İçeriğe geç
Şeylerin Tabiatı Üzerine

Lucretius · Şeylerin Tabiatı Üzerine

III. Kitap

3.1Ey bu kadar büyük karanlıkların içinden böylesine parlak bir ışığı ilk yükseltmeyi başaran, hayatın nimetlerini aydınlatan sen, senin ardından gidiyorum, ey Yunan milletinin yüz akı; şimdi senin bastığın izlere ayaklarımın izlerini sıkıca koyuyorum, seninle yarışmak hevesinden çok, sevgimden ötürü, çünkü seni taklit etmeyi özlüyorum; kırlangıç kuğularla nasıl yarışabilir ki, ya da titrek bacaklı oğlaklar koşuda güçlü atın gücüne benzer ne yapabilir? Sen, ey baba, şeylerin bulucususun, bize bir babanın öğütlerini sen verirsin; senin kitaplarından, ey ünlü kişi, arıların çiçekli korularda her çiçekten tattığı gibi, biz de aynı şekilde bütün altın sözlerini otlarız, altın sözlerini, sonsuz hayata her zaman en layık olanları. Çünkü tanrısal bir zihinden doğan öğretin şeylerin tabiatını yüksek sesle ilan etmeye başlar başlamaz,

3.1

E tenebris tantis tam clarum extollere lumen / qui primus potuisti inlustrans commoda vitae, / te sequor, o Graiae gentis decus, inque tuis nunc / ficta pedum pono pressis vestigia signis, / non ita certandi cupidus quam propter amorem / quod te imitari aveo; quid enim contendat hirundo / cycnis, aut quid nam tremulis facere artubus haedi / consimile in cursu possint et fortis equi vis? / tu, pater, es rerum inventor, tu patria nobis / suppeditas praecepta, tuisque ex, inclute, chartis, / floriferis ut apes in saltibus omnia libant, / omnia nos itidem depascimur aurea dicta, / aurea, perpetua semper dignissima vita. / nam simul ac ratio tua coepit vociferari / naturam rerum divina mente coorta

3.16zihnin korkuları dağılıp kaçar, evrenin surları açılır, şeylerin bütün boşluk boyunca olup bittiğini görürüm. Tanrıların kudreti ve sakin yurtları görünür; onları ne rüzgârlar sarsar ne bulutlar sağanaklarla serper, ne de keskin kırağıyla donmuş kar bembeyaz düşüp onlara dokunur; her zaman bulutsuz olan esir onları örter, geniş geniş yayılan ışığıyla gülümser. Tabiat da onlara her şeyi sağlar, hiçbir şey hiçbir zaman onların huzurundan bir şey eksiltmez. Buna karşılık Akheron'un tapınakları hiçbir yerde görünmez, toprak da ayaklarımızın altında, boşluk boyunca aşağıda olup biten her şeyin görülmesine engel olmaz. Bunlar karşısında beni orada tanrısal bir haz ve bir ürperti kaplar, çünkü tabiat senin gücünle böylesine apaçık, her yandan açılıp örtüsü kaldırılmıştır.

3.16

diffugiunt animi terrores, moenia mundi / discedunt. totum video per inane geri res. / apparet divum numen sedesque quietae, / quas neque concutiunt venti nec nubila nimbis / aspergunt neque nix acri concreta pruina / cana cadens violat semper innubilus aether / integit et large diffuso lumine ridet: / omnia suppeditat porro natura neque ulla / res animi pacem delibat tempore in ullo. / at contra nusquam apparent Acherusia templa, / nec tellus obstat quin omnia dispiciantur, / sub pedibus quae cumque infra per inane geruntur. / his ibi me rebus quaedam divina voluptas / percipit atque horror, quod sic natura tua vi / tam manifesta patens ex omni parte retecta est.

3.31Bütün şeylerin başlangıçlarının nasıl olduğunu, ne kadar çeşitli biçimlerle birbirinden ayrıldığını, sonsuz bir hareketle itilip kendiliklerinden nasıl uçuştuklarını, her şeyin onlardan nasıl yaratılabildiğini öğrettiğime göre, bunlardan sonra zihnin (animus) ve ruhun (anima) tabiatının artık dizelerimle aydınlatılması gerektiği görünüyor; Akheron korkusu da baş aşağı dışarı kovulmalı, o korku ki insan hayatını en dibinden, kökünden bulandırır, her şeyi ölümün karalığıyla boyar, hiçbir hazzın berrak ve saf kalmasına izin vermez. Çünkü insanlar çoğu zaman hastalıkların ve rezil bir hayatın ölümün Tartaros'undan daha korkulacak şeyler olduğunu söyler, zihnin tabiatının kan olduğunu bildiklerini, ya da, gönülleri öyle istiyorsa, rüzgâr olduğunu, bizim öğretimize hiç ihtiyaçları olmadığını söylerler;

3.31

Et quoniam docui, cunctarum exordia rerum / qualia sint et quam variis distantia formis / sponte sua volitent aeterno percita motu, / quove modo possint res ex his quaeque creari, / hasce secundum res animi natura videtur / atque animae claranda meis iam versibus esse / et metus ille foras praeceps Acheruntis agendus, / funditus humanam qui vitam turbat ab imo / omnia suffundens mortis nigrore neque ullam / esse voluptatem liquidam puramque relinquit. / nam quod saepe homines morbos magis esse timendos / infamemque ferunt vitam quam Tartara leti / et se scire animi naturam sanguinis esse, / aut etiam venti, si fert ita forte voluntas, / nec prosum quicquam nostrae rationis egere,

3.46bütün bunların, gerçeğin kendisi doğrulandığı için değil, övülmek için ortaya atıldığını buradan anlayabilirsin. Aynı insanlar yurtlarından sürülüp insanların gözünden uzaklara kovulmuş, çirkin bir suçla lekelenmiş, son olarak her türlü sıkıntıya uğramış olarak yaşarlar, yine de bu zavallılar nereye giderse gitsinler atalarına kurban sunar, kara koyunlar keserler, tanrılaşmış ölülerin ruhlarına ölü sunuları gönderirler, acı günlerde gönüllerini dine çok daha hararetle çevirirler. Bu yüzden insanı belirsiz tehlikelerde gözlemek, kim olduğunu zor durumlarda tanımak daha doğrudur; çünkü ancak o zaman gerçek sesler göğsün derinliğinden kopar; maske yırtılır, gerçek kalır. Son olarak, açgözlülük ve makamların kör arzusu, ki zavallı insanları zorlar,

3.46

hinc licet advertas animum magis omnia laudis / iactari causa quam quod res ipsa probetur. / extorres idem patria longeque fugati / conspectu ex hominum, foedati crimine turpi, / omnibus aerumnis adfecti denique vivunt, / et quo cumque tamen miseri venere parentant / et nigras mactant pecudes et manibus divis / inferias mittunt multoque in rebus acerbis / acrius advertunt animos ad religionem. / quo magis in dubiis hominem spectare periclis / convenit adversisque in rebus noscere qui sit; / nam verae voces tum demum pectore ab imo / eliciuntur eripitur persona, ⟦manet res⟧. / denique avarities et honorum caeca cupido, / quae miseros homines cogunt transcendere fines

3.61hakkın sınırlarını aşmaya, bazen suç ortakları ve aletleri olarak gece gündüz üstün bir emekle çabalayıp en yüksek servete çıkmaya — hayatın bu yaraları küçümsenmeyecek ölçüde ölüm korkusuyla beslenir. Çünkü çirkin bir hor görülme ve keskin yoksulluk tatlı ve sağlam hayattan uzak görünür, adeta ölümün kapıları önünde oyalanmak gibi; insanlar yanlış bir korkuyla sürüklenip bunlardan kaçmak, onları çok uzaklara itmek isterken vatandaş kanıyla servet yığarlar, zenginliklerini açgözlülükle ikiye katlarlar, cinayete cinayet eklerler; kardeşin acı cenazesinde zalimce sevinirler, akrabalarının sofralarından nefret edip korkarlar. Çoğu zaman aynı korkudan, aynı şekilde, kıskançlık onları kemirir: gözlerinin önünde şu adam güçlüdür,

3.61

iuris et inter dum socios scelerum atque ministros / noctes atque dies niti praestante labore / ad summas emergere opes, haec vulnera vitae / non minimam partem mortis formidine aluntur. / turpis enim ferme contemptus et acris egestas / semota ab dulci vita stabilique videtur / et quasi iam leti portas cunctarier ante; / unde homines dum se falso terrore coacti / effugisse volunt longe longeque remosse, / sanguine civili rem conflant divitiasque / conduplicant avidi, caedem caede accumulantes, / crudeles gaudent in tristi funere fratris / et consanguineum mensas odere timentque. / consimili ratione ab eodem saepe timore / macerat invidia ante oculos illum esse potentem,

3.76şu adam şanlı bir makamla yürürken herkesin bakışlarını toplar, kendileri ise karanlıkta, çamurda yuvarlandıklarından yakınırlar. Kimisi heykeller ve bir ad uğruna ölüp gider. Çoğu zaman da ölüm korkusu yüzünden insanları hayattan ve ışığı görmekten öylesine bir nefret sarar ki kederli bir yürekle kendi ölümlerine karar verirler, bu korkunun dertlerin kaynağı olduğunu unutarak: hayâyı rahatsız eden odur, dostluğun bağlarını koparan odur, kısacası her türlü saygıyı yıkmayı telkin eden odur; çünkü insanlar Akheron'un tapınaklarından kaçınmak isterken çoğu zaman vatanlarını ve sevgili ana babalarını ele vermiştir. Çünkü nasıl çocuklar titrer ve kör karanlıkta her şeyden korkarsa, biz de ışıkta bazen öyle şeylerden korkarız ki, korkulacak yanları çocukların karanlıkta ürperip olacak sandıkları şeylerden hiç de fazla değildir.

3.76

illum aspectari, claro qui incedit honore, / ipsi se in tenebris volvi caenoque queruntur. / intereunt partim statuarum et nominis ergo. / et saepe usque adeo, mortis formidine, vitae / percipit humanos odium lucisque videndae, / ut sibi consciscant maerenti pectore letum / obliti fontem curarum hunc esse timorem: / hunc vexare pudorem, hunc vincula amicitiai / rumpere et in summa pietate evertere suadet: / nam iam saepe homines patriam carosque parentis / prodiderunt vitare Acherusia templa petentes. / nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecis / in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus / inter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quam / quae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.

3.91Demek ki zihnin bu korkusunu ve karanlıklarını güneşin ışınları, günün parlak okları değil, tabiatın görünüşü ve açıklaması dağıtmalıdır. Önce diyorum ki zihin — çoğu zaman mens de dediğimiz animus —, hayatın tedbirinin ve yönetiminin yerleştiği şey, insanın bir parçasıdır; tıpkı el, ayak ve gözlerin bütün canlının parçaları olması gibi.

bence bu konuda büyük ölçüde yanılıyorlar. Çünkü çoğu zaman gözle görülen beden hastadır, oysa başka, gizli bir parçamızla seviniriz; çoğu zaman bunun tersi de olur, sırası gelince: zihni zavallı olan biri bütün bedeniyle sevinir; tıpkı hasta birinin ayağı ağrırken bu sırada başının hiç ağrımaması gibi. Bundan başka, uzuvlar yumuşak uykuya teslim olup ağır beden histen yoksun yayılıp yattığında, yine de içimizde o sırada türlü biçimlerde çalkalanan, bütün sevinç hareketlerini ve yüreğin boş kaygılarını kendine kabul eden başka bir şey vardır. Şimdi ruhun (anima) da uzuvlarda bulunduğunu, bedenin bir uyum sayesinde hissetmediğini anlayabilmen için: önce, bedenin büyük bir kısmı alındığında da

3.105

magno opere in quo mi diversi errare videntur. / Saepe itaque, in promptu corpus quod cernitur, aegret, / cum tamen ex alia laetamur parte latenti; / et retro fit ubi contra sit saepe vicissim, / cum miser ex animo laetatur corpore toto; / non alio pacto quam si, pes cum dolet aegri, / in nullo caput interea sit forte dolore. / Praeterea molli cum somno dedita membra / effusumque iacet sine sensu corpus honustum, / est aliud tamen in nobis quod tempore in illo / multimodis agitatur et omnis accipit in se / laetitiae motus et curas cordis inanis. / Nunc animam quoque ut in membris cognoscere possis / esse neque harmonia corpus sentire solere, / principio fit uti detracto corpore multo

3.120çoğu zaman hayat yine de uzuvlarımızda oyalanır. Yine aynı hayat, birkaç sıcaklık cismi dağılıp ağızdan dışarı hava salındığında hemen damarları terk eder, kemikleri bırakır; buradan anlayabilirsin ki bütün cisimler aynı payı taşımaz, varlığı aynı ölçüde desteklemez; daha çok, rüzgârın ve sıcak buharın tohumları olan şunlar hayatın uzuvlarda kalmasını sağlar. Demek ki bedenin kendisinde hayat veren bir sıcaklık ve rüzgâr vardır; ölmek üzere olan uzuvlarımızı terk eden odur. Bu yüzden, zihnin ve ruhun tabiatı insanın adeta bir parçası olarak bulunduğuna göre, uyum adını geri ver, yüce Helikon'dan çalgıcılara indirilmiş o adı, ya da onlar onu başka bir yerden alıp o zaman kendine özgü bir ada ihtiyaç duyan şeye aktarmış olsunlar;

3.120

saepe tamen nobis in membris vita moretur. / Atque eadem rursum, cum corpora pauca caloris / diffugere forasque per os est editus ⟦aer⟧, / deserit extemplo venas atque ossa relinquit; / noscere ut hinc possis non aequas omnia partis / corpora habere neque ex aequo fulcire salutem, / sed magis haec, venti quae sunt calidique vaporis / semina, curare in membris ut vita moretur. / est igitur calor ac ventus vitalis in ipso / corpore, qui nobis moribundos deserit artus. / quapropter quoniam est animi natura reperta / atque animae quasi pars hominis, redde harmoniai / nomen, ad organicos alto delatum Heliconi, / sive aliunde ipsi porro traxere et in illam / transtulerunt, proprio quae tum res nomine egebat.

3.135ne olursa olsun, onların olsun: sen öteki sözlerimi dinle. Şimdi diyorum ki zihin ve ruh birbirine bağlı tutulur, kendilerinden tek bir tabiat meydana getirir; ama baş gibi olan ve bütün bedende hükmeden tedbirdir; ona zihin (animus, mens) deriz. O da göğsün orta bölgesinde yerleşip durur. Çünkü dehşet ve korku burada kabarır, bu yerlerin çevresini sevinçler okşar: demek ki zihin buradadır. Ruhun geri kalan kısmı bütün bedene dağılmış olarak itaat eder, zihnin buyruğu ve itişiyle hareket eder. Zihin kendi başına yalnız kendi için düşünür, kendi için sevinir, bir şey ruhu ve bedeni birlikte harekete geçirmediğinde. Tıpkı başımız ya da gözümüz bir acının saldırısıyla yaralandığında bütün bedenimizle birlikte acı çekmememiz gibi, zihin de bazen kendisi yaralanır

3.135

quidquid est, habeant: tu cetera percipe dicta. / Nunc animum atque animam dico coniuncta teneri / inter se atque unam naturam conficere ex se, / sed caput esse quasi et dominari in corpore toto / consilium, quod nos animum mentemque vocamus. / idque situm media regione in pectoris haeret. / hic exultat enim pavor ac metus, haec loca circum / laetitiae mulcent: hic ergo mens animusquest. / cetera pars animae per totum dissita corpus / paret et ad numen mentis momenque movetur. / idque sibi solum per se sapit et sibi gaudet, / cum neque res animam neque corpus commovet una. / et quasi, cum caput aut oculus temptante dolore / laeditur in nobis, non omni concruciamur / corpore, sic animus nonnumquam laeditur ipse

3.150ya da sevinçle canlanır, ruhun geri kalan kısmı uzuvlarda ve eklemlerde hiçbir yenilikle harekete geçmezken; ama zihin daha şiddetli bir korkuyla sarsıldığında, bütün ruhun uzuvlar boyunca ona uyduğunu görürüz: böylece bütün bedende terler, solgunluk ortaya çıkar, dil tutulur, ses kesilir, gözler kararır, kulaklar çınlar, eklemler çöker; son olarak, insanların zihnin dehşetiyle çoğu zaman yere yığıldığını görürüz; böylece herkes buradan kolayca anlayabilir ki ruh zihne bağlıdır; ruh, zihnin gücüyle sarsılınca, hemen bedeni iter ve ona çarpar. Aynı akıl yürütme zihnin ve ruhun tabiatının cisimli olduğunu da öğretir; çünkü uzuvları ileri ittiği, bedeni uykudan uyandırdığı, yüzü değiştirdiği, bütün insanı yönetip çevirdiği görülüyor;

3.150

laetitiaque viget, cum cetera pars animai / per membra atque artus nulla novitate cietur; / verum ubi vementi magis est commota metu mens, / consentire animam totam per membra videmus / sudoresque ita palloremque existere toto / corpore et infringi linguam vocemque aboriri, / caligare oculos, sonere auris, succidere artus, / denique concidere ex animi terrore videmus / saepe homines; facile ut quivis hinc noscere possit / esse animam cum animo coniunctam, quae cum animi / percussa est, exim corpus propellit et icit. / Haec eadem ratio naturam animi atque animai / corpoream docet esse; ubi enim propellere membra, / corripere ex somno corpus mutareque vultum / atque hominem totum regere ac versare videtur,

3.165bunların hiçbirinin dokunuş olmadan olamayacağını, dokunuşun da cisim olmadan olamayacağını görüyoruz; o hâlde zihnin ve ruhun cisimli bir tabiattan oluştuğunu kabul etmek gerekmez mi? Bundan başka, zihnin bedenimizde bedenle birlikte iş gördüğünü, onunla birlikte duyduğunu görürsün. Bir mızrağın korkunç gücü kemikleri ve sinirleri ayırıp içeri saplanarak hayatı yerinden etmese bile, yine de bir bitkinlik, yere doğru tatlı bir çöküş, yerde zihinde doğan bir çalkantı, arada bir de adeta belirsiz bir ayağa kalkma isteği gelir. Demek ki zihnin tabiatı cisimli olmalıdır, çünkü cisimli mızraklardan ve darbeden acı çeker. Şimdi bu zihnin nasıl bir cisimden oluştuğunu, nereden meydana geldiğini sana sözlerimle açıklamayı sürdüreyim. Önce diyorum ki zihin son derece incedir, son derece küçük

3.165

quorum nil fieri sine tactu posse videmus / nec tactum porro sine corpore, nonne fatendumst / corporea natura animum constare animamque? / praeterea pariter fungi cum corpore et una / consentire animum nobis in corpore cernis. / si minus offendit vitam vis horrida teli / ossibus ac nervis disclusis intus adacta, / at tamen insequitur languor terraeque petitus / suavis et in terra mentis qui gignitur aestus / inter dumque quasi exsurgendi incerta voluntas. / ergo corpoream naturam animi esse necessest, / corporeis quoniam telis ictuque laborat. / Is tibi nunc animus quali sit corpore et unde / constiterit pergam rationem reddere dictis. / principio esse aio persuptilem atque minutis

3.180cisimlerden yapılmıştır. Bunun böyle olduğunu buradan dikkat edip iyice anlayabilirsin. Hiçbir şey, zihnin olmasını tasarlayıp kendisinin başlattığı şey kadar hızlı olup biter görünmez; demek ki zihin, tabiatı gözümüzün önünde görünen şeylerin hiçbirinden daha çabuk harekete geçer. Ama bu kadar hareketli olan şey son derece yuvarlak, son derece küçük tohumlardan oluşmalıdır ki küçük bir itişle itilip hareket edebilsin. Çünkü su o kadarcık bir itişle hareket edip dalgalanır, çünkü yuvarlanan küçük şekillerden yaratılmıştır. Buna karşılık balın tabiatı daha tutarlıdır, sıvısı daha tembel, akışı daha ağırdır: çünkü maddesinin bütün yığını birbirine daha çok yapışır, elbette o kadar pürüzsüz,

3.180

perquam corporibus factum constare. id ita esse / hinc licet advertas animum, ut pernoscere possis. / Nil adeo fieri celeri ratione videtur, / quam si mens fieri proponit et inchoat ipsa; / ocius ergo animus quam res se perciet ulla, / ante oculos quorum in promptu natura videtur. / at quod mobile tanto operest, constare rutundis / perquam seminibus debet perquamque minutis, / momine uti parvo possint inpulsa moveri. / namque movetur aqua et tantillo momine flutat, / quippe volubilibus parvisque creata figuris. / at contra mellis constantior est natura / et pigri latices magis et cunctantior actus: / haeret enim inter se magis omnis materiai / copia, ni mirum quia non tam levibus extat

3.195o kadar ince ve yuvarlak cisimlerden oluşmadığı için. Çünkü hafif, havada asılı bir esinti yüksek bir haşhaş tohumu yığınını tepeden aşağı akıtabilir, ama buna karşılık bir taş ya da başak yığınını asla akıtamaz. Demek ki cisimler ne kadar küçük ve ne kadar hafifse, o kadar hareketlidir; buna karşılık ne kadar ağır ve pürüzlü bulunurlarsa, o kadar sağlam dururlar. Şimdi zihnin tabiatının son derece hareketli olduğu anlaşıldığına göre, son derece küçük, pürüzsüz ve yuvarlak cisimlerden oluşması gerekir. Bunu bilmen, ey iyi dostum, birçok konuda işe yarar bulunacak, yerinde sayılacaktır. Şu şey de onun tabiatını ortaya koyar: ne kadar ince bir dokudan oluştuğunu, toplanabilseydi

3.195

corporibus neque tam suptilibus atque rutundis. / namque papaveris aura potest suspensa levisque / cogere ut ab summo tibi diffluat altus acervus, / at contra lapidum coniectum spicarumque / noenu potest. igitur parvissima corpora pro quam / et levissima sunt, ita mobilitate fruuntur; / at contra quae cumque magis cum pondere magno / asperaque inveniuntur, eo stabilita magis sunt. / nunc igitur quoniamst animi natura reperta / mobilis egregie, perquam constare necessest / corporibus parvis et levibus atque rutundis. / quae tibi cognita res in multis, o bone, rebus / utilis invenietur et opportuna cluebit. / Haec quoque res etiam naturam dedicat eius, / quam tenui constet textura quamque loco se

3.210ne kadar küçük bir yere sığacağını gösterir; çünkü ölümün kaygısız dinginliği insanı yakalayıp zihnin ve ruhun tabiatı çekilir çekilmez, orada bütün bedenden ne görünüşçe ne de ağırlıkça bir şeyin eksildiğini görürsün: ölüm her şeyi olduğu gibi bırakır, hayat veren his ve sıcak buhar dışında. Demek ki bütün ruhun pek küçük tohumlardan oluşup damarlar, iç organlar, sinirler boyunca örülmüş olması gerekir; öyle ki ruh bütün bedenden çekilip gittiğinde uzuvların dış çevresi yine de kendini bozulmamış gösterir, ağırlıktan zerre eksilmez. Bu, şarabın kokusu uçup gittiğinde ya da bir merhemin tatlı kokusu havaya dağıldığında ya da bir bedenden özsuyu çekip gittiğinde olduğu gibidir; yine de şeyin kendisi gözlere hiç küçülmüş görünmez,

3.210

contineat parvo, si possit conglomerari, / quod simul atque hominem leti secura quies est / indepta atque animi natura animaeque recessit, / nil ibi libatum de toto corpore cernas / ad speciem, nihil ad pondus: mors omnia praestat, / vitalem praeter sensum calidumque vaporem. / ergo animam totam perparvis esse necessest / seminibus nexam per venas viscera nervos, / qua tenus, omnis ubi e toto iam corpore cessit, / extima membrorum circumcaesura tamen se / incolumem praestat nec defit ponderis hilum. / quod genus est, Bacchi cum flos evanuit aut cum / spiritus unguenti suavis diffugit in auras / aut aliquo cum iam sucus de corpore cessit; / nil oculis tamen esse minor res ipsa videtur

3.225ağırlığından da hiçbir şey eksilmemiştir, elbette çünkü şeylerin bütün bedeninde özsuyunu ve kokuyu birçok küçük tohum meydana getirir. Bu yüzden, tekrar tekrar söylüyorum, zihnin ve ruhun tabiatının son derece küçük tohumlardan yaratıldığını bilmelisin, çünkü kaçıp giderken hiç ağırlık götürmez. Yine de bu tabiatın bizde yalın olduğunu sanmamalı. Çünkü ölmekte olanları buharla karışık ince bir esinti terk eder, buhar da kendisiyle birlikte havayı çeker; içine hava karışmamış hiçbir sıcaklık yoktur; çünkü sıcaklığın tabiatı seyrek olduğundan, içinde havanın birçok ilk başlangıcının hareket etmesi gerekir. Böylece zihnin tabiatının üç katlı olduğu anlaşıldı; yine de bunların hepsi hissi yaratmaya yetmez, çünkü zihin bunlardan hiçbirinin his getiren hareketleri,

3.225

propterea neque detractum de pondere quicquam, / ni mirum quia multa minutaque semina sucos / efficiunt et odorem in toto corpore rerum. / quare etiam atque etiam mentis naturam animaeque / scire licet perquam pauxillis esse creatam / seminibus, quoniam fugiens nil ponderis aufert. / Nec tamen haec simplex nobis natura putanda est. / tenvis enim quaedam moribundos deserit aura / mixta vapore, vapor porro trahit aera secum; / nec calor est quisquam, cui non sit mixtus et aer; / rara quod eius enim constat natura, necessest / aeris inter eum primordia multa moveri. / iam triplex animi est igitur natura reperta; / nec tamen haec sat sunt ad sensum cuncta creandum, / nil horum quoniam recipit mens posse creare

3.240zihnin kendi içinde evirip çevirdiği düşünceleri yaratabileceğini kabul etmez. Demek ki bunlara dördüncü bir tabiatın da eklenmesi gerekir; onun hiç adı yoktur; ondan daha hareketli, daha ince, daha küçük ve pürüzsüz öğelerden oluşan hiçbir şey yoktur; his getiren hareketleri uzuvlara ilk o dağıtır. Çünkü küçük şekillerden yapılmış olduğu için ilk o harekete geçer, sonra sıcaklık ve rüzgârın görünmez gücü hareketi alır, sonra hava, sonra her şey hareketlenir: kan sarsılır, sonra bütün iç organlar her şeyi hisseder, en son kemiklere ve iliklere haz ya da onun zıddı olan yanma ulaşır. Acı da kolay kolay buraya kadar giremez, keskin bir kötülük buraya kadar sızamaz; yoksa her şey öylesine altüst olur ki hayata yer kalmaz, ruhun parçaları

3.240

sensiferos motus, quae denique mente volutat. / quarta quoque his igitur quaedam natura necessest / adtribuatur; east omnino nominis expers; / qua neque mobilius quicquam neque tenvius extat / nec magis e parvis et levibus ex elementis; / sensiferos motus quae didit prima per artus. / prima cietur enim, parvis perfecta figuris, / inde calor motus et venti caeca potestas / accipit, inde aer, inde omnia mobilitantur: / concutitur sanguis, tum viscera persentiscunt / omnia, postremis datur ossibus atque medullis / sive voluptas est sive est contrarius ardor. / nec temere huc dolor usque potest penetrare neque acre / permanare malum, quin omnia perturbentur / usque adeo vitae desit locus atque animai

3.255bedenin bütün gözeneklerinden dağılıp kaçar. Ama çoğu zaman hareketlere adeta bedenin yüzeyinde bir sınır çizilir: bu yüzden hayatı tutabiliyoruz. Şimdi bunların birbirine nasıl karıştığını, hangi yollarla düzenlenip canlı kaldığını açıklamak isterken ana dilimizin yoksulluğu beni istemeden geri çekiyor; yine de elimden geldiğince özetle dokunacağım. Çünkü ilkelerin ilk başlangıçları hareketleriyle birbirinin arasında öyle koşuşur ki hiçbiri tek başına ayrılamaz, aralıkla bölünmüş bir güç olamaz; tersine, adeta tek bir cismin birçok gücü olarak bulunurlar. Nasıl herhangi bir canlının etinde çoğu zaman bir koku, bir renk, bir tat vardır da yine de bunların hepsinden bedenin tek bir tam bütünü olur, öyle de sıcaklık, hava ve rüzgârın görünmez gücü

3.255

diffugiant partes per caulas corporis omnis. / sed plerumque fit in summo quasi corpore finis / motibus: hanc ob rem vitam retinere valemus. / Nunc ea quo pacto inter sese mixta quibusque / compta modis vigeant rationem reddere aventem / abstrahit invitum patrii sermonis egestas; / sed tamen, ut potero summatim attingere, tangam. / inter enim cursant primordia principiorum / motibus inter se, nihil ut secernier unum / possit nec spatio fieri divisa potestas, / sed quasi multae vis unius corporis extant. / quod genus in quovis animantum viscere volgo / est odor et quidam color et sapor, et tamen ex his / omnibus est unum perfectum corporis augmen, / sic calor atque aer et venti caeca potestas

3.270karışıp tek bir tabiat yaratır, o hareketli güçle birlikte; o güç hareketin başlangıcını kendinden onlara dağıtır, his getiren hareket de iç organlarda ilk oradan doğar. Çünkü bu tabiat en derinde, büsbütün gizli yatar, altta durur; bedenimizde ondan daha aşağıda hiçbir şey yoktur; o, bütün ruhun kendisinin de ruhudur. Nasıl uzuvlarımızda ve bütün bedenimizde zihnin gücü ve ruhun kudreti karışık ve gizli olarak bulunur, çünkü küçük ve az sayıda cisimden yaratılmıştır, öyle de küçük cisimlerden yapılmış bu adsız güç gizlenir, adeta bütün ruhun ruhudur ve bütün bedende hükmeder. Aynı şekilde rüzgârın, havanın ve sıcaklığın uzuvlar boyunca birbirine karışıp canlı kalması, birinin ötekinin altında daha çok kalıp ötekinin daha çok öne çıkması gerekir,

3.270

mixta creant unam naturam et mobilis illa / vis, initum motus ab se quae dividit ollis, / sensifer unde oritur primum per viscera motus. / nam penitus prorsum latet haec natura subestque / nec magis hac infra quicquam est in corpore nostro / atque anima est animae proporro totius ipsa. / quod genus in nostris membris et corpore toto / mixta latens animi vis est animaeque potestas, / corporibus quia de parvis paucisque creatast, / sic tibi nominis haec expers vis, facta minutis / corporibus, latet atque animae quasi totius ipsa / proporrost anima et dominatur corpore toto. / consimili ratione necessest ventus et aer / et calor inter se vigeant commixta per artus / atque aliis aliud subsit magis emineatque,

3.285öyle ki hepsinden tek bir şey meydana geliyor görünsün; yoksa sıcaklık ve rüzgâr ayrı, havanın gücü ayrı ayrı hissi öldürür, ayrılıp çözer. Zihinde, öfkeyle kaynadığında, gözlerden daha keskin bir ateş parladığında aldığı o sıcaklık da vardır; korkunun yoldaşı olan, uzuvlarda ürperti uyandırıp eklemleri sarsan bol soğuk esinti de vardır; göğüs dingin, yüz duru olduğunda ortaya çıkan o yatışmış hava hâli de vardır. Ama yürekleri keskin, öfkeli zihinleri kolayca öfkeyle kaynayanlarda sıcaklık daha çoktur; bu türün başında aslanların şiddetli gücü gelir, onlar çoğu zaman inleyerek kükremeyle göğüslerini parçalar, öfke dalgalarını göğüslerinde tutamazlar. Geyiklerin soğuk zihni ise daha çok rüzgârlıdır,

3.285

ut quiddam fieri videatur ab omnibus unum, / ni calor ac ventus seorsum seorsumque potestas / aeris interemant sensum diductaque solvant. / est etiam calor ille animo, quem sumit, in ira / cum fervescit et ex oculis micat acrius ardor; / est et frigida multa, comes formidinis, aura, / quae ciet horrorem membris et concitat artus; / est etiam quoque pacati status aeris ille, / pectore tranquillo fit qui voltuque sereno. / sed calidi plus est illis quibus acria corda / iracundaque mens facile effervescit in ira, / quo genere in primis vis est violenta leonum, / pectora qui fremitu rumpunt plerumque gementes / nec capere irarum fluctus in pectore possunt. / at ventosa magis cervorum frigida mens est

3.300iç organlarında buz gibi esintileri daha çabuk harekete geçirir, bunlar da uzuvlarda titrek bir hareket doğurur. Sığırların tabiatı ise daha çok sakin havayla yaşar; öfkenin dumanlı meşalesi, kör bir karanlığın gölgesini yayarak, hiçbir zaman ona fazla sokulup onu tutuşturmaz, korkunun buz gibi oklarıyla delinip uyuşmaz da; geyiklerle vahşi aslanların ortasında yer alır. İnsan soyu da böyledir: eğitim bazılarını aynı ölçüde parlatsa da, yine de her birinin zihninin tabiatının ilk izlerini geride bırakır. Kötülüklerin kökünden sökülüp atılabileceğini de sanmamalı; biri keskin öfkelere daha kolay kayar, öteki korkuya biraz daha çabuk kapılır, üçüncüsü de bazı şeyleri gerekenden daha yumuşak karşılar. Başka birçok konuda da insanların çeşitli tabiatlarının

3.300

et gelidas citius per viscera concitat auras, / quae tremulum faciunt membris existere motum. / at natura boum placido magis aere vivit / nec nimis irai fax umquam subdita percit / fumida, suffundens caecae caliginis umbra, / nec gelidis torpet telis perfixa pavoris; / interutrasque sitast cervos saevosque leones. / sic hominum genus est: quamvis doctrina politos / constituat pariter quosdam, tamen illa relinquit / naturae cuiusque animi vestigia prima. / nec radicitus evelli mala posse putandumst, / quin proclivius hic iras decurrat ad acris, / ille metu citius paulo temptetur, at ille / tertius accipiat quaedam clementius aequo. / inque aliis rebus multis differre necessest

3.315ve onlara uyan huyların farklı olması gerekir; şimdi bunların gizli sebeplerini açıklayamam, bu çeşitliliğin doğduğu ilk başlangıçların şekilleri kadar ad da bulamam. Bu konuda şunu kesinlikle ileri sürebileceğimi görüyorum: tabiatların geride bıraktığı, aklın bizden atamayacağı izler öylesine küçüktür ki tanrılara layık bir hayat sürmemize hiçbir şey engel olmaz. Demek ki bu tabiat bütün beden tarafından kuşatılır, kendisi de bedenin bekçisi ve varlığının sebebidir; çünkü ortak köklerle birbirine bağlıdırlar, yıkım olmadan ayrılamayacakları görülür. Nasıl tütsü topaklarından kokuyu söküp almak, onun tabiatı da yok olmadan, kolay değilse, öyle de zihnin ve ruhun tabiatını bütün bedenden

3.315

naturas hominum varias moresque sequacis; / quorum ego nunc nequeo caecas exponere causas / nec reperire figurarum tot nomina quot sunt / principiis, unde haec oritur variantia rerum. / illud in his rebus video firmare potesse, / usque adeo naturarum vestigia linqui / parvola, quae nequeat ratio depellere nobis, / ut nihil inpediat dignam dis degere vitam. / Haec igitur natura tenetur corpore ab omni / ipsaque corporis est custos et causa salutis; / nam communibus inter se radicibus haerent / nec sine pernicie divelli posse videntur. / quod genus e thuris glaebis evellere odorem / haud facile est, quin intereat natura quoque eius, / sic animi atque animae naturam corpore toto

3.330her şey çözülmeden söküp çıkarmak kolay değildir. İlk başlangıçlar ilk kökenden beri öyle birbirine dolanmıştır ki ortak bir hayatla donanmış olarak meydana gelirler; bedenin ve zihnin gücünün her biri ötekinin gücü olmadan kendi başına ayrı ayrı hissedemez görünür; tersine iç organlarımızda tutuşan his, ikisi arasındaki ortak hareketlerle iki yandan körüklenip oluşur. Bundan başka, beden kendi başına ne doğar ne büyür ne de ölümden sonra dayanır görünür. Çünkü suyun nemi kendisine verilmiş buharı çoğu zaman salar da bu yüzden kendisi parçalanmaz, bozulmadan kalır; ama bırakılmış uzuvlar ruhun ayrılışına, diyorum, öyle katlanamaz; tersine derinden sarsılıp yok olur, çürür. Böylece ömrün başından beri bedenle ruh,

3.330

extrahere haut facile est, quin omnia dissoluantur. / inplexis ita principiis ab origine prima / inter se fiunt consorti praedita vita, / nec sibi quaeque sine alterius vi posse videtur / corporis atque animi seorsum sentire potestas, / sed communibus inter eas conflatur utrimque / motibus accensus nobis per viscera sensus. / Praeterea corpus per se nec gignitur umquam / nec crescit neque post mortem durare videtur. / non enim, ut umor aquae dimittit saepe vaporem, / qui datus est, neque ea causa convellitur ipse, / sed manet incolumis, non, inquam, sic animai / discidium possunt artus perferre relicti, / sed penitus pereunt convulsi conque putrescunt. / ex ineunte aevo sic corporis atque animai

3.345karşılıklı temasla hayat veren hareketleri öğrenirler, ana rahminde, karnında saklıyken bile; öyle ki ayrılık yıkım ve kötülük olmadan olamaz; böylece görürsün ki, varlıklarının sebebi ortak olduğuna göre, tabiatları da birbirine bağlı olarak var olur. Dahası, biri bedenin hissettiğini reddeder ve bütün bedene karışmış olan ruhun his dediğimiz bu hareketi üstlendiğine inanırsa, apaçık ve doğru olan şeylere karşı savaşır. Çünkü bedenin hissetmesinin ne olduğunu kim söyleyebilir ki, şeyin kendisinin bize açıkça verip öğrettiği şey değilse? "Ama ruh salıverilince beden her yandan histen yoksun kalır." Evet, çünkü ömrü boyunca kendine ait olmayanı yitirir, ömrün dışına atıldığında daha birçok şeyi yitirir. Bundan başka, gözlerin hiçbir şeyi göremeyeceğini,

3.345

mutua vitalis discunt contagia motus, / maternis etiam membris alvoque reposta, / discidium nequeat fieri sine peste maloque; / ut videas, quoniam coniunctast causa salutis, / coniunctam quoque naturam consistere eorum. / Quod super est, siquis corpus sentire refutat / atque animam credit permixtam corpore toto / suscipere hunc motum quem sensum nominitamus, / vel manifestas res contra verasque repugnat. / quid sit enim corpus sentire quis adferet umquam, / si non ipsa palam quod res dedit ac docuit nos? / 'at dimissa anima corpus caret undique sensu.' / perdit enim quod non proprium fuit eius in aevo / multaque praeterea perdit quom expellitur aevo. / Dicere porro oculos nullam rem cernere posse,

3.360tersine zihnin, açılmış kapılardan bakar gibi, onların içinden baktığını söylemek güçtür, çünkü gözlerin hissi bizi bunun tersine götürür; çünkü his bizi çeker, gözbebeklerinin kendilerine iter, özellikle de çoğu zaman parlak şeyleri göremediğimizde, çünkü ışık ışıkla engellenir. Kapılarda bu olmaz; çünkü bizim içinden baktığımız açık kapılar hiçbir zahmete katlanmaz. Bundan başka, gözlerimiz kapı yerindeyse, o zaman gözler çıkarılınca, kapı direkleri bile kaldırılmışken, zihnin şeyleri daha iyi görmesi gerekirmiş gibi görünür. Bu konuda şunu hiçbir şekilde kabul edemezsin, yüce kişi Demokritos'un saygın görüşünün ileri sürdüğünü: bedenin ve zihnin ilk başlangıçlarının teker teker, sırayla yan yana konup uzuvları çeşitlendirip bağladığını. Çünkü ruhun öğeleri, bedenimizin ve iç organlarımızın

3.360

sed per eos animum ut foribus spectare reclusis, / difficilest, contra cum sensus ducat eorum; / sensus enim trahit atque acies detrudit ad ipsas, / fulgida praesertim cum cernere saepe nequimus, / lumina luminibus quia nobis praepediuntur. / quod foribus non fit; neque enim, qua cernimus ipsi, / ostia suscipiunt ullum reclusa laborem. / praeterea si pro foribus sunt lumina nostra, / iam magis exemptis oculis debere videtur / cernere res animus sublatis postibus ipsis. / Illud in his rebus nequaquam sumere possis, / Democriti quod sancta viri sententia ponit, / corporis atque animi primordia singula primis / adposita alternis, variare ac nectere membra. / nam cum multo sunt animae elementa minora

3.375oluştuğu öğelerden çok daha küçük olduğu gibi, sayıca da onlardan aşağı kalır, uzuvlara seyrek dağılmışlardır; şunu güvenle söyleyebilirsin: bize çarptıklarında bedende his getiren hareketler uyandırabilen en küçük cisimler ne kadarsa, ruhun ilk başlangıçları da birbirinden o kadar aralık tutar. Çünkü bazen ne bedenimize yapışmış tozu hissederiz, ne uzuvlarımıza serpilmiş tebeşiri, ne geceleyin sisi, ne de yürürken takıldığımızda önümüze çıkan örümceğin ince ağlarını hissederiz, ne aynı örümceğin buruşmuş örtüsünün başımıza düştüğünü, ne kuşların tüylerini, ne uçuşan hav tohumlarını, ki bunlar aşırı hafiflikten çoğu zaman güçlükle düşer, ne de herhangi bir sürüngen canlının yürüyüşünü hissederiz, ne de sivrisineklerin ve öteki böceklerin

3.375

quam quibus e corpus nobis et viscera constant, / tum numero quoque concedunt et rara per artus / dissita sunt, dum taxat ut hoc promittere possis, / quantula prima queant nobis iniecta ciere / corpora sensiferos motus in corpore, tanta / intervalla tenere exordia prima animai. / nam neque pulveris inter dum sentimus adhaesum / corpore nec membris incussam sidere cretam, / nec nebulam noctu neque arani tenvia fila / obvia sentimus, quando obretimur euntes, / nec supera caput eiusdem cecidisse vietam / vestem nec plumas avium papposque volantis, / qui nimia levitate cadunt plerumque gravatim, / nec repentis itum cuiusvis cumque animantis / sentimus nec priva pedum vestigia quaeque,

3.390bedenimize bıraktığı her bir ayak izini. Bedenimize uzuvlar boyunca karışmış tohumlar olan ruhun ilk başlangıçları sarsılıp hissetmeden ve bu aralıklarda dövülerek çarpışıp birleşebilmeden, sırayla birbirinden sıçrayıp ayrılabilmeden önce, içimizde o kadar çok şeyin harekete geçirilmesi gerekir. Zihin, hayatın kapılarını kapalı tutmakta ruhun gücünden daha üstündür, hayat üzerinde daha çok hükmeder. Çünkü zihin olmadan ruhun hiçbir parçası uzuvlarda zamanın küçük bir parçası kadar bile kalamaz, kolayca onun yoldaşı olarak ardından gider, havaya dağılıp kaybolur, uzuvları ölümün soğuğunda buz gibi bırakır. Ama zihni kalan kişi hayatta kalır, her yandan uzuvları kesilip parçalanmış olsa da; gövde, çevresinden ruh alınıp uzuvlar koparılmış olsa da,

3.390

corpore quae in nostro culices et cetera ponunt. / usque adeo prius est in nobis multa ciendum / quam primordia sentiscant concussa animai, / semina corporibus nostris inmixta per artus, / et quam in his intervallis tuditantia possint / concursare coire et dissultare vicissim. / Et magis est animus vitai claustra coercens / et dominantior ad vitam quam vis animai. / nam sine mente animoque nequit residere per artus / temporis exiguam partem pars ulla animai, / sed comes insequitur facile et discedit in auras / et gelidos artus in leti frigore linquit. / at manet in vita cui mens animusque remansit, / quamvis est circum caesis lacer undique membris; / truncus adempta anima circum membrisque remota

3.405yaşar ve esirin hayat veren havasını içine çeker; ruhun tamamından olmasa da büyük bir kısmından yoksun kalmışken yine de hayatta oyalanıp tutunur; tıpkı göz çevresinden parçalandığında gözbebeği bozulmadan kalmışsa görme gücünün canlı kalması gibi, yeter ki ışığın bütün yuvarlağını bozmayasın, gözbebeğinin çevresini kesip onu yalnız bırakmayasın; çünkü bu da onların yıkımı olmadan olmaz. Ama gözün ortasındaki o küçücük parça yenip giderse, gözün parlak yuvarlağı başka yerlerinde bozulmamış olsa da ışık hemen söner, karanlık ardından gelir. Ruh ve zihin her zaman bu antlaşmayla birbirine bağlıdır. Şimdi gel, canlılardaki zihinlerin ve ince ruhların doğmuş ve ölümlü olduğunu anlayabilmen için, uzun zaman arayıp tatlı bir emekle bulduğum,

3.405

vivit et aetherias vitalis suscipit auras; / si non omnimodis, at magna parte animai / privatus, tamen in vita cunctatur et haeret; / ut, lacerato oculo circum si pupula mansit / incolumis, stat cernundi vivata potestas, / dum modo ne totum corrumpas luminis orbem / et circum caedas aciem solamque relinquas; / id quoque enim sine pernicie non fiet eorum. / at si tantula pars oculi media illa peresa est, / occidit extemplo lumen tenebraeque secuntur, / incolumis quamvis alioqui splendidus orbis. / hoc anima atque animus vincti sunt foedere semper. / Nunc age, nativos animantibus et mortalis / esse animos animasque levis ut noscere possis, / conquisita diu dulcique reperta labore

3.420senin hayatına layık şiirleri düzenlemeyi sürdüreyim. Sen ikisini de tek bir ada bağla; örneğin ruhun ölümlü olduğunu öğretirken "ruh" demeyi sürdürdüğümde, "zihin" de dediğime inan, çünkü ikisi birdir, birbirine bağlı tek bir şeydir. Önce, ruhun ince olduğunu, küçük cisimlerden oluştuğunu, suyun akışkan neminden, sisten ya da dumandan çok daha küçük ilk başlangıçlardan yapıldığını öğrettiğime göre — çünkü hareketlilikte onlardan çok üstündür, daha ince bir sebeple çarpılınca daha kolay hareket eder; hatta dumanın ve sisin hayalleriyle bile hareket eder; tıpkı uykuya dalmışken sunakların yükseklere buhar soluyup duman saldığını gördüğümüz gibi; çünkü bu hayaller şüphesiz bize ulaşır —, şimdi, kaplar her yandan kırıldığında

3.420

digna tua pergam disponere carmina vita. / tu fac utrumque uno subiungas nomine eorum / atque animam verbi causa cum dicere pergam, / mortalem esse docens, animum quoque dicere credas, / qua tenus est unum inter se coniunctaque res est. / Principio quoniam tenuem constare minutis / corporibus docui multoque minoribus esse / principiis factam quam liquidus umor aquai / aut nebula aut fumus —; nam longe mobilitate / praestat et a tenui causa magis icta movetur, / quippe ubi imaginibus fumi nebulaeque movetur; / quod genus in somnis sopiti ubi cernimus alte / exhalare vaporem altaria ferreque fumum; / nam procul haec dubio nobis simulacra ⟦geruntur⟧ / nunc igitur quoniam quassatis undique vasis

3.435nemin akıp sıvının dağıldığını gördüğüne göre, sis ve duman da havaya dağılıp gittiğine göre, ruhun da, bir kez insanın uzuvlarından çekilip gittiğinde, dağıldığına, çok daha çabuk yok olduğuna, ilk cisimlere daha hızla çözüldüğüne inan; çünkü adeta onun kabı olan beden, bir şeyle sarsılıp damarlarından kan çekilerek seyreldiğinde onu tutamıyorsa, bedenimizden daha seyrek, daha az tutucu olan herhangi bir havanın onu tutabileceğine nasıl inanırsın? Bundan başka, zihnin bedenle birlikte doğduğunu, onunla birlikte büyüyüp birlikte yaşlandığını hissederiz. Çünkü nasıl çocuklar zayıf ve körpe bir bedenle dolaşırsa, zihnin düşüncesi de ona uyarak incecik olur. Sonra ömür güçlü kuvvetlerle olgunlaştığında,

3.435

diffluere umorem et laticem discedere cernis, / et nebula ac fumus quoniam discedit in auras, / crede animam quoque diffundi multoque perire / ocius et citius dissolvi in corpora prima, / cum semel ex hominis membris ablata recessit; / quippe etenim corpus, quod vas quasi constitit eius, / cum cohibere nequit conquassatum ex aliqua re / ac rarefactum detracto sanguine venis, / aere qui credas posse hanc cohiberier ullo, / corpore qui nostro rarus magis incohibens sit? / Praeterea gigni pariter cum corpore et una / crescere sentimus pariterque senescere mentem. / nam vel ut infirmo pueri teneroque vagantur / corpore, sic animi sequitur sententia tenvis. / inde ubi robustis adolevit viribus aetas,

3.450tedbir de daha büyük olur, zihnin gücü de artar. Sonra beden zamanın güçlü kuvvetleriyle sarsılıp güçleri körelmiş uzuvlar çöktüğünde, kavrayış topallar, dil sayıklar, zihin sendeler, her şey eksilir, hepsi bir anda yok olur. Demek ki ruhun bütün tabiatının da duman gibi havanın yüksek esintilerine çözülüp dağılması yerindedir; çünkü onun bedenle birlikte doğduğunu, birlikte büyüdüğünü ve, öğrettiğim gibi, yaşla yorulup birlikte çöktüğünü görüyoruz. Buna şu da eklenir: beden nasıl korkunç hastalıklara ve sert acıya uğrarsa, zihnin de keskin kaygılara, yasa ve korkuya uğradığını görürüz; bu yüzden ölüme de ortak olması yerindedir. Dahası, bedenin hastalıklarında zihin çoğu zaman yolunu şaşırır; çünkü aklını yitirir, sayıklar,

3.450

consilium quoque maius et auctior est animi vis. / post ubi iam validis quassatum est viribus aevi / corpus et obtusis ceciderunt viribus artus, / claudicat ingenium, delirat lingua, ⟦labat⟧ mens, / omnia deficiunt atque uno tempore desunt. / ergo dissolui quoque convenit omnem animai / naturam, ceu fumus, in altas aeris auras; / quando quidem gigni pariter pariterque videmus / crescere et, docui, simul aevo fessa fatisci. / Huc accedit uti videamus, corpus ut ipsum / suscipere inmanis morbos durumque dolorem, / sic animum curas acris luctumque metumque; / quare participem leti quoque convenit esse. / quin etiam morbis in corporis avius errat / saepe animus; dementit enim deliraque fatur,

3.465bazen de ağır bir uyuşuklukla, gözler kapanıp baş düşerek, derin ve sonsuz bir uykuya sürüklenir; o zaman ne sesleri işitir, ne de onu hayata geri çağırarak çevresinde duran, yüzlerini ve yanaklarını yaşlarla ıslatanların yüzlerini tanıyabilir. Bu yüzden zihnin de çözüldüğünü kabul etmek zorundasın, çünkü hastalığın bulaşması ona da işler; çünkü acı da hastalık da ölümün ustasıdır, bunu daha önce birçoklarının ölümüyle iyice öğrendik. Son olarak, şarabın keskin gücü insanın içine işleyip ateşi damarlara dağılıp yayıldığında, niçin uzuvlarda bir ağırlık başlar, sendeleyen adamın bacakları dolaşır, dili ağırlaşır, zihni sarhoşlukla ıslanır,

3.465

inter dumque gravi lethargo fertur in altum / aeternumque soporem oculis nutuque cadenti; / unde neque exaudit voces nec noscere voltus / illorum potis est, ad vitam qui revocantes / circum stant lacrimis rorantes ora genasque. / quare animum quoque dissolui fateare necessest, / quandoquidem penetrant in eum contagia morbi; / nam dolor ac morbus leti fabricator uterquest, / multorum exitio perdocti quod sumus ante. / denique ⟦cur⟧, hominem cum vini vis penetravit / acris et in venas discessit diditus ardor, / consequitur gravitas membrorum, praepediuntur / crura vacillanti, tardescit lingua, madet mens,

3.480gözleri yüzer, bağırış, hıçkırık, kavga kabarır, bu türden ardı ardına gelen öteki her şey olur? Bunun sebebi, şarabın şiddetli zorbalığının bedenin içinde ruhu altüst etmeye alışmış olmasından başka ne olabilir? Oysa altüst olup engellenebilen her şey, biraz daha sert bir sebep içeri sızarsa, gelecekteki ömürden yoksun kalıp yok olacağını gösterir. Dahası, çoğu zaman biri bir hastalığın şiddetine birden yenilip gözlerimizin önünde, yıldırım çarpmış gibi, yere yığılır, köpükler saçar, inler, uzuvları titrer, aklını yitirir, sinirlerini gerer, kıvranır, düzensiz soluk alır, çırpınarak uzuvlarını yorar; elbette çünkü hastalığın uzuvlara dağılmış gücü ruhu sürükleyip altüst eder, tıpkı tuzlu denizde rüzgârların güçlü kuvvetleriyle dalgaların köpürüp kaynaması gibi.

3.480

nant oculi, clamor singultus iurgia gliscunt, / et iam cetera de genere hoc quae cumque secuntur, / cur ea sunt, nisi quod vehemens violentia vini / conturbare animam consuevit corpore in ipso? / at quae cumque queunt conturbari inque pediri, / significant, paulo si durior insinuarit / causa, fore ut pereant aevo privata futuro. / Quin etiam subito vi morbi saepe coactus / ante oculos aliquis nostros, ut fulminis ictu, / concidit et spumas agit, ingemit et tremit artus, / desipit, extentat nervos, torquetur, anhelat / inconstanter, et in iactando membra fatigat, / ni mirum quia vis morbi distracta per artus / turbat agens animam, spumans in aequore salso / ventorum validis fervescunt viribus undae.

3.495Sonra inilti sıkılıp çıkar, çünkü uzuvlar acıyla sarsılır, genel olarak da sesin tohumları dışarı çekilip yumaklanmış olarak ağızdan dışarı taşınır, alışık oldukları, kendileri için döşenmiş yoldan. Akıl yitimi olur, çünkü zihnin ve ruhun gücü altüst olur ve, öğrettiğim gibi, ayrı ayrı bölünüp aynı zehirle parçalanarak savrulur. Sonra hastalığın sebebi geri dönüp bozulmuş bedenin keskin nemi gizli yerlerine dönünce, hasta önce sendeler gibi ayağa kalkar, yavaş yavaş bütün hislerine geri döner, ruhunu yeniden toplar. Demek ki bunlar bedenin kendi içinde bu kadar büyük hastalıklarla savrulup zavallı biçimlerde parçalanarak acı çekerken, bedensiz olarak açık havada, güçlü rüzgârlarla ömürlerini sürdürebileceklerine niçin inanırsın?

3.495

exprimitur porro gemitus, quia membra dolore / adficiuntur et omnino quod semina vocis / eliciuntur et ore foras glomerata feruntur / qua quasi consuerunt et sunt munita viai. / desipientia fit, quia vis animi atque animai / conturbatur et, ut docui, divisa seorsum / disiectatur eodem illo distracta veneno. / inde ubi iam morbi reflexit causa, reditque / in latebras acer corrupti corporis umor, / tum quasi vaccillans primum consurgit et omnis / paulatim redit in sensus animamque receptat. / haec igitur tantis ubi morbis corpore in ipso / iactentur miserisque modis distracta laborent, / cur eadem credis sine corpore in aere aperto / cum validis ventis aetatem degere posse?

3.510Bundan başka, zihnin hasta bir beden gibi iyileştiğini, hekimlikle düzeltilebildiğini gördüğümüze göre, bu da zihnin ölümlü olarak yaşadığını önceden haber verir. Çünkü zihni değiştirmeye girişip başlayan, ya da başka herhangi bir tabiatı düzeltmeye çalışan herkes parçalar eklemeli, ya da düzende yerlerini değiştirmeli, ya da toplamdan zerre kadar bir şey çıkarmalıdır. Oysa ölümsüz olan, parçalarının yer değiştirmesini, kendine bir şey eklenmesini, zerre kadar bir şeyin ondan akıp gitmesini istemez; çünkü bir şey değişip kendi sınırlarından çıkarsa bu, hemen, önceden var olanın ölümü olur. Demek ki zihin, ister hastalansın ister hekimlikle düzeltilsin, öğrettiğim gibi, ölümlülüğün işaretlerini verir. Doğru gerçek, yanlış öğretiye öylesine karşı çıkıp kaçana kaçış yolunu kapatıyor,

3.510

Et quoniam mentem sanari corpus ut aegrum / cernimus et flecti medicina posse videmus, / id quoque praesagit mortalem vivere mentem. / addere enim partis aut ordine traiecere aecumst / aut aliquid prosum de summa detrahere hilum, / commutare animum qui cumque adoritur et infit / aut aliam quamvis naturam flectere quaerit. / at neque transferri sibi partis nec tribui vult / inmortale quod est quicquam neque defluere hilum; / nam quod cumque suis mutatum finibus exit, / continuo hoc mors est illius quod fuit ante. / ergo animus sive aegrescit, mortalia signa / mittit, uti docui, seu flectitur a medicina. / usque adeo falsae rationi vera videtur / res occurrere et effugium praecludere eunti

3.525iki yönlü bir çürütmeyle yanlışı alt ediyor görünür. Son olarak, çoğu zaman bir insanın yavaş yavaş gittiğini, hayat veren hissi uzuv uzuv yitirdiğini görürüz: önce ayaklarda parmaklar ve tırnaklar morarır, sonra ayaklar ve bacaklar ölür, sonra soğuk ölümün izleri öteki uzuvlara doğru adım adım ilerler. Ruhun bu tabiatı bölündüğüne, tek bir zamanda bütün hâlinde çıkıp gitmediğine göre, ölümlü sayılmalıdır. Yok eğer ruhun kendisini uzuvlar boyunca içe doğru çekebileceğini, parçalarını bir araya toplayabileceğini, bu yüzden de bütün uzuvlardan hissi çekip aldığını sanırsan, o zaman ruhun o kadar büyük yığınının toplandığı o yerin daha büyük bir his içinde görünmesi gerekir; böyle bir yer hiçbir yerde olmadığına göre, elbette, daha önce söylediğimiz gibi, parçalanıp dışarı saçılır, demek ki yok olur.

3.525

ancipitique refutatu convincere falsum. / Denique saepe hominem paulatim cernimus ire / et membratim vitalem deperdere sensum; / in pedibus primum digitos livescere et unguis, / inde pedes et crura mori, post inde per artus / ire alios tractim gelidi vestigia leti. / scinditur atque animae haec quoniam natura nec uno / tempore sincera existit, mortalis habendast. / quod si forte putas ipsam se posse per artus / introsum trahere et partis conducere in unum / atque ideo cunctis sensum diducere membris, / at locus ille tamen, quo copia tanta animai / cogitur, in sensu debet maiore videri; / qui quoniam nusquamst, ni mirum, ut diximus ⟦ante⟧, / dilaniata foras dispargitur, interit ergo.

3.540Dahası, şimdi yanlışı kabul etmek istesek ve ruhun, ölürken ışığı parça parça bırakanların bedeninde toplanabileceğini teslim etsek bile, yine de ruhun ölümlü olduğunu kabul etmek zorundasın; havaya dağılıp yok olması ya da parçalarından toplanıp duygusuzlaşması fark etmez, çünkü bütün insanı her yandan his giderek daha çok terk eder, her yandan hayattan giderek daha az şey kalır. Zihin insanın bir parçası olduğuna, belli bir yerde sabit kaldığına göre, tıpkı kulaklar, gözler ve hayatı yöneten öteki hisler gibi, nasıl el, göz ya da burun bizden ayrılmış olarak kendi başlarına ne hissedebilir ne var olabilirse, tersine böyle bir durumda kısa zamanda çürüyüp giderse, öyle de zihin kendi başına, bedenden ve insanın kendisinden ayrı

3.540

quin etiam si iam libeat concedere falsum / et dare posse animam glomerari in corpore eorum, / lumina qui lincunt moribundi particulatim, / mortalem tamen esse animam fateare necesse / nec refert utrum pereat dispersa per auras / an contracta suis e partibus obbrutescat, / quando hominem totum magis ac magis undique sensus / deficit et vitae minus et minus undique restat. / Et quoniam mens est hominis pars una locoque / fixa manet certo, vel ut aures atque oculi sunt / atque alii sensus qui vitam cumque gubernant, / et vel uti manus atque oculus naresve seorsum / secreta ab nobis nequeunt sentire neque esse, / sed tamen in parvo lincuntur tempore tali, / sic animus per se non quit sine corpore et ipso

3.555var olamaz; beden onun adeta kabı gibi görünür, ya da ona daha sıkıca bağlı olduğunu düşündüğün başka bir şey tasarla, çünkü beden ona sıkı bir bağla yapışıktır. Son olarak, bedenin ve zihnin canlı gücü birbirine bağlı olarak güçlüdür ve hayatın tadını çıkarır; çünkü ne zihnin tabiatı bedensiz, kendi başına hayat veren hareketleri tek başına meydana getirebilir, ne de ruhtan yoksun beden dayanıp hislerini kullanabilir. Elbette nasıl kökünden koparılmış göz bütün bedenden ayrı olarak hiçbir şeyi göremezse, ruh ve zihin de kendi başlarına hiçbir şey yapamaz görünür. Elbette çünkü damarlar ve iç organlar arasına karışık olarak, sinirler ve kemikler boyunca bütün beden tarafından tutulurlar, ilk başlangıçları da büyük aralıklarla serbestçe sıçrayıp ayrılamaz; bu yüzden kapalı olarak

3.555

esse homine, illius quasi quod vas esse videtur, / sive aliud quid vis potius coniunctius ei / fingere, quandoquidem conexu corpus adhaeret. / Denique corporis atque animi vivata potestas / inter se coniuncta valent vitaque fruuntur; / nec sine corpore enim vitalis edere motus / sola potest animi per se natura nec autem / cassum anima corpus durare et sensibus uti. / scilicet avolsus radicibus ut nequit ullam / dispicere ipse oculus rem seorsum corpore toto, / sic anima atque animus per se nil posse videtur. / ni mirum quia venas et viscera mixtim, / per nervos atque ossa tenentur corpore ab omni / nec magnis intervallis primordia possunt / libera dissultare, ideo conclusa moventur

3.570his getiren hareketleri yaparlar; ölümden sonra bedenin dışına, havanın esintilerine atıldıklarında bu hareketleri yapamazlar, çünkü orada aynı şekilde tutulmazlar; çünkü hava bir beden, bir canlı olurdu, eğer ruh kendini tutup o hareketlerin içine kapanabilseydi, önceden sinirlerde ve bedenin kendisinde yaptığı hareketlerin. Bu yüzden, tekrar tekrar söylüyorum, bedenin bütün örtüsü çözülüp hayat veren esintiler dışarı atıldığında, zihnin hislerinin ve ruhun çözüldüğünü kabul etmek zorundasın, çünkü ikisinin sebebi ortaktır. Son olarak, beden ruhun ayrılışına iğrenç bir kokuyla çürümeden katlanamadığına göre, ruhun gücünün en dipten, derinden kopup duman gibi dağılarak akıp gittiğinden niçin şüphe edersin, bu yüzden de böylesine büyük bir yıkımla değişip çürüyen

3.570

sensiferos motus, quos extra corpus in auras / aeris haut possunt post mortem eiecta moveri / propterea quia non simili ratione tenentur; / corpus enim atque animans erit aer, si cohibere / sese anima atque in eos poterit concludere motus, / quos ante in nervis et in ipso corpore agebat. / quare etiam atque etiam resoluto corporis omni / tegmine et eiectis extra vitalibus auris / dissolui sensus animi fateare necessest / atque animam, quoniam coniunctast causa duobus. / Denique cum corpus nequeat perferre animai / discidium, quin in taetro tabescat odore, / quid dubitas quin ex imo penitusque coorta / emanarit uti fumus diffusa animae vis, / atque ideo tanta mutatum putre ruina

3.585bedenin çöktüğünden? Çünkü ruhun temelleri derinden yerinden oynamış, uzuvlar boyunca, bedendeki bütün yolların kıvrımları ve gözenekleri boyunca dışarı akmıştır. Böylece türlü yollardan anlayabilirsin ki ruhun tabiatı bölünmüş olarak uzuvlardan çıkıp gitmiştir, havanın esintilerine kayıp yüzmeden önce de bedenin içinde parçalanmıştır. Dahası, hayatın sınırları içinde dönüp dururken bile ruh çoğu zaman bir sebeple sarsılmış olarak gitmek, bütün bedenden çözülmek ister görünür; yüz de adeta son zamanında olduğu gibi solar, kansız kalan bütün uzuvlar gevşeyip düşer. Bu, zihnin fenalaştığı ya da ruhun kendisini bıraktığı söylendiği zamanki gibidir; o sırada telaşa düşülür, herkes hayatın son bağını yakalayıp tutmak ister;

3.585

conciderit corpus, penitus quia mota loco sunt / fundamenta foras manant animaeque per artus / perque viarum omnis flexus, in corpore qui sunt, / atque foramina? multimodis ut noscere possis / dispertitam animae naturam exisse per artus / et prius esse sibi distractam corpore in ipso, / quam prolapsa foras enaret in aeris auras. / Quin etiam finis dum vitae vertitur intra, / saepe aliqua tamen e causa labefacta videtur / ire anima ac toto solui de corpore ⟦velle⟧ / et quasi supremo languescere tempore voltus / molliaque exsangui cadere omnia membra. / quod genus est, animo male factum cum perhibetur / aut animam liquisse; ubi iam trepidatur et omnes / extremum cupiunt vitae reprehendere vinclum;

3.600çünkü o zaman zihin ve ruhun bütün gücü sarsılır; bunlar bedenin kendisiyle birlikte yıkılmaya yüz tutar, öyle ki biraz daha ağır bir sebep onları çözebilir. Artık niçin şüphe edersin ki ruh bedenin dışına, açık havaya çıkarılıp örtüsü alındığında, zayıf olarak bütün ömür boyunca dayanmak bir yana, en küçük bir zaman bile duramaz? Çünkü ölen hiç kimse ruhunun bütün bedenden bozulmadan dışarı çıktığını hissetmez görünür, önce gırtlağa, sonra yukarı boğaza çıktığını da; tersine belli bir bölgede yer alan ruhun tükendiğini hisseder; tıpkı öteki hislerin her birinin kendi yerinde çözüldüğünü bildiği gibi. Zihnimiz ölümsüz olsaydı, ölürken çözüldüğünden bu kadar yakınmaz, tersine, yılan gibi, dışarı çıkıp gömleğini bıraktığını hissederdi.

3.600

conquassatur enim tum mens animaeque potestas / omnis. et haec ipso cum corpore conlabefiunt, / ut gravior paulo possit dissolvere causa. / Quid dubitas tandem quin extra prodita corpus / inbecilla foras in aperto, tegmine dempto, / non modo non omnem possit durare per aevom, / sed minimum quodvis nequeat consistere tempus? / nec sibi enim quisquam moriens sentire videtur / ire foras animam incolumem de corpore toto, / nec prius ad iugulum et supera succedere fauces, / verum deficere in certa regione locatam; / ut sensus alios in parti quemque sua scit / dissolui. quod si inmortalis nostra foret mens, / non tam se moriens dissolvi conquereretur, / sed magis ire foras vestemque relinquere, ut anguis.

3.615Son olarak, zihnin düşünme gücü ve tedbiri niçin hiçbir zaman başta, ayaklarda ya da ellerde doğmaz da, herkeste tek bir yere, belli bölgelere yapışıp kalır, eğer her şeye doğması için belli yerler, yaratılmış her şeyin dayanabileceği yerler verilmemişse, bu yüzden de uzuvlar türlü parçalara öyle bölünmemişse ki uzuvların düzeni hiçbir zaman tersine dönmesin? Bir şey bir şeyi öylesine izler; ne alev ırmaklarda yaratılmaya alışkındır, ne de soğuk ateşte doğmaya. Bundan başka, ruhun tabiatı ölümsüzse ve bedenimizden ayrılmış olarak hissedebiliyorsa, sanırım onu beş hisle donanmış kabul etmek gerekir. Çünkü yeraltındaki ruhların Akheron'da dolaştığını kendi gözümüzün önüne başka türlü getiremeyiz. Bu yüzden ressamlar ve yazarların eski kuşakları

3.615

Denique cur animi numquam mens consiliumque / gignitur in capite aut pedibus manibusve, sed unis / sedibus et certis regionibus omnibus haeret, / si non certa loca ad nascendum reddita cuique / sunt, et ubi quicquid possit durare creatum / atque ita multimodis partitis artubus esse, / membrorum ut numquam existat praeposterus ordo? / usque adeo sequitur res rem, neque flamma creari / fluminibus solitast neque in igni gignier algor. / Praeterea si inmortalis natura animaist / et sentire potest secreta a corpore nostro, / quinque, ut opinor, eam faciundum est sensibus auctam. / nec ratione alia nosmet proponere nobis / possumus infernas animas Acherunte vagare. / pictores itaque et scriptorum saecla priora

3.630ruhları sahneye böyle, hislerle donanmış olarak çıkardılar. Ama ne gözler, ne burun, ne el ruh için ayrı olarak var olabilir, ne dil ne kulaklar ayrı olarak; demek ki kendi başlarına ne hissedebilir ne var olabilirler. Bütün bedende hayat veren hissin bulunduğunu hissettiğimize, bütün bedenin canlı olduğunu gördüğümüze göre, bir güç birden hızlı bir darbeyle onu ortasından kesip iki parçayı birbirinden ayırırsa, hiç şüphesiz ruhun gücü de bölünüp parçalanarak bedenle birlikte dağılacaktır. Oysa bölünen, herhangi bir parçaya ayrılan şey, elbette kendisi için sonsuz bir tabiatı reddeder. Anlatırlar ki tırpanlı savaş arabaları, karışık bir kıyımla kızışmış hâlde, çoğu zaman uzuvları öylesine ansızın keser ki uzuvlardan kopup düşen parçanın yerde

3.630

sic animas intro duxerunt sensibus auctas. / at neque sorsum oculi neque nares nec manus ipsa / esse potest animae neque sorsum lingua neque aures; / haud igitur per se possunt sentire neque esse. / Et quoniam toto sentimus corpore inesse / vitalem sensum et totum esse animale videmus, / si subito medium celeri praeciderit ictu / vis aliqua, ut sorsum partem secernat utramque, / dispertita procul dubio quoque vis animai / et discissa simul cum corpore dissicietur. / at quod scinditur et partis discedit in ullas, / scilicet aeternam sibi naturam abnuit esse. / falciferos memorant currus abscidere membra / saepe ita de subito permixta caede calentis, / ut tremere in terra videatur ab artubus id quod

3.645titrediği görülür, oysa insanın zihni ve gücü kötülüğün hızından ötürü acıyı hissedemez; zihin de savaşın hevesine kendini kaptırmış olduğundan bedenin geri kalanıyla savaşa ve kıyıma atılır, çoğu zaman sol kolunu kalkanıyla birlikte atların arasında tekerleklerin, açgözlü tırpanların koparıp götürdüğünü bilmez; bir başkası da tırmanıp saldırırken sağ elinin düştüğünü bilmez. Sonra bir başkası, bacağı kopmuşken ayağa kalkmaya çalışır, oysa yanı başında yerde ölmek üzere olan ayağı parmaklarını oynatır. Kesik bir baş da, sıcak ve canlı gövdeden ayrı, yerde yüzünün canlılığını, açık gözlerini korur, ta ki ruhun bütün kalıntılarını geri verene kadar. Dahası, dili titreşerek tehdit eden bir yılanın hem kuyruğunu hem uzun gövdesini kılıçla birçok parçaya bölmek istersen,

3.645

decidit abscisum, cum mens tamen atque hominis vis / mobilitate mali non quit sentire dolorem; / et simul in pugnae studio quod dedita mens est, / corpore relicuo pugnam caedesque petessit, / nec tenet amissam laevam cum tegmine saepe / inter equos abstraxe rotas falcesque rapaces, / nec cecidisse alius dextram, cum scandit et instat. / inde alius conatur adempto surgere crure, / cum digitos agitat propter moribundus humi pes. / et caput abscisum calido viventeque trunco / servat humi voltum vitalem oculosque patentis, / donec reliquias animai reddidit omnes. / quin etiam tibi si, lingua vibrante, minanti / serpentis cauda, procero corpore, utrumque / sit libitum in multas partis discidere ferro,

3.660hepsinin ayrı ayrı, taze yarayla kesilmiş olarak kıvrıldığını, toprağı kanlı irinle serptiğini, ön parçanın da arkaya dönüp ağzıyla kendisine saldırdığını göreceksin, yaranın yakıcı acısıyla vurulmuş olarak onu ısırıp bastırmak için. O hâlde bütün o parçacıklarda bütün ruhlar bulunduğunu mu söyleyeceğiz? Ama o zaman şu çıkar: tek bir canlının bedeninde birçok ruh varmış. Demek ki bir olan ruh bedenle birlikte bölünmüştür; bu yüzden ikisi de ölümlü sayılmalıdır, çünkü ikisi de aynı şekilde birçok parçaya bölünür. Bundan başka, ruhun tabiatı ölümsüzse ve doğanların bedenine sızıyorsa, niçin daha önce geçirdiğimiz ömrü hatırlayamıyoruz, yapılmış işlerin hiçbir izini taşımıyoruz? Çünkü zihnin gücü o kadar değişmişse

3.660

omnia iam sorsum cernes ancisa recenti / volnere tortari et terram conspargere tabo, / ipsam seque retro partem petere ore priorem, / volneris ardenti ut morsu premat icta dolore. / omnibus esse igitur totas dicemus in illis / particulis animas? at ea ratione sequetur / unam animantem animas habuisse in corpore multas. / ergo divisast ea quae fuit una simul cum / corpore; quapropter mortale utrumque putandumst, / in multas quoniam partis disciditur aeque. / Praeterea si inmortalis natura animai / constat et in corpus nascentibus insinuatur, / cur super ante actam aetatem meminisse nequimus / nec vestigia gestarum rerum ulla tenemus? / nam si tanto operest animi mutata potestas,

3.675ki yapılmış işlerin bütün hatırası silinip gitmişse, bence bu ölümden pek uzak değildir; bu yüzden önceden var olanın yok olduğunu, şimdi var olanın da şimdi yaratıldığını kabul etmek zorundasın. Bundan başka, beden bizim için tamamlandıktan sonra, doğduğumuz, hayatın eşiğine adım attığımız zaman zihnin canlı gücü içeri taşınmaya alışkınsa, onun bedenle, uzuvlarla birlikte, kanın içinde büyüyor görünmesi yakışmazdı; tersine kafeste olduğu gibi kendi başına, yalnız kendisi için yaşaması yakışırdı, yine de bütün beden hisle dolup taşsa da. Bu yüzden, tekrar tekrar söylüyorum, ruhların ne başlangıçtan yoksun olduğunu ne de ölümün kanunundan muaf olduğunu sanmalı; çünkü dışarıdan sızmış olsalardı bedenlerimize bu kadar sıkı bağlanabildiklerini de sanmamalı;

3.675

omnis ut actarum exciderit retinentia rerum, / non, ut opinor, id ab leto iam longius errat; / qua propter fateare necessest quae fuit ante / interiisse, et quae nunc est nunc esse creatam. / Praeterea si iam perfecto corpore nobis / inferri solitast animi vivata potestas / tum cum gignimur et vitae cum limen inimus, / haud ita conveniebat uti cum corpore et una / cum membris videatur in ipso sanguine cresse, / sed vel ut in cavea per se sibi vivere solam / convenit, ut sensu corpus tamen affluat omne. / quare etiam atque etiam neque originis esse putandumst / expertis animas nec leti lege solutas; / nam neque tanto opere adnecti potuisse putandumst / corporibus nostris extrinsecus insinuatas,

3.690apaçık gerçek bütün bunların tersinin olduğunu öğretir: çünkü ruh damarlar, iç organlar, sinirler ve kemikler boyunca öyle bağlanmıştır ki dişler bile hisse ortak olur; diş ağrısı, buz gibi suyun sızlatışı, ekmekten birden çıkan sert bir taşın üstüne basılması bunu gösterir; bu kadar iç içe dokunmuşken de ruhlar bütün sinirlerden, kemiklerden ve eklemlerden bozulmadan çıkıp kendilerini sağ salim kurtarabilir görünmez. Yok eğer ruhun dışarıdan sızıp uzuvlarımıza yayıldığını sanırsan, bedenle karıştığı için o kadar daha çabuk yok olacaktır; çünkü sızıp yayılan şey çözülür, demek ki yok olur; çünkü bedenin bütün gözeneklerine dağılır. Nasıl besin bütün uzuvlara ve eklemlere dağıldığında yok olup kendinden başka bir tabiat meydana getirirse,

3.690

quod fieri totum contra manifesta docet res / ⟦namque⟧ ita conexa est per venas viscera nervos / ossaque, uti dentes quoque sensu participentur; / morbus ut indicat et gelidai stringor aquai / et lapis oppressus subitis e frugibus ⟦asper⟧ / nec, tam contextae cum sint, exire videntur / incolumes posse et salvas exsolvere sese / omnibus e nervis atque ossibus articulisque, / quod si forte putas extrinsecus insinuatam / permanare animam nobis per membra solere, / tanto quique magis cum corpore fusa peribit; / quod permanat enim, dissolvitur, interit ergo; / dispertitur enim per caulas corporis omnis. / ut cibus, in membra atque artus cum diditur omnis, / disperit atque aliam naturam sufficit ex se,

3.705öyle de ruh ve zihin, yeni bir bedene ne kadar bütün olarak girseler de, sızıp yayılırken çözülürler, çünkü adeta gözeneklerden bütün uzuvlara bu zihin tabiatını yaratan parçacıklar dağılır; şimdi bedenimizde hükmeden bu zihin tabiatı, o zaman uzuvlara dağılıp yok olan tabiattan doğmuştur. Bu yüzden ruhun tabiatı ne doğum gününden yoksun görünür ne de cenazeden muaf. Bundan başka, ruhun tohumları cansız bedende kalır mı, kalmaz mı? Kalıp içinde bulunuyorlarsa, ruh haklı olarak ölümsüz sayılamaz, çünkü parçalarını yitirip eksilerek çekilmiştir. Yok eğer uzuvlardan bütünüyle öyle alınıp kaçmışsa ki bedende kendinden hiçbir parça bırakmamışsa, kokuşmuş iç organlarıyla leşler kurtları nereden

3.705

sic anima atque animus quamvis integra recens / corpus eunt, tamen in manando dissoluuntur, / dum quasi per caulas omnis diduntur in artus / particulae quibus haec animi natura creatur, / quae nunc in nostro dominatur corpore nata / ex illa quae tunc periit partita per artus. / quapropter neque natali privata videtur / esse die natura animae nec funeris expers. / Semina praeterea linquontur necne animai / corpore in exanimo? quod si lincuntur et insunt, / haut erit ut merito inmortalis possit haberi, / partibus amissis quoniam libata recessit. / sin ita sinceris membris ablata profugit, / ut nullas partis in corpore liquerit ex se, / unde cadavera rancenti iam viscere vermes

3.720soluyup çıkarır, kemiksiz, kansız canlıların o kadar büyük bir yığını nereden şişmiş uzuvların içinde dalgalanır? Yok eğer ruhların dışarıdan kurtlara sızdığına, her birinin ayrı ayrı bedenlere girebildiğine inanıyorsan ve bir ruhun çekildiği yere niçin binlerce ruhun toplandığını düşünmüyorsan, yine de şu araştırılmalı ve karara bağlanmalı görünür: acaba ruhlar küçük kurtların tohumlarını tek tek avlayıp içinde bulunacakları yeri kendileri mi kurarlar, yoksa tamamlanmış bedenlere mi sızarlar? Ama bunu niçin kendilerinin yapacağını, niçin zahmet çekeceklerini söylemek kolay değildir. Çünkü bedensiz oldukları zaman hastalıklarla, soğukla, açlıkla kaygılanıp uçuşmazlar; çünkü bu kusurlara daha yakın olan beden acı çeker, zihin de onunla temas yüzünden birçok kötülüğe katlanır.

3.720

expirant atque unde animantum copia tanta / exos et exanguis tumidos perfluctuat artus? / quod si forte animas extrinsecus insinuari? / vermibus et privas in corpora posse venire / credis nec reputas cur milia multa animarum / conveniant unde una recesserit, hoc tamen est ut / quaerendum videatur et in discrimen agendum, / utrum tandem animae venentur semina quaeque / vermiculorum ipsaeque sibi fabricentur ubi sint, / an quasi corporibus perfectis insinuentur. / at neque cur faciant ipsae quareve laborent / dicere suppeditat. neque enim, sine corpore cum sunt, / sollicitae volitant morbis alguque fameque; / corpus enim magis his vitiis adfine laborat, / et mala multa animus contage fungitur eius.

3.735Ama varsayalım ki, girecekleri zaman, bir beden yapmak onlar için ne kadar faydalı olsun; yine de bunu hangi yolla yapabilecekleri görünmez. Demek ki ruhlar kendilerine bedenler ve uzuvlar yapmaz. Tamamlanmış bedenlere sızmalarına da imkân yoktur; çünkü o zaman ince bir biçimde bağlanamazlar, karşılıklı uyumla temas da olmaz. Son olarak, niçin keskin şiddet aslanların sert soyunu, hile tilkileri, kaçış geyikleri izler, babadan geçer, babadan gelen korku uzuvları harekete geçirir? Bu türden öteki her şey niçin ömrün başından beri uzuvlarda ve yaratılışta doğar, eğer zihnin gücü, kendi tohumundan, kendi soyundan gelen belli bir güç olarak, bütün bedenle birlikte büyümüyorsa? Zihin ölümsüz olsaydı ve bedenleri değiştirmeye alışık olsaydı, canlıların huyları birbirine karışmış olurdu;

3.735

sed tamen his esto quamvis facere utile corpus, / cum subeant; at qua possint via nulla videtur. / haut igitur faciunt animae sibi corpora et artus. / nec tamen est ut qui perfectis insinuentur / corporibus; neque enim poterunt suptiliter esse / conexae neque consensu contagia fient. / Denique cur acris violentia triste leonum / seminium sequitur, volpes dolus, et fuga cervos? / a patribus datur et patrius pavor incitat artus, / et iam cetera de genere hoc cur omnia membris / ex ineunte aevo generascunt ingenioque, / si non, certa suo quia semine seminioque / vis animi pariter crescit cum corpore quoque? / quod si inmortalis foret et mutare soleret / corpora, permixtis animantes moribus essent,

3.750Hyrkania soyundan bir köpek çoğu zaman boynuzlu geyiğin saldırısından kaçar, şahin de havanın esintileri içinde güvercin gelince titreyip kaçardı, insanlar akılsız, yabani hayvan soyları akıllı olurdu. Çünkü ölümsüz ruhun beden değişince değiştiğini söylemeleri yanlış bir akıl yürütmeye dayanır; çünkü değişen şey çözülür, demek ki yok olur; çünkü parçalar yer değiştirir, düzenlerinden göçer; bu yüzden uzuvlar boyunca çözülebilmeleri de gerekir, sonunda bedenle birlikte hepsinin yok olabilmesi de. Yok eğer insanların ruhlarının her zaman insan bedenlerine girdiğini söylerlerse, yine de soracağım: niçin bilge bir ruhtan akılsız bir ruh olabilir, niçin hiçbir çocuk akıllı değildir, niçin kısrağın tayı güçlü atın gücü kadar eğitilmiş değildir?

3.750

effugeret canis Hyrcano de semine saepe / cornigeri incursum cervi tremeretque per auras / aeris accipiter fugiens veniente columba, / desiperent homines, saperent fera saecla ferarum. / illud enim falsa fertur ratione, quod aiunt / inmortalem animam mutato corpore flecti; / quod mutatur enim, dissolvitur, interit ergo; / traiciuntur enim partes atque ordine migrant; / quare dissolui quoque debent posse per artus, / denique ut intereant una cum corpore cunctae. / sin animas hominum dicent in corpora semper / ire humana, tamen quaeram cur e sapienti / stulta queat fieri, nec prudens sit puer ullus, / nec tam doctus equae pullus quam fortis equi vis.

3.765Elbette zihnin körpe bir bedende körpeleştiğine sığınacaklar. Bu oluyorsa, ruhun ölümlü olduğunu kabul etmek zorundasın, çünkü uzuvlar boyunca değişerek önceki hayatını ve hissini bu kadar yitirir. Ya da zihnin gücü, kökenden beri bedenin ortağı olmasa, bedenle birlikte nasıl güçlenip arzulanan çağın çiçeğine dokunabilir? Ya da yaşlanmış uzuvlardan dışarı çıkmak niçin ister? Çürüyen bir bedende kapalı kalmaktan, uzun ömrün yorduğu evin üstüne çökmesinden mi korkar? Ama ölümsüz olan için hiçbir tehlike yoktur. Son olarak, ruhların Venüs'ün birleşmelerinde ve yabani hayvanların doğumlarında hazır beklemesi gülünç görünür: ölümsüzlerin, sayısız sayıda, ölümlü uzuvları beklemesi, aceleyle birbirleriyle yarışması,

3.765

scilicet in tenero tenerascere corpore mentem / confugient. quod si iam fit, fateare necessest / mortalem esse animam, quoniam mutata per artus / tanto opere amittit vitam sensumque priorem. / quove modo poterit pariter cum corpore quoque / confirmata cupitum aetatis tangere florem / vis animi, nisi erit consors in origine prima? / quidve foras sibi vult membris exire senectis? / an metuit conclusa manere in corpore putri / et domus aetatis spatio ne fessa vetusto / obruat? at non sunt immortali ulla pericla. / Denique conubia ad Veneris partusque ferarum / esse animas praesto deridiculum esse videtur, / expectare immortalis mortalia membra / innumero numero certareque praeproperanter

3.780hangisinin ilk ve en önce sızacağı için; meğer ruhlar arasında öyle bir antlaşma yapılmış olsun ki uçup ilk gelen ilk olarak sızsın, birbirleriyle zerre kadar güç yarışına girmesinler. Son olarak, ne esirde ağaç, ne derin denizde bulut olabilir, ne balıklar tarlalarda yaşayabilir, ne odunlarda kan ne taşlarda özsuyu bulunabilir. Her şeyin nerede büyüyeceği, nerede bulunacağı belli ve düzenlenmiştir. Böylece zihnin tabiatı bedensiz, tek başına doğamaz, sinirlerden ve kandan uzakta bulunamaz. Çünkü bunu yapabilseydi, zihnin gücü çok daha önce başta, omuzlarda ya da topukların dibinde bulunabilir, herhangi bir parçada doğmaya alışabilirdi; yine de aynı insanda, aynı kapta kalırdı. Bizim bedenimizde de ruhun ve zihnin

3.780

inter se quae prima potissimaque insinuetur; / si non forte ita sunt animarum foedera pacta, / ut quae prima volans advenerit insinuetur / prima neque inter se contendant viribus hilum. / Denique in aethere non arbor, non aequore in alto / nubes esse queunt nec pisces vivere in arvis / nec cruor in lignis neque saxis sucus inesse. / certum ac dispositumst ubi quicquid crescat et insit. / sic animi natura nequit sine corpore oriri / sola neque a nervis et sanguine longius esse. / quod si posset enim, multo prius ipsa animi vis / in capite aut umeris aut imis calcibus esse / posset et innasci quavis in parte soleret, / tandem in eodem homine atque in eodem vase manere. / quod quoniam nostro quoque constat corpore certum

3.795ayrı ayrı nerede bulunup büyüyebileceği belli ve düzenlenmiş göründüğüne göre, bütün bedenin dışında dayanıp doğabileceklerini o kadar daha çok reddetmek gerekir. Bu yüzden, beden yok olduğunda bütün bedende dağılmış ruhun da yok olduğunu kabul etmek zorundasın. Çünkü ölümlüyü sonsuzla birleştirip ikisinin birlikte uyuşabileceğini, karşılıklı iş görebileceğini sanmak akılsızlıktır; çünkü ölümlü olanın ölümsüz ve kalıcı olanla bir birlik içinde birleşip sert fırtınalara katlanmasından daha farklı, daha ayrı, daha uyuşmaz ne düşünülebilir ki? Bundan başka, sonsuza dek kalan her şey ya sağlam bir cisimden oluştuğu için darbeleri geri iter, sıkı parçalarını içeriden ayırabilecek hiçbir şeyin kendisine girmesine izin vermez; tıpkı maddenin

3.795

dispositumque videtur ubi esse et crescere possit / sorsum anima atque animus, tanto magis infitiandum / totum posse extra corpus durare genique. / quare, corpus ubi interiit, periisse necessest / confiteare animam distractam in corpore toto. / quippe etenim mortale aeterno iungere et una / consentire putare et fungi mutua posse / desiperest; quid enim diversius esse putandumst / aut magis inter se disiunctum discrepitansque, / quam mortale quod est inmortali atque perenni / iunctum in concilio saevas tolerare procellas? / praeterea quaecumque manent aeterna necessest / aut quia sunt solido cum corpore respuere ictus / nec penetrare pati sibi quicquam quod queat artas / dissociare intus partis, ut materiai

3.810cisimleri gibi, ki tabiatlarını daha önce gösterdik; ya da bütün çağ boyunca dayanabilir, çünkü boşluk gibi darbelerden muaftır; boşluk dokunulmadan kalır, darbeden zerre etkilenmez; ya da çevresinde, şeylerin adeta dağılıp çözülebileceği hiçbir yer bulunmadığı için; tıpkı bütünlerin bütününün sonsuz olması gibi: onun dışında dağılıp kaçılacak bir yer yoktur, ona çarpıp güçlü bir darbeyle çözebilecek cisimler de yoktur. Yok eğer ruh belki de hayat veren şeylerle korunup tutulduğu için ölümsüz sayılmalıysa, ya da varlığına yabancı şeyler ona hiç gelmediği için, ya da gelenler, zarar verdiklerini hissedebilmemizden önce bir şekilde geri püskürtülüp çekildiği için ölümsüzse —

3.810

corpora sunt, quorum naturam ostendimus ante, / aut ideo durare aetatem posse per omnem, / plagarum quia sunt expertia sicut inanest, / quod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum, / aut etiam quia nulla loci sit copia circum, / quo quasi res possint discedere dissoluique, / sicut summarum summast aeterna, neque extra / quis locus est quo diffugiant neque corpora sunt quae / possint incidere et valida dissolvere plaga. / Quod si forte ideo magis inmortalis habendast, / quod vitalibus ab rebus munita tenetur, / aut quia non veniunt omnino aliena salutis, / aut quia quae veniunt aliqua ratione recedunt / pulsa prius quam quid noceant sentire queamus,

3.824çünkü ruh bedenin hastalıklarıyla birlikte hastalanmasının dışında, ona çoğu zaman gelecek şeyler yüzünden gelen, onu kemiren, korku içinde kötü tutan, kaygılarla yoran bir şey vardır; geçmişte kötü işlenmiş suçlar da vicdanını kemirir. Buna zihne özgü deliliği, şeylerin unutulmasını ekle, uyuşukluğun kara dalgalarına batmasını da ekle. Demek ki ölüm bize hiçbir şeydir, bizi zerre kadar ilgilendirmez, çünkü zihnin tabiatı ölümlü sayılır. Nasıl geçmiş zamanda, Kartacalılar savaşmak için her yandan gelirken hiçbir kötülük hissetmediysek, savaşın telaşlı kargaşasıyla sarsılan her şey esirin yüksek esintileri altında ürperip titrerken, bütün insanların karada ve denizde hangisinin egemenliği altına düşeceği belirsizken, öyle de, biz artık var olmadığımızda, bizi bir arada

3.824

praeter enim quam quod morbis cum corporis aegret, / advenit id quod eam de rebus saepe futuris / macerat inque metu male habet curisque fatigat, / praeteritisque male admissis peccata remordent. / adde furorem animi proprium atque oblivia rerum, / adde quod in nigras lethargi mergitur undas. / Nil igitur mors est ad nos neque pertinet hilum, / quandoquidem natura animi mortalis habetur. / et vel ut ante acto nihil tempore sensimus aegri, / ad confligendum venientibus undique Poenis, / omnia cum belli trepido concussa tumultu / horrida contremuere sub altis aetheris auris, / in dubioque fuere utrorum ad regna cadendum / omnibus humanis esset terraque marique, / sic, ubi non erimus, cum corporis atque animai

3.839tutan bedenle ruhun ayrılığı gerçekleştiğinde, elbette o zaman var olmayacak olan bize hiçbir şey asla olamayacak, hissimizi harekete geçiremeyecektir, toprak denize, deniz göğe karışsa bile. Zihnin tabiatı ve ruhun gücü bedenimizden koparıldıktan sonra hissetse bile, bu yine de bizi ilgilendirmez; çünkü biz bedenle ruhun düzeni ve evliliğiyle bir arada tutulan varlıklarız. Zaman ölümümüzden sonra maddemizi toplayıp yeniden şimdi durduğu biçime getirse, hayatın ışığı bize bir kez daha verilse, bu olan şey de yine bizi hiç ilgilendirmez, çünkü kendimizi hatırlamamız bir kez kesilmiştir. Şimdi de daha önce var olmuş olan bizden ötürü bizi hiçbir şey ilgilendirmez, onlar yüzünden hiçbir kaygı bize dokunmaz.

3.839

discidium fuerit, quibus e sumus uniter apti, / scilicet haud nobis quicquam, qui non erimus tum, / accidere omnino poterit sensumque movere, / non si terra mari miscebitur et mare caelo. / et si iam nostro sentit de corpore postquam / distractast animi natura animaeque potestas, / nil tamen est ad nos, qui comptu coniugioque / corporis atque animae consistimus uniter apti. / nec, si materiem nostram collegerit aetas / post obitum rursumque redegerit ut sita nunc est, / atque iterum nobis fuerint data lumina vitae, / pertineat quicquam tamen ad nos id quoque factum, / interrupta semel cum sit repetentia nostri. / et nunc nil ad nos de nobis attinet, ante / qui fuimus, iam de illis nos adficit angor.

3.854Çünkü ölçüsüz zamanın bütün geçmiş uzayına bakarsan, maddenin hareketlerinin ne kadar türlü olduğunu düşünürsen, şuna kolayca inanabilirsin: şimdi bizi oluşturan bu aynı tohumlar daha önce de çoğu zaman şimdiki aynı düzende yerleşmiş olmuştur. Yine de bunu hatırlayan zihnimizle yakalayamayız; çünkü araya hayatın bir duraklaması girmiştir, bütün hareketler hislerden uzaklaşıp her yana başıboş dağılmıştır. Çünkü birinin başına sefalet ve acı gelecekse, kötülüğün başına gelebileceği o kişinin de o zaman var olması gerekir. Ölüm bunu ortadan kaldırıp sıkıntıların başına toplanabileceği kişinin var olmasını engellediğine göre, bilmeliyiz ki ölümde korkulacak hiçbir şey yoktur, var olmayan bedbaht olamaz; ölümsüz ölüm ölümlü hayatı bir kez aldı mı, o kişinin hiçbir zaman doğmamış olmasından

3.854

nam cum respicias inmensi temporis omne / praeteritum spatium, tum motus materiai / multimodi quam sint, facile hoc adcredere possis, / semina saepe in eodem, ut nunc sunt, ordine posta / haec eadem, quibus e nunc nos sumus, ante fuisse. / nec memori tamen id quimus reprehendere mente; / inter enim iectast vitai pausa vageque / deerrarunt passim motus ab sensibus omnes. / debet enim, misere si forte aegreque futurumst; / ipse quoque esse in eo tum tempore, cui male possit / accidere. id quoniam mors eximit, esseque prohibet / illum cui possint incommoda conciliari, / scire licet nobis nihil esse in morte timendum / nec miserum fieri qui non est posse, neque hilum / differre an nullo fuerit iam tempore natus,

3.869zerre kadar farkı kalmaz. Bu yüzden bir insanın ölümden sonra bedeni yerde bırakılıp çürüyeceğine, ya alevlerle ya da yabani hayvanların çeneleriyle yok olacağına kendi kendine öfkelendiğini görürsen, bil ki sesi sahici çınlamıyor, yüreğinin altında gizli bir diken yatıyor, kendisi ölümde kendisine bir his kalacağına inandığını inkâr etse bile; çünkü bence ne vaat ettiğini ne de dayandığı ilkeyi veriyor, kendini hayattan kökünden söküp atmıyor, farkında olmadan kendinden bir şeyin geride kalmasını sağlıyor. Çünkü sağken herkes ölümde bedenini kuşların ve yabani hayvanların parçalayacağını gözünün önüne getirdiğinde kendine acır; çünkü kendini oradan ayırmıyor, kendini atılmış bedenden yeterince uzaklaştırmıyor, o beden olduğunu hayal ediyor, başında durup hissiyle onu lekeliyor.

3.869

mortalem vitam mors cum inmortalis ademit. / Proinde ubi se videas hominem indignarier ipsum, / post mortem fore ut aut putescat corpore posto / aut flammis interfiat malisve ferarum, / scire licet non sincerum sonere atque subesse / caecum aliquem cordi stimulum, quamvis neget ipse / credere se quemquam sibi sensum in morte futurum; / non, ut opinor, enim dat quod promittit et unde / nec radicitus e vita se tollit et eicit, / sed facit esse sui quiddam super inscius ipse. / vivus enim sibi cum proponit quisque futurum, / corpus uti volucres lacerent in morte feraeque, / ipse sui miseret; neque enim se dividit illim / nec removet satis a proiecto corpore et illum / se fingit sensuque suo contaminat astans.

3.884Bu yüzden ölümlü yaratıldığına öfkelenir, gerçek ölümde, yaşayıp ölmüş kendisi için yas tutabilecek, ayakta durup yerde yatan kendisinin parçalandığına ya da yandığına acı duyabilecek başka bir kendisi olmayacağını görmez. Çünkü ölümde yabani hayvanların çeneleri ve dişleriyle çekiştirilmek kötüyse, sıcak alevlerin üstüne konup kavrulmanın, balın içine konup boğulmanın, buz gibi bir taşın düz yüzeyinde yatarken soğuktan kaskatı kesilmenin, ya da üstten toprağın ağırlığıyla gömülüp ezilmenin niçin acı olmadığını bulamıyorum. "Artık, artık seni ne sevinçli evin karşılayacak ne de iyi karın, ne tatlı çocukların öpücüklerini ilk kapmak için koşacak, ne de göğsüne sessiz bir tatlılıkla dokunacaklar. Artık ne gürleşen işlerine ne yakınlarına siper olabileceksin. Ey zavallı," derler, "tek bir uğursuz gün

3.884

hinc indignatur se mortalem esse creatum / nec videt in vera nullum fore morte alium se, / qui possit vivus sibi se lugere peremptum / stansque iacentem lacerari urive dolere. / nam si in morte malumst malis morsuque ferarum / tractari, non invenio qui non sit acerbum / ignibus inpositum calidis torrescere flammis / aut in melle situm suffocari atque rigere / frigore, cum summo gelidi cubat aequore saxi, / urgerive superne obrutum pondere terrae. / 'Iam iam non domus accipiet te laeta neque uxor / optima, nec dulces occurrent oscula nati / praeripere et tacita pectus dulcedine tangent. / non poteris factis florentibus esse tuisque / praesidium. misero misere' aiunt 'omnia ademit

3.899hayatın bunca ödülünü zavallıca elinden aldı." Bu konuda şunu eklemezler: "Artık o şeylerin özlemi de sana hiç yapışıp kalmayacak." Bunu zihinleriyle iyice görüp sözleriyle izleselerdi, zihinlerini büyük bir sıkıntıdan ve korkudan kurtarırlardı. "Sen ölümle uykuya dalmış olarak nasılsan öyle kalacaksın, ömrün geri kalanında bütün hasta acılardan uzak; bizse seni, korkunç ölü yakma ateşinin yanında küle dönmüşken, doyamadan ağladık; hiçbir gün bu sonsuz kederi göğsümüzden almayacak." Demek ki buna şunu sormalı: her şey uykuya ve dinginliğe dönüyorsa, bunda bu kadar acı olan nedir, biri niçin sonsuz bir yasla eriyip gidebilir? İnsanlar sofraya uzanıp ellerinde kadehler tutarken, yüzlerini çelenklerle gölgeleyerek çoğu zaman bunu da yaparlar,

3.899

una dies infesta tibi tot praemia vitae.' / illud in his rebus non addunt 'nec tibi earum / iam desiderium rerum super insidet una.' / quod bene si videant animo dictisque sequantur, / dissoluant animi magno se angore metuque. / 'tu quidem ut es leto sopitus, sic eris aevi / quod super est cunctis privatus doloribus aegris; / at nos horrifico cinefactum te prope busto / insatiabiliter deflevimus, aeternumque / nulla dies nobis maerorem e pectore demet.' / illud ab hoc igitur quaerendum est, quid sit amari / tanto opere, ad somnum si res redit atque quietem, / cur quisquam aeterno possit tabescere luctu. / Hoc etiam faciunt ubi discubuere tenentque / pocula saepe homines et inumbrant ora coronis,

3.914yürekten şöyle derler: "Kısadır zavallı insancıklar için bu zevk; birazdan geçip gidecek, bir daha hiç geri çağıramayacağız." Sanki ölümde başlarına gelecek kötülüklerin başında susuzluğun zavallıları yakıp kavurması ya da başka bir şeyin özleminin içlerine yapışması olacakmış gibi. Çünkü zihin ve beden birlikte uykuya dalıp dinlendiğinde hiç kimse o zaman kendini ve hayatını aramaz; çünkü bu uyku bizim için sonsuza dek sürse bile kendimize karşı hiçbir özlem bize dokunmaz; oysa o zaman uzuvlarımızdaki ilk başlangıçlar his getiren hareketlerden hiç de uzağa gitmiş değildir, çünkü insan uykudan sıçrayıp kendini toparlar. Demek ki ölümün bizim için çok daha az bir şey olduğunu düşünmeli, eğer hiçbir şey olarak gördüğümüz şeyden daha az bir şey olabilirse; çünkü ölümün ardından maddenin daha büyük bir kargaşa içinde

3.914

ex animo ut dicant: 'brevis hic est fructus homullis; / iam fuerit neque post umquam revocare licebit.' / tam quam in morte mali cum primis hoc sit eorum, / quod sitis exurat miseros atque arida torrat, / aut aliae cuius desiderium insideat rei. / nec sibi enim quisquam tum se vitamque requiret, / cum pariter mens et corpus sopita quiescunt; / nam licet aeternum per nos sic esse soporem, / nec desiderium nostri nos adficit ullum, / et tamen haud quaquam nostros tunc illa per artus / longe ab sensiferis primordia motibus errant, / cum correptus homo ex somno se colligit ipse. / multo igitur mortem minus ad nos esse putandumst, / si minus esse potest quam quod nihil esse videmus; / maior enim turbae disiectus materiai

3.929dağılması gelir; hayatın soğuk duraklaması bir kez ardından gelmiş biri bir daha uyanıp kalkmaz. Son olarak, şeylerin tabiatı birden ses verse ve kendisi bizden birini şöyle azarlasa: "Sana ne oluyor, ey ölümlü, niçin kendini fazlasıyla hasta yaslara bırakıyorsun? Niçin ölüm için inleyip ağlıyorsun? Çünkü geçmiş ve önceki hayatın sana hoş geldiyse, bütün nimetler delik bir kaba yığılmış gibi akıp gitmediyse, değeri bilinmeden yok olmadıysa, niçin hayata doymuş bir sofra konuğu gibi çekilmiyorsun, ey akılsız, niçin gönül rahatlığıyla kaygısız bir dinginliği kabul etmiyorsun? Yok eğer tadını çıkardığın her şey boşa saçılıp yok olduysa, hayat sana ağır geliyorsa, niçin daha fazlasını eklemek istiyorsun, o da yeniden kötü biçimde yok olup değeri bilinmeden bütünüyle ölsün diye? Niçin hayata ve zahmete bir son vermeyi yeğlemiyorsun?

3.929

consequitur leto nec quisquam expergitus extat, / frigida quem semel est vitai pausa secuta. / Denique si vocem rerum natura repente / mittat et hoc alicui nostrum sic increpet ipsa: / 'quid tibi tanto operest, mortalis, quod nimis aegris / luctibus indulges? quid mortem congemis ac fles? / nam grata fuit tibi vita ante acta priorque / et non omnia pertusum congesta quasi in vas / commoda perfluxere atque ingrata interiere; / cur non ut plenus vitae conviva recedis / aequo animoque capis securam, stulte, quietem? / sin ea quae fructus cumque es periere profusa / vitaque in offensost, cur amplius addere quaeris, / rursum quod pereat male et ingratum occidat omne, / non potius vitae finem facis atque laboris?

3.944Çünkü senin için kurup bulabileceğim, hoşuna gidecek başka bir şey yok; her şey her zaman aynıdır. Bedenin yıllarla henüz kurumamış, uzuvların yıpranıp gevşememiş olsa bile, yine de her şey aynı kalır, yaşayarak bütün çağları alt etmeyi sürdürsen bile, hatta hiç ölmeyecek olsan daha da çok." Tabiatın haklı bir dava açtığını, sözleriyle gerçek bir davayı ortaya koyduğunu söylemekten başka ne cevap verebiliriz? Yok eğer daha yaşlı, daha ihtiyar biri yakınır, ölümüne gerekenden fazla zavallıca ağlarsa, tabiat onu haklı olarak daha yüksek sesle, sert bir sesle azarlamaz mı: "Kaldır şu gözyaşlarını buradan, obur herif, kes şu yakınmaları. Hayatın bütün ödüllerinin tadını çıkardın da kuruyup gidiyorsun; ama her zaman olmayanı özleyip olanı hor gördüğün için hayat senin için eksik ve tatsız bir biçimde kayıp gitti,

3.944

nam tibi praeterea quod machiner inveniamque, / quod placeat, nihil est; eadem sunt omnia semper. / si tibi non annis corpus iam marcet et artus / confecti languent, eadem tamen omnia restant, / omnia si perges vivendo vincere saecla, / atque etiam potius, si numquam sis moriturus', / quid respondemus, nisi iustam intendere litem / naturam et veram verbis exponere causam? / grandior hic vero si iam seniorque queratur / atque obitum lamentetur miser amplius aequo, / non merito inclamet magis et voce increpet acri: / 'aufer abhinc lacrimas, baratre, et compesce querellas. / omnia perfunctus vitai praemia marces; / sed quia semper aves quod abest, praesentia temnis, / inperfecta tibi elapsast ingrataque vita,

3.959sen ummazken de ölüm, şeylere doyup tıka basa dolu olarak ayrılabilmenden önce başucuna dikildi. Şimdi yine de yaşına yakışmayan her şeyi bırak, gönül rahatlığıyla, haydi, başkalarına yer ver: gerekir bu." Bence haklı olarak dava açar, haklı olarak azarlar, paylar; çünkü eskilik her zaman şeylerin yeniliğiyle itilip yer verir, birinden ötekini yenilemek gerekir. Hiç kimse uçuruma ya da kara Tartaros'a atılmaz; sonraki kuşaklar büyüsün diye maddeye ihtiyaç vardır; yine de onların hepsi de hayatlarını tamamlayınca senin ardından gelecek; demek ki senden önce de onlar daha az düşmedi, düşecekler de. Böylece bir şey bir şeyden doğmayı hiçbir zaman bırakmayacak, hayat kimseye mülk olarak verilmez, herkese kullanım için verilir. Bak, doğmamızdan önce geçmiş sonsuz zamanın eskiliği bize nasıl hiçbir şey olmuştur.

3.959

et nec opinanti mors ad caput adstitit ante / quam satur ac plenus possis discedere rerum. / nunc aliena tua tamen aetate omnia mitte / aequo animoque, age dum, magnis concede: ⟦necessest⟧.' / iure, ut opinor, agat, iure increpet inciletque; / cedit enim rerum novitate extrusa vetustas / semper, et ex aliis aliud reparare necessest. / Nec quisquam in barathrum nec Tartara deditur atra; / materies opus est, ut crescant postera saecla; / quae tamen omnia te vita perfuncta sequentur; / nec minus ergo ante haec quam tu cecidere cadentque. / sic alid ex alio numquam desistet oriri / vitaque mancipio nulli datur, omnibus usu. / respice item quam nil ad nos ante acta vetustas / temporis aeterni fuerit, quam nascimur ante.

3.974Demek ki tabiat bize ölümümüzden sonraki gelecek zamanın aynasını gösterir. Orada korkunç bir şey mi görünüyor, kederli bir şey mi görünüyor? Her uykudan daha kaygısız değil mi? Elbette derin Akheron'da bulunduğu anlatılan ne varsa, hepsi bizim için bu hayattadır. Ne zavallı Tantalos, söylendiği gibi, boş bir korkuyla uyuşmuş olarak havada asılı duran büyük kayadan korkar; tersine bu hayatta tanrıların boş korkusu ölümlüleri sıkıştırır, bahtın her birine getireceği düşüşten korkarlar. Ne de kuşlar Akheron'da yatan Tityos'un içine girer; büyük göğsünün altında sonsuz bir ömür boyunca eşeleyecek bir şeyi elbette bulamazlar. Bedeni ne kadar korkunç bir genişlikte uzanırsa uzansın, açılmış uzuvlarıyla yalnız dokuz dönümü değil,

3.974

hoc igitur speculum nobis natura futuri / temporis exponit post mortem denique nostram. / numquid ibi horribile apparet, num triste videtur / quicquam, non omni somno securius exstat? / Atque ea ni mirum quae cumque Acherunte profundo / prodita sunt esse, in vita sunt omnia nobis. / nec miser inpendens magnum timet aere saxum / Tantalus, ut famast, cassa formidine torpens; / sed magis in vita divom metus urget inanis / mortalis casumque timent quem cuique ferat fors. / nec Tityon volucres ineunt Acherunte iacentem / nec quod sub magno scrutentur pectore quicquam / perpetuam aetatem possunt reperire profecto. / quam libet immani proiectu corporis exstet, / qui non sola novem dispessis iugera membris

3.989bütün yeryüzünü kaplasa bile, yine de sonsuz bir acıya dayanamaz, kendi bedeninden her zaman besin de veremez. Ama Tityos bizim için buradadır: aşkın içinde yatanı kuşlar parçalar, kaygılı bir sıkıntı yer bitirir, ya da başka herhangi bir arzu yüzünden dertler onu yırtar. Sisyphos da hayatta gözümüzün önündedir: halktan değnek demetlerini ve korkunç baltaları istemeyi aklına koyar, her zaman yenilip kederle geri çekilir. Çünkü boş olan, hiçbir zaman verilmeyen iktidarı istemek, bunun için her zaman çetin zahmete katlanmak, dağın yokuşuna dayanıp bir kayayı itmek demektir; kaya yine de tepenin doruğundan geri yuvarlanır, hızla düz ovanın düzlüklerine iner. Sonra zihnin nankör tabiatını her zaman besleyip

3.989

optineat, sed qui terrai totius orbem, / non tamen aeternum poterit perferre dolorem / nec praebere cibum proprio de corpore semper. / sed Tityos nobis hic est, in amore iacentem / quem volucres lacerant atque exest anxius angor / aut alia quavis scindunt cuppedine curae. / Sisyphus in vita quoque nobis ante oculos est, / qui petere a populo fasces saevasque secures / imbibit et semper victus tristisque recedit. / nam petere imperium, quod inanest nec datur umquam, / atque in eo semper durum sufferre laborem, / hoc est adverso nixantem trudere monte / saxum, quod tamen summo iam vertice rusum / volvitur et plani raptim petit aequora campi. / deinde animi ingratam naturam pascere semper

3.1004iyi şeylerle doldurup hiçbir zaman doyuramamak, yılın mevsimleri dönüp ürünleri ve türlü güzellikleri getirdiğinde bize yaptıkları gibi, ama yine de hayatın meyveleriyle hiçbir zaman dolmamak, bu, bence, çiçek çağındaki kızların delik bir kaba su taşıdığını anlattıkları şeydir; o kap hiçbir yolla doldurulamaz. Kerberos, Furialar, ışığın yokluğu, ağzından korkunç ateş dalgaları kusan Tartaros! Bunlar hiçbir yerde yoktur, elbette olamazlar da; ama bu hayatta kötü işler için cezalardan korku vardır, göze batan işlere göre göze batan bir korku, suçun kefareti: zindan, kayadan aşağı korkunç atılış, kamçılar, cellatlar, işkence direği, zift, kızgın demir, meşaleler; bunlar olmasa da, işlediklerinin farkında olan zihin

3.1004

atque explere bonis rebus satiareque numquam, / quod faciunt nobis annorum tempora, circum / cum redeunt fetusque ferunt variosque lepores, / nec tamen explemur vitai fructibus umquam, / hoc, ut opinor, id est, aevo florente puellas / quod memorant laticem pertusum congerere in vas, / quod tamen expleri nulla ratione potestur. / Cerberus et Furiae iam vero et lucis egestas, / Tartarus horriferos eructans faucibus aestus! / qui neque sunt usquam nec possunt esse profecto; / sed metus in vita poenarum pro male factis / est insignibus insignis scelerisque luela, / carcer et horribilis de saxo iactus deorsum, / verbera carnifices robur pix lammina taedae; / quae tamen etsi absunt, at mens sibi conscia factis

3.1019önceden korkarak kendine dikenler batırır, kamçılarla dağlar, bu sırada kötülüklerin sınırının ne olabileceğini, cezaların sonunda nerede biteceğini görmez, bunların ölümde daha da ağırlaşmasından korkar. Böylece akılsızların hayatı burada Akheron'a döner. Bunu da bazen kendi kendine söyleyebilirsin: "İyi Ancus da gözleriyle ışığı bıraktı, o ki birçok bakımdan senden daha iyiydi, ey arsız. Sonra büyük milletlere hükmetmiş başka birçok kral, dünyanın güçlüleri de öldü. Bir zamanlar büyük denizden bir yol döşeyen, lejyonlarına derinliğin üstünden geçecek yol veren, tuzlu suların üstünden yayan geçmeyi öğreten, atlarıyla üstünde şahlanarak denizin uğultusunu hor gören o adam da ışığı elinden alınınca ölmekte olan bedeninden ruhunu saldı.

3.1019

praemetuens adhibet stimulos torretque flagellis, / nec videt interea qui terminus esse malorum / possit nec quae sit poenarum denique finis, / atque eadem metuit magis haec ne in morte gravescant. / hic Acherusia fit stultorum denique vita. / Hoc etiam tibi tute interdum dicere possis. / 'lumina sis oculis etiam bonus Ancus reliquit, / qui melior multis quam tu fuit, improbe, rebus. / inde alii multi reges rerumque potentes / occiderunt, magnis qui gentibus imperitarunt. / ille quoque ipse, viam qui quondam per mare magnum / stravit iterque dedit legionibus ire per altum / ac pedibus salsas docuit super ire lucunas / et contempsit equis insultans murmura ponti, / lumine adempto animam moribundo corpore fudit.

3.1034Scipio, savaşın yıldırımı, Kartaca'nın dehşeti, kemiklerini en aşağı bir köle gibi toprağa verdi. Bilimlerin ve güzel sanatların bulucularını ekle, Helikon kızlarının yoldaşlarını ekle; onların arasında asayı ele geçiren tek kişi Homeros da ötekilerle aynı uykuya daldı. Son olarak, olgun yaşlılık Demokritos'a zihninin hatırlayan hareketlerinin gevşediğini haber verdiğinde, kendiliğinden başını ölüme uzattı. Epikuros'un kendisi de hayatının ışığı tükenince öldü, o ki insan soyunu dehasıyla aştı, esirde doğan güneş gibi bütün yıldızları söndürdü. Sen mi tereddüt edecek, ölmeye öfkeleneceksin? Daha yaşarken, görürken hayatı neredeyse ölü olan sen, ömrünün büyük kısmını uykuda tüketen, uyanıkken horlayan, düş görmekten vazgeçmeyen,

3.1034

Scipiadas, belli fulmen, Carthaginis horror, / ossa dedit terrae proinde ac famul infimus esset. / adde repertores doctrinarum atque leporum, / adde Heliconiadum comites; quorum unus Homerus / sceptra potitus eadem aliis sopitus quietest. / denique Democritum post quam matura vetustas / admonuit memores motus languescere mentis, / sponte sua leto caput obvius optulit ipse. / ipse Epicurus obit decurso lumine vitae, / qui genus humanum ingenio superavit et omnis / restinxit stellas exortus ut aetherius sol. / tu vero dubitabis et indignabere obire? / mortua cui vita est prope iam vivo atque videnti, / qui somno partem maiorem conteris aevi, / et ⟦vigilans⟧ stertis nec somnia cernere cessas

3.1049boş bir korkuyla kaygılı bir zihin taşıyan, çoğu zaman neyin kötü gittiğini bulamayan, zavallı, sarhoş gibi her yandan birçok kaygıyla sıkıştırılıp kararsız bir zihinle yalpalayarak başıboş dolaşan sen." İnsanlar, zihinlerinde ağırlığıyla kendilerini yoran bir yük bulunduğunu hissettikleri gibi, bunun hangi sebeplerden olduğunu, göğüslerinde bu kadar büyük bir kötülük yükünün nereden durduğunu da bilebilselerdi, hayatlarını, şimdi çoğu zaman gördüğümüz gibi sürmezlerdi: her biri ne istediğini bilmiyor, yükünü bırakabilecekmiş gibi her zaman arıyor, yer değiştiriyor. Evde olmaktan bıkan biri çoğu zaman büyük konağından dışarı çıkar, birden geri döner, çünkü dışarıda hiç de daha iyi olmadığını hisseder. Bodur atlarını sürerek baş aşağı köşküne koşar,

3.1049

sollicitamque geris cassa formidine mentem / nec reperire potes tibi quid sit saepe mali, cum / ebrius urgeris multis miser undique curis / atque animo incerto fluitans errore vagaris.' / Si possent homines, proinde ac sentire videntur / pondus inesse animo, quod se gravitate fatiget, / e quibus id fiat causis quoque noscere et unde / tanta mali tam quam moles in pectore constet, / haut ita vitam agerent, ut nunc plerumque videmus / quid sibi quisque velit nescire et quaerere semper, / commutare locum, quasi onus deponere possit. / exit saepe foras magnis ex aedibus ille, / esse domi quem pertaesumst, subitoque ⟦revertit⟧, / quippe foris nihilo melius qui sentiat esse. / currit agens mannos ad villam praecipitanter

3.1064sanki yanan evine yardım götürmeye can atıyormuş gibi; köşkün eşiğine dokunur dokunmaz esner, ya ağır bir uykuya dalıp unutmayı arar, ya da yine aceleyle şehre gidip onu yeniden görür. Herkes böyle kendinden kaçar, ama elbette, çoğu zaman olduğu gibi, kaçamadığı o kendisine istemeye istemeye yapışır, ondan nefret eder, çünkü hasta, hastalığının sebebini kavramıyor; bunu iyice görseydi, herkes her şeyi bırakıp önce şeylerin tabiatını tanımaya çalışırdı, çünkü söz konusu olan tek bir saatin değil, sonsuz zamanın durumudur: ölümden sonra ölümlüleri bekleyen bütün zamanın nasıl olacağı. Son olarak, belirsiz tehlikelerde bizi bu kadar titremeye zorlayan bu kötü, bu büyük hayat arzusu nedir? Elbette hayatın sonu ölümlülerin karşısında durur,

3.1064

auxilium tectis quasi ferre ardentibus instans; / oscitat extemplo, tetigit cum limina villae, / aut abit in somnum gravis atque oblivia quaerit, / aut etiam properans urbem petit atque revisit. / hoc se quisque modo fugit, at quem scilicet, ut fit, / effugere haut potis est: ingratius haeret et odit / propterea, morbi quia causam non tenet aeger; / quam bene si videat, iam rebus quisque relictis / naturam primum studeat cognoscere rerum, / temporis aeterni quoniam, non unius horae, / ambigitur status, in quo sit mortalibus omnis / aetas, post mortem quae restat cumque manendo. / Denique tanto opere in dubiis trepidare periclis / quae mala nos subigit vitai tanta cupido? / certe equidem finis vitae mortalibus adstat

3.1079ölümden kaçınılamaz, ölmek zorundayız. Bundan başka, hep aynı yerde döner dolaşır, orada kalırız, yaşamakla yeni hiçbir haz dövülüp yaratılmaz; ama özlediğimiz şey yokken öteki her şeyden üstün görünür; sonra ona kavuşunca başka bir şeyi özleriz, hep ağzı açık duran aynı hayat susuzluğu bizi tutar. Gelecek çağın bize hangi bahtı getireceği, rastlantının neler getireceği, hangi sonun beklediği belirsizdir. Hayatı uzatmakla ölüm zamanından zerre kadar bir şey eksiltmeyiz, ondan bir şey kırpamayız ki ölmüş olarak daha kısa bir süre kalabilelim. Bu yüzden yaşayarak dilediğin kadar kuşak gömebilirsin, o sonsuz ölüm yine de bekleyecektir; bugünkü ışıkla hayatı sona eren kişi de, çok aylar ve yıllar önce ölmüş olan kişi kadar uzun bir süre

3.1079

nec devitari letum pote, quin obeamus. / praeterea versamur ibidem atque insumus usque / nec nova vivendo procuditur ulla voluptas; / sed dum abest quod avemus, id exsuperare videtur / cetera; post aliud, cum contigit illud, avemus / et sitis aequa tenet vitai semper hiantis. / posteraque in dubiost fortunam quam vehat aetas, / quidve ferat nobis casus quive exitus instet. / nec prorsum vitam ducendo demimus hilum / tempore de mortis nec delibare valemus, / quo minus esse diu possimus forte perempti. / proinde licet quod vis vivendo condere saecla, / mors aeterna tamen nihilo minus illa manebit, / nec minus ille diu iam non erit, ex hodierno / lumine qui finem vitai fecit, et ille,

3.1094artık var olmayacaktır.

3.1094

mensibus atque annis qui multis occidit ante.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…