İçeriğe geç

Kavram

Clinamen

Yunanca
παρέγκλισις (parenklisis; Epikuros'un kendi metinlerinde korunmamıştır)
Latince
clinamen; declinatio (Cicero), declinare, inclinare
Almanca
Abweichung, Atomabweichung
Fransızca
la déclinaison, le clinamen
İngilizce
swerve
Türkçe
sapma

Gündelik anlamdan felsefi anlama

clinare / declinare gündelikte "eğmek, yolundan çevirmek, kaçınmak"tır (gramerde declinatio "çekim"). Lucretius'ta ilk başlangıçların aşağı düşüşü sırasında "ne belli bir yerde ne belli bir zamanda", "en küçük ölçüden fazla olmayan" bir yön değişikliğidir. İki işi vardır: (1) çarpışmaları ve böylece birleşmeleri mümkün kılar; (2) Demokritos'un zorunluluk zincirini kırarak canlıların iradesine yer açar.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4.–3. yy Epikuros Atomların en küçük sapması (doğrudan tanıklık yok; geç kaynaklarda) atomon
MÖ 1. yy Lucretius clinamen principiorum: çarpışmanın ve hür iradenin şartı Lucretius, De rerum natura II
MÖ 1. yy Cicero declinatio: sebepsiz bir hareket diye alay konusu; Karneades'in daha iyi bir çözümü olduğu Cicero, De fato

Dönüşüm: fizikte bir düzeltmeden (düşüşün çarpışmaya dönmesi) ahlâkta bir ilkeye (zorunluluğa karşı hür irade); modern okumalarda (Marx'ın doktora tezi, Serres, Deleuze) rastlantı ve yaratıcılığın simgesine.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca παρέγκλισις Geç kaynaklarda (Aetius, Plutarkhos) Epikuros'a yüklenen terim; Epikuros'un kalan metinlerinde geçmez.
Latince clinamen clinare "eğmek" kökünden, Lucretius'un tek kez kullandığı ad (DRN 2.292: exiguum clinamen principiorum). Fiil olarak declinare "yolundan sapmak" (2.221), inclinare (2.243). Cicero declinatio der (De fato 22–23, De finibus 1.19).
Almanca / Fransızca Abweichung / déclinaison
İngilizce swerve

Türkçe karşılığı

sapma. eğilim / eğiklik: süreklilik ve yön bildirir, oysa söz konusu olan anlık ve en küçük bir yol değişikliğidir. meyil: "istek" çağrışımı taşır, iradeyle karışır. oğma / kayma: anlaşılmaz ya da fazla gündelik. Tercih: sapma; fiil "sapmak".

"Sapma" kelimesi bir kuraldan ya da doğrudan sapmayı, yani bir kusuru çağrıştırabilir. Lucretius'ta ise sapma kusur değil, dünyanın var olmasının şartıdır: sapma olmasaydı ilk başlangıçlar yağmur damlaları gibi boşlukta dosdoğru düşer, hiçbir çarpışma olmaz, tabiat hiçbir şey yaratmazdı (DRN 2.221–224). Aynı sapma, kaderin bağlarını koparan "hür irade"nin de kaynağıdır (2.251–293).

Atıf ve kaynak notu

Kelime Lucretius'undur; öğretinin Epikuros'a ait olduğu eski kaynaklarda kabul edilir, ama Epikuros'un günümüze kalan metinlerinde sapmadan söz edilmez.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: sapmasından

Metinlerde işaretlendiği yerler

1 yer · 1 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.