İçeriğe geç
Şeylerin Tabiatı Üzerine

Lucretius · Şeylerin Tabiatı Üzerine

II. Kitap

2.1Ne tatlıdır, engin denizde rüzgârlar suları çalkalarken, karadan bir başkasının büyük zahmetini seyretmek; birinin hırpalanması hoş bir haz olduğu için değil, hangi kötülüklerden kurtulmuş olduğunu görmek tatlı olduğu için. Ovalarda dizilmiş büyük savaş çarpışmalarını, tehlikeden payına bir şey düşmeden seyretmek de tatlıdır; ama hiçbir şey, bilgelerin öğretisiyle sağlamca tahkim edilmiş, yüksekte duran sakin tapınaklarını elde tutmaktan daha tatlı değildir; oradan başkalarını aşağıda görebilir, her yerde yollarını şaşırıp başıboş hayatın yolunu aradıklarını, zekâyla yarıştıklarını, soylulukla çekiştiklerini, gece gündüz üstün bir emekle çabalayıp servetin doruğuna çıkmaya, dünyanın hâkimi olmaya uğraştıklarını görebilirsin. Ey insanların zavallı zihinleri, ey kör yürekler! Hayatın ne karanlıkları içinde, ne büyük tehlikeler arasında

2.1

Suave, mari magno turbantibus aequora ventis / e terra magnum alterius spectare laborem; / non quia vexari quemquamst iucunda voluptas, / sed quibus ipse malis careas quia cernere suavest. / suave etiam belli certamina magna tueri / per campos instructa tua sine parte pericli; / sed nihil dulcius est, bene quam munita tenere / edita doctrina sapientum templa serena, / despicere unde queas alios passimque videre / errare atque viam palantis quaerere vitae, / certare ingenio, contendere nobilitate, / noctes atque dies niti praestante labore / ad summas emergere opes rerumque potiri. / o miseras hominum mentes, o pectora caeca! / qualibus in tenebris vitae quantisque periclis

2.16geçip gidiyor bu kısacık ömür! Görmüyor musunuz, tabiatın kendisi için haykırdığı tek şey, acının bedenden ayrılıp uzak durması, zihnin de kaygıdan ve korkudan uzak, hoş bir duyguyla sevinmesidir? Öyleyse bedenin tabiatı için gerçekten pek az şey gerektiğini görüyoruz: acıyı giderenler yeter, bunlar bazen birçok zevki de daha hoş biçimde serip sunar; tabiatın kendisi de aramaz, evlerde gece şölenlerine ışık sağlansın diye sağ ellerinde ateş saçan meşaleler tutan gençlerin altın heykelleri yoksa, ev gümüşle parlamıyor, altınla ışıldamıyorsa, oymalı ve yaldızlı tavanlarda lirler yankılanmıyorsa; yine de insanlar yumuşak çimenlere uzanıp birbirleriyle bir dere kenarında, yüksek bir ağacın dalları altında

2.16

degitur hoc aevi quod cumquest! nonne videre / nihil aliud sibi naturam latrare, nisi ut qui / corpore seiunctus dolor absit, mente fruatur / iucundo sensu cura semota metuque? / ergo corpoream ad naturam pauca videmus / esse opus omnino: quae demant cumque dolorem, / delicias quoque uti multas substernere possint / gratius inter dum, neque natura ipsa requirit, / si non aurea sunt iuvenum simulacra per aedes / lampadas igniferas manibus retinentia dextris, / lumina nocturnis epulis ut suppeditentur, / nec domus argento fulget auroque renidet / nec citharae reboant laqueata aurataque templa, / cum tamen inter se prostrati in gramine molli / propter aquae rivum sub ramis arboris altae

2.31büyük servetler olmadan bedenlerini hoşça dinlendirirler, hele mevsim gülümsediğinde ve yılın zamanları yeşeren otları çiçeklerle serptiğinde. Ateşli hastalıklar da bedenden, işlemeli dokumalar ve kızıl mor kumaşlar üstünde yatıp kalkıyorsan, halk giysisi içinde yatmak zorunda kaldığından daha çabuk çekilmez. Bu yüzden bedenimize ne hazineler fayda sağladığına, ne soyluluk, ne krallığın şanı, geri kalanında zihne de hiçbir faydası olmadığını düşünmek gerekir; meğer lejyonlarını ovada savaş tatbikatı yaparken kaynaşırken görüyor olasın; büyük yedek kuvvetlerle, servet gücüyle desteklenmiş, silahlarla donanmış, aynı coşkuyla ruhlanmış gemilerini; o zaman bu şeyler karşısında dinî korkuların ürküp zihninden kaçar, ölüm korkuları da

2.31

non magnis opibus iucunde corpora curant, / praesertim cum tempestas adridet et anni / tempora conspergunt viridantis floribus herbas. / nec calidae citius decedunt corpore febres, / textilibus si in picturis ostroque rubenti / iacteris, quam si in plebeia veste cubandum est. / quapropter quoniam nihil nostro in corpore gazae / proficiunt neque nobilitas nec gloria regni, / quod super est, animo quoque nil prodesse putandum; / si non forte tuas legiones per loca campi / fervere cum videas belli simulacra cientis, / subsidiis magnis et opum vi constabilitas, / ornatas armis stlattas pariterque animatas, / his tibi tum rebus timefactae religiones / effugiunt animo pavidae mortisque timores

2.46göğsünü boş ve kaygıdan kurtulmuş bırakır. Ama bunların gülünç şeyler, oyuncaklar olduğunu görüyorsak, gerçekte de insanların korkuları ve peşlerini bırakmayan kaygıları ne silahların gürültüsünden ne de vahşi mızraklardan korkar, krallar ve dünyanın güçlüleri arasında gözü pek dolaşır, altının parıltısına, mor giysinin parlak görkemine saygı göstermezse, bütün bu gücün akla ait olduğundan nasıl şüphe edersin, hele bütün hayat karanlıkta zahmet çekerken? Çünkü nasıl çocuklar kör karanlıkta titreyip her şeyden korkarsa, biz de bazen aydınlıkta, çocukların karanlıkta ürküp olacak sandıkları şeylerden hiç de daha korkulacak olmayan şeylerden korkarız. Öyleyse ruhun bu dehşetini, bu karanlıkları güneşin ışınları, günün parlak okları değil,

2.46

tum vacuum pectus lincunt curaque solutum. / quod si ridicula haec ludibriaque esse videmus, / re veraque metus hominum curaeque sequaces / nec metuunt sonitus armorum nec fera tela / audacterque inter reges rerumque potentis / versantur neque fulgorem reverentur ab auro / nec clarum vestis splendorem purpureai, / quid dubitas quin omnis sit haec rationis potestas, / omnis cum in tenebris praesertim vita laboret? / nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecis / in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus / inter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quam / quae pueri in tenebris pavitant finguntque futura. / hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest / non radii solis neque lucida tela diei

2.61tabiatın görünüşü ve açıklaması dağıtmalıdır.

Haydi şimdi, maddenin doğurucu cisimlerinin hangi hareketle çeşitli şeyleri doğurduğunu, doğanları çözdüğünü, hangi güçle bunu yapmaya zorlandıklarını, büyük boşlukta gezinmek için onlara hangi hareket yeteneğinin verildiğini açıklayacağım; sen de sözlerime kulak vermeyi unutma. Çünkü madde elbette birbirine sıkışıp yapışmış değildir, zira her şeyin azaldığını görüyoruz, uzun çağlar boyunca her şeyin adeta akıp gittiğini, eskiyerek gözümüzün önünden çekildiğini görüyoruz; oysa bütünün bozulmadan kaldığı görülür, çünkü her şeyden ayrılan cisimler ayrıldıkları şeyi azaltır, vardıkları şeyi büyütür; onları yaşlanmaya, bunları ise tersine çiçeklenmeye zorlar, ama orada da kalmazlar. Böylece şeylerin toplamı

2.61

discutiant, sed naturae species ratioque. / Nunc age, quo motu genitalia materiai / corpora res varias gignant genitasque resolvant / et qua vi facere id cogantur quaeque sit ollis / reddita mobilitas magnum per inane meandi, / expediam: tu te dictis praebere memento. / nam certe non inter se stipata cohaeret / materies, quoniam minui rem quamque videmus / et quasi longinquo fluere omnia cernimus aevo / ex oculisque vetustatem subducere nostris, / cum tamen incolumis videatur summa manere / propterea quia, quae decedunt corpora cuique, / unde abeunt minuunt, quo venere augmine donant. / illa senescere, at haec contra florescere cogunt, / nec remorantur ibi. sic rerum summa novatur

2.76hep yenilenir, ölümlüler birbirinden ödünç alarak yaşar. Bazı soylar çoğalır, bazıları azalır, canlıların kuşakları kısa bir sürede değişir ve koşucular gibi hayatın meşalesini elden ele verirler.

Şeylerin ilk başlangıçlarının durabileceğini, durarak şeylerin yeni hareketlerini doğurduğunu sanıyorsan, doğru öğretiden çok uzaklarda yolunu şaşırmış dolaşıyorsun. Çünkü boşlukta gezindiklerine göre, şeylerin bütün ilk başlangıçları ya kendi ağırlıklarıyla taşınır ya da rastgele bir başkasının darbesiyle. Çünkü hızla sık sık karşılaşıp çarpıştıklarında, birden ayrı yönlere sıçrarlar; bunda şaşılacak bir şey yoktur, çünkü katı ağırlıklarıyla son derece serttirler, arkalarında da onlara engel olan hiçbir şey yoktur. Maddenin bütün cisimlerinin ne kadar çok savrulduğunu iyice görmek için, bütünün toplamında hiçbir

2.76

semper, et inter se mortales mutua vivunt. / augescunt aliae gentes, aliae minuuntur, / inque brevi spatio mutantur saecla animantum / et quasi cursores vitai lampada tradunt. / Si cessare putas rerum primordia posse / cessandoque novos rerum progignere motus, / avius a vera longe ratione vagaris. / nam quoniam per inane vagantur, cuncta necessest / aut gravitate sua ferri primordia rerum / aut ictu forte alterius. nam cum cita saepe / obvia conflixere, fit ut diversa repente / dissiliant; neque enim mirum, durissima quae sint / ponderibus solidis neque quicquam a tergibus obstet. / et quo iactari magis omnia materiai / corpora pervideas, reminiscere totius imum

2.91dip olmadığını, ilk cisimlerin duracak bir yeri bulunmadığını hatırla; çünkü aralığın sınırsız ve ölçüsüz olduğunu, her yandan her yöne ölçüsüzce açıldığını birçok yolla gösterdim, kesin bir akılla ispat ettim. Bu sabit olduğuna göre, derin boşlukta ilk cisimlere elbette hiçbir dinlenme verilmemiştir; tersine durmaksızın ve çeşitli hareketlerle uğraşarak kimileri çarpışıp büyük aralıklarla geri sekerler, kimileri de darbeyle kısa aralıklarda hırpalanır. Daha sık bir birleşmeyle bir araya taşınıp küçük aralıklarla geri seken, kendi birbirine dolaşmış şekilleriyle birbirine takılan cisimler, taşın güçlü köklerini, demirin vahşi cisimlerini ve bu türden öteki şeyleri oluşturur. Büyük boşlukta gezinen öteki az sayıdaki cisimler ise

2.91

nil esse in summa, neque habere ubi corpora prima / consistant, quoniam spatium sine fine modoquest / inmensumque patere in cunctas undique partis / pluribus ostendi et certa ratione probatumst. / quod quoniam constat, ni mirum nulla quies est / reddita corporibus primis per inane profundum, / sed magis adsiduo varioque exercita motu / partim intervallis magnis confulta resultant, / pars etiam brevibus spatiis vexantur ab ictu. / et quae cumque magis condenso conciliatu / exiguis intervallis convecta resultant, / indupedita suis perplexis ipsa figuris, / haec validas saxi radices et fera ferri / corpora constituunt et cetera de genere horum. / paucula quae porro magnum per inane vagantur,

2.106uzaklara sıçrayıp büyük aralıklarla uzaklara geri seker; bunlar bize seyrek havayı ve güneşin parlak ışığını sağlar. Ayrıca büyük boşlukta, şeylerin birleşmelerinden atılmış olan ve hiçbir yerde kabul edilip hareketlerini birleştiremeyen birçok cisim de gezinir.

Söylediğim bu şeyin bir benzeri ve görüntüsü her zaman gözlerimizin önünde dolaşır ve durur. Çünkü güneşin ışınları evlerin karanlık yerlerine sokulup ışığını döktüğünde iyi bak: birçok küçük cismin birçok biçimde boşlukta, ışınların ışığının tam içinde karıştığını göreceksin; sanki sonsuz bir savaş içindeymiş gibi, bölük bölük çarpışarak muharebeler, çatışmalar yaparlar, hiç ara vermeden, sık sık birleşip ayrılarak uğraşırlar;

2.106

cetera dissiliunt longe longeque recursant / in magnis intervallis; haec aera rarum / sufficiunt nobis et splendida lumina solis. / multaque praeterea magnum per inane vagantur, / conciliis rerum quae sunt reiecta nec usquam / consociare etiam motus potuere recepta. / Cuius, uti memoro, rei simulacrum et imago / ante oculos semper nobis versatur et instat. / contemplator enim, cum solis lumina cumque / inserti fundunt radii per opaca domorum: / multa minuta modis multis per inane videbis / corpora misceri radiorum lumine in ipso / et vel ut aeterno certamine proelia pugnas / edere turmatim certantia nec dare pausam, / conciliis et discidiis exercita crebris;

2.121bundan şeylerin ilk başlangıçlarının büyük boşlukta hep savrulmasının nasıl bir şey olduğunu tahmin edebilirsin; küçük bir şey ancak bu kadarına yeter: büyük şeylerin bir örneğini, bilgisinin izlerini verebilir. Güneş ışınlarında çalkalandığı görülen bu cisimlere dikkat etmen bir başka sebepten de yerindedir: böyle çalkantılar, altta maddenin gizli ve görünmez hareketlerinin de bulunduğunu gösterir. Çünkü orada birçoğunun görünmez darbelerle itilip yolunu değiştirdiğini, geri püskürtülüp döndüğünü, kâh şuraya kâh buraya, her yandan her yöne gittiğini göreceksin. Elbette bu başıboş dolaşma hepsinde ilkelerden gelir. Çünkü önce şeylerin ilk başlangıçları kendi kendine hareket eder, sonra küçük bir birleşmeyle oluşmuş, adeta ilkelerin güçlerine en yakın olan cisimler,

2.121

conicere ut possis ex hoc, primordia rerum / quale sit in magno iactari semper inani. / dum taxat, rerum magnarum parva potest res / exemplare dare et vestigia notitiai. / Hoc etiam magis haec animum te advertere par est / corpora quae in solis radiis turbare videntur, / quod tales turbae motus quoque materiai / significant clandestinos caecosque subesse. / multa videbis enim plagis ibi percita caecis / commutare viam retroque repulsa reverti / nunc huc nunc illuc in cunctas undique partis. / scilicet hic a principiis est omnibus error. / prima moventur enim per se primordia rerum, / inde ea quae parvo sunt corpora conciliatu / et quasi proxima sunt ad viris principiorum,

2.136onların görünmez darbeleriyle itilip harekete geçer, onlar da biraz daha büyük olanları kışkırtır. Böylece hareket ilkelerden yükselir ve yavaş yavaş hislerimize kadar çıkar; öyle ki güneşin ışığında seçebildiğimiz şeyler de hareket eder, ama bunu hangi darbelerle yaptıkları açıkça görünmez.

Şimdi maddenin cisimlerine hangi hareket hızının verildiğini, Memmius, birkaç sözle buradan öğrenebilirsin. Önce, şafak toprakları yeni bir ışıkla serptiğinde, ıssız korulardan uçup geçen türlü türlü kuşlar yumuşak havada her yeri duru sesleriyle doldurduğunda, böyle bir zamanda doğan güneşin her şeyi ışığıyla yıkayıp nasıl birden örttüğü herkesin gözü önünde, apaçık görülür. Ama güneşin saldığı bu sıcaklık ve duru ışık

2.136

ictibus illorum caecis inpulsa cientur, / ipsaque proporro paulo maiora lacessunt. / sic a principiis ascendit motus et exit / paulatim nostros ad sensus, ut moveantur / illa quoque, in solis quae lumine cernere quimus / nec quibus id faciant plagis apparet aperte. / Nunc quae mobilitas sit reddita materiai / corporibus, paucis licet hinc cognoscere, Memmi. / primum aurora novo cum spargit lumine terras / et variae volucres nemora avia pervolitantes / aera per tenerum liquidis loca vocibus opplent, / quam subito soleat sol ortus tempore tali / convestire sua perfundens omnia luce, / omnibus in promptu manifestumque esse videmus. / at vapor is, quem sol mittit, lumenque serenum

2.151boş boşlukta yol almaz; bu yüzden daha yavaş gitmek zorunda kalır, adeta havanın dalgalarını yararak ilerler; sıcaklığın küçük cisimleri de tek tek değil, birbirine sarılıp yumaklanmış olarak gider; bu yüzden hem birbirlerini geri çekerler hem de dışarıdan engellenirler, böylece daha yavaş gitmek zorunda kalırlar. Ama katı bir yalınlıkta olan ilk başlangıçlar boş boşlukta yol alırken dışarıdan hiçbir şey onları alıkoymadığında, kendileri de kendi parçalarından tek bir bütün olarak yöneldikleri o tek yere doğru atılarak gittiklerinde, elbette hareket hızında üstün olmalı, güneşin ışığından çok daha çabuk taşınmalı, güneşin parıltıları göğü kapladığı aynı zamanda aralığın birçok katını kat etmelidir.

ne de ilk başlangıçların her birini tek tek kovalamak ister, her şeyin hangi düzenle yürüdüğünü görmek için. Ama bazıları buna karşı, maddeyi tanımadıklarından, tabiatın tanrıların gücü olmadan, insanların ihtiyaçlarına bunca uygun biçimde yılın mevsimlerini değiştiremeyeceğini, ürünleri yaratamayacağını, ölümlüleri yaklaşmaya ikna eden, hayatın kılavuzu tanrısal hazzın bizzat götürdüğü, Venüs'ün işleriyle nesillerini sürdürsünler diye tatlılıkla okşadığı öteki şeyleri de yapamayacağını söylerler, insan soyu tükenmesin diye. Bütün bunları tanrıların insanlar için kurduğunu uydururken her bakımdan doğru akıldan çok uzağa düşmüş görünürler. Çünkü şeylerin ilk başlangıçlarının ne olduğunu bilmesem bile, yalnız göğün düzeninden çıkararak ve daha birçok başka şeye dayanarak şunu ileri sürmeye, göstermeye cüret ederim:

2.165

nec persectari primordia singula quaeque, / ut videant qua quicque geratur cum ratione. / At quidam contra haec, ignari materiai, / naturam non posse deum sine numine reddunt / tanto opere humanis rationibus atmoderate / tempora mutare annorum frugesque creare / et iam cetera, mortalis quae suadet adire / ipsaque deducit dux vitae dia voluptas / et res per Veneris blanditur saecla propagent, / ne genus occidat humanum. quorum omnia causa / constituisse deos cum fingunt, omnibus rebus / magno opere a vera lapsi ratione videntur. / nam quamvis rerum ignorem primordia quae sint, / hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim / confirmare aliisque ex rebus reddere multis,

2.180evrenin tabiatı bizim için tanrısal bir elle asla yaratılmamıştır: o kadar büyük kusurlarla doludur. Bunu sana, Memmius, ileride açıkça göstereceğiz; şimdi hareketler üzerine geriye kalanı anlatalım. Şimdi sırası geldi, sanırım, bu konuda şunu da sana kanıtlamanın: hiçbir cisimli şey kendi gücüyle yukarı taşınamaz, yukarı doğru yol alamaz. Alevlerin cisimleri bu konuda seni aldatmasın; evet, alevler yukarı doğru doğar, yukarı doğru büyür, parlak ekinler ve ağaçlar da yukarı doğru gelişir, oysa ağır olan her şey, kendi hâline kalınca, aşağı taşınır. Ateşler evlerin çatılarına sıçrayıp hızlı alevle kirişleri, direkleri yaladığında da bunu kendiliğinden, alttan bir zorlama olmadan yaptığını sanmamalı. Tıpkı bedenimizden fışkırtılan kanın

2.180

nequaquam nobis divinitus esse creatam / naturam mundi: tanta stat praedita culpa. / quae tibi posterius, Memmi, faciemus aperta; / nunc id quod super est de motibus expediemus. / Nunc locus est, ut opinor, in his illud quoque rebus / confirmare tibi, nullam rem posse sua vi / corpoream sursum ferri sursumque meare. / ne tibi dent in eo flammarum corpora frudem; / sursus enim versus gignuntur et augmina sumunt / et sursum nitidae fruges arbustaque crescunt, / pondera, quantum in se est, cum deorsum cuncta ferantur. / nec cum subsiliunt ignes ad tecta domorum / et celeri flamma degustant tigna trabesque, / sponte sua facere id sine vi subiecta putandum est. / quod genus e nostro com missus corpore sanguis

2.195sıçrayıp yükseklere fırlaması, kanı etrafa saçması gibi. Görmüyor musun, suyun nemi kirişleri, direkleri ne büyük güçle geri iter? Onları ne kadar derine bastırırsak, dimdik tutup birçok kişi büyük güçle güçbela ittirdikçe, su da o kadar hevesle yukarı iter, geri salar, öyle ki yarısından fazlası dışarı çıkıp fırlar. Yine de bunların hepsinin, kendi hâllerine kalınca, boş boşlukta aşağı taşındığından kuşku duymayız, sanırım. Demek ki alevler de havanın esintileri arasından sıkıştırılıp yukarı doğru çıkabilmelidir, oysa ağırlıkları, kendi hâllerine kalınca, onları aşağı çekmek için çabalar. Göğün yükseklerinde uçan gece meşalelerinin, tabiat hangi yöne yol açtıysa o yöne doğru, uzun alev izleri çektiğini görmüyor musun? Yıldızların, gök cisimlerinin yeryüzüne düştüğünü görmüyor musun?

2.195

emicat exultans alte spargitque cruorem. / nonne vides etiam quanta vi tigna trabesque / respuat umor aquae? nam quo magis ursimus altum / derecta et magna vi multi pressimus aegre, / tam cupide sursum removet magis atque remittit, / plus ut parte foras emergant exiliantque. / nec tamen haec, quantum est in se, dubitamus, opinor, / quin vacuum per inane deorsum cuncta ferantur. / sic igitur debent flammae quoque posse per auras / aeris expressae sursum succedere, quamquam / pondera, quantum in se est, deorsum deducere pugnent. / nocturnasque faces caeli sublime volantis / nonne vides longos flammarum ducere tractus / in quas cumque dedit partis natura meatum? / non cadere in terras stellas et sidera cernis?

2.210Güneş de göğün tepesinden sıcaklığını her yana dağıtır, tarlaları ışığıyla eker; demek ki güneşin sıcaklığı da yeryüzüne doğru yönelir. Yıldırımların yağmurların arasından yan yan uçtuğunu da görürsün; bulutlardan kopan ateşler kâh şuradan kâh buradan birbirine çarpar; alevli güç çoğu zaman yeryüzüne düşer. Bu konuda şunu da bilmeni isteriz: cisimler kendi ağırlıklarıyla boşlukta dosdoğru aşağı taşınırken, hiç belli olmayan bir zamanda, belli olmayan yerlerde, yollarından azıcık saparlar, hareketin değiştiğini ancak söyleyebileceğin kadar. Böyle sapmasalardı, her şey yağmur damlaları gibi dipsiz boşlukta aşağı düşüp giderdi; ilk başlangıçlar arasında ne bir çarpışma doğardı ne bir darbe, böylece tabiat hiçbir zaman hiçbir şey yaratmamış olurdu.

2.210

sol etiam caeli de vertice dissipat omnis / ardorem in partis et lumine conserit arva; / in terras igitur quoque solis vergitur ardor. / transversosque volare per imbris fulmina cernis, / nunc hinc nunc illinc abrupti nubibus ignes / concursant; cadit in terras vis flammea volgo. / Illud in his quoque te rebus cognoscere avemus, / corpora cum deorsum rectum per inane feruntur / ponderibus propriis, incerto tempore ferme / incertisque locis spatio depellere paulum, / tantum quod momen mutatum dicere possis. / quod nisi declinare solerent, omnia deorsum / imbris uti guttae caderent per inane profundum / nec foret offensus natus nec plaga creata / principiis; ita nihil umquam natura creasset.

2.225Ama biri belki, daha ağır cisimlerin boşlukta dosdoğru daha hızlı taşındıkları için yukarıdan daha hafiflerin üstüne düşebileceğine, böylece doğurucu hareketleri sağlayacak darbeler doğurabileceğine inanırsa, doğru akıldan yolunu şaşırıp çok uzaklara düşer. Çünkü suyun ve seyrek havanın içinden düşen her şey düşüşünü ağırlığına göre hızlandırmak zorundadır; çünkü suyun cismi ve havanın ince tabiatı her şeyi aynı ölçüde geciktiremez, daha ağır olanlara yenilip daha çabuk yol verir; oysa boş boşluk hiçbir yerde, hiçbir zaman hiçbir şeyin altında durup ona direnemez, tabiatı neyi istiyorsa, yol vermeyi sürdürür; bu yüzden her şey sakin boşluğun içinden, ağırlıkları eşit olmasa da eşit hızla taşınmalıdır.

2.225

Quod si forte aliquis credit graviora potesse / corpora, quo citius rectum per inane feruntur, / incidere ex supero levioribus atque ita plagas / gignere, quae possint genitalis reddere motus, / avius a vera longe ratione recedit. / nam per aquas quae cumque cadunt atque aera rarum, / haec pro ponderibus casus celerare necessest / propterea quia corpus aquae naturaque tenvis / aeris haud possunt aeque rem quamque morari, / sed citius cedunt gravioribus exsuperata; / at contra nulli de nulla parte neque ullo / tempore inane potest vacuum subsistere rei, / quin, sua quod natura petit, concedere pergat; / omnia qua propter debent per inane quietum / aeque ponderibus non aequis concita ferri.

2.240Demek ki daha ağır olanlar daha hafiflerin üstüne yukarıdan asla düşemeyecek, kendiliğinden darbeler, tabiatın şeyleri meydana getirdiği hareketleri değiştirecek darbeler doğuramayacaktır. Bu yüzden, tekrar tekrar söylüyorum, cisimlerin azıcık sapması gerekir; ama en küçük ölçüden fazla değil, yoksa eğik hareketler uyduruyor gibi görünürüz, gerçek de bunu çürütür. Çünkü şunu apaçık, gözümüzün önünde görürüz: ağır şeyler, kendi hâllerine kalınca, yukarıdan aşağı düşerken eğik gidemez; bunu sen de görebilirsin; ama yolunun doğru çizgisinden hiç mi hiç sapmadığını görebilecek kim vardır? Son olarak, bütün hareket hep birbirine bağlıysa, yeni hareket eskisinden belli bir sırayla doğuyorsa, ilk başlangıçlar sapmakla kaderin bağlarını koparacak bir hareket ilkesi meydana getirmiyorsa,

2.240

haud igitur poterunt levioribus incidere umquam / ex supero graviora neque ictus gignere per se, / qui varient motus, per quos natura gerat res. / quare etiam atque etiam paulum inclinare necessest / corpora; nec plus quam minimum, ne fingere motus / obliquos videamur et id res vera refutet. / namque hoc in promptu manifestumque esse videmus, / pondera, quantum in se est, non posse obliqua meare, / ex supero cum praecipitant, quod cernere possis; / sed nihil omnino recta regione viai / declinare quis est qui possit cernere sese? / Denique si semper motu conectitur omnis / et vetere exoritur motus novus ordine certo / nec declinando faciunt primordia motus / principium quoddam, quod fati foedera rumpat,

2.255sebep sebebi sonsuzdan beri izlemesin diye, o hâlde yeryüzündeki canlılarda bu hür irade nereden çıkar, nereden gelir, diyorum, kaderden koparılmış bu irade, ki onunla her birimiz hazzın götürdüğü yere ilerleriz, hareketlerimizi de ne belli bir zamanda ne belli bir yerde değil, zihnimiz bizi nereye götürdüyse orada saptırırız? Çünkü şüphesiz bu işlerde her birine kendi iradesi başlangıcı verir, hareketler de oradan uzuvlara akar. Görmüyor musun, bir anda kapılar açıldığında atların hevesli gücü, zihnin istediği kadar ani bir hızla ileri atılamaz? Çünkü bütün bedendeki maddenin bütün yığını harekete geçirilmelidir ki, uzuvlar boyunca harekete geçmiş olarak hep birlikte zihnin isteğine uyabilsin; böylece hareketin başlangıcının yürekte doğduğunu,

2.255

ex infinito ne causam causa sequatur, / libera per terras unde haec animantibus exstat, / unde est haec, inquam, fatis avolsa voluntas, / per quam progredimur quo ducit quemque voluptas, / declinamus item motus nec tempore certo / nec regione loci certa, sed ubi ipsa tulit mens? / nam dubio procul his rebus sua cuique voluntas / principium dat et hinc motus per membra rigantur. / nonne vides etiam patefactis tempore puncto / carceribus non posse tamen prorumpere equorum / vim cupidam tam de subito quam mens avet ipsa? / omnis enim totum per corpus materiai / copia conciri debet, concita per artus / omnis ut studium mentis conixa sequatur; / ut videas initum motus a corde creari

2.270önce ruhun iradesinden çıktığını, oradan da bütün bedene ve uzuvlara verildiğini görürsün. Bu, başkasının büyük gücüyle, büyük bir zorlamayla bir darbe yiyip itilerek ilerlediğimiz duruma benzemez; çünkü o zaman bütün bedenin bütün maddesinin elimizde olmadan gidip sürüklendiği apaçıktır, ta ki irade onu uzuvlar boyunca dizginleyene kadar. Şimdi görüyor musun, dışarıdan bir güç birçoklarını itse de, çoğu zaman istemeden ilerlemeye zorlasa, baş aşağı sürüklese de, göğsümüzde yine de buna karşı savaşıp direnebilecek bir şey vardır? Maddenin yığını da zaman zaman onun isteğiyle uzuvlar, eklemler boyunca bükülmeye zorlanır, ileri atılmışken dizginlenir, geri çekilip yerine oturur. Bu yüzden tohumlarda da aynı şeyi kabul etmek zorundasın:

2.270

ex animique voluntate id procedere primum, / inde dari porro per totum corpus et artus. / nec similest ut cum inpulsi procedimus ictu / viribus alterius magnis magnoque coactu; / nam tum materiem totius corporis omnem / perspicuumst nobis invitis ire rapique, / donec eam refrenavit per membra voluntas. / iamne vides igitur, quamquam vis extera multos / pellat et invitos cogat procedere saepe / praecipitesque rapi, tamen esse in pectore nostro / quiddam quod contra pugnare obstareque possit? / cuius ad arbitrium quoque copia materiai / cogitur inter dum flecti per membra per artus / et proiecta refrenatur retroque residit. / quare in seminibus quoque idem fateare necessest,

2.285hareketlerin darbelerden ve ağırlıklardan başka bir sebebi daha vardır; bizdeki bu doğuştan güç oradan gelir, çünkü hiçbir şeyin yoktan var olamayacağını görüyoruz. Ağırlık her şeyin darbelerle, adeta dışarıdan bir güçle olmasını engeller; ama zihnin kendisinin, her işinde içten gelen bir zorunluluğa bağlı olmaması, yenilmiş biri gibi katlanmaya, boyun eğmeye zorlanmaması, ilk başlangıçların küçücük sapmasından gelir, ne belli bir yerde ne belli bir zamanda olan sapmadan. Maddenin yığını ne hiçbir zaman şimdikinden daha sıkışıktı ne de daha büyük aralıklarla dağılmıştı; çünkü ona ne bir şey eklenir ne ondan bir şey eksilir. Bu yüzden ilk başlangıçların cisimleri şimdi hangi hareketin içindeyse geçmiş çağda da o hareketin içindeydi, bundan sonra da hep aynı biçimde taşınacaklar;

2.285

esse aliam praeter plagas et pondera causam / motibus, unde haec est nobis innata potestas, / de nihilo quoniam fieri nihil posse videmus. / pondus enim prohibet ne plagis omnia fiant / externa quasi vi; sed ne ⟦mens⟧ ipsa necessum / intestinum habeat cunctis in rebus agendis / et devicta quasi cogatur ferre patique, / id facit exiguum clinamen principiorum / nec regione loci certa nec tempore certo. / Nec stipata magis fuit umquam materiai / copia nec porro maioribus intervallis; / nam neque adaugescit quicquam neque deperit inde. / qua propter quo nunc in motu principiorum / corpora sunt, in eodem ante acta aetate fuere / et post haec semper simili ratione ferentur,

2.300doğmaya alışmış olanlar aynı şartla doğacak, var olacak, büyüyecek, güçleriyle kuvvetli olacaklar, tabiatın antlaşmalarıyla her birine ne verildiyse o kadar. Hiçbir güç de şeylerin bütününü değiştiremez; çünkü maddenin herhangi bir türünün bütünden kaçıp gidebileceği bir yer dışarıda yoktur; bütünün içine dışarıdan doğup dalarak bütün tabiatı değiştirebilecek, hareketleri tersine çevirebilecek yeni bir güç de yoktur. Bu konuda şuna şaşmamalı: şeylerin bütün ilk başlangıçları hareket hâlindeyken bütün yine de tam bir durgunluk içinde duruyor görünür; kendi bedeniyle hareket eden bir şey varsa o başka. Çünkü ilk cisimlerin bütün tabiatı hislerimizin çok altında yatar; bu yüzden onların kendilerini göremediğine göre hareketleri de gözünden kaçmalıdır;

2.300

et quae consuerint gigni gignentur eadem / condicione et erunt et crescent vique valebunt, / quantum cuique datum est per foedera naturai. / nec rerum summam commutare ulla potest vis; / nam neque quo possit genus ullum materiai / effugere ex omni quicquam est extra, neque in omne / unde coorta queat nova vis inrumpere et omnem / naturam rerum mutare et vertere motus. / Illud in his rebus non est mirabile, quare, / omnia cum rerum primordia sint in motu, / summa tamen summa videatur stare quiete, / praeter quam siquid proprio dat corpore motus. / omnis enim longe nostris ab sensibus infra / primorum natura iacet; qua propter, ubi ipsa / cernere iam nequeas, motus quoque surpere debent;

2.315özellikle de görebildiğimiz şeyler bile, yerlerin uzaklığıyla ayrıldıklarında, çoğu zaman hareketlerini gizlediğine göre. Çünkü çoğu zaman bir tepede, bereketli otlakları kırparak, yünlü koyunlar ağır ağır ilerler, her birini taze çiyle tomurcuklanan otlar nereye çağırırsa oraya; karnı doymuş kuzular da oynaşır, tatlı tatlı tos vuruşur; bütün bunlar bize uzaktan birbirine karışmış görünür, yeşil bir tepede duran bir beyazlık gibi. Bundan başka, büyük lejyonlar koşarak ovaların her yerini doldurup savaşın taklidini canlandırdığında, parıltı göğe yükselir, etrafta bütün toprak tunçla ışıldar, aşağıda erlerin gücüyle ayaklardan bir gürültü kopar, haykırışla çarpılan dağlar sesleri göğün yıldızlarına geri yansıtır, atlılar etrafta uçuşur, birden ovaların ortasından

2.315

praesertim cum, quae possimus cernere, celent / saepe tamen motus spatio diducta locorum. / nam saepe in colli tondentes pabula laeta / lanigerae reptant pecudes, quo quamque vocantes / invitant herbae gemmantes rore recenti, / et satiati agni ludunt blandeque coruscant; / omnia quae nobis longe confusa videntur / et velut in viridi candor consistere colli. / praeterea magnae legiones cum loca cursu / camporum complent belli simulacra cientes, / fulgor ubi ad caelum se tollit totaque circum / aere renidescit tellus supterque virum vi / excitur pedibus sonitus clamoreque montes / icti reiectant voces ad sidera mundi / et circum volitant equites mediosque repente

2.330güçlü bir hamleyle onları sarsarak geçerler; yine de yüksek dağlarda bir yer vardır ki oradan hepsi duruyor, ovada kıpırtısız bir parıltı varmış gibi görünür. Şimdi gel, bundan sonra bütün şeylerin başlangıçlarının nasıl olduğunu, biçimleriyle birbirinden ne kadar ayrıldığını, ne çok türlü şekille çeşitlendiğini öğren; birçoğu birbirine benzer bir biçimde olmadığından değil, hepsi her zaman hepsine eşit olmadığından. Buna şaşmamalı; çünkü onların yığını o kadar büyüktür ki, öğrettiğim gibi, ne bir sonu ne bir toplamı vardır; bu yüzden elbette hepsi hepsiyle bütünüyle aynı dokuda, benzer bir şekille olamaz. Bundan başka, insan soyu, pullu dilsiz yüzücüler, sevinçli sığır sürüleri, yabani hayvanlar, suların kıyılarında sevinen türlü türlü kuşlar,

2.330

tramittunt valido quatientes impete campos; / et tamen est quidam locus altis montibus, unde / stare videntur et in campis consistere fulgor. / Nunc age, iam deinceps cunctarum exordia rerum / qualia sint et quam longe distantia formis, / percipe, multigenis quam sint variata figuris; / non quo multa parum simili sint praedita forma, / sed quia non volgo paria omnibus omnia constant. / nec mirum; nam cum sit eorum copia tanta, / ut neque finis, uti docui, neque summa sit ulla, / debent ni mirum non omnibus omnia prorsum / esse pari filo similique adfecta figura. / Praeterea genus humanum mutaeque natantes / squamigerum pecudes et laeta armenta feraeque / et variae volucres, laetantia quae loca aquarum

2.345kıyıların, pınarların, göllerin çevresini şenlendiren, ıssız korulardan uçarak her yanı dolaşan kuşlar: bunlardan herhangi birini türüne göre ele al da bak, yine de birbirlerinden şekilleriyle ayrıldıklarını bulacaksın. Başka türlü yavru anasını tanıyamazdı, ana da yavrusunu; oysa tanıyabildiklerini, insanlardan aşağı kalmadan birbirlerini bildiklerini görüyoruz. Çünkü çoğu zaman tanrıların süslü tapınaklarının önünde, tütsü yakılan sunakların yanında bir buzağı kurban edilip yığılır, göğsünden sıcak bir kan ırmağı soluyarak; yavrusundan yoksun kalan ana ise yeşil çayırları dolaşırken yerde çatal tırnaklarla basılmış izleri tanır, bütün yerleri gözleriyle tarar, kaybettiği yavrusunu bir yerde görebilir mi diye; durup yapraklı koruyu iniltileriyle doldurur, sık sık

2.345

concelebrant circum ripas fontisque lacusque, / et quae pervolgant nemora avia pervolitantes, / quorum unum quidvis generatim sumere perge; / invenies tamen inter se differre figuris. / nec ratione alia proles cognoscere matrem / nec mater posset prolem; quod posse videmus / nec minus atque homines inter se nota cluere. / nam saepe ante deum vitulus delubra decora / turicremas propter mactatus concidit aras / sanguinis expirans calidum de pectore flumen; / at mater viridis saltus orbata peragrans / novit humi pedibus vestigia pressa bisulcis, / omnia convisens oculis loca, si queat usquam / conspicere amissum fetum, completque querellis / frondiferum nemus adsistens et crebra revisit

2.360ahıra döner, buzağısının özlemiyle yüreği delinmiş olarak; ne körpe söğütler, ne çiyle canlanan otlar, ne de kıyılarının ağzına kadar dolu akan ırmaklar onun gönlünü eğlendirip ani kaygısını uzaklaştırabilir, ne de bereketli otlaklardaki başka buzağıların görüntüsü gönlünü başka yöne çevirip kaygısını hafifletebilir; öylesine kendine ait, tanıdık bir şeyi arar. Bundan başka, körpe oğlaklar titrek sesleriyle boynuzlu analarını tanır, yaramaz kuzular da meleyen koyun sürülerini; böylece, tabiat ne istiyorsa öyle, her biri hemen hemen hep kendi süt dolu memesine koşar. Son olarak, herhangi bir ekini al: yine de her tanenin kendi türü içinde ötekine öyle benzediğini görmezsin ki biçimlerinde bir farklılık araya girmesin. Deniz kabuklarının türünün de aynı şekilde

2.360

ad stabulum desiderio perfixa iuvenci, / nec tenerae salices atque herbae rore vigentes / fluminaque ulla queunt summis labentia ripis / oblectare animum subitamque avertere curam, / nec vitulorum aliae species per pabula laeta / derivare queunt animum curaque levare; / usque adeo quiddam proprium notumque requirit. / praeterea teneri tremulis cum vocibus haedi / cornigeras norunt matres agnique petulci / balantum pecudes; ita, quod natura resposcit, / ad sua quisque fere decurrunt ubera lactis. / Postremo quodvis frumentum non tamen omne / quidque suo genere inter se simile esse videbis, / quin intercurrat quaedam distantia formis. / concharumque genus parili ratione videmus

2.375toprağın kucağını boyadığını görürüz, kıvrık kıyının yumuşak dalgalarla emici kumu dövdüğü yerde. Bu yüzden, tekrar tekrar söylüyorum, aynı nedenle, şeylerin ilk başlangıçları tabiattan var olduğu, belli bir kalıba göre tek bir elle yapılmadığı için, bazılarının birbirine benzemeyen şekillerle uçuşması gerekir. Zihnin akıl yürütmesiyle kolayca açıklayabiliriz, yıldırımın ateşinin, yeryüzündeki meşalelerden doğan bizim ateşimizden niçin çok daha delip geçici olduğunu; diyebilirsin ki yıldırımın göksel ateşi daha incedir, küçük şekillerden oluşmuştur, bu yüzden de odunlardan doğan, meşaleden yaratılan bizim buradaki ateşimizin geçemeyeceği gözeneklerden geçer. Bundan başka, ışık boynuzdan geçer, ama yağmur geri itilir. Neden? Işığın o cisimleri

2.375

pingere telluris gremium, qua mollibus undis / litoris incurvi bibulam pavit aequor harenam. / quare etiam atque etiam simili ratione necessest, / natura quoniam constant neque facta manu sunt / unius ad certam formam primordia rerum, / dissimili inter se quaedam volitare figura. / Perfacile est animi ratione exsolvere nobis / quare fulmineus multo penetralior ignis / quam noster fluat e taedis terrestribus ortus; / dicere enim possis caelestem fulminis ignem / subtilem magis e parvis constare figuris / atque ideo transire foramina quae nequit ignis / noster hic e lignis ortus taedaque creatus. / praeterea lumen per cornum transit, at imber / respuitur. quare, nisi luminis illa minora

2.390suların besleyici sıvısını oluşturanlardan daha küçük değilse? Şarapların süzgeçten bir anda akıp geçtiğini görürüz, zeytinyağı ise tersine ağır ağır oyalanır, ya elbette daha büyük öğelerden oluştuğu için ya da öğeleri birbirine daha çok çengellenip dolandığı için; bu yüzden de ilk başlangıçlar birbirinden bir anda o kadar kolay ayrılamaz, böylece tek tek her birinin gözeneğinden tek tek sızıp geçemez. Buna şu da eklenir: bal ve süt sıvıları ağızda dile hoş bir hisle dokunur; oysa pelinin iğrenç tabiatı ve yabani kantaron ağzı berbat tadıyla burup büker; böylece kolayca anlarsın ki hislere hoşça dokunabilen şeyler pürüzsüz ve yuvarlak öğelerden oluşur, buna karşılık acı ve sert görünen ne varsa,

2.390

corpora sunt quam de quibus est liquor almus aquarum? / et quamvis subito per colum vina videmus / perfluere, at contra tardum cunctatur olivom, / aut quia ni mirum maioribus est elementis / aut magis hamatis inter se perque plicatis, / atque ideo fit uti non tam diducta repente / inter se possint primordia singula quaeque / singula per cuiusque foramina permanare. / Huc accedit uti mellis lactisque liquores / iucundo sensu linguae tractentur in ore; / at contra taetra absinthi natura ferique / centauri foedo pertorquent ora sapore; / ut facile agnoscas e levibus atque rutundis / esse ea quae sensus iucunde tangere possunt, / at contra quae amara atque aspera cumque videntur,

2.405daha çengelli öğelerle birbirine bağlı tutulur, bu yüzden de hislerimize giden yolları yırtıp açar, girerken bedeni delip geçer. Son olarak, hislere iyi gelen ve dokunuşa kötü gelen her şey birbirine benzemeyen şekillerden yapılmış olarak birbiriyle çatışır; sakın sanma ki gıcırdayan testerenin keskin ürpertisi, çalgıcıların çevik parmaklarıyla tellerin üzerinde uyandırıp biçimlendirdiği Musaların ezgileri kadar pürüzsüz öğelerden oluşur; sakın sanma ki iğrenç leşler yakılırken insanların burnuna giren ilk başlangıçlar, sahneye taze Kilikya safranı serpildiğinde, sunak da yanı başında Pankhaia kokularını tütsülerken girenlerle aynı biçimdedir; sakın kabul etme ki gözleri doyurabilen güzel renkler,

2.405

haec magis hamatis inter se nexa teneri / proptereaque solere vias rescindere nostris / sensibus introituque suo perrumpere corpus. / omnia postremo bona sensibus et mala tactu / dissimili inter se pugnant perfecta figura; / ne tu forte putes serrae stridentis acerbum / horrorem constare elementis levibus aeque / ac musaea mele, per chordas organici quae / mobilibus digitis expergefacta figurant; / neu simili penetrare putes primordia forma / in nares hominum, cum taetra cadavera torrent, / et cum scena croco Cilici perfusa recens est / araque Panchaeos exhalat propter odores; / neve bonos rerum simili constare colores / semine constituas, oculos qui pascere possunt,

2.420gözbebeğini batıran, gözü yaşartan ya da iğrenç görünüşleriyle çirkin duran renklerle aynı tohumdan oluşur. Çünkü hislerini okşayan her şey, bil ki, ilk başlangıçlarda bir pürüzsüzlük olmadan yaratılmamıştır; buna karşılık can sıkıcı ve sert olan her şey maddede bir pürüz olmadan bulunmamıştır. Bir de haklı olarak ne pürüzsüz sayılan ne de bütünüyle bükük uçlarla çengelli olan şeyler vardır; bunlar daha çok azıcık dışarı çıkan küçük köşelerle donanmıştır, öyle ki hisleri yaralamaktan çok gıdıklayabilir; şarap tortusu ve andızotunun tadı bu türdendir. Son olarak, sıcak ateşlerin ve buz gibi kırağının bedenin hislerini farklı biçimde dişlerle batırdığına ikisinin dokunuşu da bize tanıktır. Çünkü dokunma, evet dokunma — tanrıların kutsal gücü adına! —

2.420

et qui conpungunt aciem lacrimareque cogunt / aut foeda specie foedi turpesque videntur. / omnis enim, sensus quae mulcet cumque, tibi res / haut sine principiali aliquo levore creatast; / at contra quae cumque molesta atque aspera constat, / non aliquo sine materiae squalore repertast. / Sunt etiam quae iam nec levia iure putantur / esse neque omnino flexis mucronibus unca, / sed magis angellis paulum prostantibus, ut quae / titillare magis sensus quam laedere possint, / fecula iam quo de genere est inulaeque sapores. / Denique iam calidos ignis gelidamque pruinam / dissimili dentata modo conpungere sensus / corporis, indicio nobis est tactus uterque. / tactus enim, tactus, pro divum numina sancta,

2.435bedenin hissidir: ya dışarıdan bir şey içeri sızdığında, ya bedende doğmuş bir şey acı verdiğinde ya da Venüs'ün doğurucu işleriyle dışarı çıkarken haz verdiğinde, ya da bir çarpışmadan ötürü tohumlar bedenin kendi içinde çalkalanıp harekete geçerek hissi birbirine kattığında; tıpkı bedeninin herhangi bir yerine eliyle kendin vurup denediğin zaman olduğu gibi. Bu yüzden çeşitli hisler meydana getirebilen ilk başlangıçların biçimlerinin birbirinden çok ayrı olması gerekir. Son olarak, bize sertleşmiş ve sık görünen şeylerin birbirine daha çengelli öğelerle bağlı olması, adeta dallı budaklı öğelerle derinden sıkıştırılıp tutulması gerekir. Bu türden şeylerin başında, darbeleri hiçe saymaya alışmış elmas taşlar ön safta durur, sağlam çakmaktaşları, sert demirin gücü,

2.435

corporis est sensus, vel cum res extera sese / insinuat, vel cum laedit quae in corpore natast / aut iuvat egrediens genitalis per Veneris res, / aut ex offensu cum turbant corpore in ipso, / semina confundunt inter se concita sensum; / ut si forte manu quamvis iam corporis ipse / tute tibi partem ferias atque experiare. / qua propter longe formas distare necessest / principiis, varios quae possint edere sensus. / Denique quae nobis durata ac spissa videntur, / haec magis hamatis inter sese esse necessest / et quasi ramosis alte compacta teneri. / in quo iam genere in primis adamantina saxa / prima acie constant ictus contemnere sueta / et validi silices ac duri robora ferri

2.450kapı sürgülerine direnirken gıcırdayan tunç da. Akışkan bir cisimle sıvı olan şeyler ise daha çok pürüzsüz ve yuvarlak öğelerden oluşmalıdır. Çünkü haşhaş tohumunu avuçlamak suyu avuçlamak kadar kolaydır; küçük yumakların hiçbiri birbirine tutunmaz, itildiğinde de yokuş aşağı aynı kolaylıkla yuvarlanır. Son olarak, duman, bulut, alev gibi bir anda dağılıp gittiğini gördüğün her şey, hepsi pürüzsüz ve yuvarlak öğelerden olmasa da, yine de birbirine dolanmış öğelerle engellenmiş olmamalıdır ki bedeni batırabilsin, taşların içine girebilsin, ama birbirine de yapışmasın; hislerimize dişli gelen her şeyin, kolayca anlayabileceğin gibi, birbirine dolanmış değil, sivri öğelerden oluştuğunu görürüz. Ama akışkan olan aynı şeylerin acı da olduğunu görmen,

2.450

aeraque quae claustris restantia vociferantur. / illa quidem debent e levibus atque rutundis / esse magis, fluvido quae corpore liquida constant. / namque papaveris haustus itemst facilis quod aquarum; / nec retinentur enim inter se glomeramina quaeque / et perculsus item proclive volubilis exstat. / omnia postremo quae puncto tempore cernis / diffugere ut fumum nebulas flammasque, necessest, / si minus omnia sunt e levibus atque rotundis, / at non esse tamen perplexis indupedita, / pungere uti possint corpus penetrareque saxa, / nec tamen haerere inter se; quod cumque videmus / sensibus dentatum, facile ut cognoscere possis / non e perplexis, sed acutis esse elementis. / sed quod amara vides eadem quae fluvida constant,

2.465deniz suyunda olduğu gibi, hiç de şaşırtıcı olmamalıdır.


Çünkü akışkan olduğu için pürüzsüz ve yuvarlak öğelerden oluşur, ama bu pürüzsüzlere acı veren çengelli cisimler karışmıştır. Yine de bunların çengellerle birbirine tutunması gerekmez: pürüzlü olsalar da elbette yine yuvarlaktırlar, böylece hem yuvarlanabilir hem de hisleri yaralayabilirler. Pürüzlü olanların pürüzsüz ilk başlangıçlarla karıştığına — Neptün'ün cisminin acılığı oradan gelir — daha çok inanman için onları ayırıp ayrı ayrı görmenin bir yolu vardır: tatlı su toprağın içinden defalarca süzülüp bir çukura akarak yumuşadığında olduğu gibi; çünkü iğrenç tuzlu suyun ilk başlangıçlarını yukarıda bırakır, pürüzlü olanlar toprakta daha kolay takılıp kaldığı için. Bunu öğrettiğime göre, buna bağlı olup

2.465

sudor uti maris est, minime mirabile debet / * * * / nam quod fluvidus est, e levibus atque rotundis / est, sed levibus sunt hamata admixta doloris / corpora. nec tamen haec retineri hamata necessust: / scilicet esse globosa tamen, cum squalida constent, / provolvi simul ut possint et laedere sensus. / et quo mixta putes magis aspera levibus esse / principiis, unde est Neptuni corpus acerbum, / est ratio secernendi seorsumque videndi, / umor dulcis ubi per terras crebrius idem / percolatur, ut in foveam fluat ac mansuescat; / linquit enim supera taetri primordia viri, / aspera quo magis in terris haerescere possint. / Quod quoniam docui, pergam conectere rem quae

2.479güvenini ondan alan bir şeyi eklemeyi sürdüreyim: şeylerin ilk başlangıçları sınırlı sayıda şekille çeşitlenir. Böyle olmasaydı, bazı tohumların bu kez sonsuz büyüklükte bir cismi olması gerekirdi. Çünkü herhangi bir cismin aynı küçüklüğü içinde şekiller birbirinden pek çok çeşitlenemez. Diyelim ki ilk cisimler en küçük üç parçadan oluşuyor, ya da bunu biraz artır; o tek cismin bütün parçalarını yukarıya ve aşağıya koyup sağı sola geçirerek her türlü denediğinde, her dizilişin o bütün cisme hangi biçim görünüşünü verdiğini gördükten sonra, artık şekilleri çeşitlendirmek istersen başka parçalar eklemek gerekecek. Bundan da şu çıkar: diziliş de aynı şekilde başka parçalar isteyecektir,

2.479

ex hoc apta fidem ducat, primordia rerum / finita variare figurarum ratione. / quod si non ita sit, rursum iam semina quaedam / esse infinito debebunt corporis auctu. / namque in eadem una cuiusvis iam brevitate / corporis inter se multum variare figurae / non possunt. fac enim minimis e partibus esse / corpora prima tribus, vel paulo pluribus auge; / nempe ubi eas partis unius corporis omnis, / summa atque ima locans, transmutans dextera laevis, / omnimodis expertus eris, quam quisque det ordo / formai speciem totius corporis eius, / quod super est, si forte voles variare figuras, / addendum partis alias erit. inde sequetur, / adsimili ratione alias ut postulet ordo,

2.494şekilleri daha da çeşitlendirmek istersen. Demek ki biçimlerin yeniliğini cismin büyümesi izler. Bu yüzden tohumların sonsuz biçimlerle birbirinden ayrıldığına inanman mümkün değildir, yoksa bazılarının korkunç bir büyüklükte olmasını kabul etmek zorunda kalırsın; bunun olamayacağını yukarıda öğrettim. O zaman barbar kumaşları, Thessalia'nın deniz kabuklarının rengiyle boyanmış parıltılı Meliboia erguvanı, tavuskuşlarının gülümseyen güzelliğe bürünmüş altın soyu şeylerin yeni bir rengi karşısında yenilip bir kenarda yatardı; mür kokusu da, balın tadı da hor görülür, kuğunun ezgileri, Phoibos'un tellerde işlenmiş hünerli şarkıları da aynı şekilde bastırılıp susardı; çünkü durmadan biri ötekinden daha üstün doğardı. Her şey aynı biçimde geriye, daha kötü yanlara da

2.494

si tu forte voles etiam variare figuras. / ergo formarum novitatem corporis augmen / subsequitur. quare non est ut credere possis / esse infinitis distantia semina formis, / ne quaedam cogas inmani maximitate / esse, supra quod iam docui non posse probari. / iam tibi barbaricae vestes Meliboeaque fulgens / purpura Thessalico concharum tacta colore, / aurea pavonum ridenti imbuta lepore / saecla novo rerum superata colore iacerent / et contemptus odor smyrnae mellisque sapores, / et cycnea mele Phoebeaque daedala chordis / carmina consimili ratione oppressa silerent; / namque aliis aliud praestantius exoreretur. / cedere item retro possent in deteriores

2.509çekilebilirdi, daha iyi yanlara gidebileceğini söylediğimiz gibi; çünkü geriye doğru da biri ötekinden daha iğrenç olurdu burunlara, kulaklara, gözlere ve ağzın tadına. Böyle olmadığına, şeylere verilmiş belli bir sınır bütünü iki uçtan tuttuğuna göre, maddenin de sınırlı sayıda şekille farklılaştığını kabul etmek zorundasın. Son olarak, ateşlerden kışların buz gibi kırağılarına kadar her şey sınırlıdır, aynı şekilde geriye doğru da ölçülüdür. Çünkü bütün sıcaklık, soğukluk ve aradaki ılıklıklar ikisinin arasında yatar, bütünü sırayla doldurur. Demek ki yaratılmış şeyler sınırlı bir ölçüde birbirinden ayrılır, çünkü iki uçtan iki keskin uçla işaretlenmiştir, bir yandan alevlerle, öte yandan sert kırağılarla kuşatılmış olarak. Bunu öğrettiğime göre, buna bağlanıp güvenini ondan alan bir şeyi eklemeyi sürdüreyim: şeylerin ilk başlangıçları,

2.509

omnia sic partis, ut diximus in melioris; / namque aliis aliud retro quoque taetrius esset / naribus auribus atque oculis orisque sapori. / quae quoniam non sunt, sed rebus reddita certa / finis utrimque tenet summam, fateare necessest / materiem quoque finitis differe figuris. / denique ab ignibus ad gelidas hiemum usque pruinas / finitumst retroque pari ratione remensumst. / omnis enim calor ac frigus mediique tepores / interutrasque iacent explentes ordine summam. / ergo finita distant ratione creata, / ancipiti quoniam mucroni utrimque notantur, / hinc flammis illinc rigidis infesta pruinis. / Quod quoniam docui, pergam conectere rem quae / ex hoc apta fidem ducat, primordia rerum,

2.524birbirine benzer bir şekille yapılmış olanlar sonsuz sayıdadır. Çünkü biçimlerin farklılığı sınırlı olduğuna göre, benzer olanların ya sonsuz sayıda olması gerekir ya da maddenin toplamının sınırlı olması; oysa böyle olmadığını kanıtladım.


dizelerimle göstereceğim: maddenin küçük cisimleri sonsuzdan beri şeylerin bütününü ayakta tutar, her yandan kesintisiz bir darbeler zinciriyle. Bazı hayvanların daha seyrek olduğunu görmen, tabiatı onlarda daha az doğurgan bulman şunu değiştirmez: başka bir bölgede, başka bir yerde, uzak topraklarda o türden birçoğu olabilir, sayıları tamamlanabilir; tıpkı dört ayaklılar arasında, başta, hortumu yılan gibi kıvrılan filler türünü gördüğümüz gibi; Hindistan

2.524

inter se simili quae sunt perfecta figura, / infinita cluere. etenim distantia cum sit / formarum finita, necesse est quae similes sint / esse infinitas aut summam materiai / finitam constare, id quod non esse probavi. / * * * / versibus ostendam corpuscula materiai / ex infinito summam rerum usque tenere / undique protelo plagarum continuato. / nam quod rara vides magis esse animalia quaedam / fecundamque ⟦minus⟧ naturam cernis in illis, / at regione locoque alio terrisque remotis / multa licet genere esse in eo numerumque repleri; / sicut quadripedum cum primis esse videmus / in genere anguimanus elephantos, India quorum

2.538onların binlercesiyle fildişi bir surla korunur, öyle ki içine hiç girilemez: o yabani hayvanların gücü öylesine büyüktür; bizse onlardan pek az örnek görürüz. Ama şunu da kabul edeyim: varsay ki, dilediğin kadar, doğuştan bir bedenle tek başına var olan bir şey bulunsun, bütün yeryüzünde ona benzeyen olmasın; yine de maddenin gücü sonsuz olmazsa, o şeyin döllenip doğacağı kaynak olmazsa, yaratılamaz, dahası, büyüyüp beslenemez de. Çünkü varsayalım ki tek bir şeyin sınırlı sayıdaki doğurucu cisimleri bütünün içinde savrulsun: nereden, nerede, hangi güçle, ne yolla buluşup birleşecekler maddenin bu kadar büyük denizinde, yabancı kalabalığın içinde? Bence birleşmenin hiçbir yolu yoktur; tersine, büyük ve sayısız gemi kazası kopunca

2.538

milibus e multis vallo munitur eburno, / ut penitus nequeat penetrari: tanta ferarum / vis est, quarum nos perpauca exempla videmus. / sed tamen id quoque uti concedam, quam lubet esto / unica res quaedem nativo corpore sola, / cui similis toto terrarum non sit, in orbi; / infinita tamen nisi erit vis materiai, / unde ea progigni possit concepta, creari / non poterit neque, quod super est, procrescere alique. / quippe etenim sumant alii finita per omne / corpora iactari unius genitalia rei, / unde ubi qua vi et quo pacto congressa coibunt / materiae tanto in pelago turbaque aliena? / non, ut opinor, habent rationem conciliandi: / sed quasi naufragiis magnis multisque coortis

2.553koca deniz nasıl sıraları, gövdeleri, serenleri, pruvayı, direkleri, yüzen kürekleri savurup dağıtırsa, öyle ki kıç süsleri bütün kıyılarda yüzerken görülür, ölümlülere bir uyarı olur: güvenilmez denizin tuzaklarından, gücünden ve hilesinden kaçınmak istesinler, hiçbir zaman ona güvenmesinler, durgun denizin sinsi cazibesi aldatıcı bir gülümsemeyle gülse bile; bunun gibi, bir kez sınırlı sayıda ilk başlangıç kabul edersen, maddenin birbirine karşı esen dalgaları onları bütün çağ boyunca dağıtıp savurmalıdır, öyle ki hiçbir zaman sürülüp bir birleşmede toplanamasınlar, ne birleşmede kalabilsinler ne de büyüyüp artabilsinler; oysa apaçık gerçek bu ikisinin de olduğunu öğretir: hem şeyler doğar hem de doğduktan sonra büyüyebilir. Demek ki herhangi bir türde şeylerin ilk başlangıçlarının

2.553

disiactare solet magnum mare transtra cavernas / antemnas prorem malos tonsasque natantis, / per terrarum omnis oras fluitantia aplustra / ut videantur et indicium mortalibus edant, / infidi maris insidias virisque dolumque / ut vitare velint, neve ullo tempore credant, / subdola cum ridet placidi pellacia ponti, / sic tibi si finita semel primordia quaedam / constitues, aevom debebunt sparsa per omnem / disiectare aestus diversi materiai, / numquam in concilium ut possint compulsa coire / nec remorari in concilio nec crescere adaucta; / quorum utrumque palam fieri manifesta docet res, / et res progigni et genitas procrescere posse. / esse igitur genere in quovis primordia rerum

2.568sonsuz olduğu, her şeyin oradan beslendiği açıktır. Böylece ne yok edici hareketler sonsuza dek üstün gelip varlığı ebediyen gömebilir, ne de şeylerin doğurucu, büyütücü hareketleri yaratılmışları sonsuza dek koruyabilir. Böylece ilk başlangıçların sonsuz zamandan beri sürdürdüğü savaş, eşit bir mücadeleyle yürür. Şeylerin hayat veren güçleri kâh burada kâh orada üstün gelir, sonra onlar da yenilir. Cenaze ağıtına, ışığın kıyılarını yeni gören bebeklerin yükselttiği çığlık karışır; hiçbir gece güne, hiçbir şafak geceye eşlik etmemiştir ki bebeklerin hasta çığlıklarına karışan ağlayışları, ölümün ve kara cenazenin yoldaşlarını işitmemiş olsun. Bu konuda şunu da mühürlenmiş olarak saklaman, hatırlayan zihnine emanet etmen yerinde olur:

2.568

infinita palam est, unde omnia suppeditantur. / Nec superare queunt motus itaque exitiales / perpetuo neque in aeternum sepelire salutem, / nec porro rerum genitales auctificique / motus perpetuo possunt servare creata. / sic aequo geritur certamine principiorum / ex infinito contractum tempore bellum. / nunc hic nunc illic superant vitalia rerum / et superantur item. miscetur funere vagor, / quem pueri tollunt visentis luminis oras; / nec nox ulla diem neque noctem aurora secutast, / quae non audierit mixtos vagitibus aegris / ploratus, mortis comites et funeris atri. / Illud in his obsignatum quoque rebus habere / convenit et memori mandatum mente tenere,

2.583tabiatı gözümüzün önünde görünen şeyler arasında tek bir tür ilk başlangıçtan oluşan hiçbir şey yoktur, karışık tohumdan oluşmayan hiçbir şey de yoktur. Bir şey kendinde ne kadar çok güç ve yetenek barındırıyorsa, kendinde o kadar çok türde ilk başlangıç ve çeşitli şekiller bulunduğunu öğretir. Önce, toprak kendinde ilk cisimleri barındırır; soğuk sular yuvarlayan pınarlar uçsuz bucaksız denizi onlardan durmadan yeniler; ateşlerin doğduğu cisimleri de barındırır; çünkü birçok yerde toprağın yüzü tutuşup yanar, Etna'nın atılışı ise en derindeki ateşlerden kopup kudurur. Sonra insan soylarına parlak ekinleri, bereketli ağaçları yükseltebileceği cisimleri barındırır, dağlarda dolaşan yabani hayvan soyuna da ırmakları, yaprakları, bereketli otlakları sunabileceği cisimleri.

2.583

nil esse, in promptu quorum natura videtur, / quod genere ex uno consistat principiorum, / nec quicquam quod non permixto semine constet. / et quod cumque magis vis multas possidet in se / atque potestates, ita plurima principiorum / in sese genera ac varias docet esse figuras. / Principio tellus habet in se corpora prima, / unde mare inmensum volventes frigora fontes / adsidue renovent, habet ignes unde oriantur; / nam multis succensa locis ardent sola terrae, / ex imis vero furit ignibus impetus Aetnae. / tum porro nitidas fruges arbustaque laeta / gentibus humanis habet unde extollere possit, / unde etiam fluvios frondes et pabula laeta / montivago generi possit praebere ferarum.

2.598Bu yüzden ona tanrıların büyük anası, yabani hayvanların anası, bedenimizin de biricik doğurucusu dendi. Yunanların eski bilgin şairleri onu, tahtında oturup arabasına koşulu iki aslanı sürerken şarkılarında anlattılar; böylece büyük toprağın havanın boşluğunda asılı durduğunu, toprağın toprağın üstünde duramayacağını öğrettiler. Yanına yabani hayvanları koştular, çünkü ne kadar azgın olursa olsun yavrular, ana babanın iyilikleriyle yenilip yumuşamalıdır. Başının tepesini de surlarla bezeli bir taçla çevrelediler, çünkü seçkin yerlerde surlarla donanmış şehirleri taşır. Bu nişanla süslenmiş olarak tanrısal ananın tasviri şimdi geniş topraklarda ürpertici bir görkemle dolaştırılır. Türlü türlü milletler, eski ayin âdetine göre, ona İda Anası der, ona Frig kalabalıklarını yoldaş verirler, çünkü ürünlerin ilk kez o bölgelerden

2.598

quare magna deum mater materque ferarum / et nostri genetrix haec dicta est corporis una. / Hanc veteres Graium docti cecinere poetae / sedibus in curru biiugos agitare leones, / aeris in spatio magnam pendere docentes / tellurem neque posse in terra sistere terram. / adiunxere feras, quia quamvis effera proles / officiis debet molliri victa parentum. / muralique caput summum cinxere corona, / eximiis munita locis quia sustinet urbes. / quo nunc insigni per magnas praedita terras / horrifice fertur divinae matris imago. / hanc variae gentes antiquo more sacrorum / Idaeam vocitant matrem Phrygiasque catervas / dant comites, quia primum ex illis finibus edunt

2.613başlayarak yeryüzüne yayıldığını söylerler. Ona Galli denen hadım rahipleri verirler; çünkü Ana'nın tanrısallığını çiğneyenlerin, ana babalarına nankör çıkanların, ışığın kıyılarına canlı döl getirmeye layık görülmemesi gerektiğini anlatmak isterler. Gergin defler avuçlar altında gümbürder, çevrede çukur ziller çınlar, boynuzlar boğuk sesli ezgileriyle tehdit eder, oyuk kaval Frig makamıyla zihinleri kışkırtır; önlerinde silahlar taşırlar, azgın çılgınlığın işaretlerini, halkın nankör gönüllerini ve dinsiz yüreklerini tanrıçanın gücünden korkuyla dehşete düşürebilsinler diye. Böylece büyük şehirlerin içinden ilk kez taşınıp dilsiz, sessiz bir selamla ölümlüleri kutsadığında, yolların her yerini tunç ve gümüşle döşerler, bol sadakalarla zenginleştirirler, gül yapraklarını kar gibi yağdırıp

2.613

per terrarum orbes fruges coepisse creari. / Gallos attribuunt, quia, numen qui violarint / Matris et ingrati genitoribus inventi sint, / significare volunt indignos esse putandos, / vivam progeniem qui in oras luminis edant. / tympana tenta tonant palmis et cymbala circum / concava, raucisonoque minantur cornua cantu, / et Phrygio stimulat numero cava tibia mentis, / telaque praeportant, violenti signa furoris, / ingratos animos atque impia pectora volgi / conterrere metu quae possint numine divae. / ergo cum primum magnas invecta per urbis / munificat tacita mortalis muta salute, / aere atque argento sternunt iter omne viarum / largifica stipe ditantes ninguntque rosarum

2.628Ana'yı ve yoldaşlarının kalabalığını çiçeklerle gölgelerler. Burada silahlı bir takım — Yunanların Kuretler diye andığı — Frig kalabalıkları arasında belki oynayıp kana sevinerek ritimle sıçradıklarında, başlarını sallayıp korkunç sorgulukları titrettiklerinde, Dikte'nin Kuretlerini canlandırırlar; anlatıldığına göre bunlar bir zamanlar Girit'te Iuppiter'in o çığlığını gizlemişlerdi: çocuklar çocuğun çevresinde çevik bir halkayla dans ederken silahlı olarak, ritimle tuncu tunca vurmuşlardı, Saturnus onu yakalayıp çenesine teslim etmesin, ananın göğsünde sonsuz bir yara açmasın diye. Bu yüzden büyük Ana'ya silahlı olarak eşlik ederler; ya da tanrıçanın şunu buyurduğunu anlatırlar: atalarının toprağını silahla ve yiğitlikle savunmak istesinler,

2.628

floribus umbrantes matrem comitumque catervam. / hic armata manus, Curetas nomine Grai / quos memorant, Phrygias inter si forte catervas / ludunt in numerumque exultant sanguine laeti / terrificas capitum quatientes numine cristas, / Dictaeos referunt Curetas, qui Iovis illum / vagitum in Creta quondam occultasse feruntur, / cum pueri circum puerum pernice chorea / armati in numerum pulsarent aeribus aera, / ne Saturnus eum malis mandaret adeptus / aeternumque daret matri sub pectore volnus. / propterea magnam armati matrem comitantur, / aut quia significant divam praedicere ut armis / ac virtute velint patriam defendere terram

2.643ana babalarına hem siper hem süs olmaya hazırlansınlar. Bunlar ne kadar güzel ve seçkin biçimde düzenlenip anlatılsa da doğru akıldan çok uzağa itilmiştir. Çünkü tanrıların bütün tabiatı, kendi başına, ölümsüz bir ömrün tadını en derin barış içinde çıkarmalıdır, bizim işlerimizden uzakta, bizden çok ayrı olarak; çünkü her acıdan yoksun, tehlikelerden yoksun, kendi zenginliğiyle güçlü, bize hiç muhtaç olmayan bu tabiat ne iyiliklerle kazanılır ne öfkeyle dokunulur. Toprak ise her zaman histen yoksundur; birçok şeyin ilk başlangıçlarına sahip olduğu için birçok şeyi birçok yolla güneşin ışığına çıkarır. Burada biri denize Neptün, ekinlere Ceres demeyi kararlaştırırsa, şarabın kendine özgü adını söylemek yerine Bacchus adını yerinde olmadan kullanmayı yeğlerse,

2.643

praesidioque parent decorique parentibus esse. / quae bene et eximie quamvis disposta ferantur, / longe sunt tamen a vera ratione repulsa. / omnis enim per se divom natura necessest / inmortali aevo summa cum pace fruatur / semota ab nostris rebus seiunctaque longe; / nam privata dolore omni, privata periclis, / ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri, / nec bene promeritis capitur neque tangitur ira. / terra quidem vero caret omni tempore sensu, / et quia multarum potitur primordia rerum, / multa modis multis effert in lumina solis. / hic siquis mare Neptunum Cereremque vocare / constituet fruges et Bacchi nomine abuti / mavolt quam laticis proprium proferre vocamen,

2.658izin verelim, yeryüzünün tanrıların anası olduğunu söyleyip dursun; yeter ki gerçekte kendisi gönlünü çirkin bir din korkusuyla lekelemekten sakınsın. Böylece çoğu zaman aynı ovada otları kırpan yünlü koyunlar, atların savaşçı soyu, boynuzlu sığır sürüleri aynı göğün örtüsü altında aynı ırmağın suyuyla susuzluklarını giderdikleri hâlde birbirine benzemeyen görünüşlerle yaşar, ana babalarının tabiatını korur, her biri kendi türünce onların huylarını taklit eder. Herhangi bir ot türünde maddenin yapısı o kadar farklıdır, herhangi bir ırmakta da öyle. Bundan başka, herhangi bir canlıyı, hepsinden yalnız birini, kemikler, kan, damarlar, sıcaklık, nem, iç organlar, sinirler oluşturur; bunlar da birbirinden çok ayrıdır, ilk başlangıçların birbirine benzemeyen şekilleriyle yapılmıştır.

2.658

concedamus ut hic terrarum dictitet orbem / esse deum matrem, dum vera re tamen ipse / religione animum turpi contingere parcat. / Saepe itaque ex uno tondentes gramina campo / lanigerae pecudes et equorum duellica proles / buceriaeque greges eodem sub tegmine caeli / ex unoque sitim sedantes flumine aquai / dissimili vivont specie retinentque parentum / naturam et mores generatim quaeque imitantur. / tanta est in quovis genere herbae materiai / dissimilis ratio, tanta est in flumine quoque. / Hinc porro quamvis animantem ex omnibus unam / ossa cruor venae calor umor viscera nervi / constituunt, quae sunt porro distantia longe, / dissimili perfecta figura principiorum.

2.672Sonra ateşle tutuşup yanan her şey, başka bir şey olmasa bile, bedenlerinde şu cisimleri taşır: onlardan ateş fırlatabilir, ışık saçabilir, kıvılcım çıkarıp külü geniş geniş savurabilirler. Öteki şeyleri de zihninin aynı akıl yürütmesiyle dolaşırsan, bedenlerinde birçok şeyin tohumlarını gizlediklerini, çeşitli şekilleri barındırdıklarını bulacaksın. Son olarak, rengin ve tadın kokuyla birlikte verildiği birçok şey görürsün, en başta da meyvelerin çoğunu. Demek ki bunlar çeşitli şekillerden oluşmalıdır; çünkü koku boyanın gitmediği yerden uzuvlara girer, boya ayrı, tat ayrı yoldan hislere sızar; böylece ilk şekillerde ayrıldıklarını anlarsın. Demek ki birbirine benzemeyen biçimler tek bir yumakta bir araya gelir, şeyler karışık tohumdan oluşur.

2.672

Tum porro quae cumque igni flammata cremantur. / si nil praeterea, tamen haec in corpore tradunt, / unde ignem iacere et lumen submittere possint / scintillasque agere ac late differre favillam. / cetera consimili mentis ratione peragrans / invenies igitur multarum semina rerum / corpore celare et varias cohibere figuras. / Denique multa vides, quibus et color et sapor una / reddita sunt cum odore in primis pleraque poma. / haec igitur variis debent constare figuris; / nidor enim penetrat qua fucus non it in artus, / fucus item sorsum, sorsum sapor insinuatur / sensibus; ut noscas primis differre figuris. / dissimiles igitur formae glomeramen in unum / conveniunt et res permixto semine constant.

2.688Dahası, bizim dizelerimizde de her yerde birçok kelimede ortak olan birçok harf görürsün; yine de dizelerin ve kelimelerin birbirinden farklı harflerden oluştuğunu kabul etmek zorundasın; ortak bir harf pek az geçtiği için değil, ya da hiçbir ikisi bütünüyle aynı harflerden oluşmadığı için değil, hepsi her zaman hepsine eşit olmadığı için. Başka şeylerde de böyledir: birçok şeyde ortak olan birçok şey bulunsa da, şeylerin ilk başlangıçları birbirinden farklı bir bütün oluşturabilir; öyle ki insan soyunun, ekinlerin, bereketli ağaçların farklı ilk başlangıçlardan oluştuğu haklı olarak söylenebilir. Yine de her şeyin her biçimde birleşebileceğini sanmamalı; yoksa her yerde ucubelerin doğduğunu görürdün, yarı hayvan insan türlerinin ortaya çıktığını, yüksek

2.688

Quin etiam passim nostris in versibus ipsis / multa elementa vides multis communia verbis, / cum tamen inter se versus ac verba necesse est / confiteare alia ex aliis constare elementis; / non quo multa parum communis littera currat / aut nulla inter se duo sint ex omnibus isdem, / sed quia non volgo paria omnibus omnia constant. / sic aliis in rebus item communia multa / multarum rerum cum sint, primordia rerum / dissimili tamen inter se consistere summa / possunt; ut merito ex aliis constare feratur / humanum genus et fruges arbustaque laeta. / Nec tamen omnimodis conecti posse putandum est / omnia; nam volgo fieri portenta videres, / semiferas hominum species existere et altos

2.703zaman zaman canlı bir bedenden dallar fışkırdığını, karada yaşayanların birçok uzvunun deniz hayvanlarınınkilere bağlandığını, sonra iğrenç ağızlarından alev soluyan Khimairaları tabiatın her şeyi doğuran topraklarda beslediğini. Bunlardan hiçbirinin olmadığı apaçıktır, çünkü her şeyin belli tohumlardan, belli bir doğurucudan yaratılıp büyürken türünü koruyabildiğini görüyoruz. Elbette bu belli bir düzenle olmak zorundadır. Çünkü her birinin kendine uygun cisimleri bütün besinlerden içeride uzuvlara dağılır, birbirine bağlanıp uygun hareketleri meydana getirir; buna karşılık tabiatın yabancı olanları toprağa geri attığını görürüz; görünmez darbelerle itilen birçok cisim de bedenden kaçar, bunlar ne bir yere bağlanabilmiş ne de içeride hayat veren hareketlere uyup onları taklit edebilmiştir.

2.703

inter dum ramos egigni corpore vivo / multaque conecti terrestria membra marinis, / tum flammam taetro spirantis ore Chimaeras / pascere naturam per terras omniparentis. / quorum nil fieri manifestum est, omnia quando / seminibus certis certa genetrice creata / conservare genus crescentia posse videmus. / scilicet id certa fieri ratione necessust. / nam sua cuique cibis ex omnibus intus in artus / corpora discedunt conexaque convenientis / efficiunt motus; at contra aliena videmus / reicere in terras naturam, multaque caecis / corporibus fugiunt e corpore percita plagis, / quae neque conecti quoquam potuere neque intus / vitalis motus consentire atque imitari.

2.718Ama sakın yalnız canlıların bu kanunlara bağlı olduğunu sanma; aynı düzen bütün şeylerin sınırını çizer. Çünkü doğmuş şeylerin her biri bütün tabiatıyla birbirinden nasıl farklıysa, her birinin de farklı şekilli ilk başlangıçlardan oluşması gerekir; birçoğu benzer bir biçimde olmadığından değil, hepsi her zaman hepsine eşit olmadığından. Dahası, tohumlar birbirinden ayrı olduğuna göre, aralıkları, yolları, bağlantıları, ağırlıkları, darbeleri, çarpışmaları, hareketleri de farklı olmalıdır; bunlar yalnız canlıların bedenlerini birbirinden ayırmakla kalmaz, toprakları ve bütün denizi ayırır, bütün göğü de topraklardan uzak tutar. Şimdi gel, tatlı emeğimle aradığım sözleri dinle; sakın, gözlerinin önünde beyaz gördüğün şeylerin beyaz ilk başlangıçlardan oluştuğunu sanma,

2.718

sed ne forte putes animalia sola teneri / legibus his, quaedam ratio res terminat omnis / nam vel uti tota natura dissimiles sunt / inter se genitae res quaeque, ita quamque necessest / dissimili constare figura principiorum; / non quo multa parum simili sint praedita forma, / sed quia non volgo paria omnibus omnia constant. / semina cum porro distent, differre necessust / intervalla vias conexus pondera plagas / concursus motus; quae non animalia solum / corpora seiungunt, sed terras ac mare totum / secernunt caelumque a terris omne retentant. / Nunc age dicta meo dulci quaesita labore / percipe, ne forte haec albis ex alba rearis / principiis esse, ante oculos quae candida cernis,

2.733ya da kararan şeylerin kara tohumdan doğduğunu; başka herhangi bir renge boyanmış şeylerin de bu rengi, maddenin cisimleri aynı renge boyanmış olduğu için taşıdığına inanma; çünkü maddenin cisimlerinin hiçbir rengi yoktur, ne şeylerinkine benzer ne de ondan farklı. Zihnin bu tür cisimlere hiçbir atılışla uzanamayacağını sanıyorsan, yolunu şaşırıp çok uzaklara gidiyorsun. Çünkü doğuştan körler, güneşin ışığını hiçbir zaman görmemiş olsalar da, ömürlerinin başından beri hiçbir renge bağlı olmayan cisimleri dokunarak tanırlar; bundan anlaşılır ki bizim zihnimiz de hiçbir boyayla sıvanmamış cisimleri bilebilir. Son olarak, biz de kör karanlıkta neye dokunursak onu hiçbir renge boyanmış olarak hissetmeyiz.

2.733

aut ea quae nigrant nigro de semine nata; / nive alium quemvis quae sunt inbuta colorem, / propterea gerere hunc credas, quod materiai / corpora consimili sint eius tincta colore; / nullus enim color est omnino materiai / corporibus, neque par rebus neque denique dispar. / in quae corpora si nullus tibi forte videtur / posse animi iniectus fieri, procul avius erras. / nam cum caecigeni, solis qui lumina numquam / dispexere, tamen cognoscant corpora tactu / ex ineunte aevo nullo coniuncta colore, / scire licet nostrae quoque menti corpora posse / vorti in notitiam nullo circum lita fuco. / denique nos ipsi caecis quaecumque tenebris / tangimus, haud ullo sentimus tincta colore.

2.748Bunun olabileceğini kanıtladığıma göre, şimdi böyle olduğunu öğreteceğim. Çünkü her renk bütünüyle her renge dönüşür; oysa ilk başlangıçlar bunu hiçbir biçimde yapmamalıdır; çünkü değişmez bir şeyin geriye kalması gerekir, yoksa her şey kökünden yokluğa döner; çünkü bir şey değişip kendi sınırlarından çıkarsa bu, hemen, önceden var olanın ölümü olur. O hâlde sakın şeylerin tohumlarını renkle boyama, yoksa her şey kökünden yokluğa döner. Bundan başka, ilk başlangıçlara hiçbir renk tabiatı verilmemişse de çeşitli biçimlerle donanmışlarsa, bunlardan her türlü rengi doğurup çeşitlendiriyorlarsa, bu yüzden her tohumun hangi tohumlarla, nasıl bir düzende bir arada tutulduğu, birbirlerine hangi hareketleri verip aldıkları çok önemliyse,

2.748

Quod quoniam vinco fieri, nunc esse docebo. / omnis enim color omnino mutatur in omnis; / quod facere haud ullo debent primordia pacto; / immutabile enim quiddam superare necessest, / ne res ad nihilum redigantur funditus omnes; / nam quod cumque suis mutatum finibus exit, / continuo hoc mors est illius quod fuit ante. / proinde colore cave contingas semina rerum, / ne tibi res redeant ad nihilum funditus omnes. / Praeterea si nulla coloris principiis est / reddita natura et variis sunt praedita formis, / e quibus omnigenus gignunt variantque colores, / propterea magni quod refert, semina quaeque / cum quibus et quali positura contineantur / et quos inter se dent motus accipiantque,

2.763hemen pek kolay açıklayabilirsin, biraz önce kara renkte olan şeylerin niçin birden mermer gibi bir beyazlığa bürünebildiğini; tıpkı büyük rüzgârlar düzlükleri çalkaladığında denizin parlak mermer gibi ak dalgalara dönmesi gibi; diyebilirsin ki çoğu zaman kara gördüğümüz şey, maddesi karıştırılıp ilk başlangıçlarının düzeni değiştiğinde, bazıları eklenip bazıları çıkarıldığında, hemen parlak ve beyaz görünür. Denizin düzlükleri mavi tohumlardan oluşsaydı, hiçbir biçimde ağaramazdı; çünkü mavi olan şeyi nasıl çalkalarsan çalkala, hiçbir zaman mermer rengine geçemez. Yok eğer denizin tek ve saf parıltısını meydana getiren tohumlar türlü türlü renklere boyanmışsa,

2.763

perfacile extemplo rationem reddere possis, / cur ea quae nigro fuerint paulo ante colore, / marmoreo fieri possint candore repente, / ut mare, cum magni commorunt aequora venti, / vertitur in canos candenti marmore fluctus; / dicere enim possis, nigrum quod saepe videmus, / materies ubi permixta est illius et ordo / principiis mutatus et addita demptaque quaedam, / continuo id fieri ut candens videatur et album. / quod si caeruleis constarent aequora ponti / seminibus, nullo possent albescere pacto; / nam quo cumque modo perturbes caerula quae sint, / numquam in marmoreum possunt migrare colorem. / sin alio atque alio sunt semina tincta colore, / quae maris efficiunt unum purumque nitorem,

2.778tıpkı çoğu zaman başka biçimlerden ve çeşitli şekillerden tek şekilli bir kare meydana gelmesi gibi, nasıl karede farklı biçimler bulunduğunu görüyorsak, denizin düzlüğünde de, ya da başka herhangi bir tek ve saf parıltıda da birbirinden çok farklı, çeşitli renkler görmemiz gerekirdi. Üstelik farklı şekiller bütünün dışarıdan kare olmasını hiç engellemez, ona hiç engel olmaz; oysa şeylerin çeşitli renkleri bütün şeyin tek bir parıltıda olmasını engeller, buna engel olur. Sonra, bizi bazen şeylerin ilk başlangıçlarına renk yüklemeye sürükleyip ayartan sebep de çöker, çünkü beyaz şeyler beyazlardan yaratılmaz, kara denenler de karalardan değil, çeşitli renklerden yaratılır. Çünkü beyaz şeylerin hiçbir renkten doğması,

2.778

ut saepe ex aliis formis variisque figuris / efficitur quiddam quadratum unaque figura, / conveniebat, ut in quadrato cernimus esse / dissimiles formas, ita cernere in aequore ponti / aut alio in quovis uno puroque nitore / dissimiles longe inter se variosque colores. / praeterea nihil officiunt obstantque figurae / dissimiles, quo quadratum minus omne sit extra; / at varii rerum inpediunt prohibentque colores, / quo minus esse uno possit res tota nitore. / Tum porro quae ducit et inlicit ut tribuamus / principiis rerum non numquam causa colores, / occidit, ex albis quoniam non alba creantur, / nec quae nigra cluent de nigris, sed variis ex. / quippe etenim multo proclivius exorientur

2.793kara renkten ya da onlara karşı koyup direnen başka herhangi bir renkten doğmasından çok daha kolaydır. Bundan başka, renkler ışık olmadan var olamadığına, şeylerin ilk başlangıçları da ışığa çıkmadığına göre, hiçbir renkle örtülmemiş oldukları anlaşılır; kör karanlıkta hangi renk olabilir ki? Dahası, renk ışığın kendisiyle değişir, çünkü dik ya da eğik gelen ışığa çarpınca başka türlü parlar; güneşte güvercinlerin ensesinin ve boynunun çevresinde duran, onlara taç olan tüyler nasıl görünür, bak: bazen parlak bir lal gibi kırmızı olur, bazen de belli bir bakışla, mavinin arasına yeşil zümrütler karıştırıyormuş gibi görünür. Tavuskuşunun kuyruğu da bol ışıkla dolduğunda aynı şekilde döndükçe renklerini değiştirir;

2.793

candida de nullo quam nigro nata colore / aut alio quovis, qui contra pugnet et obstet. / Praeterea quoniam nequeunt sine luce colores / esse neque in lucem existunt primordia rerum, / scire licet quam sint nullo velata colore; / qualis enim caecis poterit color esse tenebris? / lumine quin ipso mutatur propterea quod / recta aut obliqua percussus luce refulget; / pluma columbarum quo pacto in sole videtur, / quae sita cervices circum collumque coronat; / namque alias fit uti claro sit rubra pyropo, / inter dum quodam sensu fit uti videatur / inter caeruleum viridis miscere zmaragdos. / caudaque pavonis, larga cum luce repleta est, / consimili mutat ratione obversa colores;

2.808bu renkler bir tür ışık darbesiyle doğduğuna göre, bilmelisin ki ışık olmadan doğamazlar. Göz bebeği, beyaz rengi hissettiği söylendiğinde kendine bir tür darbe alır, karayı ve ötekileri hissettiğinde de başka bir tür; dokunduğun şeylerin hangi renkte olduğu da önemli değildir, daha çok hangi şekle uygun olduğu önemlidir; bundan anlaşılır ki ilk başlangıçların renge hiç ihtiyacı yoktur, çeşitli biçimleriyle çeşitli dokunuşlar meydana getirmeleri yeter. Bundan başka, rengin tabiatı belli şekillere bağlı belli bir şey olmadığına, ilk başlangıçların bütün biçimleri herhangi bir parıltıda bulunabildiğine göre, onlardan oluşan şeyler niçin her türde aynı ölçüde her türlü renge bürünmüş değildir? Çünkü o zaman uçan kargaların da çoğu zaman

2.808

qui quoniam quodam gignuntur luminis ictu, / scire licet, sine eo fieri non posse putandum est. / Et quoniam plagae quoddam genus excipit in se / pupula, cum sentire colorem dicitur album, / atque aliud porro, nigrum cum et cetera sentit, / nec refert ea quae tangas quo forte colore / praedita sint, verum quali magis apta figura, / scire licet nihil principiis opus esse colore, / sed variis formis variantes edere tactus. / Praeterea quoniam non certis certa figuris / est natura coloris et omnia principiorum / formamenta queunt in quovis esse nitore, / cur ea quae constant ex illis non pariter sunt / omnigenus perfusa coloribus in genere omni? / conveniebat enim corvos quoque saepe volantis

2.823beyaz tüylerinden beyaz bir renk saçması, kuğuların kara tohumdan kara olması, ya da başka herhangi bir tek ya da çeşitli renkte olması gerekirdi. Dahası, bir şey küçük parçalara ne kadar çok ayrılırsa, rengin yavaş yavaş solup söndüğünü o kadar iyi görebilirsin; altın küçük parçalara koparıldığında olduğu gibi: erguvan, en parlak renk olan Fenike kırmızısı da iplik iplik ayrıldığında bütünüyle yok olur; buradan anlayabilirsin ki küçük parçacıklar, şeylerin tohumlarına ayrılmadan önce bütün renklerini salarlar. Son olarak, bütün cisimlerin ses ve koku çıkarmadığını kabul ettiğine göre, sesleri ve kokuları her şeye yüklemezsin; aynı şekilde, her şeyi gözlerimizle göremediğimize göre,

2.823

ex albis album pinnis iactare colorem / et nigros fieri nigro de semine cycnos / aut alio quovis uno varioque colore. / Quin etiam quanto in partes res quaeque minutas / distrahitur magis, hoc magis est ut cernere possis / evanescere paulatim stinguique colorem; / ut fit ubi in parvas partis discerpitur ⟦aurum⟧: / purpura poeniceusque color clarissimus multo, / filatim cum distractum est, disperditur omnis; / noscere ut hinc possis prius omnem efflare colorem / particulas, quam discedant ad semina rerum. / Postremo quoniam non omnia corpora vocem / mittere concedis neque odorem, propterea fit / ut non omnibus adtribuas sonitus et odores: / sic oculis quoniam non omnia cernere quimus,

2.838anlaşılır ki bazı şeyler renkten yoksundur, tıpkı bazılarının kokusuz, sesten uzak olması gibi; keskin zihin bunları da, başka şeylerden yoksun olanları fark edebildiği kadar tanıyabilir. Ama sakın ilk cisimlerin yalnız renkten yoksun kaldığını sanma; onlar ılıklıktan, soğuktan ve sıcak buhardan da bütünüyle ayrıdır, sesten kısır, tattan aç olarak taşınırlar, bedenlerinden kendilerine ait hiçbir koku saçmazlar. Tıpkı mercanköşk merheminin ve mür yağının tatlı sıvısını, burunlara nektar soluyan sümbül çiçeğini yapmaya giriştiğinde her şeyden önce, bulabildiğin ve elde edebildiğin kadar, kokusuz zeytinyağının tabiatını araman gerektiği gibi; öyle bir yağ ki burunlara hiçbir koku salmasın, karışıp pişen kokuları kendi bedeninde

2.838

scire licet quaedam tam constare orba colore / quam sine odore ullo quaedam sonituque remota, / nec minus haec animum cognoscere posse sagacem / quam quae sunt aliis rebus privata notare. / Sed ne forte putes solo spoliata colore / corpora prima manere, etiam secreta teporis / sunt ac frigoris omnino calidique vaporis, / et sonitu sterila et suco ieiuna feruntur, / nec iaciunt ullum proprium de corpore odorem. / sicut amaracini blandum stactaeque liquorem / et nardi florem, nectar qui naribus halat, / cum facere instituas, cum primis quaerere par est, / quod licet ac possis reperire, inolentis olivi / naturam, nullam quae mittat naribus auram, / quam minime ut possit mixtos in corpore odores

2.853kendi keskin kokusuyla en az bozsun; aynı sebepten şeylerin ilk başlangıçları, şeyler doğarken onlara kendi kokularını, seslerini katmamalıdır, çünkü kendilerinden bir şey salamazlar; aynı şekilde herhangi bir tat da, soğukluk da, sıcak ya da ılık buhar da; öteki nitelikler de, ki bunlar ölümlü olduklarını gösterir: yumuşaklıktan doğan bükülgenlik, ufalanmadan doğan kırılganlık, seyrek cisimden doğan oyukluk, hepsi ilk başlangıçlardan ayrı tutulmalıdır, eğer şeylere varlığın bütünü dayanacak ölümsüz temeller koymak istiyorsak; yoksa her şey kökünden yokluğa döner. Şimdi his sahibi gördüğümüz her şeyin yine de histen yoksun ilk başlangıçlardan oluştuğunu kabul etmek zorundasın. Bunu ne apaçık şeyler çürütür

2.853

concoctosque suo contractans perdere viro, / propter eandem rem debent primordia rerum / non adhibere suum gignundis rebus odorem / nec sonitum, quoniam nihil ab se mittere possunt, / nec simili ratione saporem denique quemquam / nec frigus neque item calidum tepidumque vaporem, / cetera, quae cum ita sunt tamen ut mortalia constent, / molli lenta, fragosa putri, cava corpore raro, / omnia sint a principiis seiuncta necessest, / inmortalia si volumus subiungere rebus / fundamenta, quibus nitatur summa salutis; / ne tibi res redeant ad nihilum funditus omnes. / Nunc ea quae sentire videmus cumque necessest / ex insensilibus tamen omnia confiteare / principiis constare. neque id manufesta refutant

2.868ne de herkesin bildiği şeyler ona karşı çıkar; tersine, onlar bizi bizzat elimizden tutup dediğim gibi canlıların histen yoksun şeylerden doğduğuna inanmaya zorlar. Çünkü iğrenç gübreden canlı kurtların çıktığını görebilirsin, ıslak toprak mevsimsiz yağmurlardan kokuşmaya yüz tuttuğunda. Bundan başka, bütün şeyler de aynı biçimde dönüşür. Irmaklar yapraklara dönüşür, bereketli otlaklar sürülere; sürüler tabiatlarını bizim bedenlerimize dönüştürür, bizim bedenimizden de çoğu zaman yabani hayvanların güçleri, kanadı güçlü kuşların bedenleri büyür. Demek ki tabiat bütün besinleri canlı bedenlere dönüştürür, canlıların bütün hislerini de oradan doğurur, kuru odunları alevlere açıp her şeyi ateşe çevirmesinden pek de başka olmayan bir yolla.

2.868

nec contra pugnant, in promptu cognita quae sunt, / sed magis ipsa manu ducunt et credere cogunt / ex insensilibus, quod dico, animalia gigni. / quippe videre licet vivos existere vermes / stercore de taetro, putorem cum sibi nacta est / intempestivis ex imbribus umida tellus. / Praeterea cunctas itidem res vertere sese. / vertunt se fluvii in frondes et pabula laeta / in pecudes, vertunt pecudes in corpora nostra / naturam, et nostro de corpore saepe ferarum / augescunt vires et corpora pennipotentum. / ergo omnes natura cibos in corpora viva / vertit et hinc sensus animantum procreat omnes, / non alia longe ratione atque arida ligna / explicat in flammas et in ignis omnia versat.

2.883Şimdi görüyor musun, şeylerin ilk başlangıçlarının her birinin hangi düzende yerleştiği, hangileriyle karışıp birbirine hangi hareketleri verip aldığı ne kadar önemlidir? Sonra, ruhu bizzat sarsan, onu harekete geçirip çeşitli hisleri dışa vurmaya zorlayan şey nedir ki histen yoksun olandan his sahibi olanın doğduğuna inanmayasın? Elbette taşların, odunların ve toprağın bir arada karışsalar da hayat veren bir his meydana getirememesi. Bu konuda şunu hatırlamak yerinde olur: his sahibi şeyleri yaratan şeylerin hepsinden hemen ve her durumda hislerin doğduğunu söylemiyorum; asıl önemli olan, his sahibi şeyi meydana getiren cisimlerin ne kadar küçük olduğu, hangi biçimle donandığı, son olarak hangi hareketlere, dizilişlere, yerleşimlere sahip olduğudur. Odunlarda ve toprak parçalarında bunlardan hiçbirini görmeyiz;

2.883

iamne vides igitur magni primordia rerum / referre in quali sint ordine quaeque locata / et commixta quibus dent motus accipiantque? / Tum porro, quid id est, animum quod percutit, ipsum, / quod movet et varios sensus expromere cogit, / ex insensilibus ne credas sensile gigni? / ni mirum lapides et ligna et terra quod una / mixta tamen nequeunt vitalem reddere sensum. / illud in his igitur rebus meminisse decebit, / non ex omnibus omnino, quaecumque creant res / sensilia, extemplo me gigni dicere sensus, / sed magni referre ea primum quantula constent, / sensile quae faciunt, et qua sint praedita forma, / motibus ordinibus posituris denique quae sint. / quarum nil rerum in lignis glaebisque videmus;

2.898yine de bunlar yağmurlarla adeta çürüdüklerinde küçük kurtlar doğururlar, çünkü maddenin cisimleri eski düzenlerinden yeni bir şeyle sarsılıp canlıların doğması gereken biçimde bir araya gelir. Sonra, his sahibi şeyin his sahibi şeylerden yaratılabileceğini ileri sürenler, onları da hissetmeye alışkın başka şeylerden


yumuşak yaptıklarında; çünkü bütün his iç organlara, sinirlere, damarlara bağlıdır; bunların hepsinin yumuşak olduğunu, ölümlü bir bedenden yaratıldığını görüyoruz. Ama varsayalım ki bunlar sonsuza dek kalabilsin; yine de ya bir parçanın hissine sahip olmaları ya da bütün canlılara benzer sayılmaları gerekir. Oysa parçalar kendi başlarına hissedemez: çünkü uzuvların her hissi kendinden başka bir şeye bakar;

2.898

et tamen haec, cum sunt quasi putrefacta per imbres, / vermiculos pariunt, quia corpora materiai / antiquis ex ordinibus permota nova re / conciliantur ita ut debent animalia gigni. / Deinde ex sensilibus qui sensile posse creari / constituunt, porro ex aliis sentire sueti / * * * / mollia cum faciunt; nam sensus iungitur omnis / visceribus nervis venis, quae cumque videmus / mollia mortali consistere corpore creta. / sed tamen esto iam posse haec aeterna manere; / nempe tamen debent aut sensum partis habere / aut similis totis animalibus esse putari. / at nequeant per se partes sentire necesse est: / namque ⟦alio⟧ sensus membrorum ⟦respicit⟧ omnis,

2.912ne bizden ayrılmış bir el ne de bedenin başka herhangi bir parçası tek başına his taşıyabilir. Geriye, bütün canlılara benzedikleri kalır; böylece her yandan hayat veren hisle uyuşabilsinler. O zaman nasıl şeylerin ilk başlangıçları diye anılabilecek, ölümün yollarından nasıl kaçınabilecekler, mademki canlıdırlar, canlılar da ölümlülerle bir ve aynıdır? Yine de bunu yapabildiklerini varsayalım: birleşip toplanmalarıyla bir canlılar yığınından, kalabalığından başka bir şey yapamazlar, tıpkı insanların, sığır sürülerinin, yabani hayvanların birbirleriyle buluşarak yeni bir şey doğuramaması gibi. Böylece hissettiğimiz şeylerin de aynı şekilde hissetmesi gerekirdi. Yok eğer kendi hislerini bedenden bırakıp başka bir his alırlarsa, geri alınacak bir şeyi onlara vermenin ne gereği vardı? Sonra, daha önce de dile getirdiğimiz gibi,

2.912

nec manus a nobis potis est secreta neque ulla / corporis omnino sensum pars sola tenere. / linquitur ut totis animantibus adsimulentur, / vitali ut possint consentire undique sensu. / qui poterunt igitur rerum primordia dici / et leti vitare vias, animalia cum sint, / atque animalia sint mortalibus una eademque? / quod tamen ut possint, at coetu concilioque / nil facient praeter volgum turbamque animantum, / scilicet ut nequeant homines armenta feraeque / inter sese ullam rem gignere conveniundo. / sic itidem quae sentimus sentire necessest. / quod si forte suum dimittunt corpore sensum / atque alium capiunt, quid opus fuit adtribui id quod / detrahitur? tum praeterea, quod fudimus ante,

2.927kuşların yumurtalarının canlı civcivlere döndüğünü, toprak mevsimsiz yağmurlar yüzünden kokuşmaya yüz tutunca kurtların içinden kaynaşıp çıktığını gördüğümüze göre, hislerin hissetmeyenden doğabileceği anlaşılır. Yok eğer biri, hislerin hissetmeyenden ancak bir değişme yoluyla doğabileceğini söylerse, ya da dışarı çıkarılan bir tür doğumla, ona şunu açıkça gösterip kanıtlamak yeter: önceden bir birleşme toplanmadan doğum olmaz, bir birleşme olmadan da hiçbir şey değişmez. Önce, herhangi bir bedenin hisleri, canlının tabiatı doğmadan önce var olamaz; çünkü elbette madde dağınık bir hâlde havada, ırmaklarda, topraklarda, topraktan yaratılmış şeylerde tutulur, bir araya gelip hayat veren uygun hareketleri

2.927

quatinus in pullos animalis vertier ova / cernimus alituum vermisque effervere terra, / intempestivos quam putor cepit ob imbris, / scire licet gigni posse ex non sensibus sensus. / Quod si forte aliquis dicet, dum taxat oriri / posse ex non sensu sensus mutabilitate, / aut aliquo tamquam partu quod proditur extra, / huic satis illud erit planum facere atque probare, / non fieri partum nisi concilio ante coacto, / nec quicquam commutari sine conciliatu. / Principio nequeunt ullius corporis esse / sensus ante ipsam genitam naturam animantis, / ni mirum quia materies disiecta tenetur / aere fluminibus terris terraque creatis, / nec congressa modo vitalis convenientes

2.942birbirine katmamıştır; bu hareketlerle her şeyi gözeten hisler tutuşur, her canlıyı korur. Bundan başka, tabiatın katlanabileceğinden daha büyük bir darbe herhangi bir canlıyı birden yere serer ve bedenin ve ruhun bütün hislerini altüst etmeye koyulur. Çünkü ilk başlangıçların yerleşimleri çözülür, hayat veren hareketler derinden engellenir, ta ki uzuvlar boyunca sarsılan bütün madde hayat veren ruhun düğümlerini bedenden çözüp onu dağıtarak bütün gözeneklerden dışarı atana kadar; çünkü bir darbenin, inince, her şeyi sarsıp çözmekten başka ne yapabileceğini düşünebiliriz ki? Darbe daha az şiddetle indiğinde de çoğu zaman geride kalan hayat veren hareketlerin üstün geldiği, üstün gelip büyük darbenin kargaşasını yatıştırdığı,

2.942

contulit inter se motus, quibus omnituentes / accensi sensus animantem quamque tuentur. / Praeterea quamvis animantem grandior ictus, / quam patitur natura, repente adfligit et omnis / corporis atque animi pergit confundere sensus. / dissoluuntur enim positurae principiorum / et penitus motus vitales inpediuntur, / donec materies omnis concussa per artus / vitalis animae nodos a corpore solvit / dispersamque foras per caulas eiecit omnis; / nam quid praeterea facere ictum posse reamur / oblatum, nisi discutere ac dissolvere quaeque? / fit quoque uti soleant minus oblato acriter ictu / reliqui motus vitalis vincere saepe, / vincere et ingentis plagae sedare tumultus

2.957her şeyi yeniden kendi yoluna çağırdığı, bedende adeta artık hükmeden ölüm hareketini dağıtıp neredeyse yitirilmiş hisleri yeniden tutuşturduğu olur; çünkü başka nasıl, ölümün tam eşiğinden zihinlerini toplayıp hayata dönebilirler, neredeyse sonuna varılmış yoldan geçip gitmek yerine? Bundan başka, acı, maddenin cisimleri bir güçle canlı iç organlar ve uzuvlar boyunca tedirgin edilip içeride kendi yerlerinde çırpındığında olduğuna, yerlerine geri döndüklerinde de tatlı bir haz doğduğuna göre, ilk başlangıçların hiçbir acıya uğrayamayacağı, kendiliklerinden hiçbir haz alamayacağı anlaşılır; çünkü onlar, hareketlerinin yeniliğiyle sıkıntı çekecekleri ya da besleyici tatlılıktan bir pay alacakları herhangi bir ilk cisimden oluşmamışlardır.

2.957

inque suos quicquid rursus revocare meatus / et quasi iam leti dominantem in corpore motum / discutere ac paene amissos accendere sensus; / nam qua re potius leti iam limine ab ipso / ad vitam possint conlecta mente reverti, / quam quo decursum prope iam siet ire et abire? / Praeterea, quoniam dolor est, ubi materiai / corpora vi quadam per viscera viva per artus / sollicitata suis trepidant in sedibus intus, / inque locum quando remigrant, fit blanda voluptas, / scire licet nullo primordia posse dolore / temptari nullamque voluptatem capere ex se; / quandoquidem non sunt ex ullis principiorum / corporibus, quorum motus novitate laborent / aut aliquem fructum capiant dulcedinis almae.

2.972Demek ki hiçbir hisle donanmış olmamalıdırlar. Son olarak, her canlının hissedebilmesi için onu oluşturan ilk başlangıçlara his yüklemek gerekiyorsa, insan soyunu özellikle oluşturan ilk başlangıçlar ne olacak? Elbette titrek bir gülüşle sarsılıp kahkaha atacak, yüzlerini ve yanaklarını çiy gibi yaşlarla ıslatacaklar, şeylerin karışımı üzerine birçok şey söylemeyi bilecekler, dahası kendi ilk başlangıçlarının ne olduğunu araştıracaklar; çünkü bütün ölümlülere benzediklerine göre, onların da başka öğelerden oluşması gerekir, onların da başkalarından, öyle ki hiçbir yerde durmaya cesaret edemezsin; çünkü konuşan, gülen ve düşünen dediğin her şeyin aynı şeyleri yapan başka şeylerden oluştuğunu söyleyerek peşinden geleceğim. Ama bunların sayıklama ve delilik olduğunu görüyorsak, bir varlık gülen şeylerden oluşmadan gülebiliyorsa,

2.972

haut igitur debent esse ullo praedita sensu. / Denique uti possint sentire animalia quaeque, / principiis si iam est sensus tribuendus eorum, / quid, genus humanum propritim de quibus auctumst? / scilicet et risu tremulo concussa cachinnant / et lacrimis spargunt rorantibus ora genasque / multaque de rerum mixtura dicere callent / et sibi proporro quae sint primordia quaerunt; / quando quidem totis mortalibus adsimulata / ipsa quoque ex aliis debent constare elementis, / inde alia ex aliis, nusquam consistere ut ausis; / quippe sequar, quod cumque loqui ridereque dices / et sapere, ex aliis eadem haec facientibus ut sit. / quod si delira haec furiosaque cernimus esse / et ridere potest non ex ridentibus auctus,

2.987bilge ve dilli tohumlardan oluşmadan düşünüp bilgince sözlerle açıklama yapabiliyorsa, his sahibi gördüğümüz şeyler neden her yandan histen yoksun tohumların karışımından oluşamasın? Son olarak, hepimiz göksel bir tohumdan doğduk; hepimizin babası odur; besleyici ana toprak ondan akan nemin damlalarını kabul edince gebe kalıp parlak ekinleri, bereketli ağaçları, insan soyunu, yabani hayvanların bütün soylarını doğurur, hepsinin bedenlerini beslediği, tatlı bir hayat sürüp dölünü çoğalttığı otlakları sunar; bu yüzden ana adını haklı olarak almıştır. Aynı şekilde, önceden topraktan gelmiş olan geri toprağa döner, esirin kıyılarından gönderilmiş olan da yeniden geri götürülüp göğün tapınaklarına kabul edilir.

2.987

et sapere et doctis rationem reddere dictis / non ex seminibus sapientibus atque disertis, / qui minus esse queant ea quae sentire videmus / seminibus permixta carentibus undique sensu? / Denique caelesti sumus omnes semine oriundi; / omnibus ille idem pater est, unde alma liquentis / umoris guttas mater cum terra recepit, / feta parit nitidas fruges arbustaque laeta / et genus humanum, parit omnia saecla ferarum, / pabula cum praebet, quibus omnes corpora pascunt / et dulcem ducunt vitam prolemque propagant; / qua propter merito maternum nomen adepta est. / cedit item retro, de terra quod fuit ante, / in terras, et quod missumst ex aetheris oris, / id rursum caeli rellatum templa receptant.

2.1002Ölüm şeyleri, maddenin cisimlerini yok edecek biçimde öldürmez, onların birlikteliğini dağıtır; sonra birini ötekine bağlayıp öyle yapar ki bütün şeyler biçimlerini değiştirir, renklerini başkalaştırır, hisleri alır ve bir anda geri verir; böylece anlarsın ki şeylerin o ilk başlangıçlarının hangileriyle, nasıl bir yerleşimle bir arada tutulduğu, birbirlerine hangi hareketleri verip aldıkları önemlidir; sakın sanma ki şeylerin yüzeyinde yüzer gibi gördüğümüz, bazen doğup birden yok olan şeyler sonsuz ilk cisimlerde kalıcı olarak bulunabilir. Dahası, bizim dizelerimizde de her harfin hangileriyle, hangi düzende yerleştiği önemlidir; çünkü aynı harfler göğü, denizi, toprakları, ırmakları, güneşi anlatır, aynı harfler ekinleri, ağaçları, canlıları;

2.1002

nec sic interemit mors res ut materiai / corpora conficiat, sed coetum dissupat ollis; / inde aliis aliud coniungit et efficit, omnis / res ut convertant formas mutentque colores / et capiant sensus et puncto tempore reddant; / ut noscas referre earum primordia rerum / cum quibus et quali positura contineantur / et quos inter se dent motus accipiantque, / neve putes aeterna penes residere potesse / corpora prima quod in summis fluitare videmus / rebus et interdum nasci subitoque perire. / quin etiam refert nostris in versibus ipsis / cum quibus et quali sint ordine quaeque locata; / namque eadem caelum mare terras flumina solem / significant, eadem fruges arbusta animantis;

2.1017hepsi olmasa bile çok büyük bir kısmı birbirine benzer; ama şeyler yerleşimleriyle ayrılır. Şeylerin kendisinde de böyledir: maddenin çarpışmaları, hareketleri, düzeni, yerleşimi, şekilleri değiştiğinde şeylerin de değişmesi gerekir. Şimdi zihnini doğru öğretiye ver. Çünkü yeni bir şey kulaklarına ulaşmak için büyük bir çaba gösteriyor, şeylerin yeni bir görünüşü kendini göstermek istiyor. Ama hiçbir şey yoktur ki, ne kadar kolay olursa olsun, önce inanılması daha güç gelmesin; aynı şekilde hiçbir şey o kadar büyük, o kadar şaşılacak değildir ki herkes ona şaşmayı yavaş yavaş azaltmasın. Önce, göğün parlak ve saf rengini, kendinde barındırdığı şeyleri, her yanda dolaşan yıldızları,

2.1017

si non omnia sunt, at multo maxima pars est / consimilis; verum positura discrepitant res. / sic ipsis in rebus item iam materiai / concursus motus ordo positura figurae / cum permutantur, mutari res quoque debent. / Nunc animum nobis adhibe veram ad rationem. / nam tibi vehementer nova res molitur ad auris / accedere et nova se species ostendere rerum. / sed neque tam facilis res ulla est, quin ea primum / difficilis magis ad credendum constet, itemque / nil adeo magnum neque tam mirabile quicquam, / quod non paulatim minuant mirarier omnes, / principio caeli clarum purumque colorem / quaeque in se cohibet, palantia sidera passim,

2.1032ayı ve güneşin pek parlak ışığının parıltısını düşün; bunların hepsi şimdi ölümlülerin karşısına ilk kez, ansızın, birden çıkıverseydi, bunlardan daha şaşılacak ne söylenebilirdi, ya da milletlerin olacağına önceden inanmaya daha az cüret edecekleri ne olurdu? Hiçbir şey, sanırım; bu görünüş öylesine şaşılacak olurdu. Oysa şimdi kimse, görmekten bıkıp usandığından, başını kaldırıp göğün ışıklı tapınaklarına bakmaya tenezzül etmiyor. Bu yüzden, yalnız yeniliğinden korkup öğretiyi ruhundan tükürüp atmaktan vazgeç; daha çok keskin bir yargıyla tart; sana doğru görünüyorsa teslim ol; yanlışsa, karşı koymak için kuşan. Çünkü ruh, uzayın toplamı evrenin bu surlarının ötesinde, dışarıda sonsuz olduğuna göre, bir açıklama arar: orada ne vardır, zihin oraya kadar bakmak istediğinde

2.1032

lunamque et solis praeclara luce nitorem; / omnia quae nunc si primum mortalibus essent / ex improviso si sint obiecta repente, / quid magis his rebus poterat mirabile dici, / aut minus ante quod auderent fore credere gentes? / nil, ut opinor; ita haec species miranda fuisset. / quam tibi iam nemo fessus satiate videndi, / suspicere in caeli dignatur lucida templa. / desine qua propter novitate exterritus ipsa / expuere ex animo rationem, sed magis acri / iudicio perpende, et si tibi vera videntur, / dede manus, aut, si falsum est, accingere contra. / quaerit enim rationem animus, cum summa loci sit / infinita foris haec extra moenia mundi, / quid sit ibi porro, quo prospicere usque velit mens

2.1047ve ruhun hür atılışı kendiliğinden oraya kadar uçtuğunda? Önce, bize göre her yönde, her yanda, iki yandan da, yukarıda ve aşağıda, bütünün içinde hiçbir sınır yoktur; öğrettiğim gibi, gerçeğin kendisi de bunu kendiliğinden haykırır, derinliğin tabiatı da apaçık parlar. Hiçbir biçimde akla yatkın sayılmamalıdır ki, her yöne doğru uzay sonsuz olarak boş dururken, sayısız sayıda tohum derin bütünün içinde türlü biçimlerde sonsuz bir hareketle itilip uçuşurken, yalnız bu yeryüzü ve bu gök yaratılmış olsun, dışarıdaki o kadar çok madde cismi hiçbir şey yapmasın; özellikle de bu dünya tabiatça meydana gelmişken, şeylerin tohumları kendiliklerinden, rastlantıyla çarpışarak, türlü biçimlerde gelişigüzel, boş yere, nafile bir araya sürülüp sonunda öyle birleşmişlerken ki, birden bir araya atılınca

2.1047

atque animi iactus liber quo pervolet ipse. / Principio nobis in cunctas undique partis / et latere ex utroque supra supterque per omne / nulla est finis; uti docui, res ipsaque per se / vociferatur, et elucet natura profundi. / nullo iam pacto veri simile esse putandumst, / undique cum vorsum spatium vacet infinitum / seminaque innumero numero summaque profunda / multimodis volitent aeterno percita motu, / hunc unum terrarum orbem caelumque creatum, / nil agere illa foris tot corpora materiai; / cum praesertim hic sit natura factus et ipsa / sponte sua forte offensando semina rerum / multimodis temere in cassum frustraque coacta / tandem coluerunt ea quae coniecta repente

2.1062her zaman büyük şeylerin başlangıçları olsunlar: toprağın, denizin, göğün ve canlılar soyunun. Bu yüzden, tekrar tekrar söylüyorum, başka yerlerde maddenin başka toplanmaları bulunduğunu kabul etmek zorundasın, esirin açgözlü bir kucaklayışla tuttuğu buradaki gibi. Bundan başka, bol madde hazır olduğunda, yer de hazır olup hiçbir şey, hiçbir sebep işi alıkoymadığında, elbette şeyler olup meydana gelmelidir. Şimdi tohumların yığını bütün canlıların ömrünün sayamayacağı kadar büyükse, aynı tabiat da kalıyorsa, şeylerin tohumlarını her yere, buraya atıldıkları gibi aynı şekilde atabilecek güç duruyorsa, kabul etmek zorundasın ki uzayın başka bölgelerinde başka yeryüzleri, türlü türlü insan milletleri ve yabani hayvan soyları vardır.

2.1062

magnarum rerum fierent exordia semper, / terrai maris et caeli generisque animantum. / quare etiam atque etiam talis fateare necesse est / esse alios alibi congressus materiai, / qualis hic est, avido complexu quem tenet aether. / Praeterea cum materies est multa parata, / cum locus est praesto nec res nec causa moratur / ulla, geri debent ni mirum et confieri res. / nunc et seminibus si tanta est copia, quantam / enumerare aetas animantum non queat omnis, / quis eadem natura manet, quae semina rerum / conicere in loca quaeque queat simili ratione / atque huc sunt coniecta, necesse est confiteare / esse alios aliis terrarum in partibus orbis / et varias hominum gentis et saecla ferarum.

2.1077Buna şu da eklenir: bütünün içinde hiçbir şey yoktur ki tek başına doğsun, tek ve yalnız büyüsün, bir soya ait olmasın, aynı türden pek çoğu bulunmasın. Önce canlılara zihnini çevirirsen dağlarda dolaşan yabani hayvan soyunun böyle olduğunu bulacaksın, insanların iki cinsten dölünün de böyle, son olarak pullu dilsiz sürülerin ve bütün uçanların bedenlerinin de. Bu yüzden aynı şekilde kabul etmek gerekir ki gök, toprak, güneş, ay, deniz ve öteki her şey tek değildir, tersine sayısız sayıdadır; çünkü onlara da derine çakılmış bir hayat sınırı aynı ölçüde bekler, onlar da doğmuş bir bedenden, burada türce bol bulunan her soy kadar oluşur. Bunları iyi bilip aklında tutarsan, tabiat hemen hür görünür, kibirli efendilerinden kurtulmuş olarak

2.1077

Huc accedit ut in summa res nulla sit una, / unica quae gignatur et unica solaque crescat, / quin aliquoius siet saecli permultaque eodem / sint genere. in primis animalibus indice mente / invenies sic montivagum genus esse ferarum, / sic hominum geminam prolem, sic denique mutas / squamigerum pecudes et corpora cuncta volantum. / qua propter caelum simili ratione fatendumst / terramque et solem, lunam mare cetera quae sunt, / non esse unica, sed numero magis innumerali; / quando quidem vitae depactus terminus alte / tam manet haec et tam nativo corpore constant / quam genus omne, quod his generatimst rebus abundans. / Quae bene cognita si teneas, natura videtur / libera continuo, dominis privata superbis,

2.1092her şeyi kendi başına, kendiliğinden, tanrılara pay vermeden yapar. Çünkü — tanrıların kutsal göğüsleri adına, ki sakin barış içinde dingin bir ömür, duru bir hayat sürerler! — kim uçsuz bucaksız olanın bütününü yönetebilir, kim derinliğin güçlü dizginlerini elinde tutup ölçüyle çekebilir, kim bütün gökleri birlikte döndürüp bütün bereketli toprakları esirin ateşleriyle ısıtabilir, her yerde, her zaman hazır bulunabilir, bulutlarla karanlıklar yapıp göğün duru boşluklarını gürültüyle sarsabilir, sonra yıldırımlar savurup çoğu zaman kendi tapınaklarını yıkabilir, ıssız yerlere çekilip okunu işleterek kudurabilir, o ok ki çoğu zaman suçluların yanından geçip suçsuzların, hak etmeyenlerin canını alır? Evrenin doğuş zamanından, denizin, toprağın ve güneşin ilk doğduğu günden sonra da birçok

2.1092

ipsa sua per se sponte omnia dis agere expers. / nam pro sancta deum tranquilla pectora pace / quae placidum degunt aevom vitamque serenam, / quis regere immensi summam, quis habere profundi / indu manu validas potis est moderanter habenas, / quis pariter caelos omnis convertere et omnis / ignibus aetheriis terras suffire feracis, / omnibus inve locis esse omni tempore praesto, / nubibus ut tenebras faciat caelique serena / concutiat sonitu, tum fulmina mittat et aedis / saepe suas disturbet et in deserta recedens / saeviat exercens telum, quod saepe nocentes / praeterit exanimatque indignos inque merentes? / Multaque post mundi tempus genitale diemque / primigenum maris et terrae solisque coortum

2.1107cisim dışarıdan eklendi, büyük bütünün savurarak bir araya getirdiği tohumlar çevreye eklendi; onlardan deniz ve topraklar büyüyebilsin, göğün evi genişleyip yüksek çatılarını topraklardan uzağa kaldırabilsin, hava yükselebilsin diye. Çünkü her yerden gelen darbelerle bütün cisimler her birine kendine uygun olarak dağıtılır, kendi soylarına çekilir: nem neme gider, toprak topraklı cisimle büyür, ateşler ateşi, esir de esiri döver, ta ki her şeyi tamamlayan yaratıcı tabiat şeylerin her birini büyümenin en son sınırına ulaştırana kadar; tıpkı hayat veren damarların içine verilenin akıp gidenden hiç de fazla olmadığı zamanki gibi. Burada her şeyin ömrü durmalıdır, burada tabiat kendi güçleriyle büyümeyi dizginler.

2.1107

addita corpora sunt extrinsecus, addita circum / semina, quae magnum iaculando contulit omne, / unde mare et terrae possent augescere et unde / appareret spatium caeli domus altaque tecta / tolleret a terris procul et consurgeret aer. / nam sua cuique, locis ex omnibus, omnia plagis / corpora distribuuntur et ad sua saecla recedunt, / umor ad umorem, terreno corpore terra / crescit et ignem ignes procudunt aetheraque aether, / donique ad extremum crescendi perfica finem / omnia perduxit rerum natura creatrix; / ut fit ubi nihilo iam plus est quod datur intra / vitalis venas quam quod fluit atque recedit. / omnibus hic aetas debet consistere rebus, / hic natura suis refrenat viribus auctum.

2.1122Çünkü neşeli bir büyümeyle irileşip yavaş yavaş olgun çağın basamaklarını tırmanan her şey kendinden saldığından daha çok cismi kendine katar, bütün besin damarlara kolayca girdikçe, kendileri de çok cisim salıp beslendiklerinden fazlasını harcayacak kadar geniş yayılmadıkça. Çünkü şeylerden pek çok cismin akıp çekildiğini elbette kabul etmek gerekir; ama daha çoğunun eklenmesi gerekir, ta ki büyümenin en yüksek doruğuna dokunana kadar. Sonra ömür, gücü ve olgun kuvveti azar azar kırar, daha kötü yana doğru erir gider. Çünkü bir şey, büyümesi durduğunda, ne kadar büyükse, ne kadar genişse, her yana, her yöne o kadar çok cisim saçar, kendinden salar, besinin hepsi de damarlarına kolayca dağılamaz,

2.1122

nam quae cumque vides hilaro grandescere adauctu / paulatimque gradus aetatis scandere adultae, / plura sibi adsumunt quam de se corpora mittunt, / dum facile in venas cibus omnis inditur et dum / non ita sunt late dispessa, ut multa remittant / et plus dispendi faciant quam vescitur aetas. / nam certe fluere atque recedere corpora rebus / multa manus dandum est; sed plura accedere debent, / donec alescendi summum tetigere cacumen. / inde minutatim vires et robur adultum / frangit et in partem peiorem liquitur aetas. / quippe etenim quanto est res amplior, augmine adempto, / et quo latior est, in cunctas undique partis / plura modo dispargit et a se corpora mittit, / nec facile in venas cibus omnis diditur ei

2.1137ondan taşıp çıkan bol akıntılar karşısında o kadarını yeniden doğurup karşılayacak yeterli kaynak da yoktur. Demek ki akıp giderek seyreldiklerinde, hepsi dışarıdan gelen darbelere yenildiğinde, haklı olarak yok olurlar; çünkü sonunda büyük yaşta besin eksilir, dışarıdan dövüp duran cisimler de hiçbir şeyi yıpratıp darbelerle düşmanca yenmekten geri durmaz. Böylece büyük evrenin surları da çevrede kuşatılıp yıkıma, çürük enkaza dönecektir; çünkü her şeyi besin yenileyerek onarmalı, besin desteklemeli, besin ayakta tutmalıdır; ama boş yere, çünkü ne damarlar yeterli olanı kaldırabilir, ne de tabiat gereken kadarını sağlar. Şimdi de çağ öylesine kırılmış, toprak öylesine tükenmiştir ki güçbela küçük canlılar yaratıyor; oysa bütün

2.1137

nec satis est, pro quam largos exaestuat aestus, / unde queat tantum suboriri ac subpeditare. / iure igitur pereunt, cum rarefacta fluendo / sunt et cum externis succumbunt omnia plagis, / quando quidem grandi cibus aevo denique defit, / nec tuditantia rem cessant extrinsecus ullam / corpora conficere et plagis infesta domare. / Sic igitur magni quoque circum moenia mundi / expugnata dabunt labem putrisque ruinas; / omnia debet enim cibus integrare novando / et fulcire cibus, cibus omnia sustentare, / ne quiquam, quoniam nec venae perpetiuntur / quod satis est, neque quantum opus est natura ministrat. / Iamque adeo fracta est aetas effetaque tellus / vix animalia parva creat, quae cuncta creavit

2.1152soyları yaratmış, yabani hayvanların dev bedenlerini doğurmuştu. Çünkü, sanırım, ölümlü soyları ovalara gökten yukarıdan altın bir ip indirmedi, ne deniz ne de kayaları döven dalgalar yarattı; onları, şimdi kendinden beslediği aynı toprak doğurdu. Bundan başka, parlak ekinleri, bereketli bağları ölümlüler için önce kendisi, kendiliğinden yarattı, kendisi tatlı meyveleri, bereketli otlakları verdi; bunlar şimdi emeğimizle güçbela büyüyüp irileşiyor, öküzleri de çiftçilerin gücünü de tüketiyoruz, demiri aşındırıyoruz, tarlalar bize güçbela yetiyor: öylesine cimrileşti ürünler, emeği öylesine artırdılar. Şimdi yaşlı çiftçi başını sallayarak sık sık iç çekiyor, büyük emeklerin boşa gittiğini söylüyor; şimdiki zamanları geçmiş zamanlarla

2.1152

saecla deditque ferarum ingentia corpora partu. / haud, ut opinor, enim mortalia saecla superne / aurea de caelo demisit funis in arva / nec mare nec fluctus plangentis saxa crearunt, / sed genuit tellus eadem quae nunc alit ex se. / praeterea nitidas fruges vinetaque laeta / sponte sua primum mortalibus ipsa creavit, / ipsa dedit dulcis fetus et pabula laeta; / quae nunc vix nostro grandescunt aucta labore, / conterimusque boves et viris agricolarum, / conficimus ferrum vix arvis suppeditati: / usque adeo parcunt fetus augentque laborem. / iamque caput quassans grandis suspirat arator / crebrius, in cassum magnos cecidisse labores, / et cum tempora temporibus praesentia confert

2.1167karşılaştırdığında, çoğu zaman babasının bahtını övüyor. Yaşlanmış, büzülmüş asmayı diken de üzgün üzgün zamanın gidişine sitem ediyor, çağı yorup duruyor, eski soyun dindarlıkla dolu olduğundan, ömrünü dar sınırlarda pek kolay sürdürdüğünden söz edip duruyor, oysa önceden adam başına düşen toprak çok daha azdı; her şeyin yavaş yavaş eriyip, uzun ömrün yoluyla yorgun düşüp mezara gittiğini kavramıyor.

2.1167

praeteritis, laudat fortunas saepe parentis. / tristis item vetulae vitis sator atque vietae / temporis incusat momen saeclumque fatigat, / et crepat, antiquum genus ut pietate repletum / perfacile angustis tolerarit finibus aevom, / cum minor esset agri multo modus ante viritim; / nec tenet omnia paulatim tabescere et ire / ad capulum spatio aetatis defessa vetusto.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…