Kavram
Clinamen
- Yunanca
- παρέγκλισις (parenklisis; Epikuros'un kendi metinlerinde korunmamıştır)
- Latince
- clinamen; declinatio (Cicero), declinare, inclinare
- Almanca
- Abweichung, Atomabweichung
- Fransızca
- la déclinaison, le clinamen
- İngilizce
- swerve
- Türkçe
- sapma
Gündelik anlamdan felsefi anlama
clinare / declinare gündelikte "eğmek, yolundan çevirmek, kaçınmak"tır (gramerde declinatio "çekim"). Lucretius'ta ilk başlangıçların aşağı düşüşü sırasında "ne belli bir yerde ne belli bir zamanda", "en küçük ölçüden fazla olmayan" bir yön değişikliğidir. İki işi vardır: (1) çarpışmaları ve böylece birleşmeleri mümkün kılar; (2) Demokritos'un zorunluluk zincirini kırarak canlıların iradesine yer açar.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4.–3. yy | Epikuros | Atomların en küçük sapması (doğrudan tanıklık yok; geç kaynaklarda) | atomon |
| MÖ 1. yy | Lucretius | clinamen principiorum: çarpışmanın ve hür iradenin şartı | Lucretius, De rerum natura II |
| MÖ 1. yy | Cicero | declinatio: sebepsiz bir hareket diye alay konusu; Karneades'in daha iyi bir çözümü olduğu | Cicero, De fato |
Dönüşüm: fizikte bir düzeltmeden (düşüşün çarpışmaya dönmesi) ahlâkta bir ilkeye (zorunluluğa karşı hür irade); modern okumalarda (Marx'ın doktora tezi, Serres, Deleuze) rastlantı ve yaratıcılığın simgesine.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | παρέγκλισις | Geç kaynaklarda (Aetius, Plutarkhos) Epikuros'a yüklenen terim; Epikuros'un kalan metinlerinde geçmez. |
| Latince | clinamen | clinare "eğmek" kökünden, Lucretius'un tek kez kullandığı ad (DRN 2.292: exiguum clinamen principiorum). Fiil olarak declinare "yolundan sapmak" (2.221), inclinare (2.243). Cicero declinatio der (De fato 22–23, De finibus 1.19). |
| Almanca / Fransızca | Abweichung / déclinaison | |
| İngilizce | swerve |
Türkçe karşılığı
sapma. eğilim / eğiklik: süreklilik ve yön bildirir, oysa söz konusu olan anlık ve en küçük bir yol değişikliğidir. meyil: "istek" çağrışımı taşır, iradeyle karışır. oğma / kayma: anlaşılmaz ya da fazla gündelik. Tercih: sapma; fiil "sapmak".
"Sapma" kelimesi bir kuraldan ya da doğrudan sapmayı, yani bir kusuru çağrıştırabilir. Lucretius'ta ise sapma kusur değil, dünyanın var olmasının şartıdır: sapma olmasaydı ilk başlangıçlar yağmur damlaları gibi boşlukta dosdoğru düşer, hiçbir çarpışma olmaz, tabiat hiçbir şey yaratmazdı (DRN 2.221–224). Aynı sapma, kaderin bağlarını koparan "hür irade"nin de kaynağıdır (2.251–293).
Atıf ve kaynak notu
Kelime Lucretius'undur; öğretinin Epikuros'a ait olduğu eski kaynaklarda kabul edilir, ama Epikuros'un günümüze kalan metinlerinde sapmadan söz edilmez.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: sapmasından
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.