İçeriğe geç
Şeylerin Tabiatı Üzerine

Lucretius · Şeylerin Tabiatı Üzerine

IV. Kitap

4.1Pieria Musalarının daha önce kimsenin ayak basmadığı ıssız yerlerini dolaşıyorum. Dokunulmamış pınarlara varıp onlardan içmek hoşuma gidiyor, yeni çiçekler koparmak, Musaların daha önce hiç kimsenin şakaklarını sarmadığı o yerden başıma şanlı bir taç aramak hoşuma gidiyor; önce, büyük şeyler öğrettiğim ve zihni dinin sıkı düğümlerinden çözmeye koyulduğum için, sonra, karanlık bir konu üstüne böylesine aydınlık şiirler düzdüğüm, her şeye Musaların zarafetini sürdüğüm için. Bunun da yerinde bir gerekçesi var gibidir; çünkü hekimler çocuklara iğrenç pelinotunu içirmeye çalışırken, önce kâsenin kenarlarını balın tatlı, sarı özsuyuyla sıvarlar ki çocuklar, o ilerisini görmeyen yaşta, dudaklarına kadar aldansın, bu arada acı

4.1

Avia Pieridum peragro loca nullius ante / trita solo. iuvat integros accedere fontis / atque haurire, iuvatque novos decerpere flores / insignemque meo capiti petere inde coronam, / unde prius nulli velarint tempora musae; / primum quod magnis doceo de rebus et artis / religionum animum nodis exsolvere pergo, / deinde quod obscura de re tam lucida pango / carmina musaeo contingens cuncta lepore. / id quoque enim non ab nulla ratione videtur; / nam vel uti pueris absinthia taetra medentes / cum dare conantur, prius oras pocula circum / contingunt mellis dulci flavoque liquore, / ut puerorum aetas inprovida ludificetur / labrorum tenus, interea perpotet amarum

4.16pelin suyunu sonuna kadar içsin; aldansın ama zarar görmesin, tersine, böyle bir hileyle yeniden canlanıp güçlensin; ben de şimdi, bu öğreti onu tatmamış olanlara çoğu zaman fazla sert göründüğü ve halk ondan ürkerek geri çekildiği için, öğretimizi sana Pieria'nın tatlı dilli şiiriyle anlatmak, âdeta üstüne Musaların tatlı balını sürmek istedim; bu yolla zihnini dizelerimizde tutabilirim belki diye, sen şeylerin bütün tabiatını kavrayıp bunun faydasını iyice hissedinceye dek. Ama bütün şeylerin başlangıçlarının nasıl olduğunu, ne çeşit çeşit biçimlerle birbirinden ayrıldıklarını, sonsuz bir harekete kapılıp kendiliklerinden nasıl uçuştuklarını, her bir şeyin bunlardan hangi yolla yaratılabildiğini öğrettiğime,

4.16

absinthi laticem deceptaque non capiatur, / sed potius tali facto recreata valescat, / sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque videtur / tristior esse quibus non est tractata, retroque / volgus abhorret ab hac, volui tibi suaviloquenti / carmine Pierio rationem exponere nostram / et quasi musaeo dulci contingere melle; / si tibi forte animum tali ratione tenere / versibus in nostris possem, dum percipis omnem / naturam rerum ac persentis utilitatem. / Sed quoniam docui cunctarum exordia rerum / qualia sint et quam variis distantia formis / sponte sua volitent aeterno percita motu / quoque modo possit res ex his quaeque creari,

4.31ruhun tabiatının ne olduğunu, bedenle birlikte örülüp hangi şeylerden güç aldığını, dağılınca ilk başlangıçlarına hangi yolla döndüğünü de öğrettiğime göre, şimdi sana bu konulara pek yakından ilişkin bir şeyi anlatmaya başlayacağım: şeylerin hayalleri dediğimiz şeyler vardır; görüntü, hangi şeyin bedeninden yayılıp dolaştığı söylenirse, onun görünüşüne ve suretine benzer bir görünüş taşır; bu hayaller, şeylerin yüzeyinden koparılmış ince zarlar gibi havada oraya buraya uçuşur; uyanıkken karşımıza çıkıp zihnimizi dehşete düşüren de, uykuda, tuhaf biçimleri, ışıktan yoksun kalmışların hayallerini seyrettiğimizde, uykuyla gevşemiş bizi çoğu zaman dehşetle uyandıran da onlardır.

4.31

atque animi quoniam docui natura quid esset / et quibus e rebus cum corpore compta vigeret / quove modo distracta rediret in ordia prima, / nunc agere incipiam tibi, quod vehementer ad has res / attinet esse ea quae rerum simulacra vocamus, / quod speciem ac formam similem gerit eius imago, / cuius cumque cluet de corpore fusa vagari; / quae quasi membranae summo de corpore rerum / dereptae volitant ultroque citroque per auras, / atque eadem nobis vigilantibus obvia mentes / terrificant atque in somnis, cum saepe figuras / contuimur miras simulacraque luce carentum, / quae nos horrifice languentis saepe sopore

4.46Bunları anlatıyorum ki ruhların Acheron'dan kaçtığını ya da gölgelerin diriler arasında uçuştuğunu, ölümden sonra bizden geriye bir şey kalabileceğini sanmayalım; çünkü beden ve ruhun tabiatı birlikte yok olunca her biri dağılıp kendi ilk başlangıçlarına gitmiştir. Diyorum ki şeylerin tasvirleri, ince biçimleri şeylerden, onların en dış kabuğundan salınır; bunu ne kadar kalın kafalı olursan ol şuradan anlayabilirsin. Önce, gözümüzün önündeki birçok şey cisimler saldığına göre — bunların bir kısmı gevşekçe dağılır, meşe odununun duman, ateşin sıcaklık salması gibi; bir kısmı ise daha sıkı dokunmuş ve yoğundur: ağustosböcekleri yazın düzgün gömleklerini bırakır, buzağılar doğarken bedenlerinin dışındaki zarları atar, kaygan yılan da

4.46

excierunt ne forte animas Acherunte reamur / effugere aut umbras inter vivos volitare / neve aliquid nostri post mortem posse relinqui, / cum corpus simul atque animi natura perempta / in sua discessum dederint primordia quaeque. / dico igitur rerum effigias tenuisque figuras / mittier ab rebus summo de cortice eorum; / id licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde. / Principio quoniam mittunt in rebus apertis / corpora res multae, partim diffusa solute, / robora ceu fumum mittunt ignesque vaporem, / et partim contexta magis condensaque, ut olim / cum teretis ponunt tunicas aestate cicadae, / et vituli cum membranas de corpore summo / nascentes mittunt, et item cum lubrica serpens

4.61dikenler arasında elbisesini sıyırır; nitekim çalıların onların uçuşan postlarıyla süslendiğini sık sık görürüz —, bunlar olduğuna göre, şeylerden, şeylerin yüzeyinden ince bir görüntü de salınmalıdır. Çünkü o kaba şeylerin dökülüp şeylerden ayrılması ince olanlarınkinden niçin daha kolay olsun, buna diyecek söz yoktur; hele şeylerin yüzeyinde birçok küçük cisim bulunduğuna, bunlar da bulundukları sırayı bozmadan fırlatılıp şeklin biçimini koruyabildiğine göre; üstelik çok daha hızlı fırlatılırlar, çünkü az oldukları ve en önde durdukları için daha az engellenirler. Gerçekten de birçok şeyin yalnız derinden ve içten — daha önce söylediğimiz gibi — değil, yüzeyden de bolca saçtığını, çoğu zaman rengin kendisini bile saldığını görürüz. Sarı, kızıl ve koyu mor tenteler bunu

4.61

exuit in spinis vestem; nam saepe videmus / illorum spoliis vepres volitantibus auctas. / quae quoniam fiunt, tenuis quoque debet imago / ab rebus mitti summo de corpore rerum. / nam cur illa cadant magis ab rebusque recedant / quam quae tenvia sunt, hiscendist nulla potestas; / praesertim cum sint in summis corpora rebus / multa minuta, iaci quae possint ordine eodem / quo fuerint et formai servare figuram, / et multo citius, quanto minus indupediri / pauca queunt et sunt prima fronte locata. / nam certe iacere ac largiri multa videmus, / non solum ex alto penitusque, ut diximus ante, / verum de summis ipsum quoque saepe colorem. / et volgo faciunt id lutea russaque vela

4.76herkesin gözü önünde yapar: büyük tiyatroların üstüne gerilip direklere ve kirişlere yayılmış, titreyip dalgalanırken; çünkü orada aşağıda oturan kalabalığı, bütün sahnenin görünüşünü, senatörleri, kadınları, tanrı heykellerini boyarlar ve onları kendi renkleriyle dalgalanmaya zorlarlar. Tiyatronun duvarları çepeçevre ne kadar kapalıysa, içerideki her şey bu zarafete o kadar bulanıp gün ışığı daraldıkça o kadar güler. Demek ki keten bezler yüzeylerinden boya salıyorsa, her şey de ince tasvirler salmalıdır, çünkü ikisi de yüzeyden fırlatılır. O hâlde biçimlerin kesin izleri vardır; bunlar ince bir iplikle donanmış olarak her yanda uçuşur ve tek tek, ayrı ayrı görülemez. Ayrıca koku, duman, buğu ve buna benzer

4.76

et ferrugina, cum magnis intenta theatris / per malos volgata trabesque trementia flutant; / namque ibi consessum caveai supter et omnem / scaenai speciem patrum matrumque ⟦deorumque⟧ / inficiunt coguntque suo fluitare colore. / et quanto circum mage sunt inclusa theatri / moenia, tam magis haec intus perfusa lepore / omnia conrident correpta luce diei. / ergo lintea de summo cum corpore fucum / mittunt, effigias quoque debent mittere tenvis / res quaeque, ex summo quoniam iaculantur utraque. / sunt igitur iam formarum vestigia certa, / quae volgo volitant subtili praedita filo / nec singillatim possunt secreta videri. / Praeterea omnis odor fumus vapor atque aliae res

4.91başka şeyler, şeylerden dağınık bir hâlde akar, çünkü derinden, içeride doğup dışarı gelirken dolambaçlı yolda parçalanırlar; yola koyulduklarında çıkmak için atılacakları dosdoğru ağızlar yoktur. Oysa yüzeydeki rengin ince zarı fırlatıldığında onu parçalayabilecek hiçbir şey yoktur, çünkü en önde, el altında durur. Son olarak aynalarda, suda ve her parlak yüzeyde bize görünen hayaller, şeylerin görünüşüne benzer bir görünüşle donanmış olduklarına göre, zorunlu olarak şeylerden salınan görüntülerden oluşur.


O hâlde şeylerin biçimlerine benzeyen ince tasvirler vardır; bunları tek tek kimse

4.91

consimiles ideo diffusae rebus abundant, / ex alto quia dum veniunt extrinsecus ortae / scinduntur per iter flexum, nec recta viarum / ostia sunt, qua contendant exire coortae. / at contra tenuis summi membrana coloris / cum iacitur, nihil est quod eam discerpere possit, / in promptu quoniam est in prima fronte locata. / Postremo speculis in aqua splendoreque in omni / quae cumque apparent nobis simulacra, necessest, / quandoquidem simili specie sunt praedita rerum, / exin imaginibus missis consistere eorum. / * * * / sunt igitur tenues formarum illis similesque / effigiae, singillatim quas cernere nemo

4.106göremese de, durmadan, sık sık geri tepilerek aynaların yüzeyinden yansır ve görüntüyü verirler; her birinin şekli bu kadar benzer biçimde verildiğine göre, başka hiçbir yolla korunamayacakları açıktır. Şimdi görüntünün ne ince bir tabiattan oluştuğunu dinle. Önce, ilk başlangıçlar hislerimizin çok altında olduğuna, gözlerin ilk göremez olmaya başladığı şeylerden de çok daha küçük olduğuna göre, yine de bunu da pekiştireyim diye, bütün şeylerin başlangıçlarının ne kadar ince olduğunu birkaç sözle öğren. Önce, bazı canlılar öyle küçüktür ki üçte biri hiçbir şekilde görülemez. Bunların herhangi bir bağırsağını nasıl düşünmeli! Ya kalplerinin yumrusu, ya gözleri? Ya organları, ya eklemleri? Ne kadar küçüktürler! Ya ruhun ve zihnin tabiatını

4.106

cum possit, tamen adsiduo crebroque repulsu / reiectae reddunt speculorum ex aequore visum, / nec ratione alia servari posse videntur, / tanto opere ut similes reddantur cuique figurae. / Nunc age, quam tenui natura constet imago / percipe. et in primis, quoniam primordia tantum / sunt infra nostros sensus tantoque minora / quam quae primum oculi coeptant non posse tueri, / nunc tamen id quoque uti confirmem, exordia rerum / cunctarum quam sint subtilia percipe paucis. / primum animalia sunt iam partim tantula, ⟦eorum⟧ / tertia pars nulla possit ratione videri. / horum intestinum quodvis quale esse putandumst! / quid cordis globus aut oculi? quid membra? quid artus? / quantula sunt! quid praeterea primordia quaeque,

4.121zorunlu olarak oluşturan her bir ilk başlangıç? Bunların ne kadar ince, ne kadar küçük olduğunu görmüyor musun? Ayrıca bedeninden keskin bir koku yayan şeyler, panakes, iğrenç pelinotu, ağır kokulu yavşanotu, acı kantaron, bunlardan herhangi birini iki [parmağının] arasında hafifçe


şeylerin birçok hayalinin birçok biçimde, güçsüz ve hissedilmez bir hâlde dolaştığını öğrensen daha iyi olmaz mı? Ama yalnız şeylerden ayrılan hayallerin dolaştığını sanma; kendiliğinden doğan, göğün hava denen bu kısmında kendi kendine oluşan hayaller de vardır; bunlar birçok biçimde şekillenerek yükseklere taşınır; tıpkı bulutların bazen yükseklerde kolayca toplandığını

4.121

unde anima atque animi constet natura necessumst, / nonne vides quam sint subtilia quamque minuta? / praeterea quaecumque suo de corpore odorem / expirant acrem, panaces absinthia taetra / habrotonique graves et tristia centaurea, / quorum unum quidvis leviter si forte duobus / * * * / quin potius noscas rerum simulacra vagari / multa modis multis, nulla vi cassaque sensu? / Sed ne forte putes ea demum sola vagari, / quae cumque ab rebus rerum simulacra recedunt, / sunt etiam quae sponte sua gignuntur et ipsa / constituuntur in hoc caelo, qui dicitur aer, / quae multis formata modis sublime feruntur, / ut nubes facile inter dum concrescere in alto

4.135ve havayı hareketleriyle okşayarak göğün duru yüzünü bozduklarını gördüğümüz gibi: nitekim çoğu zaman Devlerin yüzleri uçuyor, geniş gölgeler sürüklüyor gibi görünür; bazen büyük dağlar, dağlardan koparılmış kayalar önden gidip güneşin önünden geçiyor gibi görünür; sonra bir canavar başka bulutları ardından çekip getirir. Bu akışkan şekiller görünüşlerini değiştirmekten, her çeşit biçimin hatlarına bürünmekten hiç durmaz. Şimdi bu hayallerin ne kolay ve hızlı bir yolla doğduğunu, şeylerden durmadan akıp kayarak çekildiğini


çünkü şeylerin en dışında, fırlatılabilecek bir şey her zaman bolca bulunur. Bu, başka şeylere ulaşınca, özellikle kumaştan geçip gider; ama pürüzlü kayalara ya da ağaç gövdesine ulaşınca orada

4.135

cernimus et mundi speciem violare serenam / aera mulcentes motu; nam saepe Gigantum / ora volare videntur et umbram ducere late, / inter dum magni montes avolsaque saxa / montibus ante ire et solem succedere praeter, / inde alios trahere atque inducere belua nimbos. / nec speciem mutare suam liquentia cessant / et cuiusque modi formarum vertere in oras. / Nunc ea quam facili et celeri ratione genantur / perpetuoque fluant ab rebus lapsaque cedant / * * * / semper enim summum quicquid de rebus abundat, / quod iaculentur. et hoc alias cum pervenit in res, / transit, ut in primis vestem; sed ubi aspera saxa / aut in materiam ligni pervenit, ibi iam

4.149öyle parçalanır ki hiçbir hayal yansıtamaz. Ama karşısına parlak ve yoğun şeyler konduğunda, özellikle ayna, bunların hiçbiri olmaz; çünkü kumaştan geçtikleri gibi geçemezler, parçalanamazlar da; pürüzsüz yüzey onları sağ salim tutmayı bilir. Bu yüzden hayaller oradan bize geri akar. Ne kadar ansızın, hangi anda olursa olsun, herhangi bir şeyi aynanın karşısına koysan görüntü belirir; bundan öğren ki şeylerin yüzeyinden ince dokular, ince biçimler durmadan akar. Demek ki kısa bir sürede birçok hayal doğar, öyle ki bunların doğuşuna haklı olarak hızlı denir. Güneş, her şey sürekli dolu olsun diye kısa bir sürede birçok ışık salmak zorundaysa, aynı yolla şeylerden de zorunlu olarak

4.149

scinditur, ut nullum simulacrum reddere possit. / at cum splendida quae constant opposta fuerunt / densaque, ut in primis speculum est, nihil accidit horum; / nam neque, uti vestem, possunt transire, neque autem / scindi; quam meminit levor praestare salutem. / qua propter fit ut hinc nobis simulacra redundent. / et quamvis subito quovis in tempore quamque / rem contra speculum ponas, apparet imago; / perpetuo fluere ut noscas e corpore summo / texturas rerum tenuis tenuisque figuras. / ergo multa brevi spatio simulacra genuntur, / ut merito celer his rebus dicatur origo. / et quasi multa brevi spatio summittere debet / lumina sol, ut perpetuo sint omnia plena, / sic ab rebus item simili ratione necessest

4.164bir anın içinde birçok hayal birçok biçimde, her yandan bütün yönlere taşınmalıdır; çünkü aynayı hangi yana çevirirsek çevirelim, şeyler orada benzer bir biçim ve renkle karşılık verir. Ayrıca gökyüzü az önce pırıl pırılken ansızın çirkin bir biçimde bulanır; öyle ki bütün karanlıkların Acheron'u terk edip göğün büyük oyuklarını doldurduğunu sanırsın; bulutların korkunç gecesi öylesine çöker, kara Dehşet'in yüzleri yukarıdan üstümüze öylesine sarkar ki. Görüntünün bunların ne küçük bir parçası olduğunu kimse söyleyemez, bunun hesabını sözle veremez. Şimdi hayallerin ne hızlı bir hareketle taşındığını, havayı yüzüp geçerlerken onlara nasıl bir çeviklik verildiğini — öyle ki kısa bir saat uzun bir yolu tüketir —

4.164

temporis in puncto rerum simulacra ferantur / multa modis multis in cunctas undique partis; / quandoquidem speculum quo cumque obvertimus oris, / res ibi respondent simili forma atque colore. / Praeterea modo cum fuerit liquidissima caeli / tempestas, perquam subito fit turbida foede, / undique uti tenebras omnis Acherunta rearis / liquisse et magnas caeli complesse cavernas. / usque adeo taetra nimborum nocte coorta / inpendent atrae Formidinis ora superne; / quorum quantula pars sit imago dicere nemost / qui possit neque eam rationem reddere dictis. / Nunc age, quam celeri motu simulacra ferantur, / et quae mobilitas ollis tranantibus auras / reddita sit, longo spatio ut brevis hora teratur,

4.179her birinin ayrı bir itkiyle hangi yere yöneldiğini çok dizeyle değil, tatlı sözlü dizelerle anlatacağım; nitekim kuğunun kısa ötüşü, turnaların güney rüzgârının göğe saçtığı bulutlar arasında dağılan çığlığından daha güzeldir. Önce, hafif ve küçük cisimlerden yapılmış şeylerin çoğu zaman hızlı olduğunu görebilirsin. Güneşin ışığı ve sıcaklığı da bu türdendir, çünkü küçük ilk cisimlerden yapılmışlardır; bunlar âdeta dövülür, ardından gelen darbeyle itilip havanın aralığından geçmekte hiç duraksamaz; çünkü ışığın ardından hemen ışık gelir, şimşek âdeta bir koşum zinciriyle şimşeği dürter. Bu yüzden hayaller de aynı yolla, zorunlu olarak, bir an içinde akla sığmaz bir mesafeyi koşup geçebilmelidir: önce, arkalarında onları

4.179

in quem quaeque locum diverso numine tendunt, / suavidicis potius quam multis versibus edam; / parvus ut est cycni melior canor, ille gruum quam / clamor in aetheriis dispersus nubibus austri. / Principio persaepe levis res atque minutis / corporibus factas celeris licet esse videre. / in quo iam genere est solis lux et vapor eius, / propterea quia sunt e primis facta minutis, / quae quasi cuduntur perque aeris intervallum / non dubitant transire sequenti concita plaga; / suppeditatur enim confestim lumine lumen / et quasi protelo stimulatur fulgere fulgur. / qua propter simulacra pari ratione necessest / inmemorabile per spatium transcurrere posse / temporis in puncto, primum quod parvola causa

4.194ileri sürüp iten küçük bir sebep bulunduğu için; dahası, öylesine kanatlı bir hafiflikle taşındıkları için; sonra, öylesine seyrek bir dokuyla salındıkları için ki her şeyin içine kolayca girebilir, havanın aralığından âdeta sızıp geçebilirler. Ayrıca, şeylerin derinlerinden, içinden dışarı salınan bazı küçük cisimler, güneşin ışığı ve sıcaklığı gibi, günün tek bir anında bütün göğün boşluğuna yayılıp denizin ve karaların üstünden uçarak göğü sulayabiliyorsa, en önde hazır duran şeyler ne yapmaz, fırlatıldıklarında salınışlarını hiçbir şey geciktirmezken? Bunların daha hızlı, daha uzağa gitmesi gerektiğini, güneş ışığının göğü kapladığı aynı sürede kat kat geniş bir yolu koşup geçmesi gerektiğini görmüyor musun?

4.194

est procul a tergo quae provehat atque propellat, / quod super est, ubi tam volucri levitate ferantur, / deinde quod usque adeo textura praedita rara / mittuntur, facile ut quasvis penetrare queant res / et quasi permanare per aeris intervallum. / Praeterea si quae penitus corpuscula rerum / ex altoque foras mittuntur, solis uti lux / ac vapor, haec puncto cernuntur lapsa diei / per totum caeli spatium diffundere sese / perque volare mare ac terras caelumque rigare. / quid quae sunt igitur iam prima fronte parata, / cum iaciuntur et emissum res nulla moratur? / quone vides citius debere et longius ire / multiplexque loci spatium transcurrere eodem / tempore quo solis pervolgant lumina caelum?

4.209Hayallerin ne hızlı bir hareketle taşındığına şu da özellikle doğru bir kanıt gibi görünür: açık havaya bir su yüzeyi konur konmaz, gökyüzü yıldızlıysa, evrenin duru, ışıl ışıl yıldızları hemen suda karşılık verir. Görüntünün bir anda göğün kıyılarından yerin kıyılarına nasıl düştüğünü görüyor musun artık? Bu yüzden gözlere çarpıp görmeyi uyaran cisimlerin salındığını yine yine kabul etmelisin. Belli şeylerden durmadan kokular akar, ırmaklardan serinlik, güneşten sıcaklık, denizin dalgalarından kıyılar boyunca duvarları kemiren serpinti akar; türlü türlü sesler havada uçuşmaktan durmaz. Son olarak deniz kıyısında dolaşırken ağzımıza çoğu zaman tuzlu bir nem gelir; yakınımızda pelinotunun suyla

4.209

Hoc etiam in primis specimen verum esse videtur, / quam celeri motu rerum simulacra ferantur, / quod simul ac primum sub diu splendor aquai / ponitur, extemplo caelo stellante serena / sidera respondent in aqua radiantia mundi. / iamne vides igitur quam puncto tempore imago / aetheris ex oris in terrarum accidat oras? / quare etiam atque etiam mitti fateare necessest / corpora quae feriant oculos visumque lacessant. / perpetuoque fluunt certis ab rebus odores, / frigus ut a fluviis, calor ab sole, aestus ab undis / aequoris, exesor moerorum litora circum, / nec variae cessant voces volitare per auras. / denique in os salsi venit umor saepe saporis, / cum mare versamur propter, dilutaque contra

4.224karıştırıldığını seyrederken acılığı bize dokunur. Her şeyden her şey böylesine akıp taşınır, her yandan bütün yönlere dağıtılır; bu akışa ne bir gecikme ne bir dinlenme girer, çünkü durmadan hissederiz, her şeyi her zaman görebilir, koklayabilir, sesini duyabiliriz. Ayrıca karanlıkta ellerle yoklanan bir biçim, ışıkta, apaydınlıkta görülen biçimle aynı biçim olarak tanındığına göre, dokunmanın da görmenin de zorunlu olarak benzer bir sebeple uyarılması gerekir. Şimdi, karanlıkta kare bir şeyi yoklarsak ve o bizi uyarırsa, ışıkta bakışımıza kare olarak onun görüntüsünden başka hangi şey ulaşabilir? Bu yüzden görmenin sebebi görüntülerdedir; bunlar olmadan hiçbir şey görülemez.

4.224

cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. / usque adeo omnibus ab rebus res quaeque fluenter / fertur et in cunctas dimittitur undique partis / nec mora nec requies interdatur ulla fluendi, / perpetuo quoniam sentimus et omnia semper / cernere odorari licet et sentire sonare. / Praeterea quoniam manibus tractata figura / in tenebris quaedam cognoscitur esse eadem quae / cernitur in luce et claro candore, necessest / consimili causa tactum visumque moveri. / nunc igitur si quadratum temptamus et id nos / commovet in tenebris, in luci quae poterit res / accidere ad speciem quadrata, nisi eius imago? / esse in imaginibus qua propter causa videtur / cernundi neque posse sine his res ulla videri.

4.239Şimdi, sözünü ettiğim bu hayaller her yandan taşınır, saçılıp bütün yönlere fırlatılır; ama biz yalnız gözlerle görebildiğimiz için, bakışımızı nereye çevirirsek orada her şey biçimi ve rengiyle karşımıza çarpar. Her şeyin bizden ne kadar uzakta olduğunu görmemizi, bunu ayırt etmemizi sağlayan da görüntüdür; çünkü salınır salınmaz, kendisiyle gözler arasında bulunan havayı hemen önüne katıp iter; bu hava da böylece bütünüyle gözlerimizden kayıp geçer, gözbebeklerimizi âdeta sıvazlayıp öyle geçer. Bu yüzden her şeyin ne kadar uzakta olduğunu görürüz: önünde ne kadar çok hava itilirse, gözlerimizi ne kadar uzun bir esinti sıvazlarsa, şey o kadar uzakta görünür.

4.239

Nunc ea quae dico rerum simulacra feruntur / undique et in cunctas iaciuntur didita partis; / verum nos oculis quia solis cernere quimus, / propterea fit uti, speciem quo vertimus, omnes / res ibi eam contra feriant forma atque colore. / et quantum quaeque ab nobis res absit, imago / efficit ut videamus et internoscere curat; / nam cum mittitur, extemplo protrudit agitque / aera qui inter se cumque est oculosque locatus, / isque ita per nostras acies perlabitur omnis / et quasi perterget pupillas atque ita transit. / propterea fit uti videamus quam procul absit / res quaeque. et quanto plus aeris ante agitatur / et nostros oculos perterget longior aura, / tam procul esse magis res quaeque remota videtur.

4.254Elbette bunlar son derece hızlı bir yolla olur, öyle ki şeyin nasıl olduğunu ve ne kadar uzakta olduğunu bir arada görürüz. Bu konuda şuna hiç şaşmamak gerekir: gözlere çarpan hayaller tek tek görülemediği hâlde şeylerin kendileri nasıl oluyor da görülüyor? Rüzgâr da bizi azar azar döverken, keskin soğuk akıp gelirken, rüzgârın ve soğuğun her bir parçacığını ayrı ayrı hissetmeyiz, daha çok hepsini bir arada hissederiz; o zaman bedenimizdeki darbeler, sanki bir şey bizi dövüyor ve kendi cisminin hissini dışarıdan veriyormuş gibi olur. Ayrıca parmağımızla bir taşa vurduğumuzda taşın en dışına, yüzeydeki rengine dokunuruz, ama onu dokunmayla hissetmeyiz; daha çok taşın derinlerindeki sertliğini hissederiz.

4.254

scilicet haec summe celeri ratione geruntur, / quale sit ut videamus, et una quam procul absit. / Illud in his rebus minime mirabile habendumst, / cur, ea quae feriant oculos simulacra videri / singula cum nequeant, res ipsae perspiciantur. / ventus enim quoque paulatim cum verberat et cum / acre fluit frigus, non privam quamque solemus / particulam venti sentire et frigoris eius, / sed magis unorsum, fierique perinde videmus / corpore tum plagas in nostro tam quam aliquae res / verberet atque sui det sensum corporis extra. / praeterea lapidem digito cum tundimus, ipsum / tangimus extremum saxi summumque colorem / nec sentimus eum tactu, verum magis ipsam / duritiem penitus saxi sentimus in alto.

4.269Şimdi görüntünün aynanın ötesinde neden göründüğünü öğren: çünkü elbette derinde, uzakta görünür. Bu, dışarıdaki şeylerin gerçekten bir kapıdan görülmesi gibidir: kapı içinden açık bir görüş verdiğinde evin içinden dışarıdaki birçok şeyi görmemizi sağlar; çünkü o görüş de iki kat, ikiz bir havayla olur. Önce kapı pervazlarının berisindeki hava görülür, sonra sağda ve solda kapı kanatları gelir, sonra dışarıdaki ışık ve ikinci hava gözleri sıvazlar, sonra da dışarıda gerçekten görülen şeyler. Aynı biçimde aynanın görüntüsü ilk kez fırladığında, gözlerimize gelinceye kadar kendisiyle gözler arasında bulunan havayı önüne katıp iter ve aynadan önce bütün bu havayı hissetmemizi sağlar; ama aynayı da hissettiğimizde,

4.269

Nunc age, cur ultra speculum videatur imago / percipe: nam certe penitus remota videtur. / quod genus illa foris quae vere transpiciuntur, / ianua cum per se transpectum praebet apertum, / multa facitque foris ex aedibus ut videantur; / is quoque enim duplici geminoque fit aere visus. / primus enim citra postes tum cernitur aer, / inde fores ipsae dextra laevaque secuntur, / post extraria lux oculos perterget et aer / alter, et illa foris quae vere transpiciuntur. / sic ubi se primum speculi proiecit imago, / dum venit ad nostras acies, protrudit agitque / aera qui inter se cumquest oculosque locatus, / et facit, ut prius hunc omnem sentire queamus / quam speculum; sed ubi speculum quoque sensimus ipsum,

4.284bizden aynaya taşınan görüntü hemen oraya varır, yansıyıp yeniden gözlerimize gelir, önüne başka bir hava katıp yuvarlar ve kendisinden önce bu havayı görmemizi sağlar; bu yüzden aynadan bu kadar uzakta görünür. Bu yüzden yine yine hiç şaşmamak gerekir


aynaların yüzeyinden görüntü verenlere, çünkü iki durum da iki havayla olur. Şimdi, organlarımızın sağ yanı aynalarda solda görünür, çünkü görüntü gelip aynanın düz yüzeyine çarptığında bozulmadan dönmez, dosdoğru geri itilir; tıpkı biri, kurumadan önce, alçıdan bir maskeyi bir direğe ya da kirişe çarpsa

4.284

continuo a nobis in eum quae fertur imago / pervenit, et nostros oculos reiecta revisit / atque alium prae se propellens aera volvit, / et facit ut prius hunc quam se videamus, eoque / distare ab speculo tantum semota videtur. / quare etiam atque etiam minime mirarier est par / * * * / illis quae reddunt speculorum ex aequore visum, / aeribus binis quoniam res confit utraque. / Nunc ea quae nobis membrorum dextera pars est, / in speculis fit ut in laeva videatur eo quod / planitiem ad speculi veniens cum offendit imago, / non convertitur incolumis, sed recta retrorsum / sic eliditur, ut siquis, prius arida quam sit / cretea persona, adlidat pilaeve trabive,

4.298ve maske ön yüzündeki şekli bozmadan korusa, geri itilmiş olarak kendi izini basıp gösterse: önceden sağ olan göz şimdi sol olur, sol da karşılıklı olarak sağ olur. Görüntünün aynadan aynaya aktarıldığı da olur, öyle ki beş, hatta altı hayal meydana gelir. Çünkü arkada, içeride gizli kalan ne varsa, ne kadar dolambaçlı, derinde, uzakta olursa olsun, hepsi kıvrımlı geçitlerden dışarı çıkarılıp birçok ayna aracılığıyla evin içinde görünebilir. Görüntü aynadan aynaya böylesine yansır; sol verildiğinde yeniden sağ olur, sonra yine geri döner ve eski yönüne çevrilir. Hatta aynaların küçük yanları da böğrümüzün eğrisine benzer bir eğrilik taşıyorsa

4.298

atque ea continuo rectam si fronte figuram / servet et elisam retro sese exprimat ipsa. / fiet ut, ante oculus fuerit qui dexter, ut idem / nunc sit laevus et e laevo sit mutua dexter. / Fit quoque de speculo in speculum ut tradatur imago, / quinque etiam sex ut fieri simulacra suerint. / nam quae cumque retro parte interiore latebunt, / inde tamen, quamvis torte penitusque remota, / omnia per flexos aditus educta licebit / pluribus haec speculis videantur in aedibus esse. / usque adeo speculo in speculum translucet imago, / et cum laeva data est, fit rusum ut dextera fiat, / inde retro rursum redit et convertit eodem. / Quin etiam quae cumque latuscula sunt speculorum / adsimili lateris flexura praedita nostri,

4.313hayalleri bu yüzden bize sağ olarak geri gönderir: ya görüntü aynadan aynaya aktarılıp oradan iki kez itilmiş olarak bize uçtuğu için, ya da gelirken döndürüldüğü için, çünkü aynanın eğri biçimi onu bize doğru dönmeye zorlar. Hayallerin bizimle birlikte yürüdüğünü, adım attığını, hareketlerimizi taklit ettiğini sanırsın; bunun sebebi, aynanın hangi kısmından çekilirsen hayallerin artık oradan yansıyamamasıdır; çünkü tabiat her şeyi, şeylerden eşit açılarla geri verilip sekmeye zorlar. Gözler, ayrıca, parlak şeylerden kaçar, onlara bakmaktan sakınır. Güneş de, ona doğru bakmakta direnirsen, kör eder, çünkü kendi gücü büyüktür, hayaller de yükseklerden saf havanın içinden ağır ağır taşınıp

4.313

dextera ea propter nobis simulacra remittunt, / aut quia de speculo in speculum transfertur imago, / inde ad nos elisa bis advolat, aut etiam quod / circum agitur, cum venit, imago propterea quod / flexa figura docet speculi convertier ad nos. / Indugredi porro pariter simulacra pedemque / ponere nobiscum credas gestumque imitari / propterea quia, de speculi qua parte recedas, / continuo nequeunt illinc simulacra reverti; / omnia quandoquidem cogit natura referri / ac resilire ab rebus ad aequos reddita flexus. / Splendida porro oculi fugitant vitantque tueri. / sol etiam caecat, contra si tendere pergas, / propterea quia vis magnast ipsius et alte / aera per purum ⟦graviter⟧ simulacra feruntur

4.328gözlere çarpar, onların dokusunu bozar. Ayrıca keskin olan her parıltı çoğu zaman gözleri yakar, çünkü birçok ateş tohumu taşır, bunlar da gözlere sızarak acı doğurur. Sarılıklı olanların baktıkları her şey de sapsarı olur, çünkü onların bedeninden şeylerin hayallerine doğru birçok sarılık tohumu akar; birçoğu da gözlerine karışmıştır, bulaşıcılıklarıyla her şeyi solgunluğa boyarlar. Öte yandan karanlıktan ışıktaki şeyleri görürüz, çünkü karanlığın yakındaki kara havası gözlere önce girip açık gözleri kapladığında, ardından hemen parlak, aydınlık hava gelir; bu, gözleri âdeta temizler, o havanın kara gölgelerini dağıtır; çünkü bu hava kat kat

4.328

et feriunt oculos turbantia composituras. / Praeterea splendor qui cumque est acer adurit / saepe oculos ideo quod semina possidet ignis / multa, dolorem oculis quae gignunt insinuando. / lurida praeterea fiunt quae cumque tuentur / arquati, quia luroris de corpore eorum / semina multa fluunt simulacris obvia rerum, / multaque sunt oculis in eorum denique mixta, / quae contage sua palloribus omnia pingunt. / E tenebris autem quae sunt in luce tuemur / propterea quia, cum propior caliginis aer / ater init oculos prior et possedit apertos, / insequitur candens confestim lucidus aer, / qui quasi purgat eos ac nigras discutit umbras / aeris illius; nam multis partibus hic est

4.343daha çevik, daha ince ve daha güçlüdür. Bu hava gözlerin yollarını ışıkla doldurup daha önce kara havanın kapattığı yolları açar açmaz, ışıkta duran şeylerin hayalleri hemen ardından gelir, görelim diye gözleri uyarır. Bunun tersini, ışıktan karanlıktaki şeyleri görmeyi yapamayız, çünkü karanlığın daha kalın havası arkadan gelip bütün delikleri doldurur ve gözlerin yollarını kuşatır, öyle ki hiçbir şeyin hayalleri içeri atılıp gözleri uyaramaz. Bir şehrin kare kulelerini uzaktan gördüğümüzde çoğu zaman yuvarlak görünürler, çünkü uzaktan görülen her köşe küt görünür, daha doğrusu hiç görünmez, darbesi yitip gider ve gözlerimize kayıp ulaşmaz;

4.343

mobilior multisque minutior et mage pollens. / qui simul atque vias oculorum luce replevit / atque pate fecit, quas ante obsederat aer / ATER, continuo rerum simulacra secuntur, / quae sita sunt in luce, lacessuntque ut videamus. / quod contra facere in tenebris e luce nequimus / propterea quia posterior caliginis aer / crassior insequitur, qui cuncta foramina complet / obsiditque vias oculorum, ne simulacra / possint ullarum rerum coniecta moveri. / Quadratasque procul turris cum cernimus urbis, / propterea fit uti videantur saepe rutundae, / angulus optusus quia longe cernitur omnis / sive etiam potius non cernitur ac perit eius / plaga nec ad nostras acies perlabitur ictus,

4.358çünkü hayaller çok havanın içinden taşınırken hava onları sık sık çarparak körelmeye zorlar. Böylece her köşe aynı anda hissimizden kaçınca, taştan yapılar sanki tornada yontulmuş gibi görünür; yine de yakından görülen, gerçekten yuvarlak şeyler gibi değil, âdeta gölgeyle hafifçe taklit edilmiş gibi görünürler. Gölge de güneşte hareket ediyor, izlerimizi takip ediyor, hareketlerimizi taklit ediyor gibi görünür — ışıktan yoksun havanın, insanların hareketlerini ve jestlerini takip ederek yürüyebileceğine inanırsan; çünkü bizim gölge demeye alıştığımız şey ışıktan yoksun havadan başka bir şey olamaz. Elbette, yürürken nerede ışığın önünü kesersek toprak belli yerlerde sırayla güneşin ışığından yoksun kalır, bıraktığımız yer de yine dolar;

4.358

aera per multum quia dum simulacra feruntur, / cogit hebescere eum crebris offensibus aer. / hoc ubi suffugit sensum simul angulus omnis. / fit quasi ut ad ⟦tornum⟧ saxorum structa tuantur; / non tamen ut coram quae sunt vereque rutunda, / sed quasi adumbratim paulum simulata videntur. / Umbra videtur item nobis in sole moveri / et vestigia nostra sequi gestumque imitari, / aera si credis privatum lumine posse / indugredi, motus hominum gestumque sequentem; / nam nihil esse potest aliud nisi lumine cassus / aer id quod nos umbram perhibere suemus. / ni mirum, quia terra locis ex ordine certis / lumine privatur solis qua cumque meantes / officimus, repletur item quod liquimus eius,

4.373bu yüzden bedenin gölgesi olan şey aynı doğrultuda bizi hep takip ediyormuş gibi görünür. Çünkü ışınların yeni ışıkları durmadan dökülür, öncekiler yok olup gider, tıpkı yünün ateşe çekilmesi gibi. Bu yüzden toprak kolayca ışıktan soyulur, yine dolar ve kara gölgelerini üstünden yıkar. Yine de burada gözlerin zerre kadar aldandığını kabul etmeyiz. Çünkü ışığın ve gölgenin nerede olduğunu görmek onların işidir; ama ışıkların aynı olup olmadığı, burada olan gölgenin şimdi aynı kalarak oraya geçip geçmediği, yoksa biraz önce söylediğimiz şeyin mi olduğu — bunu ancak zihnin aklı ayırt edebilir; gözler şeylerin tabiatını bilemez. Öyleyse zihnin bu kusurunu gözlere yükleme. Üstünde gittiğimiz gemi dururken görünür, oysa ilerler;

4.373

propterea fit uti videatur, quae fuit umbra / corporis, e regione eadem nos usque secuta. / semper enim nova se radiorum lumina fundunt / primaque dispereunt, quasi in ignem lana trahatur. / propterea facile et spoliatur lumine terra / et repletur item nigrasque sibi abluit umbras. / Nec tamen hic oculos falli concedimus hilum. / nam quo cumque loco sit lux atque umbra tueri / illorum est; eadem vero sint lumina necne, / umbraque quae fuit hic eadem nunc transeat illuc, / an potius fiat paulo quod diximus ante, / hoc animi demum ratio discernere debet, / nec possunt oculi naturam noscere rerum. / proinde animi vitium hoc oculis adfingere noli. / Qua vehimur navi, fertur, cum stare videtur;

4.388limanda demirli duran gemi ise yanımızdan geçip gidiyor sanılır. Yanından gemiyle geçip yelkenlerle uçtuğumuz tepeler ve ovalar kıça doğru kaçıyor gibi görünür. Yıldızların hepsi göğün oyuklarına çakılı duruyor gibi görünür, oysa hepsi durmadan hareket hâlindedir, çünkü doğduktan sonra, göğü parlak cisimleriyle baştan başa ölçüp uzak batışlarına yeniden varırlar. Güneş de, ay da aynı biçimde yerinde duruyor gibi görünür, oysa olayın kendisi onların taşındığını gösterir. Denizin ortasında uzaktan yükselen dağlar, aralarında filolara geniş, serbest bir geçit açık olsa da, birleşmiş tek bir ada gibi görünür. Çocuklar dönmeyi bıraktıklarında salonlar dönüyor, sütunlar çevrelerinde koşuşturuyor gibi görünür; öyle ki bütün çatının üstlerine yıkılmak

4.388

quae manet in statione, ea praeter creditur ire. / et fugere ad puppim colles campique videntur, / quos agimus praeter navem velisque volamus. / Sidera cessare aetheriis adfixa cavernis / cuncta videntur, et adsiduo sunt omnia motu, / quandoquidem longos obitus exorta revisunt, / cum permensa suo sunt caelum corpore claro. / solque pari ratione manere et luna videtur / in statione, ea quae ferri res indicat ipsa. / Exstantisque procul medio de gurgite montis / classibus inter quos liber patet exitus ingens, / insula coniunctis tamen ex his una videtur. / atria versari et circum cursare columnae / usque adeo fit uti pueris videantur, ubi ipsi / desierunt verti, vix ut iam credere possint

4.403üzere olmadığına güçlükle inanabilirler. Tabiat, titrek ateşleriyle kızıl ışığı yükseğe kaldırmaya, dağların üstüne çıkarmaya başladığında, güneşin o sırada üstünde durup yakından kendi ateşiyle kızgın kızgın dokunur göründüğü dağlar bizden ancak iki bin ok atımı uzaktadır, çoğu zaman ancak beş yüz cirit atımı; oysa o dağlarla güneş arasında, göğün uçsuz bucaksız kıyılarının altına serilmiş denizin muazzam düzlükleri yatar, araya da türlü kavimlerin ve yabani hayvan soylarının yaşadığı binlerce kara girer. Öte yandan yolların taş döşemesi arasında birikmiş, bir parmaktan derin olmayan bir su birikintisi, yerin altına doğru, yerden göğün yüksek açıklığı ne kadar genişse o kadar derin bir görüş verir;

4.403

non supra sese ruere omnia tecta minari. / Iamque rubrum tremulis iubar ignibus erigere alte / cum coeptat natura supraque extollere montes, / quos tibi tum supra sol montis esse videtur / comminus ipse suo contingens fervidus igni, / vix absunt nobis missus bis mille sagittae, / vix etiam cursus quingentos saepe veruti; / inter eos solemque iacent immania ponti / aequora substrata aetheriis ingentibus oris, / interiectaque sunt terrarum milia multa, / quae variae retinent gentes et saecla ferarum. / At coniectus aquae digitum non altior unum, / qui lapides inter sistit per strata viarum, / despectum praebet sub terras inpete tanto, / a terris quantum caeli patet altus hiatus,

4.418öyle ki bulutları aşağıda, göğü de, göğün içinde yerin altına şaşılacak biçimde gizlenmiş cisimleri görür gibi olursun. Son olarak, ırmağın ortasında atımız durup kalınca ırmağın hızlı dalgalarına bakarsak, duran atın bedenini bir güç yana doğru taşıyor ve akıntıya karşı hızla itiyor gibi görünür; gözlerimizi nereye çevirsek her şey benzer bir biçimde taşınıyor ve akıyor gibi görünür. Son olarak bir revak, eşit bir hatla uzanıp baştan sona eşit sütunlarla desteklenmiş olsa da, bir ucundan bütün uzunluğuyla görüldüğünde yavaş yavaş dar bir koninin sivri ucuna doğru daralır, çatıyı zeminle, bütün sağı solla birleştirir, sonunda hepsini koninin karanlık ucunda toplar. Açık denizde denizcilere güneş dalgalardan doğup

4.418

nubila despicere et caelum ut videare videre, / corpora mirande sub terras abdita caelo. / Denique ubi in medio nobis ecus acer obhaesit / flumine et in rapidas amnis despeximus undas, / stantis equi corpus transversum ferre videtur / vis et in adversum flumen contrudere raptim, / et quo cumque oculos traiecimus omnia ferri / et fluere adsimili nobis ratione videntur. / Porticus aequali quamvis est denique ductu / stansque in perpetuum paribus suffulta columnis, / longa tamen parte ab summa cum tota videtur, / paulatim trahit angusti fastigia coni, / tecta solo iungens atque omnia dextera laevis / donec in obscurum coni conduxit acumen. / In pelago nautis ex undis ortus in undis

4.433dalgalarda batıyor, ışığını gömüyor gibi görünür, çünkü sudan ve gökten başka bir şey görmezler; hislerin her yandan sarsıldığına hafiflikle inanma. Denizi bilmeyenlere de limanda gemiler, kıç süsleri kırılmış, dalgalara karşı topallayarak direniyor gibi görünür. Çünkü küreklerin tuzlu suyun üstünde kalan kısmı dümdüzdür, dümenler de yukarıda düzdür; suya batıp girenlerin hepsi ise kırılmış, dönmüş, tersyüz olup yukarı kıvrılmış, neredeyse suyun yüzünde yüzüyor gibi görünür. Geceleyin rüzgârlar seyrek bulutları gökte taşırken parlak yıldızlar bulutlara karşı kayıyor, gerçekte taşındıkları yönden bambaşka bir yöne yukarıda gidiyor gibi görünür. Bir el de bir gözün altına girip

4.433

sol fit uti videatur obire et condere lumen; / quippe ubi nil aliud nisi aquam caelumque tuentur; / ne leviter credas labefactari undique sensus. / at maris ignaris in portu clauda videntur / navigia aplustris fractis obnitier undis. / nam quae cumque supra rorem salis edita pars est / remorum, recta est, et recta superne guberna; / quae demersa liquore obeunt, refracta videntur / omnia converti sursumque supina reverti / et reflexa prope in summo fluitare liquore. / Raraque per caelum cum venti nubila portant / tempore nocturno, tum splendida signa videntur / labier adversum nimbos atque ire superne / longe aliam in partem ac vera ratione feruntur / At si forte oculo manus uni subdita supter

4.448onu bastırırsa, bir tür hisle, baktığımız her şey o anda bakışta ikiz oluyor gibi görünür: kandillerin alevle açan ışıkları iki olur, bütün evde eşyalar ikizleşir, insanların yüzleri ikişer, bedenleri ikişer olur. Son olarak uyku organları tatlı bir uykuyla bağlayıp bütün beden derin bir dinginlik içinde yatarken, yine de uyanıkmışız, organlarımızı oynatıyormuşuz gibi geliriz kendimize; gecenin kör karanlığında güneşi ve gün ışığını gördüğümüzü sanırız, kapalı bir yerdeyken göğü, denizi, ırmakları, dağları değiştiriyor, ovaları yürüyerek geçiyor gibi oluruz, gecenin ağır sessizliği her yanı kaplamışken sesler duyar, susarken söz söyleriz. Bu türden daha nice şaşılacak şey görürüz;

4.448

pressit eum, quodam sensu fit uti videantur / omnia quae tuimur fieri tum bina tuendo, / bina lucernarum florentia lumina flammis / binaque per totas aedis geminare supellex / et duplicis hominum facies et corpora bina. / Denique cum suavi devinxit membra sopore / somnus et in summa corpus iacet omne quiete, / tum vigilare tamen nobis et membra movere / nostra videmur, et in noctis caligine caeca / cernere censemus solem lumenque diurnum, / conclusoque loco caelum mare flumina montis / mutare et campos pedibus transire videmur, / et sonitus audire, severa silentia noctis / undique cum constent, et reddere dicta tacentes. / Cetera de genere hoc mirande multa videmus,

4.463bunların hepsi âdeta hislere olan güveni zedelemeye çalışır, ama boşuna; çünkü bunların büyük kısmı, hislerin görmediği şeyler görülmüş sayılsın diye kendimizin eklediği zihin kanaatleri yüzünden aldatır; çünkü apaçık şeyleri, zihnin hemen kendiliğinden eklediği şüpheli şeylerden ayırmaktan daha zor bir şey yoktur. Son olarak biri hiçbir şeyin bilinemeyeceğini sanıyorsa, bunun bilinip bilinemeyeceğini de bilmez, çünkü hiçbir şey bilmediğini itiraf eder. Başını ayaklarının yerine koymuş bu adama karşı davamı savunmaktan vazgeçeceğim. Yine de bunu bildiğini kabul edeyim; ama şunu soracağım: şeylerde daha önce hiçbir doğru görmemişken, bilmenin ve bilmemenin ne olduğunu nereden biliyor, doğrunun ve yanlışın kavramını hangi şey yarattı, şüpheli olanın kesin olandan farklı olduğunu hangi şey kanıtladı?

4.463

quae violare fidem quasi sensibus omnia quaerunt, / ne quiquam, quoniam pars horum maxima fallit / propter opinatus animi, quos addimus ipsi, / pro visis ut sint quae non sunt sensibus visa; / nam nihil aegrius est quam res secernere apertas / ab dubiis, animus quas ab se protinus addit. / Denique nil sciri siquis putat, id quoque nescit / an sciri possit, quoniam nil scire fatetur. / hunc igitur contra minuam contendere causam, / qui capite ipse suo in statuit vestigia sese. / et tamen hoc quoque uti concedam scire, at id ipsum / quaeram, cum in rebus veri nil viderit ante, / unde sciat quid sit scire et nescire vicissim, / notitiam veri quae res falsique crearit / et dubium certo quae res differre probarit.

4.478Doğrunun kavramının önce hislerden yaratıldığını, hislerin çürütülemeyeceğini bulacaksın. Çünkü kendiliğinden yanlışı doğruyla yenebilecek olan şeyin daha güvenilir bulunması gerekir. Peki hislerden daha güvenilir ne sayılmalı? Bütünüyle hislerden doğmuş olan akıl, yanlış bir histen doğmuşsa, onlara karşı konuşabilecek mi? Hisler doğru değilse bütün akıl da yanlış olur. Yoksa kulaklar gözleri, ya da dokunma kulakları yalanlayabilecek mi? Bu dokunmayı da ağzın tadı mı suçlayacak, burun mu çürütecek, gözler mi alt edecek? Sanırım öyle değildir. Çünkü her birine ayrı bir yetki verilmiştir, her birinin kendi gücü vardır; bu yüzden yumuşak olanı, soğuk ya da kızgın olanı ayrı, şeylerin türlü renklerini ayrı hissetmek,

4.478

invenies primis ab sensibus esse creatam / notitiem veri neque sensus posse refelli. / nam maiore fide debet reperirier illud, / sponte sua veris quod possit vincere falsa. / quid maiore fide porro quam sensus haberi / debet? an ab sensu falso ratio orta valebit / dicere eos contra, quae tota ab sensibus orta est? / qui nisi sunt veri, ratio quoque falsa fit omnis. / An poterunt oculos aures reprehendere, an aures / tactus? an hunc porro tactum sapor arguet oris, / an confutabunt nares oculive revincent? / non, ut opinor, ita est. nam seorsum cuique potestas / divisast, sua vis cuiquest, ideoque necesse est / et quod molle sit et gelidum fervensve videre / et seorsum varios rerum sentire colores

4.493renklere bağlı olan her şeyi ayrı görmek zorunludur. Ağzın tadının da ayrı bir gücü vardır, kokular ayrı doğar, sesler ayrı. Bu yüzden zorunlu olarak hisler birbirini yalanlayamaz. Hisler kendi kendilerini de suçlayamaz, çünkü onlara her zaman eşit güven duyulması gerekecektir. Öyleyse herhangi bir anda onlara ne görünürse doğrudur. Akıl, yakından kare olan şeylerin uzaktan neden yuvarlak göründüğünün sebebini çözemese bile, aklı yetmeyen kişinin iki biçimin sebebini yanlış açıklaması, apaçık şeyleri elinden bir yere kaçırmasından, ilk güveni zedeleyip hayatın ve esenliğin dayandığı bütün temelleri sarsmasından daha iyidir. Çünkü yalnız bütün akıl çökmekle kalmaz, hayatın kendisi de

4.493

et quae cumque coloribus sint coniuncta necessest. / seorsus item sapor oris habet vim, seorsus odores / nascuntur, seorsum sonitus. ideoque necesse est / non possint alios alii convincere sensus. / nec porro poterunt ipsi reprehendere sese, / aequa fides quoniam debebit semper haberi. / proinde quod in quoquest his visum tempore, verumst. / Et si non poterit ratio dissolvere causam, / cur ea quae fuerint iuxtim quadrata, procul sint / visa rutunda, tamen praestat rationis egentem / reddere mendose causas utriusque figurae, / quam manibus manifesta suis emittere quoquam / et violare fidem primam et convellere tota / fundamenta quibus nixatur vita salusque. / non modo enim ratio ruat omnis, vita quoque ipsa

4.508hemen yıkılır, hislere güvenmeye cesaret edip uçurumlardan ve bu türden kaçınılması gereken öteki şeylerden kaçınmazsan, bunların tersine yönelmezsen. Demek ki hislere karşı dizilip hazırlanmış bütün o söz bolluğu boştur. Son olarak bir yapıda ilk cetvel eğriyse, gönye yanıltıcıysa ve dik doğrultudan sapıyorsa, su terazisi bir yanından zerre kadar topallıyorsa, zorunlu olarak her şey kusurlu ve çarpık olur; binalar eğri, yatık, öne, arkaya devrik, uyumsuz olur, öyle ki kimisi şimdiden yıkılmak istiyor gibi görünür ve ilk yanıltıcı ölçülere ihanet edilmiş olarak hepsi yıkılır; işte böylece şeylere dair aklın da, yanlış hislerden doğmuşsa, zorunlu olarak eğri ve yanlış olur. Şimdi öteki hislerin her birinin kendi nesnesini

4.508

concidat extemplo, nisi credere sensibus ausis / praecipitisque locos vitare et cetera quae sint / in genere hoc fugienda, sequi contraria quae sint. / illa tibi est igitur verborum copia cassa / omnis, quae contra sensus instructa paratast. / Denique ut in fabrica, si pravast regula prima, / normaque si fallax rectis regionibus exit, / et libella aliqua si ex parti claudicat hilum, / omnia mendose fieri atque obstipa necessu est / prava cubantia prona supina atque absona tecta, / iam ruere ut quaedam videantur velle, ruantque / prodita iudiciis fallacibus omnia primis, / sic igitur ratio tibi rerum prava necessest / falsaque sit, falsis quae cumque ab sensibus ortast. / Nunc alii sensus quo pacto quisque suam rem

4.523nasıl hissettiğini açıklamak hiç de çetin bir iş değildir. Önce, her ses ve söz, kulaklara sızıp kendi cismiyle hissi dürttüğünde işitilir. Çünkü sesin de cisimden oluştuğunu kabul etmek gerekir, çünkü hisleri itebilir. Ayrıca ses çoğu zaman boğazı tırmalar, dışarı çıkan bağırış soluk borusunu pürüzlendirir; çünkü seslerin ilk başlangıçları daha kalabalık bir sürü hâlinde dar bir yoldan dışarı çıkmaya başladığında, ağız dolunca kapısı da elbette tırmalanır. Demek ki seslerin ve sözlerin, zarar verebildiklerine göre, cisimsel ilkelerden oluştuğu şüphesizdir. Yine, kara gecenin gölgesine kadar süren kesintisiz bir konuşmanın insanların sinirlerinden, güçlerinden ne kadar cisim götürüp eksilttiği de

4.523

sentiat, haud quaquam ratio scruposa relicta est. / Principio auditur sonus et vox omnis, in auris / insinuata suo pepulere ubi corpore sensum. / corpoream quoque enim constare fatendumst / et sonitum, quoniam possunt inpellere sensus. / Praeterea radit vox fauces saepe facitque / asperiora foras gradiens arteria clamor, / quippe per angustum turba maiore coorta / ire foras ubi coeperunt primordia vocum. / scilicet expletis quoque ianua raditur oris. / haud igitur dubiumst quin voces verbaque constent / corporeis e principiis, ut laedere possint. / nec te fallit item quid corporis auferat et quid / detrahat ex hominum nervis ac viribus ipsis / perpetuus sermo nigrai noctis ad umbram

4.538— hele şafağın doğan parıltısından beri sürüyor ve en yüksek sesle haykırılıyorsa — senden gizli değildir. Demek ki ses zorunlu olarak cisimseldir, çünkü çok konuşan, cisminden bir parça yitirir. Sesin pürüzlülüğü ilk başlangıçların pürüzlülüğünden olur, düzgünlüğü de düzgünlükten doğar; boru derinden, boğuk bir homurtuyla böğürdüğünde, geri çekilen barbiton kısık bir uğultuyla yankılandığında, Helikon'un bahçelerinde Daulis kızları yaslı bir sesle duru bir ağıt yükselttiğinde kulaklara giren ilk başlangıçlar aynı biçimde değildir. Bu sesleri bedenimizin derinlerinden çıkarıp ağzımızdan dosdoğru dışarı saldığımızda, sinirlerden örülmüş çevik, usta dil onları boğumlar, dudakların biçimlenişi de kendi payına onlara şekil verir.

4.538

aurorae perductus ab exoriente nitore, / praesertim si cum summost clamore profusus. / ergo corpoream vocem constare necessest, / multa loquens quoniam amittit de corpore partem. / Asperitas autem vocis fit ab asperitate / principiorum et item levor levore creatur; / nec simili penetrant auris primordia forma, / cum tuba depresso graviter sub murmure mugit / et reboat raucum retro cita barbita bombum, / et Dauliades natae hortis ex Heliconis / cum liquidam tollunt lugubri voce querellam. / Hasce igitur penitus voces cum corpore nostro / exprimimus rectoque foras emittimus ore, / mobilis articulat nervorum daedala lingua, / formaturaque labrorum pro parte figurat.

4.553Bu yüzden her sesin çıktığı yerden bize ulaştığı yol uzun değilse, sözlerin kendilerinin de açıkça işitilmesi, hece hece ayırt edilmesi zorunludur; çünkü ses biçimlenişini de şeklini de korur. Ama aradaki mesafe gereğinden uzunsa, sözler çok havanın içinde zorunlu olarak karışır, ses havada uçarken bulanır. Bu yüzden sesi hissedebilir, ama sözlerin anlamının ne olduğunu ayırt edemezsin; ses öylesine karışık ve engellenmiş gelir. Ayrıca tellalın ağzından çıkan tek bir söz çoğu zaman halkın arasında herkesin kulağını uyarır. Demek ki tek bir ses ansızın birçok sese dağılır, çünkü her bir kulağa ayrı ayrı bölünür ve sözlere biçimini, açık tınısını basar.

4.553

hoc ubi non longum spatiumst unde illa profecta / perveniat vox quaeque, necessest verba quoque ipsa / plane exaudiri discernique articulatim; / servat enim formaturam servatque figuram. / at si inter positum spatium sit longius aequo, / aera per multum confundi verba necessest / et conturbari vocem, dum transvolat auras. / ergo fit, sonitum ut possis sentire neque illam / internoscere, verborum sententia quae sit; / usque adeo confusa venit vox inque pedita. / Praeterea verbum saepe unum perciet auris / omnibus in populo missum praeconis ab ore. / in multas igitur voces vox una repente / diffugit, in privas quoniam se dividit auris / obsignans formam verbis clarumque sonorem.

4.568Seslerin kulaklara düşmeyen kısmı ise yanlarından geçip havaya boş yere dağılarak yok olur. Bir kısmı sağlam yerlere çarpıp geri tepilerek sesi geri verir, kimi zaman da sözün yankısıyla kulağı aldatır. Bunu iyice gördüğünde kendine de başkalarına da açıklayabilirsin: ıssız yerlerde kayalar sözlerin biçimlerini nasıl sırasıyla aynen geri verir, koyu gölgeli dağlar arasında dağılmış arkadaşlarımızı arayıp yüksek sesle çağırdığımızda. Tek bir ses saldığında altı, hatta yedi yerin sesi geri verdiğini gördüm: tepeler sözleri tepelere çarptırıp geri getirerek söyleneni yinelerdi. Komşular bu yerlerde keçi ayaklı Satyrlerin ve Nymphelerin yaşadığını uydurur, Faunların bulunduğunu söylerler; gece dolaşan gürültüleriyle, şakacı oyunlarıyla

4.568

at quae pars vocum non auris incidit ipsas, / praeter lata perit frustra diffusa per auras. / pars solidis adlisa locis reiecta sonorem / reddit et inter dum frustratur imagine verbi. / Quae bene cum videas, rationem reddere possis / tute tibi atque aliis, quo pacto per loca sola / saxa paris formas verborum ex ordine reddant. / palantis comites cum montis inter opacos / quaerimus et magna dispersos voce ciemus. / sex etiam aut septem loca vidi reddere vocis, / unam cum iaceres: ita colles collibus ipsi / verba repulsantes iterabant dicta referri. / haec loca capripedes Satyros Nymphasque tenere / finitimi fingunt et Faunos esse locuntur, / quorum noctivago strepitu ludoque iocanti

4.583dilsiz sessizliği çoğu zaman bozduklarını, tellerin seslerinin, çalanların parmaklarıyla vurulan flütün döktüğü tatlı yakınmaların duyulduğunu, Pan yarı hayvan başını örten çam yapraklarını sallayıp kıvrık dudağıyla açık ağızlı kamışlarda sık sık gezinerek kaval yabanıl şarkısını dökmekten durmasın diye çalarken köylü soyunun onu uzaklardan sezdiğini anlatırlar. Bu türden başka acayiplikler, harikalar da anlatırlar, belki tanrıların bile terk ettiği ıssız yerlerde oturdukları sanılmasın diye. Bu yüzden sözleriyle mucizelerden dem vururlar, ya da başka bir sebeple buna sürüklenirler; çünkü bütün insan soyu kulağa hoş gelen masallara pek düşkündür. Dahası, gözlerin açık şeyleri göremediği yerlerden seslerin nasıl gelip kulakları uyardığına şaşmamak gerekir;

4.583

adfirmant volgo taciturna silentia rumpi / chordarumque sonos fieri dulcisque querellas, / tibia quas fundit digitis pulsata canentum, / et genus agricolum late sentiscere, quom Pan / pinea semiferi capitis velamina quassans / unco saepe labro calamos percurrit hiantis, / fistula silvestrem ne cesset fundere musam. / cetera de genere hoc monstra ac portenta loquontur, / ne loca deserta ab divis quoque forte putentur / sola tenere. ideo iactant miracula dictis / aut aliqua ratione alia ducuntur, ut omne / humanum genus est avidum nimis auricularum. / Quod super est, non est mirandum qua ratione, / per loca quae nequeunt oculi res cernere apertas, / haec loca per voces veniant aurisque lacessant,

4.598kapılar kapalıyken de konuşmaların duyulduğunu sık sık görürüz; elbette, çünkü ses şeylerin kıvrımlı deliklerinden bozulmadan geçebilir, hayaller ise geçmeye yanaşmaz; çünkü camınki gibi, her görünüşün içinden uçup geçtiği dosdoğru deliklerden geçmedikçe parçalanırlar. Ayrıca ses bütün yönlere bölünür, çünkü bir ses ortaya çıkıp bir kez birçok sese dağılınca seslerden sesler doğar; tıpkı bir kıvılcımın çoğu zaman kendini kendi ateşlerine saçması gibi. Böylece arkada gizli kalan yerler de seslerle dolar, çevrede her şey kaynaşır, sesle çalkalanır. Oysa hayallerin hepsi, bir kez salındıklarında, dosdoğru yollardan gider; bu yüzden kimse çitin ötesini göremez, ama dışarıdaki sesleri duyabilir. Yine de bu ses de kapalı yerlerden geçerken

4.598

conloquium clausis foribus quoque saepe videmus; / ni mirum quia vox per flexa foramina rerum / incolumis transire potest, simulacra renutant; / perscinduntur enim, nisi recta foramina tranant, / qualia sunt vitrei, species qua travolat omnis. / praeterea partis in cunctas dividitur vox, / ex aliis aliae quoniam gignuntur, ubi una / dissuluit semel in multas exorta, quasi ignis / saepe solet scintilla suos se spargere in ignis. / ergo replentur loca vocibus abdita retro, / omnia quae circum fervunt sonituque cientur. / at simulacra viis derectis omnia tendunt, / ut sunt missa semel; qua propter cernere nemo / saepe supra potis est, at voces accipere extra. / et tamen ipsa quoque haec, dum transit clausa

4.613körelir, kulağa karışık olarak girer, sözlerden çok bir uğultu duyar gibi oluruz. Özsuyunu hissettiğimiz dil ve damağın açıklanması ise biraz daha fazla düşünce, biraz daha fazla emek ister. Önce, yiyeceği çiğneyerek sıktığımızda özsuyunu ağzımızda hissederiz, tıpkı biri suyla dolu bir süngeri eliyle sıkmaya, kurutmaya başlasa. Sonra sıktığımız her şey damağın gözeneklerine, dilin kıvrımlı, seyrek deliklerine dağılır. Akan özsuyunun cisimleri düzgünse tatlılıkla dokunur, dilin çevresinde terleyen ıslak bölgelerin hepsini tatlılıkla okşar; buna karşılık ne kadar pürüzlülükle doluysa ortaya çıkar çıkmaz hissi o kadar batar, yırtar. Sonra özsuyundan gelen haz damağın sınırında kalır;

4.613

vox optunditur atque auris confusa penetrat / et sonitum potius quam verba audire videmur. / Hoc, qui sentimus sucum, lingua atque palatum / plusculum habent in se rationis, plus operai. / principio sucum sentimus in ore, cibum cum / mandendo exprimimus, ceu plenam spongiam aquai / siquis forte manu premere ac siccare coepit. / inde quod exprimimus per caulas omne palati / diditur et rarae per flexa foramina linguae, / hoc ubi levia sunt manantis corpora suci, / suaviter attingunt et suaviter omnia tractant / umida linguai circum sudantia templa; / at contra pungunt sensum lacerantque coorta, / quanto quaeque magis sunt asperitate repleta. / deinde voluptas est e suco fine palati;

4.628özsuyu boğazdan aşağı yuvarlandığında ise bütün organlara dağılırken hiçbir haz yoktur; bedenin hangi yiyecekle beslendiği de hiç önemli değildir, yeter ki aldığını sindirip organlara dağıtabilesin, midenin nemli dengesini koruyabilesin. Şimdi, neden birine bir yiyecek, ötekine başka bir yiyecek uygun olduğunu, ya da birine buruk ve acı gelen şeyin başkalarına nasıl pek tatlı görünebildiğini açıklayacağım; bu konularda fark ve ayrılık öylesine büyüktür ki birine yiyecek olan şey başkasına keskin bir zehir olur; nitekim bir yılan vardır ki insanın tükürüğü değince ölür, kendini ısırarak kendi kendini bitirir. Ayrıca çöpleme otu bize keskin bir zehirdir, ama keçileri ve bıldırcınları semirtir. Bunun hangi sebeplerle olduğunu bilebilmen için

4.628

cum vero deorsum per fauces praecipitavit, / nulla voluptas est, dum diditur omnis in artus; / nec refert quicquam quo victu corpus alatur, / dum modo quod capias concoctum didere possis / artubus et stomachi ⟦umidum⟧ servare tenorem. / Nunc aliis alius qui sit cibus ut videamus, / expediam, quareve, aliis quod triste et amarumst, / hoc tamen esse aliis possit perdulce videri, / tantaque his rebus distantia differitasque est, / ut quod aliis cibus est aliis fuat acre venenum; / est itaque ut serpens, hominis quae tacta salivis / disperit ac sese mandendo conficit ipsa. / praeterea nobis veratrum est acre venenum, / at capris adipes et cocturnicibus auget. / id quibus ut fiat rebus cognoscere possis,

4.643önce daha önce söylediğimizi hatırlamak gerekir: şeylerin içinde tohumlar çok çeşitli biçimlerde karışık bulunur. Ayrıca yiyecek alan bütün canlılar, dıştan birbirine benzemedikleri, organlarının en dıştaki çevresi onları türlerine göre sınırladığı gibi, aynı biçimde tohumlardan oluşur ve şekilce değişirler. Tohumlar farklı olduğuna göre bütün organlarda, ağızda ve damağın kendisinde aralıkların ve yolların, yani delik dediğimiz şeylerin de farklı olması zorunludur. Demek ki bazıları daha küçük, bazıları daha büyük olmalı, bazı canlılarda üç köşeli, bazılarında kare olmalı, çoğu yuvarlak, bazıları da türlü türlü çok köşeli. Çünkü şekillerin düzeni ve hareketleri neyi gerektiriyorsa deliklerin şekilleri de ona göre farklı olmalı, yollar da dokunun izin verdiği ölçüde değişmelidir.

4.643

principio meminisse decet quae diximus ante, / semina multimodis in rebus mixta teneri. / porro omnes quae cumque cibum capiunt animantes, / ut sunt dissimiles extrinsecus et generatim / extima membrorum circumcaesura coercet, / proinde et seminibus constant variantque figura. / semina cum porro distent, differre necessest / intervalla viasque, foramina quae perhibemus, / omnibus in membris et in ore ipsoque palato. / esse minora igitur quaedam maioraque debent, / esse triquetra aliis, aliis quadrata necessest, / multa rutunda, modis multis multangula quaedam. / namque figurarum ratio ut motusque reposcunt, / proinde foraminibus debent differre figurae / et variare viae proinde ac textura coercet.

4.658Böylece birine tatlı gelen şey başkasına acı geliyorsa, tatlı gelen kişide son derece düzgün cisimler damağın gözeneklerine okşayarak girmelidir; aynı şeyin içeride buruk geldiği kişilerde ise elbette pürüzlü ve çengelli cisimler boğaza girer. Şimdi bundan her şeyi kolayca anlayabilirsin. Nitekim birine safra galebe çalıp ateş geldiğinde ya da başka bir yolla bir hastalığın şiddeti uyandığında, o anda bütün beden altüst olur, ilk başlangıçların bütün dizilişleri değişir; önceden hisse uyan cisimler artık uymaz, içeri girince buruk bir his doğurabilen öteki cisimler daha uygun düşer; çünkü balın tadında her ikisi de karışıktır; bunu yukarıda sana sık sık gösterdik.

4.658

hoc ubi quod suave est aliis aliis fit amarum, / illi, cui suave est, levissima corpora debent / contractabiliter caulas intrare palati, / at contra quibus est eadem res intus acerba, / aspera ni mirum penetrant hamataque fauces. / nunc facile est ex his rebus cognoscere quaeque. / quippe ubi cui febris bili superante coorta est / aut alia ratione aliquast vis excita morbi, / perturbatur ibi iam totum corpus et omnes / commutantur ibi positurae principiorum; / fit prius ad sensum quae corpora conveniebant / nunc non conveniant, et cetera sint magis apta, / quae penetrata queunt sensum progignere acerbum; / utraque enim sunt in mellis commixta sapore; / id quod iam supera tibi saepe ostendimus ante.

4.673Şimdi kokunun gelişinin burna nasıl dokunduğunu anlatayım. Önce, türlü türlü kokuların dalgasının akıp yuvarlandığı birçok şey bulunması zorunludur; kokuların her yanda akıp salındığını, saçıldığını düşünmek gerekir; ama farklı biçimleri yüzünden kimi koku bir canlıya, kimi ötekine daha uygundur. Bu yüzden arılar balın kokusuyla havada ne kadar uzaktan olsa çekilir, akbabalar leşlerle; sonra yabani hayvanların yarık tırnağı nereye adım attıysa, köpeklerin önden salınan gücü oraya götürür; Romulus soyunun kalesinin koruyucusu beyaz kaz da insanın kokusunu uzaktan sezer. Böylece her birine verilmiş ayrı bir koku onu kendi otlağına götürür, iğrenç zehirden geri sıçramaya zorlar; yabani hayvan soyları bu yolla korunur. Demek ki burnu uyaran bu kokuların

4.673

Nunc age, quo pacto naris adiectus odoris / tangat agam. primum res multas esse necessest / unde fluens volvat varius se fluctus odorum, / et fluere et mitti volgo spargique putandumst; / verum aliis alius magis est animantibus aptus, / dissimilis propter formas. ideoque per auras / mellis apes quamvis longe ducuntur odore, / volturiique cadaveribus; tum fissa ferarum / ungula quo tulerit gressum promissa canum vis / ducit, et humanum longe praesentit odorem / Romulidarum arcis servator, candidus anser. / sic aliis alius nidor datus ad sua quemque / pabula ducit et a taetro resilire veneno / cogit, eoque modo servantur saecla ferarum. / Hic odor ipse igitur, naris qui cumque lacessit,

4.688birinin ötekinden daha uzağa salınabildiği olur; yine de bunlardan hiçbiri ses kadar, söz kadar uzağa taşınmaz; gözlerin bakışına çarpıp görmeyi uyaran şeylerden hiç söz etmiyorum. Çünkü koku başıboş dolaşarak yavaş gelir, yolda azar azar ölür, havanın esintilerine kolayca dağılır; önce, şeyin derininden güçlükle salındığı için; nitekim kokuların şeylerin içinden akıp çekildiğini şu gösterir: her şey kırılınca, ezilince, ateşte eriyince daha çok kokar. Sonra kokunun sesten daha büyük ilk başlangıçlardan yaratıldığını görebilirsin, çünkü sesin ve gürültünün her zaman taşındığı taş duvarlardan geçmez. Bu yüzden kokan şeyin hangi bölgede bulunduğunu izini sürüp bulmanın o kadar kolay olmadığını da göreceksin;

4.688

est alio ut possit permitti longius alter; / sed tamen haud quisquam tam longe fertur eorum / quam sonitus, quam vox, mitto iam dicere quam res / quae feriunt oculorum acies visumque lacessunt. / errabundus enim tarde venit ac perit ante / paulatim facilis distractus in aeris auras; / ex alto primum quia vix emittitur ex re; / nam penitus fluere atque recedere rebus odores / significat quod fracta magis redolere videntur / omnia, quod contrita, quod igni conlabefacta. / deinde videre licet maioribus esse creatum / principiis quam vox, quoniam per saxea saepta / non penetrat, qua vox volgo sonitusque feruntur. / quare etiam quod olet non tam facile esse videbis / investigare in qua sit regione locatum;

4.703çünkü darbe havada oyalandıkça soğur, şeylerin haberleri hisse sıcağı sıcağına koşmaz. Bu yüzden köpekler çoğu zaman şaşırıp iz arar. Bu yalnız kokularda ve tatlarda böyle değildir; şeylerin görünüşleri ve renkleri de herkesin hislerine aynı biçimde uymaz; kimi şeyler bazılarının gözüne daha keskin gelir. Hatta gecenin bitişini kanatlarıyla alkışlayıp açık sesiyle şafağı çağırmaya alışmış horoza yırtıcı aslanlar karşı koyup bakamaz; hemen kaçmayı düşünürler. Elbette, çünkü horozların bedeninde bazı tohumlar vardır; bunlar aslanların gözlerine girince gözbebeklerini deler, keskin bir acı verir, öyle ki o yırtıcılar karşısında dayanamaz;

4.703

refrigescit enim cunctando plaga per auras / nec calida ad sensum decurrunt nuntia rerum. / errant saepe canes itaque et vestigia quaerunt. / Nec tamen hoc solis in odoribus atque saporum / in generest, sed item species rerum atque colores / non ita conveniunt ad sensus omnibus omnes, / ut non sint aliis quaedam magis acria visu. / quin etiam gallum noctem explaudentibus alis / auroram clara consuetum voce vocare, / noenu queunt rapidi contra constare leones / inque tueri: ita continuo meminere fugai. / ni mirum quia sunt gallorum in corpore quaedam / semina, quae cum sunt oculis inmissa leonum, / pupillas interfodiunt acremque dolorem / praebent, ut nequeant contra durare feroces,

4.718oysa bunlar bizim gözlerimize hiç zarar veremez, ya içeri girmedikleri için, ya da girseler bile gözlerden serbestçe çıkıp orada oyalanmadıkları, böylece gözlere hiçbir yanından zarar veremedikleri için. Şimdi zihni hangi şeylerin harekete geçirdiğini dinle; düşünceye gelenlerin nereden geldiğini birkaç sözle öğren. Önce şunu söylüyorum: şeylerin birçok ince hayali birçok biçimde, her yandan bütün yönlere dolaşır; bunlar havada karşılaştıklarında, örümcek ağı ya da altın varak gibi kolayca birbirine yapışır. Çünkü bunlar gözleri kaplayıp görmeyi uyaranlardan çok daha ince bir dokudadır; zira bedenin seyrek yerlerinden içeri girip içerideki ince ruh tabiatını uyarır, hissi harekete geçirirler. Bu yüzden Kentaurları, Skyllaların organlarını,

4.718

cum tamen haec nostras acies nil laedere possint, / aut quia non penetrant aut quod penetrantibus illis / exitus ex oculis liber datur, in remorando / laedere ne possint ex ulla lumina parte. / Nunc age, quae moveant animum res accipe, et unde / quae veniunt veniant in mentem percipe paucis. / principio hoc dico, rerum simulacra vagari / multa modis multis in cunctas undique partis / tenvia, quae facile inter se iunguntur in auris, / obvia cum veniunt, ut aranea bratteaque auri. / quippe etenim multo magis haec sunt tenvia textu / quam quae percipiunt oculos visumque lacessunt, / corporis haec quoniam penetrant per rara cientque / tenvem animi naturam intus sensumque lacessunt. / Centauros itaque et Scyllarum membra videmus

4.733Kerberos köpeklerinin yüzlerini, ölüp gitmiş, kemiklerini toprağın kucakladığı kişilerin hayallerini görürüz; çünkü her türden hayaller her yanda taşınır: kimisi havanın kendisinde kendiliğinden oluşur, kimisi türlü şeylerden ayrılır, kimisi de bunların biçimlerinden birleşip yapılır. Çünkü elbette Kentaur'un görüntüsü bir diriden gelmez, böyle canlı bir tabiat hiç olmamıştır; ama atın ve insanın görüntüsü rastlantıyla buluşunca, daha önce söylediğimiz gibi, hemen kolayca yapışır, tabiatları ince, dokuları ince olduğu için. Bu türden öteki şeyler de aynı yolla yaratılır. Bunlar, daha önce gösterdiğim gibi, son derece hafiflikle çevikçe taşındıkları için, herhangi bir ince görüntü tek bir darbeyle zihnimizi kolayca harekete geçirir;

4.733

Cerbereasque canum facies simulacraque eorum / quorum morte obita tellus amplectitur ossa; / omnigenus quoniam passim simulacra feruntur, / partim sponte sua quae fiunt aere in ipso, / partim quae variis ab rebus cumque recedunt / et quae confiunt ex horum facta figuris. / nam certe ex vivo Centauri non fit imago, / nulla fuit quoniam talis natura animata; / verum ubi equi atque hominis casu convenit imago, / haerescit facile extemplo, quod diximus ante, / propter subtilem naturam et tenvia texta. / cetera de genere hoc eadem ratione creantur. / quae cum mobiliter summa levitate feruntur, / ut prius ostendi, facile uno commovet ictu / quae libet una animum nobis subtilis imago;

4.748çünkü zihin incedir, kendisi de şaşılacak kadar çeviktir. Bunların söylediğim gibi olduğunu şuradan kolayca anlayabilirsin: zihinle gördüğümüz şey gözle gördüğümüze benzediğine göre, ikisinin de benzer bir yolla olması zorunludur. Demek ki, örneğin aslanları gözleri uyaran hayaller aracılığıyla gördüğümü öğrettiğime göre, zihnin de aynı yolla aslanların hayalleriyle hareket ettiğini, gördüğü öteki şeyleri de gözler kadar, hem de daha ince şeyleri gördüğünü bilebilirsin. Uyku organları gevşettiğinde zihnin uyanık kalması da başka bir yolla olmaz: uyanıkken bizi uyaran aynı hayaller o zaman da ruhumuzu uyarır, hem de öyle ki hayatı bırakmış, ölümün ve toprağın ele geçirdiği birini gerçekten görür gibi oluruz. Tabiat bunu şu yüzden zorunlu kılar: bedenin bütün

4.748

tenvis enim mens est et mire mobilis ipsa. / haec fieri ut memoro, facile hinc cognoscere possis. / quatinus hoc simile est illi, quod mente videmus / atque oculis, simili fieri ratione necessest. / Nunc igitur docui quoniam me forte leonum / cernere per simulacra, oculos quae cumque lacessunt, / scire licet mentem simili ratione moveri / per simulacra leonum cetera quae videt aeque / nec minus atque oculi, nisi quod mage tenvia cernit. / nec ratione alia, cum somnus membra profudit, / mens animi vigilat, nisi quod simulacra lacessunt / haec eadem nostros animos quae cum vigilamus, / usque adeo, certe ut videamur cernere eum quem / rellicta vita iam mors et terra potitast. / hoc ideo fieri cogit natura, quod omnes

4.763hisleri engellenmiş olarak organlarda dinlenir, yanlışı doğru şeylerle çürütemezler. Ayrıca hafıza da uykuyla yatıp gevşer; zihnin diri gördüğüne inandığı kişinin çoktan ölümün eline düştüğüne itiraz etmez. Dahası, hayallerin hareket etmesine, kollarını, öteki organlarını ritimle savurmasına şaşmamak gerekir; çünkü uykuda görüntü bunu yapıyor gibi görünür. Elbette, ilki yok olup ardından başka bir duruşta ikincisi doğunca, sanki ilki duruşunu değiştirmiş gibi görünür. Bunun pek hızlı bir yolla olduğunu düşünmek gerekir: çevikliği öylesine büyük, şeylerin bolluğu öylesine büyüktür, herhangi bir hissedilebilir anda parçacıkların bolluğu öylesine büyüktür ki arkası kesilmez. Bu konularda birçok soru sorulur, birçok şeyi

4.763

corporis offecti sensus per membra quiescunt / nec possunt falsum veris convincere rebus. / praeterea meminisse iacet languetque sopore, / nec dissentit eum mortis letique potitum / iam pridem, quem mens vivom se cernere credit. / quod super est, non est mirum simulacra moveri / bracchiaque in numerum iactare et cetera membra; / nam fit ut in somnis facere hoc videatur imago. / quippe, ubi prima perit alioque est altera nata / inde statu, prior hic gestum mutasse videtur. / scilicet id fieri celeri ratione putandumst: / tanta est mobilitas et rerum copia tanta / tantaque sensibili quovis est tempore in uno / copia particularum, ut possit suppeditare. / Multaque in his rebus quaeruntur multaque nobis

4.778açıklığa kavuşturmamız gerekir, konuyu açıkça anlatmak istiyorsak. Önce, birinin canı ne isterse zihninin neden hemen onu düşündüğü sorulur. Hayaller irademizi mi gözetir, gönlümüz denizi mi, toprağı mı, yoksa göğü mü isterse, istediğimiz anda onun görüntüsü mü karşımıza çıkar? İnsanların toplanmasını, alayı, şölenleri, savaşları tabiat bir sözümüzle mi yaratıp hazırlar? Hem de aynı bölgede, aynı yerde başkalarının zihni bambaşka şeyler düşünürken? Ya uykuda hayallerin ritimle ilerlediğini, yumuşak organlarını oynattığını gördüğümüzde ne demeli, yumuşak kollarını çevikçe sırayla savurup uygun bir ayakla aynı hareketi gözlerimizin önünde yinelediklerinde? Elbette hayallere sanat sinmiştir, eğitim görmüş olarak dolaşırlar,

4.778

clarandumst, plane si res exponere avemus. / quaeritur in primis quare, quod cuique libido / venerit, extemplo mens cogitet eius id ipsum. / anne voluntatem nostram simulacra tuentur / et simul ac volumus nobis occurrit imago, / si mare, si terram cordist, si denique caelum? / conventus hominum, pompam, convivia, pugnas, / omnia sub verbone creat natura paratque? / cum praesertim aliis eadem in regione locoque / longe dissimilis animus res cogitet omnis. / quid porro, in numerum procedere cum simulacra / cernimus in somnis et mollia membra movere, / mollia mobiliter cum alternis bracchia mittunt / et repetunt oculis gestum pede convenienti? / scilicet arte madent simulacra et docta vagantur,

4.793gece vakti oyun sergileyebilsinler diye! Yoksa şu mu daha doğru olacak? Hissettiğimiz tek bir anda, yani tek bir sesin çıktığı süre içinde, aklın var olduğunu bulduğu birçok an gizlidir; bu yüzden herhangi bir anda her hayal her yerde hazır, el altında bulunur: çevikliği öylesine büyük, şeylerin bolluğu öylesine büyüktür. Bu yüzden ilki yok olup ardından başka bir duruşta ikincisi doğunca, sanki ilki duruşunu değiştirmiş gibi görünür. Hayaller ince olduğu için zihin, kendini gerdiği şeylerden başkasını keskin olarak göremez; bu yüzden kendini hazırladığı şeylerin dışında kalanların hepsi yok olur gider. Zihin kendini hazırlar, her şeyin ardından geleni göreceğini umar; öyle de olur. Gözlerin de ince şeyleri

4.793

nocturno facere ut possint in tempore ludos. / an magis illud erit verum? quia tempore in uno, / cum sentimus, id est cum vox emittitur una, / tempora multa latent, ratio quae comperit esse, / propterea fit uti quovis in tempore quaeque / praesto sint simulacra locis in quisque parata. / tanta est mobilitas et rerum copia tanta. / hoc ubi prima perit alioque est altera nata / inde statu, prior hic gestum mutasse videtur. / et quia tenvia sunt, nisi quae contendit, acute / cernere non potis est animus; proinde omnia quae sunt / praeterea pereunt, nisi quae ex se ipse paravit. / ipse parat sese porro speratque futurum / ut videat quod consequitur rem quamque: fit ergo. / nonne vides oculos etiam, cum tenvia quae sunt

4.808görmeye başladıklarında kendilerini gerip hazırladıklarını, bu olmadan keskin göremeyeceğimizi görmüyor musun? Açıkça önümüzde duran şeylerde bile, zihnini onlara çevirmezsen, sanki her zaman uzak, çok uzakta duruyormuş gibi olduklarını anlayabilirsin. O hâlde zihin, kendini verdiği şeylerin dışında her şeyi yitirirse buna niçin şaşmalı? Sonra küçük işaretlerden en büyük kanaatlere varırız, kendi kendimizi aldanışın tuzağına düşürürüz. Bazen aynı türden bir görüntünün ardı gelmez de, önce kadın olan, kollarımızın arasında erkeğe dönüşmüş gibi görünür, ya da bir yüzün, bir yaşın ardından başkası gelir. Buna şaşmamamızı uyku ve unutuş sağlar.

4.808

cernere coeperunt, contendere se atque parare, / nec sine eo fieri posse ut cernamus acute? / et tamen in rebus quoque apertis noscere possis, / si non advertas animum, proinde esse quasi omni / tempore semotum fuerit longeque remotum. / cur igitur mirumst, animus si cetera perdit / praeter quam quibus est in rebus deditus ipse? / deinde adopinamur de signis maxima parvis / ac nos in fraudem induimus frustraminis ipsi. / Fit quoque ut inter dum non suppeditetur imago / eiusdem generis, sed femina quae fuit ante, / in manibus vir uti factus videatur adesse, / aut alia ex alia facies aetasque sequatur. / quod ne miremur sopor atque oblivia curant.

4.823Bu konularda şu kusurdan şiddetle kaçınmanı, şu yanılgıdan önceden korkarak sakınmanı isterim: gözlerin parlak ışıklarının önümüzü görebilelim diye yaratıldığını sanma; uzun adımlar atabilelim diye baldırların ve uylukların uçlarının ayaklara dayanıp bükülebildiğini, kolların güçlü pazılara takılı olduğunu, ellerin iki yandan hizmetçi olarak verildiğini, hayat için gereken şeyleri yapabilelim diye olduğunu sanma. Bu türden ne yorum yapıyorlarsa hepsi tersine çevrilmiş, ters bir akılla kurulmuştur; çünkü bedende hiçbir şey kullanabilelim diye doğmamıştır; doğan şey kullanımı yaratır. Gözlerin ışıkları doğmadan önce görme yoktu, dil yaratılmadan önce sözlerle yalvarmak yoktu;

4.823

Illud in his rebus vitium vehementer inesse ⟦?⟧ / effugere errorem vitareque praemetuenter, / lumina ne facias oculorum clara creata, / prospicere ut possimus, et ut proferre queamus / proceros passus, ideo fastigia posse / surarum ac feminum pedibus fundata plicari, / bracchia tum porro validis ex apta lacertis / esse manusque datas utraque parte ministras, / ut facere ad vitam possemus quae foret usus. / cetera de genere hoc inter quae cumque pretantur, / omnia perversa praepostera sunt ratione, / nil ideo quoniam natumst in corpore ut uti / possemus, sed quod natumst id procreat usum. / nec fuit ante videre oculorum lumina nata, / nec dictis orare prius quam lingua creatast,

4.838tersine, dilin doğuşu konuşmadan çok önce gelmiştir, kulaklar ses işitilmeden çok önce yaratılmıştır; kısacası, bütün organlar, sanırım, kullanılmalarından önce vardı; demek ki kullanılmak için büyüyüp gelişemezler. Buna karşılık elle savaşta çarpışmak, organları parçalamak, kana bulamak parlak mızraklar uçuşmadan çok önce vardı; tabiat da yaradan kaçınmaya, sol kol sanatla kalkanı siper etmeden önce zorladı. Elbette yorgun bedeni dinlenmeye bırakmak da yatağın yumuşak döşeklerinden çok daha eskidir, susuzluğu gidermek de kupaların doğuşundan öncedir. Demek ki kullanımdan ve hayattan bulunmuş bu şeylerin kullanılmak için tasarlandığına inanılabilir.

4.838

sed potius longe linguae praecessit origo / sermonem multoque creatae sunt prius aures / quam sonus est auditus, et omnia denique membra / ante fuere, ut opinor, eorum quam foret usus; / haud igitur potuere utendi crescere causa. / at contra conferre manu certamina pugnae / et lacerare artus foedareque membra cruore / ante fuit multo quam lucida tela volarent, / et volnus vitare prius natura coegit / quam daret obiectum parmai laeva per artem. / scilicet et fessum corpus mandare quieti / multo antiquius est quam lecti mollia strata, / et sedare sitim prius est quam pocula natum. / haec igitur possunt utendi cognita causa / credier, ex usu quae sunt vitaque reperta.

4.853Önce kendileri doğup sonra kendi faydalarının bilgisini veren şeylerin hepsi ise bunlardan ayrıdır. Bu türün başında hisleri ve organları görürüz; bu yüzden onların faydalı bir iş görmek için yaratılabildiğine inanman yine yine çok uzak bir ihtimaldir. Yine, her canlının bedeninin tabiatının kendiliğinden yiyecek aramasına da şaşmamak gerekir. Çünkü şeylerden birçok cismin birçok biçimde akıp çekildiğini öğrettim; ama en çoğu canlılardan akmalıdır; çünkü hareketle yorulurlar, bitkin soluk soluğa kaldıklarında ağızdan birçok cisim çıkar, birçoğu da terle derinden sıkılıp dışarı taşınır. Bu yüzden beden seyrekleşir, bütün tabiatı altından oyulur; bunu da acı izler. Bu yüzden organları desteklemek, araya girip

4.853

illa quidem seorsum sunt omnia, quae prius ipsa / nata dedere suae post notitiam utilitatis. / quo genere in primis sensus et membra videmus; / quare etiam atque etiam procul est ut credere possis / utilitatis ob officium potuisse creari. / Illud item non est mirandum, corporis ipsa / quod natura cibum quaerit cuiusque animantis. / quippe etenim fluere atque recedere corpora rebus / multa modis multis docui, sed plurima debent / ex animalibus; quia sunt exercita motu, / multa per os exhalantur, cum languida anhelant, / multaque per sudorem ex alto pressa feruntur. / his igitur rebus rarescit corpus et omnis / subruitur natura, dolor quam consequitur rem. / propterea capitur cibus, ut suffulciat artus

4.868güçleri yenilemek, organlarda ve damarlarda açılan yeme isteğini tıkamak için yiyecek alınır. Nem de nemi isteyen her yere dağılır; midemizde yangınlar çıkaran, yığılmış birçok sıcaklık cismini gelen sıvı dağıtır ve ateş gibi söndürür, öyle ki kuru sıcak organları artık yakamaz. İşte böylece soluk soluğa susuzluk bedenimizden yıkanıp gider, aç arzu doyar. Şimdi, istediğimizde nasıl adım atabildiğimizi, organlarımızı oynatmanın bize neden verildiğini, bedenimizin bu kadar büyük yükünü ileri itmeye hangi şeyin alıştığını anlatacağım: sen sözlerimi dinle. Önce diyorum ki yürüme hayalleri zihnimize gelip, daha önce söylediğimiz gibi, zihni dürter.

4.868

et recreet vires inter datus, atque patentem / per membra ac venas ut amorem opturet edendi. / umor item discedit in omnia quae loca cumque / poscunt umorem; glomerataque multa vaporis / corpora, quae stomacho praebent incendia nostro, / dissupat adveniens liquor ac restinguit ut ignem, / urere ne possit calor amplius aridus artus. / sic igitur tibi anhela sitis de corpore nostro / abluitur, sic expletur ieiuna cupido. / Nunc qui fiat uti passus proferre queamus, / cum volumus, quareque datum sit membra movere / et quae res tantum hoc oneris protrudere nostri / corporis insuerit, dicam: tu percipe dicta. / dico animo nostro primum simulacra meandi / accidere atque animum pulsare, ut diximus ante.

4.883Oradan irade doğar; çünkü hiç kimse bir şeyi yapmaya, zihin ne istediğini önceden görmeden başlamaz. Zihnin önceden gördüğü şey de o şeyin görüntüsüdür. Demek ki zihin yürümek, ilerlemek isteyecek biçimde harekete geçince, bütün bedende organlara ve eklemlere dağılmış olan ruhun gücüne hemen çarpar; bu da kolayca olur, çünkü ruh bedenle birleşik tutulur. Sonra ruh bedene çarpar, böylece bütün kütle azar azar ileri itilip hareket eder. Ayrıca beden de o zaman seyrekleşir ve hava, her zaman çevik olan bir şeyin yapması gerektiği gibi, açılan deliklerden bolca gelip içeri girer, böylece bedenin bütün küçük parçalarına dağılır. Demek ki burada beden, bir geminin yelkenlerle ve rüzgârla taşınması gibi, iki şeyle birden taşınır.

4.883

inde voluntas fit; neque enim facere incipit ullam / rem quisquam, mens providit quid velit ante. / id quod providet, illius rei constat imago, / ergo animus cum sese ita commovet ut velit ire / inque gredi, ferit extemplo quae in corpore toto / per membra atque artus animai dissita vis est; / et facilest factu, quoniam coniuncta tenetur. / inde ea proporro corpus ferit, atque ita tota / paulatim moles protruditur atque movetur. / praeterea tum rarescit quoque corpus et aer, / scilicet ut debet qui semper mobilis extat, / per patefacta venit penetratque foramina largus, / et dispargitur ad partis ita quasque minutas / corporis. hic igitur rebus fit utrimque duabus, / corpus ut ac navis velis ventoque feratur.

4.898Yine de bu konularda şuna şaşılmaz: bu kadar küçük cisimcikler bu kadar büyük bir bedeni döndürebiliyor, bütün yükümüzü çevirebiliyor; çünkü ince cisimli, ince rüzgâr da büyük bir gemiyi büyük bir zahmetle sürüp iter, gemi ne kadar hızla giderse gitsin tek bir el onu yönetir, tek bir dümen onu dilediği yöne çevirir; bir makine de makaralarla, çıkrıklarla nice ağır yükü yerinden oynatır, hafif bir çabayla kaldırır. Şimdi uykunun organlara dinginliği nasıl akıttığını, zihnin kaygılarını göğüsten nasıl çözdüğünü çok dizeyle değil, tatlı sözlü dizelerle anlatacağım; nitekim kuğunun kısa ötüşü, turnaların güney rüzgârının göğe saçtığı bulutlar arasında dağılan çığlığından daha güzeldir. Sen bana ince kulaklar ve keskin bir zihin ver ki

4.898

nec tamen illud in his rebus mirabile constat, / tantula quod tantum corpus corpuscula possunt / contorquere et onus totum convertere nostrum; / quippe etenim ventus subtili corpore tenvis / trudit agens magnam magno molimine navem / et manus una regit quanto vis impete euntem / atque gubernaclum contorquet quo libet unum, / multaque per trocleas et tympana pondere magno / commovet atque levi sustollit machina nisu. / Nunc quibus ille modis somnus per membra quietem / inriget atque animi curas e pectore solvat, / suavidicis potius quam multis versibus edam, / parvus ut est cycni melior canor, ille gruum quam / clamor in aetheriis dispersus nubibus austri. / tu mihi da tenuis auris animumque sagacem,

4.913söyleyeceğim şeylerin olamayacağını ileri sürüp doğru sözleri iten bir gönülle çekip gitmeyesin, kusur sende olduğu hâlde bunu göremediğin için. Önce, ruhun gücü organlara dağılıp bir kısmı dışarı atılarak çekildiğinde, bir kısmı da sıkıştırılıp derinlere geri çekildiğinde uyku olur; çünkü organlar ancak o zaman çözülür, gevşer. İçimizdeki bu hissin ruhun işi olduğu şüphesizdir; uyku onun var olmasını engellediğinde ruhumuzun altüst olduğunu, dışarı atıldığını düşünmek gerekir — ama tamamının değil; yoksa beden ölümün sonsuz soğuğuna bürünüp yatardı. Çünkü ruhun hiçbir parçası, külün altında gizlenen ateş gibi, organlarda gizli kalmasaydı, his organlarda birdenbire, gizli bir ateşten

4.913

ne fieri negites quae dicam posse retroque / vera repulsanti discedas pectore dicta, / tutemet in culpa cum sis neque cernere possis. / Principio somnus fit ubi est distracta per artus / vis animae partimque foras eiecta recessit / et partim contrusa magis concessit in altum; / dissoluuntur enim tum demum membra fluuntque. / nam dubium non est, animai quin opera sit / sensus hic in nobis, quem cum sopor inpedit esse, / tum nobis animam perturbatam esse putandumst / eiectamque foras, non omnem; namque iaceret / aeterno corpus perfusum frigore leti. / quippe ubi nulla latens animai pars remaneret / in membris, cinere ut multa latet obrutus ignis, / unde reconflari sensus per membra repente

4.928alev yükselir gibi nereden yeniden tutuşturulabilirdi? Ama bu yeni durumun hangi şeylerden meydana geldiğini, ruhun nasıl altüst olup bedenin nasıl gevşeyebildiğini açıklayacağım: sen de sözlerimi rüzgâra savurmama dikkat et. Önce, beden dış yanından havanın esintilerine komşu olduğu, ona dokunduğu için, zorunlu olarak havanın sık darbeleriyle dövülür, vurulur; bu yüzden hemen bütün şeyler ya deriyle, ya kavkıyla, ya nasırla, ya da kabukla örtülüdür. Soluk alanların iç kısmını da bu aynı hava, içeri çekilip dışarı verilirken döver. Böylece beden iki yandan dövüldüğünde ve darbeler küçük deliklerden bedenimizin ilk parçalarına, ilk unsurlarına ulaştığında, organlarımızda âdeta azar azar bir yıkım olur.

4.928

possit, ut ex igni caeco consurgere flamma? / Sed quibus haec rebus novitas confiat et unde / perturbari anima et corpus languescere possit, / expediam: tu fac ne ventis verba profundam. / Principio externa corpus de parte necessum est, / aeriis quoniam vicinum tangitur auris, / tundier atque eius crebro pulsarier ictu, / proptereaque fere res omnes aut corio sunt / aut etiam conchis aut callo aut cortice tectae. / interiorem etiam partem spirantibus aer / verberat hic idem, cum ducitur atque reflatur. / quare utrimque secus cum corpus vapulet et cum / perveniant plagae per parva foramina nobis / corporis ad primas partis elementaque prima, / fit quasi paulatim nobis per membra ruina.

4.943Çünkü bedenin ve ruhun ilk başlangıçlarının dizilişleri bozulur. Böylece ruhun bir kısmı dışarı çekilir, bir kısmı içeri gizlenip çekilir, bir kısmı da organlara dağılmış olarak ne birbiriyle birleşebilir ne de karşılıklı hareket edebilir; çünkü tabiat aralarındaki buluşmaları ve yolları kapatır. Böylece hareketler derinden değişince his gider. Organları destekleyecek bir şey kalmadığı için beden güçsüzleşir, bütün organlar gevşer, kollar ve göz kapakları düşer, yatarken dizler çoğu zaman bükülür, güçlerini yitirir. Sonra yemeği uyku izler, çünkü havanın yaptığını yiyecek de bütün damarlara dağılırken yapar. Tok ya da yorgun olarak daldığın uyku da çok daha ağırdır, çünkü o zaman pek çok

4.943

conturbantur enim positurae principiorum / corporis atque animi. fit uti pars inde animai / eliciatur et introrsum pars abdita cedat, / pars etiam distracta per artus non queat esse / coniuncta inter se neque motu mutua fungi; / inter enim saepit coetus natura viasque. / ergo sensus abit mutatis motibus alte. / et quoniam non est quasi quod suffulciat artus, / debile fit corpus languescuntque omnia membra, / bracchia palpebraeque cadunt poplitesque cubanti / saepe tamen summittuntur virisque resolvunt. / Deinde cibum sequitur somnus, quia, quae facit aer, / haec eadem cibus, in venas dum diditur omnis, / efficit. et multo sopor ille gravissimus exstat, / quem satur aut lassus capias, quia plurima tum se

4.958cisim büyük bir zahmetle dövülüp altüst olur. Aynı yolla ruhun bir kısmı daha derine sıkıştırılır, bir kısmı daha bol miktarda dışarı atılır, içeride de daha bölünmüş, daha dağınık olur. Hemen herkes hangi uğraşa bağlanıp kalmışsa, daha önce hangi şeylerle çok uğraşmışsak, zihin hangi işe daha çok gerilmişse, uykuda da çoğu zaman aynı şeylerle uğraşıyor gibi oluruz: avukatlar dava görür, kanun maddelerini karşılaştırır, komutanlar çarpışır, savaşlara girer, denizciler rüzgârlarla girdikleri savaşı sürdürür, ben de bu işimi görür, şeylerin tabiatını hep araştırır, bulduğumu anadilimizin sayfalarında anlatırım. Öteki uğraşlar ve sanatlar da çoğu zaman uykuda insanların zihnini böyle aldatıp oyalar gibi görünür.

4.958

corpora conturbant magno contusa labore. / fit ratione eadem coniectus parte animai / altior atque foras eiectus largior eius, / et divisior inter se ac distractior intus. / Et quo quisque fere studio devinctus adhaeret / aut quibus in rebus multum sumus ante morati / atque in ea ratione fuit contenta magis mens, / in somnis eadem plerumque videmur obire: / causidici causas agere et componere leges, / induperatores pugnare ac proelia obire, / nautae contractum cum ventis degere bellum, / nos agere hoc autem et naturam quaerere rerum / semper et inventam patriis exponere chartis. / cetera sic studia atque artes plerumque videntur / in somnis animos hominum frustrata tenere.

4.973Günlerce durmadan oyunları seyretmeye kendini vermiş olanlarda da çoğu zaman görürüz ki, artık hisleriyle onları algılamayı bıraktıklarında bile, aynı hayallerin gelebileceği açık yollar zihinlerinde kalır; böylece günlerce aynı şeyler gözlerinin önünde dolaşır, öyle ki uyanıkken bile dansçıları, yumuşak organlarını oynatanları gördüklerini, kitharanın duru ezgisini, konuşan telleri kulaklarıyla işittiklerini, aynı seyirci kalabalığını, sahnenin türlü süslerinin parladığını görür gibi olurlar. Heves ve irade, hangi işlerle uğraşmaya alışılmışsa, bu kadar önemlidir — yalnız insanlarda değil, bütün canlılarda. Nitekim güçlü atları göreceksin; organları yatarken bile

4.973

et qui cumque dies multos ex ordine ludis / adsiduas dederunt operas, plerumque videmus, / cum iam destiterunt ea sensibus usurpare, / relicuas tamen esse vias in mente patentis, / qua possint eadem rerum simulacra venire; / per multos itaque illa dies eadem obversantur / ante oculos, etiam vigilantes ut videantur / cernere saltantis et mollia membra moventis / et citharae liquidum carmen chordasque loquentis / auribus accipere et consessum cernere eundem / scenaique simul varios splendere decores. / usque adeo magni refert studium atque voluntas, / et quibus in rebus consuerint esse operati / non homines solum sed vero animalia cuncta. / quippe videbis equos fortis, cum membra iacebunt,

4.988uykuda terler, durmadan soluk alırlar, sanki zafer palmiyesi için son güçleriyle yarışırlar, ya da sanki başlangıç kapıları açılmış da Avcıların köpekleri de çoğu zaman tatlı dinginlik içinde birden bacaklarını savurur, ansızın sesler çıkarır, burunlarıyla sık sık havayı çekerler, sanki yabani hayvanların izini bulmuşlar gibi; uyandıktan sonra da çoğu zaman geyiklerin boş hayallerini, sanki kaçışa koyulmuş görüyorlarmış gibi kovalarlar, ta ki yanılgıları dağılıp kendilerine gelinceye dek. Evde alışkın küçük köpeklerin sevimli soyu ise silkinip bedenini yerden çabucak kaldırmaya koyulur,

4.988

in somnis sudare tamen spirareque semper / et quasi de palma summas contendere viris / aut quasi carceribus patefactis / venantumque canes in molli saepe quiete / iactant crura tamen subito vocisque repente / mittunt et crebro redducunt naribus auras. / ut vestigia si teneant inventa ferarum, / expergefactique secuntur inania saepe / cervorum simulacra, fugae quasi dedita cernant, / donec discussis redeant erroribus ad se. / at consueta domi catulorum blanda propago / discutere et corpus de terra corripere instant,

4.1003sanki tanımadıkları yüzleri, çehreleri görüyorlarmış gibi. Tohumları ne kadar sertse, uykuda da o kadar azgınlaşmaları zorunludur. Türlü kuşlar ise kaçar, gece vakti tanrıların korularını kanatlarıyla ansızın tedirgin eder, tatlı uykuda atmacaların saldırıp savaş açtığını, peşlerine düştüğünü, uçtuğunu görmüşlerse. Büyük hareketlerle büyük işler yapan insanların zihinleri de uykuda çoğu zaman aynı şeyleri yapar, sürdürür: kralları yenip ele geçirir, esir düşer, savaşa girişir, sanki orada boğazlanıyormuş gibi çığlık atarlar. Birçoğu çarpışır, acılarla inler, sanki bir panterin ya da yırtıcı bir aslanın dişleriyle çiğneniyormuş gibi her yeri büyük çığlıklarla doldurur.

4.1003

proinde quasi ignotas facies atque ora tuantur. / et quo quaeque magis sunt aspera seminiorum, / tam magis in somnis eadem saevire necessust. / at variae fugiunt volucres pinnisque repente / sollicitant divom nocturno tempore lucos, / accipitres somno in leni si proelia pugnas / edere sunt persectantes visaeque volantes. / porro hominum mentes, magnis quae motibus edunt / magna, itidem saepe in somnis faciuntque geruntque, / reges expugnant, capiuntur, proelia miscent, / tollunt clamorem, quasi si iugulentur ibidem. / multi depugnant gemitusque doloribus edunt / et quasi pantherae morsu saevive leonis / mandantur, magnis clamoribus omnia complent.

4.1018Birçoğu uykuda büyük işlerden söz eder, çoğu zaman kendi suçlarını ele vermiş olurlar. Birçoğu ölür. Birçoğu, sanki yüksek dağlardan bütün bedeniyle yere düşüyormuş gibi dehşete kapılır, uykudan âdeta aklını yitirmiş olarak, bedenindeki çalkantıyla sarsılmış hâlde güçlükle kendine gelir. Susamış biri de bir ırmağın ya da hoş bir pınarın yanına oturur, neredeyse bütün ırmağı boğazına sığdırır. Temiz çocuklar da uyku onları bağlamışken çoğu zaman bir havuzun ya da kesik küplerin yanında eteklerini kaldırdıklarını sanır ve bütün bedenlerinin süzülmüş sıvısını boşaltırlar, Babil işi örtüler görkemli parıltılarıyla ıslanırken. Sonra, yaşın çalkantısında tohum ilk kez sızmaya başlayanlara, olgunluk günü onu organlarında yarattığında, herhangi bir bedenden dışarıdan hayaller gelir,

4.1018

multi de magnis per somnum rebus loquuntur / indicioque sui facti persaepe fuere. / multi mortem obeunt. multi, de montibus altis / ut quasi praecipitent ad terram corpore toto, / exterruntur et ex somno quasi mentibus capti / vix ad se redeunt permoti corporis aestu. / flumen item sitiens aut fontem propter amoenum / adsidet et totum prope faucibus occupat amnem. / puri saepe lacum propter si ac dolia curta / somno devincti credunt se extollere vestem, / totius umorem saccatum corporis fundunt, / cum Babylonica magnifico splendore rigantur. / tum quibus aetatis freta primitus insinuatur / semen, ubi ipsa dies membris matura creavit, / conveniunt simulacra foris e corpore quoque,

4.1033parlak bir yüzün, güzel bir tenin habercileri olarak; bunlar bol tohumla şişmiş yerleri uyarıp kışkırtır, öyle ki çoğu zaman, sanki her şey olup bitmiş gibi, büyük bir ırmağın dalgalarını döker, giysilerini lekelerler. Daha önce söylediğimiz gibi, yetişkin yaş organları ilk güçlendirdiğinde bu tohum içimizde kışkırtılır. Çünkü her şeyi başka bir şey harekete geçirip uyarır; insanda insan tohumunu yalnız insanın gücü kışkırtır. Tohum yerinden atılıp çıkar çıkmaz bütün bedende organlardan ve eklemlerden çekilip sinirlerin belli yerlerinde toplanır ve hemen bedenin üreme organlarını kışkırtır. Kışkırtılan yerler tohumla şişer, korkunç şehvetin yöneldiği yere onu atma isteği doğar;

4.1033

nuntia praeclari voltus pulchrique coloris, / qui ciet inritans loca turgida semine multo, / ut quasi transactis saepe omnibus rebus profundant / fluminis ingentis fluctus vestemque cruentent. / Sollicitatur id nobis, quod diximus ante, / semen, adulta aetas cum primum roborat artus. / namque alias aliud res commovet atque lacessit; / ex homine humanum semen ciet una hominis vis. / quod simul atque suis eiectum sedibus exit, / per membra atque artus decedit corpore toto, / in loca conveniens nervorum certa cietque / continuo partis genitalis corporis ipsas. / inritata tument loca semine fitque voluntas / eicere id quo se contendit dira lubido,

4.1048bu istek de zihnin aşkla yaralandığı bedeni arar; çünkü hemen herkes yarasının üstüne düşer, kan da bizi vuran darbenin geldiği yöne fışkırır, düşman yakındaysa kızıl sıvı onu kaplar. İşte böylece Venüs'ün oklarıyla vurulan kişi, ister kadınsı organlarıyla bir oğlan onu vursun ister bütün bedeninden aşk saçan bir kadın, vurulduğu yere yönelir, birleşmeye, bedenden çekilen sıvıyı o bedene atmaya can atar; çünkü dilsiz arzu hazzı önceden sezer. Bizim için Venüs budur; Amor'un, Aşk'ın adı da buradandır; Venüs'ün tatlılığının o damlası ilk kez yüreğe buradan damladı, ardından da buz gibi kaygı geldi; çünkü sevdiğin uzaktaysa bile hayalleri hazırdır, tatlı adı kulaklarında dolaşır.

4.1048

idque petit corpus, mens unde est saucia amore; / namque omnes plerumque cadunt in vulnus et illam / emicat in partem sanguis, unde icimur ictu, / et si comminus est, hostem ruber occupat umor. / sic igitur Veneris qui telis accipit ictus, / sive puer membris muliebribus hunc iaculatur / seu mulier toto iactans e corpore amorem, / unde feritur, eo tendit gestitque coire / et iacere umorem in corpus de corpore ductum; / namque voluptatem praesagit muta cupido. / Haec Venus est nobis; hinc autemst nomen Amoris, / hinc illaec primum Veneris dulcedinis in cor / stillavit gutta et successit frigida cura; / nam si abest quod ames, praesto simulacra tamen sunt / illius et nomen dulce obversatur ad auris.

4.1063Ama hayallerden kaçmak, aşkın yemlerini kendinden uzak tutmak, zihnini başka yere çevirmek, birikmiş sıvıyı herhangi bir bedene atmak gerekir; bir kez tek bir kişinin aşkına yönelmişken onu içinde tutup kendine kaygı ve kesin bir acı saklamamak gerekir; çünkü yara beslendikçe canlanır, kökleşir, gün geçtikçe çılgınlık kabarır, dert ağırlaşır, ilk yaraları yeni darbelerle bozmazsan, başıboş Venüs'le dolaşarak onları tazeyken iyileştirmezsen, ya da zihninin hareketlerini başka yere aktaramazsan. Aşktan kaçınan, Venüs'ün meyvesinden yoksun kalmaz, tersine, cezası olmayan nimetleri alır; çünkü elbette bundan gelen haz sağlıklılar için zavallılar için olduğundan daha saftır; çünkü sevenlerin ateşi tam sahip olma anında belirsiz yanılgılarla dalgalanır,

4.1063

sed fugitare decet simulacra et pabula amoris / absterrere sibi atque alio convertere mentem / et iacere umorem coniectum in corpora quaeque / nec retinere semel conversum unius amore / et servare sibi curam certumque dolorem; / ulcus enim vivescit et inveterascit alendo / inque dies gliscit furor atque aerumna gravescit, / si non prima novis conturbes volnera plagis / volgivagaque vagus Venere ante recentia cures / aut alio possis animi traducere motus. / Nec Veneris fructu caret is qui vitat amorem, / sed potius quae sunt sine poena commoda sumit; / nam certe purast sanis magis inde voluptas / quam miseris; etenim potiundi tempore in ipso / fluctuat incertis erroribus ardor amantum

4.1078ilk önce gözleriyle, elleriyle neyin tadını çıkaracakları belli değildir. İstedikleri bedeni sıkıca bastırır, acı verir, dişlerini çoğu zaman dudaklara geçirir, öpücükleri saplarlar; çünkü haz saf değildir, altında dürtüler yatar; bunlar, bu çılgınlığın filizlerinin yükseldiği o şeye, ne olursa olsun, zarar vermeye kışkırtır. Ama Venüs aşkın ortasında bu cezaları hafifçe kırar, okşayıcı haz araya karışıp ısırıkları dizginler. Çünkü ateşin kaynağı olan bedenin alevi de söndürebileceği umulur. Oysa tabiat bunun tam tersine olmasına karşı koyar; bu, ne kadar çok sahip olursak göğsün korkunç bir hırsla o kadar çok tutuştuğu tek şeydir. Çünkü yiyecek ve su organlara içeriden alınır; bunlar belli yerleri doldurabildiği için

4.1078

nec constat quid primum oculis manibusque fruantur. / quod petiere, premunt arte faciuntque dolorem / corporis et dentes inlidunt saepe labellis / osculaque adfigunt, quia non est pura voluptas / et stimuli subsunt, qui instigant laedere id ipsum, / quod cumque est, rabies unde illaec germina surgunt. / sed leviter poenas frangit Venus inter amorem / blandaque refrenat morsus admixta voluptas. / namque in eo spes est, unde est ardoris origo, / restingui quoque posse ab eodem corpore flammam. / quod fieri contra totum natura repugnat; / unaque res haec est, cuius quam plurima habemus, / tam magis ardescit dira cuppedine pectus. / nam cibus atque umor membris adsumitur intus; / quae quoniam certas possunt obsidere partis,

4.1093su ve ekin arzusu kolayca doyurulur. Ama insanın yüzünden ve güzel teninden bedene ince hayallerden başka tadılacak hiçbir şey verilmez; o zavallı umut da çoğu zaman rüzgârla kapılıp gider. Susamış biri uykuda içmek ister de organlarındaki ateşi söndürebilecek su ona verilmez, yalnız suyun hayallerine uzanır, boşuna uğraşır, coşkun ırmağın ortasında içerken susuz kalırsa, aşkta da Venüs sevenleri hayallerle oyalar; ne karşılarındaki bedenleri seyretmekle doyabilirler, ne de bütün bedenin üstünde kararsızca dolaşan elleriyle o narin organlardan bir şey kazıyıp alabilirler. Sonunda organlarını birleştirip gençliğin çiçeğinin tadını çıkarırken, beden artık sevinçleri sezince ve Venüs kadınsı tarlalara tohum ekmek üzereyken,

4.1093

hoc facile expletur laticum frugumque cupido. / ex hominis vero facie pulchroque colore / nil datur in corpus praeter simulacra fruendum / tenvia; quae vento spes raptast saepe misella. / ut bibere in somnis sitiens quom quaerit et umor / non datur, ardorem qui membris stinguere possit, / sed laticum simulacra petit frustraque laborat / in medioque sitit torrenti flumine potans, / sic in amore Venus simulacris ludit amantis, / nec satiare queunt spectando corpora coram / nec manibus quicquam teneris abradere membris / possunt errantes incerti corpore toto. / denique cum membris conlatis flore fruuntur / aetatis, iam cum praesagit gaudia corpus / atque in eost Venus ut muliebria conserat arva,

4.1108bedenlerini hırsla yapıştırır, ağızlarının tükürüğünü birleştirir, dişleriyle dudaklarını bastırıp soluklarını verirler — boşuna; çünkü oradan hiçbir şey kazıyıp alamazlar, bütün bedenleriyle o bedene girip içinde kaybolamazlar; oysa bazen bunu istiyor, buna çabalıyor gibi görünürler. Venüs'ün bağlarına öylesine hırsla yapışırlar, organlar hazzın gücüyle sarsılıp eriyinceye dek. Sonunda sinirlerde toplanan arzu dışarı fışkırınca şiddetli ateşe kısa bir süre küçük bir ara verilir. Sonra aynı kudurganlık geri döner, o çılgınlık yine gelir, arzuladıkları şeye ulaşmanın yolunu ararlar, bu derdi yenecek bir çare bulamazlar. Öylesine kararsız, gizli bir yarayla erirler. Buna ekle ki güçlerini tüketir, zahmet içinde yok olurlar; buna ekle ki ömürleri bir başkasının buyruğu altında geçer;

4.1108

adfigunt avide corpus iunguntque salivas / oris et inspirant pressantes dentibus ora, / ne quiquam, quoniam nihil inde abradere possunt / nec penetrare et abire in corpus corpore toto; / nam facere inter dum velle et certare videntur. / usque adeo cupide in Veneris compagibus haerent, / membra voluptatis dum vi labefacta liquescunt. / tandem ubi se erupit nervis coniecta cupido, / parva fit ardoris violenti pausa parumper. / inde redit rabies eadem et furor ille revisit, / cum sibi quod cupiant ipsi contingere quaerunt, / nec reperire malum id possunt quae machina vincat. / usque adeo incerti tabescunt volnere caeco. / Adde quod absumunt viris pereuntque labore, / adde quod alterius sub nutu degitur aetas,

4.1123vazifeleri aksar, itibarları sarsılıp hastalanır. Bu arada servet erir, Babil kokularına, ayaklarda gülümseyen güzel Sikyon ayakkabılarına dönüşür; elbette yeşil ışıklı iri zümrütler de altına gömülür, deniz renkli giysi durmadan aşınır, Venüs'ün içinde dövülüp terini içer. Babaların iyi kazandığı mallar saç bantlarına, başlıklara, bazen de uzun kaftanlara, Alinda ve Keos kumaşlarına dönüşür. Seçkin örtülerle, yemeklerle şölenler, oyunlar, sık sık kupalar, kokular, taçlar, çelenkler hazırlanır; boşuna; çünkü zevklerin kaynağının ortasından acı bir şey yükselir, çiçeklerin içinde bile insanı boğar: ya vicdanı sızlayan zihin, ömrünü tembellikle geçirdiğini, genelevlerde yok olduğunu düşünüp kendini kemirir, ya da sevgili belirsiz bir söz atıp bırakmıştır,

4.1123

languent officia atque aegrotat fama vacillans. / labitur interea res et Babylonia fiunt / unguenta et pulchra in pedibus Sicyonia rident, / scilicet et grandes viridi cum luce zmaragdi / auro includuntur teriturque thalassina vestis / adsidue et Veneris sudorem exercita potat. / et bene parta patrum fiunt anademata, mitrae, / inter dum in pallam atque Alidensia Ciaque vertunt. / eximia veste et victu convivia, ludi, / pocula crebra, unguenta, coronae, serta parantur, / ne quiquam, quoniam medio de fonte leporum / surgit amari aliquid, quod in ipsis floribus angat, / aut cum conscius ipse animus se forte remordet / desidiose agere aetatem lustrisque perire, / aut quod in ambiguo verbum iaculata reliquit,

4.1138bu söz arzulu yüreğe saplanıp ateş gibi canlanır; ya da sevgilinin gözlerini fazla gezdirdiğini, bir başkasına baktığını sanır, yüzünde bir gülüşün izlerini görür. Bu kötülükler gerçek ve en mutlu aşkta bile bulunur; mutsuz ve yoksul aşkta ise gözlerini kapalı tutsan bile yakalayabileceğin sayısız kötülük vardır; öyle ki daha önce, öğrettiğim yolla, uyanık durmak, tuzağa düşmemek için sakınmak daha iyidir. Çünkü aşkın ağlarına atılmamak için sakınmak, ağlara bir kez tutulduktan sonra çıkmaktan, Venüs'ün sağlam düğümlerini koparmaktan daha zor değildir. Yine de dolanıp engellenmiş olsan bile bu düşmandan kaçabilirsin — kendi önüne kendin engel olmazsan, önce, istediğin, arzuladığın kadının zihnindeki ya da bedenindeki bütün kusurları görmezden gelmezsen.

4.1138

quod cupido adfixum cordi vivescit ut ignis, / aut nimium iactare oculos aliumve tueri / quod putat in voltuque videt vestigia risus. / Atque in amore mala haec proprio summeque secundo / inveniuntur; in adverso vero atque inopi sunt, / prendere quae possis oculorum lumine operto. / innumerabilia; ut melius vigilare sit ante, / qua docui ratione, cavereque, ne inliciaris. / nam vitare, plagas in amoris ne iaciamur, / non ita difficile est quam captum retibus ipsis / exire et validos Veneris perrumpere nodos. / et tamen implicitus quoque possis inque peditus / effugere infestum, nisi tute tibi obvius obstes / et praetermittas animi vitia omnia primum / aut quae corporis sunt eius, quam praepetis ac vis.

4.1153Çünkü insanlar çoğu zaman arzudan kör olup bunu yapar, sevgililerine gerçekte onlarda bulunmayan meziyetler yakıştırırlar. Bu yüzden türlü türlü çarpık, çirkin kadınların gözde olduğunu, en büyük itibarla parladığını görürüz. Başkalarıyla alay edip Venüs'ü yatıştırmalarını öğütlerler, iğrenç bir aşkla kıvranıyorlar diye; oysa zavallılar çoğu zaman kendi en büyük dertlerini görmezler. Esmer kadın "bal tenli"dir, pis ve kokan kadın "süssüz güzel", çakır gözlü "Pallascık", sinirli ve odun gibi olan "ceylan", ufak, cüce kadın "Kharislerden biri", "baştan başa tuz biber", iri ve kocaman olan "göz kamaştırıcı", "heybet dolu". Kekeme konuşamaz: "peltekçe konuşuyor"; dilsiz olan "utangaç"tır; yanıp tutuşan, çekilmez, geveze kadın "küçük meşale" olur. Zayıflıktan yaşayamayacak hâldeyken "ince sevgilicik" olur, öksürükten ölmek üzere olan "narin"dir.

4.1153

nam faciunt homines plerumque cupidine caeci / et tribuunt ea quae non sunt his commoda vere. / multimodis igitur pravas turpisque videmus / esse in deliciis summoque in honore vigere. / atque alios alii inrident Veneremque suadent / ut placent, quoniam foedo adflictentur amore, / nec sua respiciunt miseri mala maxima saepe. / nigra melichrus est, inmunda et fetida acosmos, / caesia Palladium, nervosa et lignea dorcas, / parvula, pumilio, chariton mia, tota merum sal, / magna atque inmanis cataplexis plenaque honoris. / balba loqui non quit, traulizi, muta pudens est; / at flagrans, odiosa, loquacula Lampadium fit. / ischnon eromenion tum fit, cum vivere non quit / prae macie; rhadine verost iam mortua tussi.

4.1168Şişman, iri memeli kadın Iakkhos'un yanındaki Ceres'in ta kendisidir, basık burunlu kadın "dişi Silenos", "Satyr kızı"dır, kalın dudaklı "öpücük". Bu türden ötekileri saymaya kalksam uzun sürer. Ama varsın kadının yüzü istediğin kadar güzel olsun, bütün organlarından Venüs'ün gücü doğsun; elbette başkaları da var; elbette bundan önce onsuz yaşadık; elbette o da çirkin kadının yaptığı her şeyi yapıyor, biz de biliyoruz; zavallı kadın kendi kendini iğrenç kokularla tütsüler, hizmetçileri ondan uzak kaçar, gizlice kıkırdar. Kapı dışarı edilmiş seven ise ağlayarak eşiği çoğu zaman çiçeklerle, çelenklerle örter, kibirli kapı pervazlarını mercanköşk yağıyla ovar, zavallı, kapılara öpücükler kondurur; oysa içeri alınıp yanına varınca tek bir koku esintisi onu çarpsa, gitmek için yakışık alır bahaneler arar, uzun süre tasarlanmış, derinden koparılmış ağıt düşer gider

4.1168

at nimia et mammosa Ceres est ipsa ab Iaccho, / simula Silena ac Saturast, labeosa philema. / cetera de genere hoc longum est si dicere coner. / sed tamen esto iam quantovis oris honore, / cui Veneris membris vis omnibus exoriatur; / nempe aliae quoque sunt; nempe hac sine viximus ante; / nempe eadem facit et scimus facere omnia turpi / et miseram taetris se suffit odoribus ipsa, / quam famulae longe fugitant furtimque cachinnant. / at lacrimans exclusus amator limina saepe / floribus et sertis operit postisque superbos / unguit amaracino et foribus miser oscula figit; / quem si iam ammissum venientem offenderit aura / una modo, causas abeundi quaerat honestas / et meditata diu cadat alte sumpta querella

4.1183ve ona bir ölümlüye tanınması yakışık alacak olandan fazlasını yakıştırdığını görerek orada kendini budalalıkla suçlar. Bizim Venüslerimiz de bunu bilmez değildir; bu yüzden hayatlarının kulis arkasını, aşkta bağlı tutmak istedikleri erkeklerden büyük bir özenle gizlerler; boşuna; çünkü sen yine de her şeyi zihninle gün ışığına çıkarabilir, bütün gülüşlerin sebebini araştırabilirsin; kadın iyi yürekliyse ve çekilmez değilse, sen de karşılığında bunları görmezden gelip insan hâline bağışlayabilirsin. Kadın da her zaman sahte bir aşkla iç geçirmez, erkeğin bedenini kucaklayıp bedenini onunkiyle birleştirir, emdiği dudaklarla öpücüklerini ıslatarak onu tutarken; çünkü çoğu zaman gönülden yapar, ortak sevinçleri arayarak aşkın yolunu sonuna kadar koşmaya kışkırtır. Kuşlar, sığırlar, yabani hayvanlar,

4.1183

stultitiaque ibi se damnet, tribuisse quod illi / plus videat quam mortali concedere par est. / nec Veneres nostras hoc fallit; quo magis ipsae / omnia summo opere hos vitae poscaenia celant, / quos retinere volunt adstrictosque esse in amore, / ne quiquam, quoniam tu animo tamen omnia possis / protrahere in lucem atque omnis inquirere risus / et, si bello animost et non odiosa, vicissim / praetermittere humanis concedere rebus. / Nec mulier semper ficto suspirat amore, / quae conplexa viri corpus cum corpore iungit / et tenet adsuctis umectans oscula labris; / nam facit ex animo saepe et communia quaerens / gaudia sollicitat spatium decurrere amoris. / nec ratione alia volucres armenta feraeque

4.1198evcil hayvanlar ve kısraklar da, dişilerin tabiatı coşkun bir ateşle yanmasaydı, binen erkeklerin Venüs'ünü sevinçle karşılamasaydı, erkeklerin altına başka bir yolla giremezdi. Karşılıklı hazzın çoğu zaman bağladığı, ortak bağlar içinde işkence çekenleri de görmüyor musun? Kavşaklarda çoğu zaman ayrılmak isteyen köpekler, Venüs'ün sağlam bağlarına takılı kalmışken, bütün güçleriyle hırsla ayrı yönlere çekerler. Karşılıklı sevinçleri tanımasalardı bunu asla yapmazlardı; bu sevinçler onları tuzağa düşürüp bağlı tutabilir. Bu yüzden, dediğim gibi, haz yine yine ortaktır. Tohumlar karışırken kadın ansızın bir güçle erkeğin gücünü yenip ele geçirirse, o zaman çocuklar ana tohumuyla analarına benzer, baba tohumuyla babalarına benzedikleri gibi. İki yanın biçimini taşıyan,

4.1198

et pecudes et equae maribus subsidere possent, / si non, ipsa quod illarum subat, ardet abundans / natura et Venerem salientum laeta retractat. / nonne vides etiam quos mutua saepe voluptas / vinxit, ut in vinclis communibus excrucientur, / in triviis cum saepe canes discedere aventis / divorsi cupide summis ex viribus tendunt, / quom interea validis Veneris compagibus haerent? / quod facerent numquam, nisi mutua gaudia nossent, / quae iacere in fraudem possent vinctosque tenere. / quare etiam atque etiam, ut dico, est communis voluptas. / Et commiscendo quom semine forte virilem / femina vim vicit subita vi corripuitque, / tum similes matrum materno semine fiunt, / ut patribus patrio. sed quos utriusque figurae

4.1213ana babanın yüzlerini yan yana karıştıran çocukları görürsün; bunlar babanın bedeninden ve ananın kanından büyür, Venüs'ün dürtüleriyle organlarda uyarılan tohumları birbirine nefes veren karşılıklı bir ateş çarpıştırdığında, hiçbiri ötekini yenmediğinde, yenilmediğinde. Bazen çocukların dedelerine benzer doğduğu, çoğu zaman büyük dedelerinin biçimlerini yansıttığı da olur, çünkü ana babalar, kökten gelen birçok ilk başlangıcı birçok biçimde karışık olarak bedenlerinde çoğu zaman saklarlar; babalar bunları babalara soydan aktarır. Venüs de buradan türlü kurayla biçimler çıkarır, ataların yüzlerini, seslerini, saçlarını yansıtır; çünkü bunlar da yüzlerimiz, bedenlerimiz, organlarımız kadar belli bir tohumdan meydana gelir. Kız soyu da baba tohumundan doğar,

4.1213

esse vides, iuxtim miscentes vulta parentum, / corpore de patrio et materno sanguine crescunt, / semina cum Veneris stimulis excita per artus / obvia conflixit conspirans mutuus ardor, / et neque utrum superavit eorum nec superatumst. / fit quoque ut inter dum similes existere avorum / possint et referant proavorum saepe figuras, / propterea quia multa modis primordia multis / mixta suo celant in corpore saepe parentis, / quae patribus patres tradunt a stirpe profecta. / inde Venus varia producit sorte figuras, / maiorumque refert voltus vocesque comasque; / quandoquidem nihilo magis haec semine certo / fiunt quam facies et corpora membraque nobis. / et muliebre oritur patrio de semine saeclum

4.1228erkekler de ananın bedeninden yoğrulup çıkar; çünkü doğum her zaman çifte tohumdan oluşur; yaratılan çocuk hangisine daha çok benziyorsa onun payından eşitten fazla taşır; bunu görebilirsin, ister erkek ister kız çocuk olsun. Tanrıların gücü de kimsenin döl tohumunu kurutmaz, tatlı çocuklarından ona hiç baba denmesin, kısır bir Venüs içinde ömrünü geçirsin diye; oysa insanlar çoğunlukla böyle sanır, kederle sunakları bol kana bular, sunakları adaklarla tüttürürler, karılarını bol tohumla gebe bıraksınlar diye; tanrıların gücünü ve kehanet kuralarını boşuna yorarlar; çünkü kısır olanların bir kısmı fazla koyu tohumludur, bir kısmı da gereğinden fazla akışkan, ince tohumludur. İnce tohum yerlere yapışıp tutunamadığı için

4.1228

maternoque mares existunt corpore creti; / semper enim partus duplici de semine constat, / atque utri similest magis id quod cumque creatur, / eius habet plus parte aequa; quod cernere possis, / sive virum suboles sivest muliebris origo. / Nec divina satum genitalem numina cuiquam / absterrent, pater a gnatis ne dulcibus umquam / appelletur et ut sterili Venere exigat aevom; / quod plerumque putant et multo sanguine maesti / conspergunt aras adolentque altaria donis, / ut gravidas reddant uxores semine largo; / ne quiquam divom numen sortisque fatigant; / nam steriles nimium crasso sunt semine partim, / et liquido praeter iustum tenuique vicissim. / tenve locis quia non potis est adfigere adhaesum,

4.1243hemen akıp gider, geri çağrılıp düşükle çekilir. Koyu tohum ise gereğinden fazla katı salındığı için ya o kadar ileri fırlamaz, ya yerlere aynı ölçüde giremez, ya da girse bile kadının tohumuyla güçlükle karışır. Çünkü Venüs'ün uyumları çok farklı görünür. Kimi erkek kimi kadını daha çok doldurur, kimi kadın da kimi erkekten yükü daha kolay alıp ağırlaşır. Birçok kadın daha önce birçok evlilikte kısırken sonradan çocuk alıp tatlı doğumla zenginleşebileceği birini bulmuştur. Daha önce evde verimli karılarından çocuk sahibi olamayan erkekler de kendilerine denk bir tabiat bulmuş, yaşlılıklarını çocuklarla güvenceye alabilmişlerdir. Tohumların tohumlarla döl verecek biçimde

4.1243

liquitur extemplo et revocatum cedit abortu. / crassius hinc porro quoniam concretius aequo / mittitur, aut non tam prolixo provolat ictu / aut penetrare locos aeque nequit aut penetratum / aegre admiscetur muliebri semine semen. / nam multum harmoniae Veneris differre videntur. / atque alias alii complent magis ex aliisque / succipiunt aliae pondus magis inque gravescunt. / et multae steriles Hymenaeis ante fuerunt / pluribus et nactae post sunt tamen unde puellos / suscipere et partu possent ditescere dulci. / et quibus ante domi fecundae saepe nequissent / uxoris parere, inventast illis quoque compar / natura, ut possent gnatis munire senectam. / usque adeo magni refert, ut semina possint

4.1258uygun karışabilmesi, koyunun akışkana, akışkanın koyuya uyması bu kadar önemlidir. Hangi yiyecekle beslenildiği de önemlidir; çünkü bazı şeylerle tohumlar organlarda koyulaşır, bazılarıyla da incelip erir. Okşayıcı hazzın hangi biçimlerde sürdürüldüğü de çok önemlidir; çünkü kadınların çoğunlukla yabani hayvanlar, dört ayaklılar gibi gebe kaldığı sanılır, çünkü göğüsleri aşağıda, kalçaları yukarıda olunca yerler tohumu böylece alabilir. Karıların yumuşak hareketlere hiç ihtiyacı yoktur. Çünkü kadın, erkeğin Venüs'ünü kalçalarıyla sevinçle karşılayıp gevşek göğsüyle dalgalar kaldırırsa gebe kalmayı engeller, buna karşı koyar; çünkü sabanın çizgisini dosdoğru yönünden, yolundan

4.1258

seminibus commisceri genitaliter apta / crassaque conveniant liquidis et liquida crassis. / atque in eo refert quo victu vita colatur; / namque aliis rebus concrescunt semina membris / atque aliis extenvantur tabentque vicissim. / et quibus ipsa modis tractetur blanda voluptas. / id quoque permagni refert; nam more ferarum / quadrupedumque magis ritu plerumque putantur / concipere uxores, quia sic loca sumere possunt / pectoribus positis sublatis semina lumbis. / nec molles opus sunt motus uxoribus hilum. / nam mulier prohibet se concipere atque repugnat, / clunibus ipsa viri Venerem si laeta retractat / atque exossato ciet omni pectore fluctus; / eicit enim sulcum recta regione viaque

4.1273saptırır, tohumun darbesini yerlerinden çevirir. Fahişeler de bu hareketleri kendi işleri için yapmaya alışmıştır, sık sık dolup gebe yatmasınlar diye, aynı zamanda Venüs'ün kendisi erkeklere daha hoş gelsin diye; karılarımızın buna hiç ihtiyacı yok gibidir. Bazen daha çirkin bir kadının sevilmesi de tanrısal bir güçle, Venüs'ün oklarıyla olmaz; çünkü bazen kadın kendi davranışlarıyla, uysal huyuyla, bedeninin temiz bakımıyla erkeğin onunla bir ömür geçirmeye kolayca alışmasını sağlar. Dahası, alışkanlık aşkı yoğurur; çünkü sık bir darbeyle dövülen şey, darbe ne kadar hafif olursa olsun, uzun zamanda yenilir ve sarsılır. Taşlara düşen su damlalarının da uzun zamanda taşları deldiğini görmüyor musun?

4.1273

vomeris atque locis avertit seminis ictum. / idque sua causa consuerunt scorta moveri, / ne complerentur crebro gravidaeque iacerent, / et simul ipsa viris Venus ut concinnior esset; / coniugibus quod nil nostris opus esse videtur. / Nec divinitus inter dum Venerisque sagittis / deteriore fit ut forma muliercula ametur; / nam facit ipsa suis inter dum femina factis / morigerisque modis et munde corpore culto, / ut facile insuescat secum degere vitam. / quod super est, consuetudo concinnat amorem; / nam leviter quamvis quod crebro tunditur ictu, / vincitur in longo spatio tamen atque labascit. / nonne vides etiam guttas in saxa cadentis / umoris longo in spatio pertundere saxa?

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…