius quam / ipsius rei rationem reddere possis, / et nimium longis ambagibus est adeundum; / quo magis attentas auris animumque reposco. / Principio omnibus ab rebus, quas cumque videmus, / perpetuo fluere ac mitti spargique necessest / corpora quae feriant oculos visumque lacessant. / perpetuoque fluunt certis ab rebus odores;

6.925ırmaklardan soğuk, güneşten sıcaklık, kıyıların yakınında denizin dalgalarından duvarları kemiren buğu akar; türlü türlü sesler havada akmaktan geri durmaz; son olarak, deniz kıyısında dolaşırken ağzımıza çoğu zaman tuzlu tatta bir nem gelir; pelinin sulandırılıp karıştırıldığını karşıdan seyrederken de acılığı bize dokunur. Bütün şeylerden her şey öylesine akarak sürüklenir, her yandan bütün yönlere salınır; akışın hiçbir duraklaması, hiçbir dinlenmesi yoktur, çünkü durmadan hissederiz, her şeyi her zaman görmek, koklamak, sesini duymak mümkündür. Şimdi bütün şeylerin ne kadar seyrek cisimli olduğunu yeniden hatırlatacağım; bu ilk kitapta da apaçık görülür. Çünkü bunu bilmek birçok konu için önemli olsa da, önce doğrudan doğruya şu konu için önemlidir

6.925

frigus ut fluviis, calor a sole, aestus ab undis / aequoris, exesor moerorum, litora propter; / nec varii cessant sonitus manare per auras; / denique in os salsi venit umor saepe saporis, / cum mare versamur propter, dilutaque contra / cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. / usque adeo omnibus ab rebus res quaeque fluenter / fertur et in cunctas dimittitur undique partis / nec mora nec requies interdatur ulla fluendi, / perpetuo quoniam sentimus et omnia semper / cernere odorari licet et sentire sonare. / Nunc omnis repetam quam raro corpore sint res / commemorare; quod in primo quoque carmine claret. / quippe etenim, quamquam multas hoc pertinet ad res / noscere, cum primis hanc ad rem protinus ipsam,

6.940ki onu tartışmaya girişiyorum: önce, ortada boşlukla karışmış cisimden başka bir şey olmadığını sağlamlaştırmak gerekir. İlk önce mağaralarda yukarıdaki kayalar nemle terler, akan damlalarla damlar. Aynı şekilde bizim de bütün bedenimizden ter akar, sakal büyür, bütün organlarda, eklemlerde kıllar biter. Bütün yiyecek damarlara dağılır, bedenin en uç kısımlarını, tırnakları bile büyütüp besler. Aynı şekilde soğuğun ve sıcak buğunun bakırdan geçtiğini hissederiz; dolu kadehleri tuttuğumuzda altından ve gümüşten geçtiğini de hissederiz. Son olarak sesler evlerin taş duvarlarından uçup geçer; koku, soğuk ve demirin gücüne bile sızmaya alışkın olan ateşin buğusu da sızar, son olarak göğün zırhının her yanı çevreleyip kuşattığı yerden

6.940

qua de disserere adgredior, firmare necessest / nil esse in promptu nisi mixtum corpus inani. / principio fit ut in speluncis saxa superna / sudent umore et guttis manantibus stillent. / manat item nobis e toto corpore sudor, / crescit barba pilique per omnia membra, per artus. / diditur in venas cibus omnis, auget alitque / corporis extremas quoque partis unguiculosque. / frigus item transire per aes calidumque vaporem / sentimus, sentimus item transire per aurum / atque per argentum, cum pocula plena tenemus. / denique per dissaepta domorum saxea voces / pervolitant, permanat odor frigusque vaposque / ignis, qui ferri quoque vim penetrare suevit, / denique qua circum caeli lorica coercet,

6.955hastalık gücü de dışarıdan sızdığında geçer; toprakta ve gökte kopan fırtına da haklı olarak uzaklara, göğe ve toprağa çekilip gider; çünkü seyrek cisimle örülmemiş hiçbir şey yoktur. Buna şu da eklenir: şeylerden atılan bütün cisimler aynı hissi uyandırmaz, bütün şeylere aynı şekilde uygun düşmez. İlk önce güneş toprağı kavurup kurutur, ama buzu çözer, yüksek dağlarda yükseğe yığılmış karları ışınlarıyla erimeye zorlar; son olarak balmumu da onun sıcaklığına konunca sıvılaşır. Aynı şekilde ateş bakırı sıvılaştırır, altını eritir, ama derileri ve eti büzüp bir araya çeker. Öte yandan suyun nemi ateşten çıkan demiri sertleştirir, ama sıcakla sertleşmiş derileri ve eti yumuşatır.

6.955

morbida visque simul, cum extrinsecus insinuatur; / et tempestate in terra caeloque coorta / in caelum terrasque remotae iure facessunt; / quandoquidem nihil est nisi raro corpore nexum. / Huc accedit uti non omnia, quae iaciuntur / corpora cumque ab rebus, eodem praedita sensu / atque eodem pacto rebus sint omnibus apta. / principio terram sol excoquit et facit are, / at glaciem dissolvit et altis montibus altas / extructas nives radiis tabescere cogit; / denique cera lique fit in eius posta vapore. / ignis item liquidum facit aes aurumque resolvit, / at coria et carnem trahit et conducit in unum. / umor aquae porro ferrum condurat ab igni, / at coria et carnem mollit durata calore.

6.970Yabani zeytin sakallı keçileri öylesine sevindirir ki, sanki gerçekten ambrosia saçıyor, nektara bulanmış gibidir; oysa insan için bu yapraktan daha acı bir şey yoktur. Son olarak domuz mercanköşk yağından kaçar, her türlü merhemden korkar; çünkü bu, kıllı domuzlar için keskin bir zehirdir; oysa bize kimi zaman âdeta can veriyor görünür. Buna karşılık çamur bize en iğrenç pislik iken, domuzlara aynı şey hoş görünür; orada doymak bilmeden baştan ayağa yuvarlanırlar. Konunun kendisini anlatmaya girişmeden önce söylenmesi gerekiyor görünen şu da kalıyor: türlü şeylere birçok gözenek verildiğine göre, bunların tabiatça birbirinden farklı olması, her birinin kendi tabiatına ve yollarına sahip olması gerekir. Çünkü canlılarda türlü türlü hisler vardır,

6.970

barbigeras oleaster eo iuvat usque capellas, / effluat ambrosias quasi vero et nectare tinctus; / qua nihil est homini quod amarius fronde ac extet. / denique amaracinum fugitat sus et timet omne / unguentum; nam saetigeris subus acre venenumst; / quod nos inter dum tam quam recreare videtur. / at contra nobis caenum taeterrima cum sit / spurcities, eadem subus haec iucunda videtur, / insatiabiliter toti ut volvantur ibidem. / Hoc etiam super est, ipsa quam dicere de re / adgredior, quod dicendum prius esse videtur. / multa foramina cum variis sint reddita rebus, / dissimili inter se natura praedita debent / esse et habere suam naturam quaeque viasque. / quippe etenim varii sensus animantibus insunt,

6.985her biri kendine özgü nesnesini kendi içinde algılar; çünkü sesin bir yoldan, tadın sulardan bir başka yoldan, kokunun bir başka yoldan sızdığını görürüz.


Üstelik kayalardan bir şey, odunlardan başka bir şey sızıyor, altından başka bir şey geçiyor, gümüşten ve camdan başka bir şey dışarı çıkıyor görünür; çünkü görüntü bir yoldan akıyor, sıcaklık başka bir yoldan gidiyor görünür, aynı yollardan da bir şey ötekinden daha hızlı geçer. Elbette, biraz önce gösterdiğimiz gibi, şeylerin tabiatı ve dokuları farklı olduğundan, yolların tabiatı türlü biçimlerde farklılaşarak bunun olmasını zorunlu kılar. Bu yüzden, bütün bunlar iyice sağlamlaşıp yerleşerek önümüzde hazır durduğunda,

6.985

quorum quisque suam proprie rem percipit in se; / nam penetrare alio sonitus alioque saporem / cernimus e sucis, alio nidoris odores. / praeterea manare aliud per saxa videtur, / atque aliud lignis, aliud transire per aurum, / argentoque foras aliud vitroque meare; / nam fluere hac species, illac calor ire videtur, / atque aliis aliud citius transmittere eadem. / scilicet id fieri cogit natura viarum / multimodis varians, ut paulo ostendimus ante, / propter dissimilem naturam textaque rerum. / Qua propter, bene ubi haec confirmata atque locata / omnia constiterint nobis praeposta parata,

6.1000geri kalan şey için buradan açıklama kolayca verilir, demirin gücünü çeken bütün sebep de açığa çıkar. İlk önce bu taştan pek çok tohumun ya da bir buğunun akması zorunludur; bu buğu taşla demir arasında bulunan havayı darbeleriyle dağıtır. Bu boşluk boşalıp ortada geniş bir yer açılınca, demirin ilk başlangıçları hemen birbirine bağlı olarak boşluğa kayıp düşer; böylece halkanın kendisi de peşlerinden gelir, bütün cismiyle böyle gider. Çünkü hiçbir şey, kendi ilk öğelerinden birbirine takılıp sıkıca bağlanarak, güçlü demirin tabiatından, o soğuk sertlikten daha sıkı tutunmaz. Bu yüzden, demirden çıkan cisimlerin çoğu boşluğa doğru sürüklenip de halkanın kendisi peşlerinden gelmezse, söylediğim gibi, buna şaşmak daha da yersiz olur;

6.1000

quod super est, facile hinc ratio reddetur et omnis / causa pate fiet, quae ferri pelliciat vim. / Principio fluere e lapide hoc permulta necessest / semina sive aestum, qui discutit aera plagis, / inter qui lapidem ferrumque est cumque locatus. / hoc ubi inanitur spatium multusque vace fit / in medio locus, extemplo primordia ferri / in vacuum prolapsa cadunt coniuncta, fit utque / anulus ipse sequatur eatque ita corpore toto. / nec res ulla magis primoribus ex elementis / indupedita suis arte conexa cohaeret / quam validi ferri natura et frigidus horror. / quo minus est mirum, quod dicitur esse alienum, / corpora si nequeunt e ferro plura coorta / in vacuum ferri, quin anulus ipse sequatur;

6.1015halka da bunu yapar, peşlerinden gider, ta ki taşın kendisine varıp onun gizli bağlantılarına yapışana dek. Aynı şey bütün yönlerde olur; yer nereden boşalırsa, ister yandan ister yukarıdan, komşu cisimler hemen boşluğa sürüklenir; çünkü başka yerlerden gelen darbelerle çalkalanırlar, kendiliklerinden yukarı, havaya yükselemezler. Buna şu da eklenir, bunun daha çok olabilmesinin sebebi: bu olgu bir yardımcı hareketle de desteklenir; halkanın önündeki hava seyrelip yer daha çok boşalıp açılır açılmaz, arkada bulunan hava hemen onu âdeta arkadan ileri iter, sürer. Çünkü çevrede duran hava şeyleri hep döver; ama demiri ancak böyle bir anda ileri iter,

6.1015

quod facit et sequitur, donec pervenit ad ipsum / iam lapidem caecisque in eo compagibus haesit. / hoc fit idem cunctas in partis; unde vace fit / cumque locus, sive e transverso sive superne, / corpora continuo in vacuum vicina feruntur; / quippe agitantur enim plagis aliunde nec ipsa / sponte sua sursum possunt consurgere in auras. / huc accedit item, quare queat id magis esse, / haec quoque res adiumento motuque iuvatur, / quod, simul a fronte est anelli rarior aer / factus inanitusque locus magis ac vacuatus, / continuo fit uti qui post est cumque locatus / aer a tergo quasi provehat atque propellat. / semper enim circum positus res verberat aer; / sed tali fit uti propellat tempore ferrum,

6.1030çünkü bir yanda boşluk vardır, onu içine alır. Sana sözünü ettiğim bu hava, demirin sık gözeneklerinden küçük parçalarına incelikle sızarak onu iter, sürer; tıpkı rüzgârın gemiyi ve yelkenleri itmesi gibi. Son olarak, bütün şeylerin cisimlerinde hava bulunmalıdır, çünkü seyrek cisimlidirler, hava da bütün şeylerin çevresini sarmış, yanlarına yerleşmiştir. Demek ki demirin derinlerinde gizli olan bu hava tedirgin bir hareketle hep çalkalanır, bu yüzden de kuşkusuz halkayı döver, içeriden kımıldatır; elbette halka, bir kez atıldığı, boş yere doğru çabaya giriştiği yöne doğru sürüklenir. Kimi zaman da demirin tabiatı bu taştan uzaklaşır; sırayla kaçmaya ve izlemeye alışkındır. Hatta Samothrake'nin demir halkalarının sıçradığını,

6.1030

parte quod ex una spatium vacat et capit in se. / hic, tibi quem memoro, per crebra foramina ferri / parvas ad partis subtiliter insinuatus / trudit et inpellit, quasi navem velaque ventus. / denique res omnes debent in corpore habere / aera, quandoquidem raro sunt corpore et aer / omnibus est rebus circum datus adpositusque. / hic igitur, penitus qui in ferrost abditus aer, / sollicito motu semper iactatur eoque / verberat anellum dubio procul et ciet intus, / scilicet illo eodem fertur, quo praecipitavit / iam semel et partem in vacuam conamina sumpsit. / Fit quoque ut a lapide hoc ferri natura recedat / inter dum, fugere atque sequi consueta vicissim. / exultare etiam Samothracia ferrea vidi

6.1045tunç kâselerin içinde demir talaşının da birlikte kudurduğunu gördüm, bu Magnes taşı altlarına konduğunda; taştan kaçmaya öylesine can atıyor görünür. Araya tunç girince böylesine büyük bir geçimsizlik doğar, çünkü elbette önce tuncun buğusu gelip demirin açık yollarını ele geçirince, taşın buğusu sonra gelir, demirde her yeri dolu bulur, eskisi gibi geçecek yeri yoktur; bu yüzden demirin dokusuna çarpmaya, kendi dalgasıyla dövmeye zorlanır; bu yolla onu kendinden iter, tunç aracılığıyla çalkalar; tunç olmadan çoğu zaman onu emer. Bu konularda şuna şaşmayı bırak: bu taştan çıkan buğu öteki şeyleri aynı şekilde itemez. Çünkü kimi ağırlıklarına güvenerek durur, altın gibi; kimi de seyrek cisimli olduğu için, buğu

6.1045

et ramenta simul ferri furere intus ahenis / in scaphiis, lapis hic Magnes cum subditus esset; / usque adeo fugere a saxo gestire videtur. / aere interposito discordia tanta creatur / propterea quia ni mirum prius aestus ubi aeris / praecepit ferrique vias possedit apertas, / posterior lapidis venit aestus et omnia plena / invenit in ferro neque habet qua tranet ut ante; / cogitur offensare igitur pulsareque fluctu / ferrea texta suo; quo pacto respuit ab se / atque per aes agitat, sine eo quod saepe resorbet. / Illud in his rebus mirari mitte, quod aestus / non valet e lapide hoc alias impellere item res. / pondere enim fretae partim stant, quod genus aurum; / at partim raro quia sunt cum corpore, ut aestus

6.1060dokunmadan içlerinden uçup geçer, hiçbir yere itilemezler; odun maddesi bu türden görünür. Demek ki demirin tabiatı ikisinin arasında yer alır; tuncun bazı küçük cisimlerini alınca, Magnes taşları da onu o akıntıyla iterler. Yine de bu şeyler öteki şeylere öyle yabancı değildir ki bu türden, birbirine özellikle uygun olduğunu anlatabileceğim pek çok örnek elimde olmasın. Önce taşların yalnız kireçle birbirine kaynaştığını görürsün. Odun boğa tutkalıyla öyle birleşir ki, levhaların damarları kusurlarından dolayı, boğa tutkalının bağları gevşeyeceğine çoğu zaman yarılır. Asmadan doğan sıvılar pınarların suyuyla karışmaya cesaret eder, ağır zift ve hafif zeytinyağı ise karışamaz. Erguvan kabuklusunun mor rengi de yünün cismiyle

6.1060

pervolet intactus, nequeunt inpellier usquam, / lignea materies in quo genere esse videtur. / interutrasque igitur ferri natura locata / aeris ubi accepit quaedam corpuscula, tum fit, / inpellant ut eo Magnesia flumine saxa. / nec tamen haec ita sunt aliarum rerum aliena, / ut mihi multa parum genere ex hoc suppeditentur, / quae memorare queam inter se singlariter apta. / saxa vides primum sola colescere calce. / glutine materies taurino iungitur una, / ut vitio venae tabularum saepius hiscant / quam laxare queant compages taurea vincla. / vitigeni latices aquai fontibus audent / misceri, cum pix nequeat gravis et leve olivom. / purpureusque colos conchyli iungitur uno

6.1075öyle birleşir ki hiçbir yolla ayrılamaz; Neptunus'un dalgasıyla onu yenilemeye uğraşsan da, bütün deniz bütün dalgalarıyla onu yıkayıp çıkarmak istese de. Son olarak altını altına yalnız bir şey bağlamaz mı? Bakırın kalayla birleşmesini sağlayan da öyle değil mi? Daha bunun gibi ne kadar çok örnek bulunabilir! Ne olmuş yani? Ne senin hiçbir yerde bu kadar uzun dolambaçlı yollara ihtiyacın var, ne de benim burada bu kadar çok emek harcamam yerinde olur; kısaca, az sözle çok şeyi kavramak daha iyidir. Dokuları birbirine öyle karşılıklı denk düşen şeyler ki birinin oyukları ötekinin dolu yerlerine, ötekininkiler de berikininkilere uyar; en iyi birleşme budur. Bir de bazı şeyler vardır ki birbirlerine halkalarla ve çengellerle örülmüş gibi bağlanıp tutunabilirler; bu taşla demirde daha çok olan şey bu gibi görünüyor.

6.1075

corpore cum lanae, dirimi qui non queat usquam, / non si Neptuni fluctu renovare operam des, / non mare si totum velit eluere omnibus undis. / denique res auro non aurum copulat una, / aerique plumbo fit uti iungatur ab albo? / cetera iam quam multa licet reperire! quid ergo? / nec tibi tam longis opus est ambagibus usquam / nec me tam multam hic operam consumere par est, / sed breviter paucis praestat comprendere multa. / quorum ita texturae ceciderunt mutua contra, / ut cava conveniant plenis haec illius illa / huiusque inter se, iunctura haec optima constat. / est etiam, quasi ut anellis hamisque plicata / inter se quaedam possint coplata teneri; / quod magis in lapide hoc fieri ferroque videtur.

6.1090Şimdi hastalıkların açıklaması nedir, hastalık gücü nereden ansızın kopup insan soyu ve sürülerin kalabalıkları için öldürücü bir felaket koparabilir, anlatayım. Önce, yukarıda bizim için hayat veren birçok şeyin tohumları olduğunu öğrettim; buna karşılık hastalığa ve ölüme yol açan birçok tohumun da uçuşması zorunludur; bunlar rastlantıyla kopup göğü bozduklarında, hava hastalıklı olur. Hastalıkların ve vebanın bütün bu gücü de ya dışarıdan, bulutlar ve sisler gibi yukarıdan gök boyunca gelir, ya da çoğu zaman topraktan kopup yükselir; toprak nemlenip mevsimsiz yağmurlar ve güneşlerle çarpılarak çürüdüğünde. Görmüyor musun, yurdundan ve evinden uzaklara gelen herkesin, şeyler birbirinden çok farklı olduğu için

6.1090

Nunc ratio quae sit morbis aut unde repente / mortiferam possit cladem conflare coorta / morbida vis hominum generi pecudumque catervis, / expediam, primum multarum semina rerum / esse supra docui quae sint vitalia nobis, / et contra quae sint morbo mortique necessest / multa volare; ea cum casu sunt forte coorta / et perturbarunt caelum, fit morbidus aer. / atque ea vis omnis morborum pestilitasque / aut extrinsecus ut nubes nebulaeque superne / per caelum veniunt aut ipsa saepe coorta / de terra surgunt, ubi putorem umida nactast / intempestivis pluviisque et solibus icta. / nonne vides etiam caeli novitate et aquarum / temptari procul a patria qui cumque domoque

6.1105iklimin ve suların yeniliğiyle hastalandığını? Çünkü Britanyalıların iklimi, evrenin ekseninin eğildiği Mısır'ın ikliminden ne kadar farklı sanıyoruz, ya da Pontos'unki Gades'inkinden, ta rengi iyice kavrulmuş kara insan soylarınınkine kadar? Bu dört iklimin dört rüzgâra ve göğün dört yönüne göre birbirinden farklı olduğunu gördüğümüz gibi, insanların renkleri ve yüzleri de birbirinden bol bol farklı görünür, hastalıklar da soyları türlerine göre tutar. Fil hastalığı denen bir hastalık vardır ki Nil ırmağı yakınında, Mısır'ın ortasında doğar, başka hiçbir yerde doğmaz. Attika'da ayaklar, Akha topraklarında gözler hastalanır. Böylece bir yer bir bölüme ve organa, başka bir yer başka birine düşmandır; bunu farklı hava yapar. Bu yüzden belki bize yabancı olan bir gök

6.1105

adveniunt ideo quia longe discrepitant res? / nam quid Brittannis caelum differre putamus, / et quod in Aegypto est, qua mundi claudicat axis, / quidve quod in Ponto est differre et Gadibus atque / usque ad nigra virum percocto saecla colore? / quae cum quattuor inter se diversa videmus / quattuor a ventis et caeli partibus esse, / tum color et facies hominum distare videntur / largiter et morbi generatim saecla tenere. / est elephas morbus qui propter flumina Nili / gignitur Aegypto in media neque praeterea usquam. / Atthide temptantur gressus oculique in Achaeis / finibus. inde aliis alius locus est inimicus / partibus ac membris; varius concinnat id aer. / proinde ubi se caelum, quod nobis forte alienum,

6.1120harekete geçip düşman hava sürünmeye başlayınca, sis ve bulut gibi yavaş yavaş sürünür, geçtiği her yeri altüst eder, değişmeye zorlar; sonunda bizim göğümüze gelince de onu bozup kendine benzer ve yabancı kılar. Demek ki bu yeni felaket ve veba ansızın ya sulara düşer ya da ekinlerin kendilerine çöker, ya da insanların başka yiyeceklerine, sürülerin yemlerine; ya da gücü havanın kendisinde asılı kalır, biz soluk alırken oradan karışık havayı çektiğimizde onu da aynı anda bedenimize emmemiz zorunlu olur. Aynı yolla öküzlere de çoğu zaman veba gelir, ağır kanlı melemelilere de hastalık. Bize düşman yerlere gidip göğün örtüsünü değiştirmemiz ya da tabiatın bize

6.1120

commovet atque aer inimicus serpere coepit, / ut nebula ac nubes paulatim repit et omne / qua graditur conturbat et immutare coactat, / fit quoque ut, in nostrum cum venit denique caelum, / corrumpat reddatque sui simile atque alienum. / haec igitur subito clades nova pestilitasque / aut in aquas cadit aut fruges persidit in ipsas / aut alios hominum pastus pecudumque cibatus, / aut etiam suspensa manet vis aere in ipso / et, cum spirantes mixtas hinc ducimus auras, / illa quoque in corpus pariter sorbere necessest. / consimili ratione venit bubus quoque saepe / pestilitas et iam pigris balantibus aegror. / nec refert utrum nos in loca deveniamus / nobis adversa et caeli mutemus amictum,

6.1135kendiliğinden bozuk bir gök ya da alışık olmadığımız bir şey getirmesi, yeni gelişiyle bizi hastalandırabilecek bir şey, fark etmez. Hastalıkların böyle bir sebebi ve öldürücü bir buğu bir zamanlar Kekrops'un topraklarında tarlaları ölüm saçan yerlere çevirdi, yolları ıssızlaştırdı, şehri vatandaşlarından boşalttı. Çünkü Mısır topraklarının derinliklerinde doğup gelerek, çok havayı, yüzen düzlükleri aşarak, sonunda Pandion'un bütün halkının üstüne çöktü. O zaman bölük bölük hastalığa ve ölüme teslim ediliyorlardı. Önce başları ateşle yanıyordu, iki gözleri de dolan bir ışıkla kızarıyordu. Kara boğazları içeriden kan terliyor, sesin yolu yaralarla kapanıp daralıyordu; gönlün tercümanı dil de kan sızdırıyordu,

6.1135

an caelum nobis ultro natura corumptum / deferat aut aliquid quo non consuevimus uti, / quod nos adventu possit temptare recenti. / Haec ratio quondam morborum et mortifer aestus / finibus in Cecropis funestos reddidit agros / vastavitque vias, exhausit civibus urbem. / nam penitus veniens Aegypti finibus ortus, / aera permensus multum camposque natantis, / incubuit tandem populo Pandionis omni. / inde catervatim morbo mortique dabantur. / principio caput incensum fervore gerebant / et duplicis oculos suffusa luce rubentes. / sudabant etiam fauces intrinsecus atrae / sanguine et ulceribus vocis via saepta coibat / atque animi interpres manabat lingua cruore

6.1150kötülüklerle güçten düşmüş, hareketi ağır, dokunuşu pürüzlü. Sonra hastalığın gücü boğazdan göğsü doldurup hastaların kederli yüreğine de akınca, o zaman hayatın bütün kaleleri gerçekten sarsılıyordu. Soluk, ağızdan dışarı iğrenç bir koku yuvarlıyordu, atılmış kokuşmuş leşlerin kokusu gibi. Bütün ruhun güçleri tamamen, bütün beden ölümün tam eşiğinde artık bitkin düşüyordu. Dayanılmaz kötülüklere kaygılı bir sıkıntı sürekli eşlik ediyordu, iniltiye karışmış bir yakınma da; çoğu zaman gece gündüz sık sık gelen hıçkırık sinirleri ve organları durmadan kasılmaya zorlayarak daha önce yorgun düşmüş olanları büsbütün yorup çözüyordu. Kimsenin bedeninin yüzeyinde, en dış kısmının aşırı bir yalımla kaynadığını göremezdin;

6.1150

debilitata malis, motu gravis, aspera tactu. / inde ubi per fauces pectus complerat et ipsum / morbida vis in cor maestum confluxerat aegris, / omnia tum vero vitai claustra lababant. / spiritus ore foras taetrum volvebat odorem, / rancida quo perolent proiecta cadavera ritu. / atque animi prorsum vires totius, omne / languebat corpus leti iam limine in ipso. / intolerabilibusque malis erat anxius angor / adsidue comes et gemitu commixta querella, / singultusque frequens noctem per saepe diemque / corripere adsidue nervos et membra coactans / dissoluebat eos, defessos ante, fatigans. / nec nimio cuiquam posses ardore tueri / corporis in summo summam fervescere partem,

6.1165daha çok ellere ılık bir dokunuş sunuyordu, aynı zamanda bütün beden, kutsal ateş organlara yayılırken olduğu gibi, âdeta dağlanmış yaralarla kıpkırmızı kesiliyordu. İnsanların iç kısmı ise kemiklerine kadar yanıyordu, midede bir alev, fırınların içindeki gibi yanıyordu. Hiç kimsenin organları için hafif ve ince hiçbir şeyi faydalı kılamazdın; yalnız rüzgârı ve soğuğu isterlerdi. Kimi, hastalıkla yanan organlarını buz gibi ırmaklara veriyor, çıplak bedenlerini dalgalara atıyordu. Birçoğu kuyuların sularına yüksekten baş aşağı atıldı, ağızları açık olarak oraya ulaştılar: kuru bedenleri batıran dinmek bilmez susuzluk bol suyu birkaç damlaya eşit kılıyordu. Kötülüğün hiçbir dinlenmesi yoktu: bedenler yorgun düşmüş yatıyordu. Hekimlik sessiz bir korkuyla mırıldanıyordu,

6.1165

sed potius tepidum manibus proponere tactum / et simul ulceribus quasi inustis omne rubere / corpus, ut est per membra sacer dum diditur ignis. / intima pars hominum vero flagrabat ad ossa, / flagrabat stomacho flamma ut fornacibus intus. / nil adeo posses cuiquam leve tenveque membris / vertere in utilitatem, at ventum et frigora semper. / in fluvios partim gelidos ardentia morbo / membra dabant nudum iacientes corpus in undas. / multi praecipites nymphis putealibus alte / inciderunt ipso venientes ore patente: / insedabiliter sitis arida corpora mersans / aequabat multum parvis umoribus imbrem. / nec requies erat ulla mali: defessa iacebant / corpora. mussabat tacito medicina timore,

6.1180çünkü hastalar hastalıklarla yanan, uykudan yoksun gözlerini açık açık o kadar sık döndürüyorlardı. Bundan başka o zaman ölümün birçok işareti beliriyordu: gönlün zihni keder ve korku içinde altüst olmuştu, kaşlar asıktı, yüz çılgın ve sertti, kulaklar tedirgin ve uğultularla doluydu, soluk sık sık ya da derin ve seyrek geliyordu, boyundan aşağı terin parlak nemi akıyordu, tükürük ince, küçük, safran rengine bulanmış, tuzluydu, boğazdan boğuk bir öksürükle güçlükle çıkıyordu. Ellerde sinirler çekmekten, organlar titremekten, ayaklardan da soğuk yavaş yavaş yukarı çıkmaktan geri durmuyordu. Aynı şekilde sonunda son anda burun delikleri büzülmüş, burnun ucu incelmiş, gözler çukura kaçmış, şakaklar çökmüş, deri soğuk

6.1180

quippe patentia cum totiens ardentia morbis / lumina versarent oculorum expertia somno. / multaque praeterea mortis tum signa dabantur: / perturbata animi mens in maerore metuque, / triste supercilium, furiosus voltus et acer, / sollicitae porro plenaeque sonoribus aures, / creber spiritus aut ingens raroque coortus, / sudorisque madens per collum splendidus umor, / tenvia sputa minuta, croci contacta colore / salsaque per fauces rauca vix edita tussi. / in manibus vero nervi trahere et tremere artus / a pedibusque minutatim succedere frigus / non dubitabat. item ad supremum denique tempus / conpressae nares, nasi primoris acumen / tenve, cavati oculi, cava tempora, frigida pellis

6.1195ve sertleşmiş, ağız sarkmış, alın gergin kalıyordu. Çok geçmeden de organları katı ölümle uzanıp yatıyorlardı. Hemen hemen sekizinci gün, güneşin parlak ışığıyla, ya da dokuzuncu meşalesinde hayatlarını teslim ediyorlardı. Bunlardan biri, olur ya, ölümün cenazesinden kaçmışsa, iğrenç yaralarla ve bağırsakların kara akıntısıyla sonradan yine de onu bir erime ve ölüm bekliyordu; ya da çoğu zaman şiddetli bir baş ağrısıyla bozulmuş bol kan dolan burun deliklerinden akıyordu. İnsanın bütün gücü ve bedeni buradan akıp gidiyordu. İğrenç kanın keskin akıntısından kurtulan birinde ise hastalık yine de sinirlerine, organlarına, hatta bedenin üreme organlarına gidiyordu. Kimileri ölümün eşiğinden ağır bir korkuyla erkeklik organlarını demirle yitirerek yaşıyordu,

6.1195

duraque in ore, iacens rictu, frons tenta manebat. / nec nimio rigida post artus morte iacebant. / octavoque fere candenti lumine solis / aut etiam nona reddebant lampade vitam. / quorum siquis, ut est, vitarat funera leti, / ulceribus taetris et nigra proluvie alvi / posterius tamen hunc tabes letumque manebat, / aut etiam multus capitis cum saepe dolore / corruptus sanguis expletis naribus ibat. / huc hominis totae vires corpusque fluebat. / profluvium porro qui taetri sanguinis acre / exierat, tamen in nervos huic morbus et artus / ibat et in partis genitalis corporis ipsas. / et graviter partim metuentes limina leti / vivebant ferro privati parte virili,

6.1210kimileri de elsiz ayaksız olarak yine de hayatta kalıyordu, kimileri gözlerini yitiriyordu. Ölümün sert korkusu onlara öylesine işlemişti. Kimilerini de bütün şeylerin unutuluşu sardı, kendi kendilerini bile tanıyamıyorlardı. Toprakta cesetler gömülmeden cesetlerin üstünde yığın yığın yattığı hâlde, kuşların ve yaban hayvanlarının soyu ya keskin kokudan kaçmak için uzaklara sıçrıyor, ya da tadına baktıysa yaklaşan ölümle bitkin düşüyordu. Gerçi o günlerde hiçbir kuş kolay kolay görünmüyordu, yaban hayvanlarının kasvetli soyları da ormanlardan çıkmıyordu. Çoğu hastalıktan bitkin düşüyor ve ölüyordu. Hele köpeklerin sadık gücü bütün yollarda yere serilip canını güçlükle veriyordu; çünkü hastalığın gücü hayatı organlardan zorla söküp alıyordu.

6.1210

et manibus sine non nulli pedibusque manebant / in vita tamen et perdebant lumina partim. / usque adeo mortis metus iis incesserat acer. / atque etiam quosdam cepere oblivia rerum / cunctarum, neque se possent cognoscere ut ipsi. / multaque humi cum inhumata iacerent corpora supra / corporibus, tamen alituum genus atque ferarum / aut procul absiliebat, ut acrem exiret odorem, / aut, ubi gustarat, languebat morte propinqua. / nec tamen omnino temere illis solibus ulla / comparebat avis, nec tristia saecla ferarum / exibant silvis. languebant pleraque morbo / et moriebantur. cum primis fida canum vis / strata viis animam ponebat in omnibus aegre; / extorquebat enim vitam vis morbida membris.

6.1225Kimsenin eşlik etmediği sayısız cenaze yarış edercesine kaldırılıyordu. Ortak, kesin bir tedavi yolu da verilemiyordu; çünkü birine hayat veren havanın esintilerini ağzında çevirebilmeyi, göğün tapınaklarını seyredebilmeyi sağlayan şey başkalarına yıkım oluyor, ölüm hazırlıyordu. Bu işlerde son derece acınacak, son derece dertli olan bir şey vardı: herkes kendini hastalığa yakalanmış, sanki ölüme mahkûm edilmiş görünce, gönlü çöküp kederli bir yürekle yatıyor, cenazelere bakarak canını orada teslim ediyordu. Çünkü obur hastalığın bulaşması hiçbir zaman birinden ötekine geçmekten geri durmuyordu, tıpkı yünlü sürülere ve boynuzlu sığır soylarına geçtiği gibi; cenazeyi cenaze üstüne yığan da her şeyden çok buydu. Çünkü kendi hastalarını görmeye gitmekten kaçananları,

6.1225

incomitata rapi certabant funera vasta / nec ratio remedii communis certa dabatur; / nam quod ali dederat vitalis aeris auras / volvere in ore licere et caeli templa tueri, / hoc aliis erat exitio letumque parabat. / Illud in his rebus miserandum magnopere unum / aerumnabile erat, quod ubi se quisque videbat / implicitum morbo, morti damnatus ut esset, / deficiens animo maesto cum corde iacebat, / funera respectans animam amittebat ibidem. / quippe etenim nullo cessabant tempore apisci / ex aliis alios avidi contagia morbi, / lanigeras tam quam pecudes et bucera saecla, / idque vel in primis cumulabat funere funus / nam qui cumque suos fugitabant visere ad aegros,

6.1240hayata fazlasıyla düşkün, ölümden korkanları, ihmal biraz sonra çirkin ve kötü bir ölümle cezalandırıyor, terk edilmiş, yardımdan yoksun olarak boğazlıyordu. Yanlarında bulunanlar ise bulaşmayla ve zahmetle gidiyorlardı; o zaman utanma duygusu ve yorgun düşmüşlerin yakınmaya karışmış okşayan sesi onları buna katlanmaya zorluyordu. Demek ki en iyiler bu tür ölümle karşılaşıyordu. Bundan başka artık her çoban, her sığırtmaç, eğri sabanın güçlü yöneticisi de bitkin düşüyordu; bedenler kulübelerin dibine tıkılmış, yoksulluk ve hastalıkla ölüme teslim edilmiş yatıyordu. Cansız çocukların üstünde anne babalarının cansız bedenlerini, öte yandan analarının ve babalarının üstünde çocukların canlarını verdiğini kimi zaman görebilirdin. Bu kederin hiç de küçük olmayan bir kısmı tarlalardan şehre

6.1240

vitai nimium cupidos mortisque timentis / poenibat paulo post turpi morte malaque, / desertos, opis expertis, incuria mactans. / qui fuerant autem praesto, contagibus ibant / atque labore, pudor quem tum cogebat obire / blandaque lassorum vox mixta voce querellae. / optimus hoc leti genus ergo quisque subibat. / Praeterea iam pastor et armentarius omnis / et robustus item curvi moderator aratri / languebat, penitusque casa contrusa iacebant / corpora paupertate et morbo dedita morti. / exanimis pueris super exanimata parentum / corpora non numquam posses retroque videre / matribus et patribus natos super edere vitam. / nec minimam partem ex agris maeror is in urbem

6.1255aktı; onu her yandan gelen hastalıklı çiftçi kalabalığı bitkin hâlde taşıdı. Her yeri, her evi dolduruyorlardı; bu yüzden ölüm sıcakta böylece sıkışmış insanları yığın yığın biriktiriyordu. Birçok beden susuzluktan yollara serilmiş, yuvarlanmış, su çeşmelerinin önünde uzanmış yatıyordu; soluklarını suların aşırı tatlılığı kesmişti. Halkın açık yerlerinde, yollarında da her yanda yarı cansız bedenleriyle bitkin organların pislikten tüyler ürpertici, paçavralara bürünmüş olarak öldüğünü görürdün; bedenin pisliğiyle, kemikler üstünde yalnız deri kalmış, iğrenç yaralar ve kirle neredeyse gömülmüş olarak. Son olarak ölüm tanrıların bütün kutsal tapınaklarını cansız bedenlerle doldurmuştu; göktekilerin bütün tapınakları her yanda leşlerle yüklü duruyordu;

6.1255

confluxit, languens quem contulit agricolarum / copia conveniens ex omni morbida parte. / omnia conplebant loca tectaque quo magis aestu, / confertos ita acervatim mors accumulabat. / multa siti prostrata viam per proque voluta / corpora silanos ad aquarum strata iacebant / interclusa anima nimia ab dulcedine aquarum, / multaque per populi passim loca prompta viasque / languida semanimo cum corpore membra videres / horrida paedore et pannis cooperta perire, / corporis inluvie, pelli super ossibus una, / ulceribus taetris prope iam sordeque sepulta. / omnia denique sancta deum delubra replerat / corporibus mors exanimis onerataque passim / cuncta cadaveribus caelestum templa manebant,

6.1270bekçiler bu yerleri konuklarla doldurmuşlardı. Çünkü artık ne tanrılara karşı din duygusu ne de onların kudreti pek önemseniyordu: o anki acı her şeye baskın çıkıyordu. Bu halkın eskiden hep gömülmeye alışkın olduğu o gömme töresi de şehirde artık kalmamıştı; çünkü herkes altüst olmuş, titriyordu; her biri kederle kendi ölüsünü durumun elverdiğince gömüyordu. Ani olaylar ve korkunç yoksulluk da birçok şeye yol açtı; çünkü kendi kan akrabalarını büyük çığlıklarla başkaları için kurulmuş odun yığınlarının üstüne koyuyor, altlarına meşaleler sürüyorlardı; çoğu zaman bol kan dökerek kavga ediyorlardı, bedenler terk edilmesin diye. Birbirleriyle yarışarak kendi yakınlarının kalabalığını başkalarının ateşlerinde yakıyor; gözyaşlarından ve yastan yorgun düşmüş olarak dönüyorlardı; sonra büyük bir kısmı kederle yatağa düşüyordu;

6.1270

hospitibus loca quae complerant aedituentes. / nec iam religio divom nec numina magni / pendebantur enim: praesens dolor exsuperabat. / nec mos ille sepulturae remanebat in urbe, / quo prius hic populus semper consuerat humari; / perturbatus enim totus trepidabat et unus / quisque suum pro re maestus humabat. / multaque subita et paupertas horrida suasit; / namque suos consanguineos aliena rogorum / insuper extructa ingenti clamore locabant / subdebantque faces, multo cum sanguine saepe / rixantes, potius quam corpora desererentur, / inque aliis alium populum sepelire suorum / certantes; lacrimis lassi luctuque redibant; / inde bonam partem in lectum maerore dabantur;

6.1285böyle bir zamanda ne hastalığın ne ölümün ne de yasın yoklamadığı kimse bulunamazdı.

6.1285

nec poterat quisquam reperiri, quem neque morbus / nec mors nec luctus temptaret tempore tali.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…