İçeriğe geç
Cicero

Cicero

Kader Üzerine

De fato

1...çünkü ahlâkla, onların ēthos dediği şeyle ilgilidir. Biz felsefenin bu kısmına "ahlâk üzerine" demeyi âdet edindik; ama Latinceyi zenginleştiren birine ona "ahlâkî" (moralis) adını vermek yakışır. Bir de Yunanların axiomata dediği önermelerin gücünü ve yapısını açıklamak gerekir. Bunlar gelecekteki bir şey hakkında, olabilecek ya da olamayacak bir şey hakkında bir şey söylediklerinde ne güçleri olduğu karanlık bir sorudur; filozoflar buna peri dynaton ("olabilir olanlar üzerine") derler ve bu sorunun tamamı, benim "konuşma yöntemi" dediğim logike'ye aittir. Tanrıların Tabiatı Üzerine kitaplarında ve yayımladığım Kehanet Üzerine kitaplarında yaptığımı, yani herkes kendine en inandırıcı görüneni daha kolay onaylasın diye iki taraf için de kesintisiz bir konuşma yürütmeyi, bu kader tartışmasında bir rastlantı yapmama engel oldu.

1

quia pertinet ad mores, quod ἦθος illi vocant, nos eam partem philosophiae de moribus appellare solemus, sed decet augentem linguam Latinam nominare moralem; explicandaque vis est ratioque enuntiationum, quae Graeci ἀξιώματα vocant; quae de re futura cum aliquid dicunt deque eo, quod possit fieri aut non possit, quam vim habeant, obscura quaestio est, quam περὶ δυνατῶν philosophi appellant, totaque est λογική, quam rationem disserendi voco. Quod autem in aliis libris feci, qui sunt de natura deorum, itemque in iis, quos de divinatione edidi, ut in utramque partem perpetua explicaretur oratio, quo facilius id a quoque probaretur, quod cuique maxime probabile videretur, id in hac disputatione de fato casus quidam ne facerem inpedivit.

2Puteoli'deki villamdayken, seçilmiş konsül olan dostumuz Hirtius da aynı yerlerdeydi; bana çok yakın bir dost, çocukluğumdan beri içinde yaşadığım bu çalışmalara da bağlı bir adam. Çok zaman birlikteydik; en çok da yurttaşlar arasında barışa ve uyuma yönelik çareleri araştırıyorduk. Caesar'ın ölümünden sonra herkes yeni karışıklıklar için gerekçe arıyor görünüyordu ve bunlara karşı durmamız gerektiğini düşünüyorduk; bu yüzden konuşmalarımızın hemen hepsi bu görüşmelerle geçiyordu. Başka zamanlarda da sık sık böyle oldu; bir gün de, her zamankinden daha serbest ve araya girenlerden daha uzak bir gün, Hirtius yanıma gelince önce bizim için gündelik ve adeta kural hâline gelmiş konuları, barışı ve huzuru konuştuk.

2

Nam cum essem in Puteolano Hirtiusque noster, consul designatus, isdem in locis, vir nobis amicissimus et his studiis, in quibus nos a pueritia viximus, deditus, multum una eramus, maxime nos quidem exquirentes ea consilia, quae ad pacem et ad concordiam civium pertinerent. Cum enim omnes post interitum Caesaris novarum perturbationum causae quaeri viderentur iisque esse occurrendum putaremus, omnis fere nostra in his deliberationibus consumebatur oratio, idque et saepe alias et quodam liberiore, quam solebat, et magis vacuo ab interventoribus die, cum ad me ille venisset, primo ea, quae erant cotidiana et quasi legitima nobis, de pace et de otio.

3Bunlar konuşulunca Hirtius: "Ne dersin?" dedi. "Hitabet alıştırmalarını, umarım, bırakmadın ama felsefeyi kesinlikle onlardan üstün tuttun; bir şey dinleyebilir miyim?" "Elbette," dedim, "ister dinle ister konuş. Senin de doğru düşündüğün gibi o hitabet çalışmalarını bırakmadım; seni de onlarla ateşledim, gerçi bana zaten alev alev gelmiştin. Şimdi uğraştığım şeyler de o yeteneği azaltmıyor, tersine artırıyor. Çünkü hatibin, bizim izlediğimiz bu felsefe türüyle büyük bir ortaklığı vardır: inceliği Akademiadan ödünç alır, karşılığında ona söz bolluğunu ve konuşma süslerini verir. Bu yüzden," dedim, "ikisinde de payımız olduğuna göre, bugün hangisinden yararlanmak istediğini seçmek sana kalmış." O zaman Hirtius: "Çok makbule geçer," dedi, "ve tam senden beklenecek şey; çünkü gönlün benim isteğimi hiçbir zaman geri çevirmedi.

3

Quibus actis Quid ergo? inquit ille, quoniam oratorias exercitationes non tu quidem, ut spero, reliquisti, sed certe philosophiam illis anteposuisti, possumne aliquid audire? Tu vero, inquam, vel audire vel dicere; nec enim, id quod recte existimas, oratoria illa studia deserui, quibus etiam te incendi, quamquam flagrantissumum acceperam, nec ea, quae nunc tracto, minuunt, sed augent potius illam facultatem. Nam cum hoc genere philosophiae, quod nos sequimur, magnam habet orator societatem; subtilitatem enim ab Academia mutuatur et ei vicissim reddit ubertatem orationis et ornamenta dicendi. Quam ob rem, inquam, quoniam utriusque studii nostra possessio est, hodie, utro frui malis, optio sit tua. Tum Hirtius: Gratissumum, inquit, et tuorum omnium simile; nihil enim umquam abnuit meo studio voluntas tua.

4"Ama sizin hitabet bilginizi tanıyorum; seni bu konularda sık sık dinledik, yine dinleyeceğiz. Tusculum Konuşmaları da Akademiacıların bir tezin karşısında tartışma alışkanlığını benimsediğini gösteriyor; sana sıkıntı vermeyecekse, dinlemek üzere bir tez ortaya koymak istiyorum." "Senin hoşuna gidecek bir şey bana sıkıntı verebilir mi?" dedim. "Ama beni bir Romalı gibi, bu tür tartışmaya çekinerek giren, bu çalışmalara uzun bir aradan sonra dönen biri gibi dinleyeceksin." "Seni tartışırken, yazdıklarını okuduğum gibi dinleyeceğim," dedi. "Öyleyse başla. Şuraya oturalım."

4

Sed quoniam rhetorica mihi vestra sunt nota teque in iis et audivimus saepe et audiemus atque hanc Academicorum contra propositum disputandi consuetudinem indicant te suscepisse Tusculanae disputationes, ponere aliquid, ad quod audiam, si tibi non est molestum, volo. An mihi, inquam, potest quicquam esse molestum, quod tibi gratum futurum sit? Sed ita audies, ut Romanum hominem, ut timide ingredientem ad hoc genus disputandi, ut longo intervallo haec studia repetentem. Ita, inquit, audiam te disputantem, ut ea lego, quae scripsisti. Proinde ordire. Considamus hic.

5...Bunların bir kısmında, örneğin şair Antipatros'ta, kış gün dönümünde doğanlarda, aynı anda hastalanan kardeşlerde, idrarda, tırnaklarda ve bu türden öteki örneklerde, tabiattaki bulaşma etkilidir (bunu ben ortadan kaldırmıyorum); ama kaderin hiçbir gücü yoktur. Öteki örneklerde ise tesadüfî şeyler olabilir; o kazazedede, Ikadios'ta, Daphitas'ta olduğu gibi. Bazılarını da Poseidonios —hocamı bağışlasın— uyduruyor gibi görünüyor; bunlar düpedüz saçmadır. Ne yani? Daphitas'ın kaderi attan düşüp öyle ölmekse, at olmadığı hâlde başkasının adını taşıyan bu "at"tan mı düşecekti? Philippos'a da kılıcının kabzasındaki şu küçük dört atlı arabadan mı sakınması öğütleniyordu? Sanki kabzayla öldürülmüş gibi! O adsız kazazedenin bir dereye düşmesinde ne büyüklük var (gerçi Poseidonios bu adama suda öleceğinin önceden söylendiğini yazıyor)? Herkül hakkı için, korsan Ikadios'ta da hiçbir kader görmüyorum;

5

quorum in aliis, ut in Antipatro poëta, ut in brumali die natis, ut in simul aegrotantibus fratribus, ut in urina, ut in unguibus, ut in reliquis eius modi, naturae contagio valet, quam ego non tollo, vis est nulla fatalis; in aliis autem fortuita quaedam esse possunt, ut in illo naufrago, ut in Icadio, ut in Daphita; quaedam etiam Posidonius (pace magistri dixerim) comminisci videtur; sunt quidem absurda. Quid enim? si Daphitae fatum fuit ex equo cadere atque ita perire, ex hocne equo, qui cum equus non esset, nomen habebat alienum? aut Philippus hasne in capulo quadrigulas vitare monebatur? quasi vero capulo sit occisus. Quid autem magnum aut naufragum illum sine nomine in rivo esse lapsum? (quamquam huic quidem hic scribit praedictum in aqua esse pereundum); ne hercule Icadii quidem praedonis video fatum ullum;

6çünkü ona bir şey önceden söylendiğini yazmıyor. Öyleyse mağaradan bacaklarına bir kaya düşmesine şaşılır mı? Bence Ikadios o sırada mağarada olmasaydı da o kaya yine düşecekti. Çünkü ya hiçbir şey tesadüfî değildir ya da bu da talih eseri olabilirdi. Öyleyse soruyorum (bu soru geniş bir alana yayılacak): kaderin hiç adı, hiç tabiatı, hiç gücü olmasaydı ve şeylerin çoğu ya da hepsi rastlantıyla, gelişigüzel, tesadüfen olsaydı, şimdi olduklarından başka türlü mü olurlardı? Kader olmadan da her şeyin açıklaması tabiata ya da talihe bağlanabiliyorsa, kaderi zorla araya sokmanın ne anlamı var?

6

nihil enim scribit ei praedictum. Quid mirum igitur ex spelunca saxum in crura eius incidisse? puto enim, etiamsi Icadius tum in spelunca non fuisset, saxum tamen illud casurum fuisse. Nam aut nihil omnino est fortuitum, aut hoc ipsum potuit evenire fortuna. Quaero igitur (atque hoc late patebit), si fati omnino nullum nomen, nulla natura, nulla vis esset et forte temere casu aut pleraque fierent aut omnia, num aliter, ac nunc eveniunt, evenirent. Quid ergo adtinet inculcare fatum, cum sine fato ratio omnium rerum ad naturam fortunamve referatur?

7Ama Poseidonios'u, hakkı olduğu üzere, gönül hoşluğuyla bırakalım ve Khrysippos'un tuzaklarına dönelim. Önce şeyler arasındaki bulaşma hakkında ona cevap verelim; gerisini sonra izleriz. Yerlerin tabiatları arasında ne büyük fark olduğunu görüyoruz: bazıları sağlıklı, bazıları hastalık getiricidir; kimilerinde insanlar balgamlı, adeta taşkın, kimilerinde kuru ve kavruktur; bir yerle öteki arasında çok fark eden daha pek çok şey vardır. Atina'nın havası incedir, Attikalıların daha keskin zekâlı sayılması da bundandır; Thebai'ninki kalındır, bu yüzden Thebaililer tıknaz ve güçlüdür. Yine de o ince hava kimseyi Zenon'u, Arkesilaos'u ya da Theophrastos'u dinlemeye yöneltmez; kalın hava da kimseyi İsthmos yerine Nemea'da zafer aramaya yöneltmez. Bir adım daha ileri git:

7

Sed Posidonium, sicut aequum est, cum bona gratia dimittamus, ad Chrysippi laqueos revertamur. Cui quidem primum de ipsa contagione rerum respondeamus, reliqua postea persequemur. Inter locorum naturas quantum intersit, videmus; alios esse salubris, alios pestilentis, in aliis esse pituitosos et quasi redundantis, in aliis exsiccatos atque aridos; multaque sunt alia, quae inter locum et locum plurimum differant. Athenis tenue caelum, ex quo etiam acutiores putantur Attici, crassum Thebis, itaque pingues Thebani et valentes. Tamen neque illud tenue caelum efficiet, ut aut Zenonem quis aut Arcesilam aut Theophrastum audiat, neque crassum, ut Nemea potius quam Isthmo victoriam petat. Diiunge longius.

8Yerin tabiatı, Pompeius'un sütunlu galerisinde mi yoksa Campus Martius'ta mı gezineceğimize, seninle mi başkasıyla mı, ayın on beşinde mi yoksa birinde mi gezineceğimize ne katkıda bulunabilir? Öyleyse nasıl yerin tabiatı bazı şeylere bir ölçüde etki ediyor, bazılarına hiç etmiyorsa, yıldızların durumu da, istersen, bazı şeylere etki etsin; ama her şeye kesinlikle etki etmeyecektir. "Ama insanların tabiatlarında farklılıklar var: kimine tatlı, kimine biraz acı şeyler hoş gelir; kimi şehvetli, kimi öfkeli, zalim ya da kibirlidir, kimi de bu kusurlardan tiksinir. Tabiat tabiattan bu kadar farklı olduğuna göre," diyor, "bu farklılıkların farklı sebeplerden doğmuş olmasında şaşılacak ne var?"

8

Quid enim loci natura adferre potest, ut in porticu Pompeii potius quam in campo ambulemus? tecum quam cum alio? Idibus potius quam Kalendis? Ut igitur ad quasdam res natura loci pertinet aliquid, ad quasdam autem nihil, sic astrorum adfectio valeat, si vis, ad quasdam res, ad omnis certe non valebit. At enim, quoniam in naturis hominum dissimilitudines sunt, ut alios dulcia, alios subamara delectent, alii libidinosi, alii iracundi aut crudeles aut superbi sint, alii a talibus vitiis abhorreant,—quoniam igitur, inquit, tantum natura a natura distat, quid mirum est has dissimilitudines ex differentibus causis esse factas?

9Bunları tartışırken neyin söz konusu olduğunu ve davanın neye dayandığını görmüyor. Çünkü bazıları tabiî ve önceden gelen sebeplerden ötürü bazı şeylere daha yatkınsa, bundan iradelerimizin ve isteklerimizin de tabiî ve önceden gelen sebepleri olduğu sonucu çıkmaz. Durum böyle olsaydı hiçbir şey elimizde olmazdı. Oysa keskin zekâlı mı ağır kafalı mı, güçlü mü zayıf mı olduğumuzun elimizde olmadığını kabul ediyoruz. Ama bundan, oturmamızın ya da yürümemizin bile iradeye bağlı olmadığı sonucunun zorla çıktığını düşünen, neyin neyi izlediğini görmüyor. Zeki ve ağır kafalı olanlar, güçlü ve zayıf olanlar önceden gelen sebepler yüzünden öyle doğsalar bile, onların oturmalarının, yürümelerinin ve bir iş yapmalarının da asıl sebeplerle belirlenmiş ve kararlaştırılmış olduğu sonucu çıkmaz.

9

Haec disserens, qua de re agatur, et in quo causa consistat, non videt. Non enim, si alii ad alia propensiores sunt propter causas naturalis et antecedentis, idcirco etiam nostrarum voluntatum atque adpetitionum sunt causae naturales et antecedentes. Nam nihil esset in nostra potestate, si ita se res haberet. Nunc vero fatemur, acuti hebetesne, valentes inbecilline simus, non esse id in nobis. Qui autem ex eo cogi putat, ne ut sedeamus quidem aut ambulemus voluntatis esse, is non videt, quae quamque rem res consequatur. Ut enim et ingeniosi et tardi ita nascantur antecedentibus causis itemque valentes et inbecilli, non sequitur tamen, ut etiam sedere eos et ambulare et rem agere aliquam principalibus causis definitum et constitutum sit.

10Megaralı filozof Stilpon'un pek keskin zekâlı ve kendi zamanında saygın bir adam olduğunu öğrendik. Yakınları onun hem içkiye hem kadınlara düşkün olduğunu yazarlar; bunu da onu kötülemek için değil, daha çok övmek için yazarlar: çünkü kusurlu tabiatını öğrenimle öyle evcilleştirip bastırmıştı ki kimse onu hiçbir zaman sarhoş görmemiş, kimse onda şehvetin izine rastlamamıştı. Ya Sokrates? İnsanların huylarını ve tabiatlarını bedenden, gözlerden, yüzden, alından tanıdığını iddia eden yüz okuyucu Zopyros'un onu nasıl damgaladığını okumadık mı? Köprücük kemiklerinin üstünde çukurlar olmadığı için Sokrates'in aptal ve kalın kafalı olduğunu söyledi; bu bölgelerin tıkalı ve kapalı olduğunu söylüyordu. Kadın düşkünü olduğunu da ekledi; bunun üzerine Alkibiades'in kahkahayı bastığı söylenir.

10

Stilponem, Megaricum philosophum, acutum sane hominem et probatum temporibus illis accepimus. Hunc scribunt ipsius familiares et ebriosum et mulierosum fuisse, neque haec scribunt vituperantes, sed potius ad laudem; vitiosam enim naturam ab eo sic edomitam et conpressam esse doctrina, ut nemo umquam vinulentum illum, nemo in eo libidinis vestigium viderit. Quid? Socraten nonne legimus quem ad modum notarit Zopyrus physiognomon, qui se profitebatur hominum mores naturasque ex corpore, oculis, vultu, fronte pernoscere? stupidum esse Socraten dixit et bardum, quod iugula concava non haberet, obstructas eas partes et obturatas esse dicebat; addidit etiam mulierosum; in quo Alcibiades cachinnum dicitur sustulisse.

11Bu kusurlar tabiî sebeplerden doğabilir; ama onların kökünden sökülüp tamamen kaldırılması, öyle ki bunlara yatkın olan kişinin kendisinin bile bu büyük kusurlardan uzaklaştırılması, tabiî sebeplere değil iradeye, gayrete, terbiyeye bağlıdır. Kaderin gücü ve tabiatı kehanete dayanan bir gerekçeyle pekiştirilirse, bütün bunlar ortadan kalkar.

Gerçekten de kehanet varsa, sanatın hangi kurallarından yola çıkar? (Yunanca theoremata denen şeylere "kurallar" (percepta) diyorum.) Çünkü öteki zanaatkârların hiçbir kural olmadan kendi işlerini gördüğüne de, kehanete başvuranların hiçbir kural olmadan geleceği önceden söylediğine de inanmıyorum.

11

Sed haec ex naturalibus causis vitia nasci possunt, extirpari autem et funditus tolli, ut is ipse, qui ad ea propensus fuerit, a tantis vitiis avocetur, non est id positum in naturalibus causis, sed in voluntate, studio, disciplina. Quae tolluntur omnia, si vis et natura fati ex divinationis ratione firmabitur. Etenim si est divinatio, qualibusnam a perceptis artis proficiscitur? (percepta appello, quae dicuntur Graece θεωρήματα). Non enim credo nullo percepto aut ceteros artifices versari in suo munere, aut eos, qui divinatione utantur, futura praedicere.

12Diyelim ki astrologların kuralları şöyle olsun: "Örneğin biri Köpek Yıldızı doğarken doğmuşsa, denizde ölmeyecektir." Dikkat et, Khrysippos, güçlü bir diyalektikçi olan Diodoros'la büyük bir güreşe tutuştuğun davanı terk etmeyesin. Çünkü "Biri Köpek Yıldızı doğarken doğmuşsa denizde ölmeyecektir" diye kurulan şartlı önerme doğruysa, şu da doğrudur: "Fabius Köpek Yıldızı doğarken doğmuşsa, Fabius denizde ölmeyecektir." Öyleyse şu ikisi birbiriyle çelişir: Fabius'un Köpek Yıldızı doğarken doğmuş olması ve Fabius'un denizde ölecek olması. Fabius hakkında Köpek Yıldızı doğarken doğduğu kesin olarak kabul edildiğine göre, şunlar da çelişir: Fabius'un var olması ve denizde ölecek olması. Öyleyse şu birleşik önerme de birbiriyle çelişen parçalardan oluşur: "Fabius vardır ve Fabius denizde ölecektir"; bu da, varsayıldığı gibi, olamaz bile. Öyleyse "Fabius denizde ölecek" önermesi, olamayacak şeyler türündendir. Demek ki gelecek hakkında yanlış söylenen her şey olamaz.

12

Sint igitur astrologorum percepta huius modi: Si quis verbi causa oriente Canicula natus est, is in mari non morietur. Vigila, Chrysippe, ne tuam causam, in qua tibi cum Diodoro, valente dialectico, magna luctatio est, deseras. Si enim est verum, quod ita conectitur: Si quis oriente Canicula natus est, in mari non morietur, illud quoque verum est: Si Fabius oriente Canicula natus est, Fabius in mari non morietur. Pugnant igitur haec inter se, Fabium oriente Canicula natum esse, et Fabium in mari moriturum; et quoniam certum in Fabio ponitur, natum esse eum Canicula oriente, haec quoque pugnant, et esse Fabium, et in mari esse moriturum. Ergo haec quoque coniunctio est ex repugnantibus: Et est Fabius, et in mari Fabius morietur, quod, ut propositum est, ne fieri quidem potest. Ergo illud: Morietur in mari Fabius ex eo genere est, quod fieri non potest. Omne ergo, quod falsum dicitur in futuro, id fieri non potest.

13Ama Khrysippos, bunu hiç istemiyorsun; Diodoros'la en büyük kavgan da tam bu konuda. Çünkü o, yalnız ya doğru olanın ya da doğru olacak olanın olabileceğini söyler; olacak her şeyin zorunlu olarak olacağını söyler; olmayacak her şeyin de olabileceğini inkâr eder. Sen ise olmayacak şeylerin de olabileceğini söylüyorsun; örneğin bu mücevherin kırılmasını, hiçbir zaman gerçekleşmeyecek olsa bile. Kypselos'un Korinthos'ta hükümdar olmasının da, bin yıl önce Apollon'un kehanetiyle bildirilmiş olduğu hâlde, zorunlu olmadığını söylüyorsun. Ama bu ilahî kehanetleri onaylarsan, gelecek hakkında yanlış söylenenleri olamayacak şeyler arasında sayacaksın; gelecek hakkında doğru bir şey söylenir ve o öyle olacaksa, onun zorunlu olduğunu söyleyeceksin; bu da size düşman olan Diodoros'un görüşünün ta kendisidir.

13

At hoc, Chrysippe, minime vis, maximeque tibi de hoc ipso cum Diodoro certamen est. Ille enim id solum fieri posse dicit, quod aut sit verum aut futurum sit verum, et, quicquid futurum sit, id dicit fieri necesse esse et, quicquid non sit futurum, id negat fieri posse. Tu, et quae non sint futura, posse fieri dicis, ut frangi hanc gemmam, etiamsi id numquam futurum sit, neque necesse fuisse Cypselum regnare Corinthi, quamquam id millensimo ante anno Apollinis oraculo editum esset. At si ista conprobabis divina praedicta, et, quae falsa in futuris dicentur, in iis habebis, ut ea fieri non possint , et, si vere dicatur de futuro, idque ita futurum sit, dicas esse necessarium; quae est tota Diodori vobis inimica sententia.

14Gerçekten de şu şartlı önerme doğru kurulmuşsa: "Köpek Yıldızı doğarken doğduysan denizde ölmeyeceksin", ve şartlı önermedeki ilk kısım, "Köpek Yıldızı doğarken doğdun", zorunluysa (çünkü Khrysippos'a göre, ki burada hocası Kleanthes'ten ayrılır, geçmişteki bütün doğrular zorunludur; çünkü değişmezler ve geçmiş olanlar doğrudan yanlışa dönemez); öyleyse şartlı önermedeki ilk kısım zorunluysa, onu izleyen de zorunlu olur. Gerçi Khrysippos'a bu her durumda geçerli görünmüyor; ama yine de Fabius'un denizde ölmemesinin tabiî bir sebebi varsa, Fabius denizde ölemez.

14

Etenim si illud vere conectitur: Si oriente Canicula natus es, in mari non moriere, primumque quod est in conexo: Natus es oriente Canicula, necessarium est (omnia enim vera in praeteritis necessaria sunt, ut Chrysippo placet dissentienti a magistro Cleanthe, quia sunt inmutabilia nec in falsum e vero praeterita possunt convertere); si igitur, quod primum in conexo est, necessarium est, fit etiam, quod consequitur, necessarium. Quamquam hoc Chrysippo non videtur valere in omnibus; sed tamen, si naturalis est causa, cur in mari Fabius non moriatur, in mari Fabius mori non potest.

15Burada Khrysippos bunalıp Keldanilerin ve öteki kâhinlerin yanıldığını umuyor: kurallarını "Biri Köpek Yıldızı doğarken doğmuşsa, denizde ölmeyecektir" diye şartlı önermelerle değil, daha çok şöyle söyleyeceklermiş: "Hem birinin Köpek Yıldızı doğarken doğmuş olması hem de denizde ölecek olması, söz konusu değildir." Ne şakacı bir keyfîlik! Kendisi Diodoros'a düşmesin diye Keldanilere kurallarını nasıl ortaya koymaları gerektiğini öğretiyor. Soruyorum: Keldaniler belirsiz şartlı önermeler yerine belirsiz birleşik önermelerin olumsuzlarını kurarak konuşabiliyorlarsa, aynısını hekimler, geometriciler ve ötekiler neden yapamasın? Hekim, sanatında kendisine açık olan bir şeyi şöyle ortaya koymaz: "Birinin nabzı böyle atıyorsa, ateşi vardır"; onun yerine şöyle koyar: "Hem birinin nabzının böyle atması hem de ateşinin olmaması, söz konusu değildir." Geometrici de şöyle demez: "Kürede en büyük daireler birbirini ortadan böler"; onun yerine şöyle der: "Hem kürede en büyük dairelerin bulunması hem de bunların birbirini ortadan bölmemesi, söz konusu değildir."

15

Hoc loco Chrysippus aestuans falli sperat Chaldaeos ceterosque divinos, neque eos usuros esse coniunctionibus, ut ita sua percepta pronuntient: Si quis natus est oriente Canicula, is in mari non morietur, sed potius ita dicant: Non et natus est quis oriente Canicula, et is in mari morietur. O licentiam iocularem! ne ipse incidat in Diodorum, docet Chaldaeos, quo pacto eos exponere percepta oporteat. Quaero enim, si Chaldaei ita loquantur, ut negationes infinitarum coniunctionum potius quam infinita conexa ponant, cur idem medici, cur geometrae, cur reliqui facere non possint. Medicus in primis, quod erit ei perspectum in arte, non ita proponet: Si cui venae sic moventur, is habet febrim, sed potius illo modo: Non et venae sic cui moventur, et is febrim non habet. Itemque geometres non ita dicet: In sphaera maximi orbes medii inter se dividuntur, sed potius illo modo: Non et sunt in sphaera maximi orbes, et ii non medii inter se dividuntur.

16Bu biçimde şartlı önermeden birleşik önermenin olumsuzuna aktarılamayacak ne var? Hem aynı şeyleri başka biçimlerde de ifade edebiliriz. Az önce "Kürede en büyük daireler birbirini ortadan böler" dedim; "Kürede en büyük daireler olursa..." de diyebilirim, "Kürede en büyük daireler olacağı için..." de. Önerme kurmanın pek çok türü var; ama Khrysippos'un, Keldanilerin Stoacıların hatırı için yetineceğini umduğu bu türden daha çarpık olanı yok.

16

Quid est, quod non possit isto modo ex conexo transferri ad coniunctionum negationem? Et quidem aliis modis easdem res efferre possumus. Modo dixi: In sphaera maximi orbes medii inter se dividuntur; possum dicere: Si in sphaera maximi orbes erunt, possum dicere: Quia in sphaera maximi orbes erunt. Multa genera sunt enuntiandi nec ullum distortius quam hoc, quo Chrysippus sperat Chaldaeos contentos Stoicorum causa fore.

17Yine de onlardan hiçbiri böyle konuşmuyor; çünkü bu söz çarpıtmalarını öğrenmek, burçların doğuşlarını ve batışlarını öğrenmekten daha zordur. Ama Diodoros'un, peri dynaton dedikleri o tartışmasına dönelim; orada "olabilir olan"ın ne anlama geldiği araştırılır. Diodoros'a göre yalnız ya doğru olan ya da doğru olacak olan olabilir. Bu konu şu soruya dokunur: zorunlu olmamış hiçbir şey olmaz; olabilecek her şey ya şimdi vardır ya da olacaktır; olacak şeyler, olmuş şeylerden daha fazla doğrudan yanlışa dönüşemez; ama olmuş şeylerde değişmezlik göze görünür, bazı gelecek şeylerde ise görünmediği için onlarda bulunmuyor bile gibi gelir. Örneğin ölümcül bir hastalığa yakalanmış biri için "Bu adam bu hastalıktan ölecek" sözü doğrudur; ama hastalığın gücü bu kadar belli olmayan biri için de aynı şey doğru olarak söylenirse, yine de gerçekleşecektir. Böylece gelecekte bile doğrudan yanlışa hiçbir dönüşüm olamaz. Çünkü "Scipio ölecek" sözünün öyle bir gücü vardır ki gelecek hakkında söylendiği hâlde yanlışa dönüşemez; çünkü ölmesi zorunlu olan bir insan hakkında söylenmektedir.

17

Illorum tamen nemo ita loquitur; maius est enim has contortiones orationis quam signorum ortus obitusque perdiscere. Sed ad illam Diodori contentionem, quam περὶ δυνατῶν appellant, revertamur, in qua, quid valeat id, quod fieri possit, anquiritur. Placet igitur Diodoro id solum fieri posse, quod aut verum sit aut verum futurum sit. Qui locus attingit hanc quaestionem, nihil fieri, quod non necesse fuerit, et, quicquid fieri possit, id aut esse iam aut futurum esse, nec magis commutari ex veris in falsa posse ea, quae futura, quam ea, quae facta sunt; sed in factis inmutabilitatem apparere, in futuris quibusdam, quia non apparet, ne inesse quidem videri, ut in eo, qui mortifero morbo urgeatur, verum sit Hic morietur hoc morbo, at hoc idem si vere dicatur in eo, in quo vis morbi tanta non appareat, nihilo minus futurum sit. Ita fit, ut commutatio ex vero in falsum ne in futuro quidem ulla fieri possit. Nam Morietur Scipio talem vim habet, ut, quamquam de futuro dicitur, tamen ut id non possit convertere in falsum; de homine enim dicitur, cui necesse est mori.

18Aynı şekilde "Scipio gece yatak odasında zorla boğularak ölecek" denseydi, doğru söylenmiş olurdu; çünkü olacak olan şeyin olacağı söylenmiş olurdu; olacak olduğu da, olmuş olmasından anlaşılmalıdır. "Scipio ölecek" sözü "O biçimde ölecek" sözünden daha doğru değildi; Scipio'nun ölmesi o biçimde ölmesinden daha zorunlu değildi; "Scipio öldürüldü" sözü de "Scipio öldürülecek" sözünden daha fazla değişmez değildi. Bunlar böyle olduğuna göre, Epikuros'un kaderden korkup atomlardan medet umması, onları yollarından saptırması ve aynı anda çözülmez iki yükü üstlenmesi için hiçbir sebep yoktur: biri, bir şeyin sebepsiz olması —ki bundan bir şeyin yoktan var olduğu sonucu çıkar; bunu ne kendisi ne de herhangi bir tabiat filozofu kabul eder—; öteki de, iki bölünmez cisim boşlukta ilerlerken birinin dosdoğru gitmesi, ötekinin sapması.

18

Sic si diceretur: Morietur noctu in cubiculo suo vi oppressus Scipio, vere diceretur; id enim fore diceretur, quod esset futurum; futurum autem fuisse ex eo, quia factum est, intellegi debet. Nec magis erat verum Morietur Scipio quam Morietur illo modo, nec magis necesse mori Scipioni quam illo modo mori, nec magis inmutabile ex vero in falsum Necatus est Scipio quam Necabitur Scipio; nec, cum haec ita sint, est causa, cur Epicurus fatum extimescat et ab atomis petat praesidium easque de via deducat et uno tempore suscipiat res duas inenodabiles, unam, ut sine causa fiat aliquid, ex quo existet, ut de nihilo quippiam fiat, quod nec ipsi nec cuiquam physico placet, alteram, ut, cum duo individua per inanitatem ferantur, alterum e regione moveatur, alterum declinet.

19Çünkü Epikuros her önermenin ya doğru ya yanlış olduğunu kabul etse bile, her şeyin zorunlu olarak kaderle olması gerektiğinden korkmasına gerek yoktu. Çünkü "Karneades Akademiaya iniyor" önermesi, tabiatın zorunluluğundan akan ebedî sebepler yüzünden doğru değildir; ama sebepsiz de değildir. Tesadüfen önceden gelmiş sebeplerle, kendi içlerinde tabiî bir etkinlik taşıyan sebepler arasında fark vardır. Böylece "Epikuros, Pytharatos arkhonken, yetmiş iki yaşında ölecek" önermesi her zaman doğruydu; yine de bunun böyle olması için kaderden gelen sebepler yoktu; ama böyle gerçekleştiğine göre, sebeplerin belli bir dizisiyle, gerçekleştiği gibi gerçekleşecekti.

19

Licet enim Epicuro concedenti omne enuntiatum aut verum aut falsum esse non vereri, ne omnia fato fieri sit necesse; non enim aeternis causis naturae necessitate manantibus verum est id, quod ita enuntiatur: Descendit in Academiam Carneades, nec tamen sine causis, sed interest inter causas fortuito antegressas et inter causas cohibentis in se efficientiam naturalem. Ita et semper verum fuit Morietur Epicurus, cum duo et septuaginta annos vixerit, archonte Pytharato, neque tamen erant causae fatales, cur ita accideret, sed, quod ita cecidit, serie certa causarum casurum, sicut cecidit, fuit.

20Gelecek şeylerin değişmez olduğunu ve doğru bir gelecek önermesinin yanlışa dönüşemeyeceğini söyleyenler, kaderin zorunluluğunu kanıtlamış olmazlar; yalnız kelimelerin anlamını yorumlarlar. Ama ebedî bir sebepler dizisini ortaya atanlar, insan zihnini hür iradeden yoksun bırakıp kaderin zorunluluğuyla bağlarlar.

Ama bu kadarı yeter; başka şeylere bakalım. Khrysippos şöyle sonuç çıkarır:

"Sebepsiz bir hareket varsa, diyalektikçilerin axioma dediği her önerme ya doğru ya yanlış olmayacaktır; çünkü etkin sebepleri olmayan şey ne doğru ne yanlış olacaktır; ama her önerme ya doğru ya yanlıştır; öyleyse sebepsiz hiçbir hareket yoktur. Bu böyleyse, olan her şey önceden gelen sebeplerle olur; bu böyleyse, her şey kaderle olur; demek ki olan her şeyin kaderle olduğu sonucu çıkar."

20

Nec ii, qui dicunt inmutabilia esse, quae futura sint, nec posse verum futurum convertere in falsum, fati necessitatem confirmant, sed verborum vim interpretantur. At qui introducunt causarum seriem sempiternam, ii mentem hominis voluntate libera spoliatam necessitate fati devinciunt. Sed haec hactenus; alia videamus. Concludit enim Chrysippus hoc modo: Si est motus sine causa, non omnis enuntiatio, quod ⟦ἀξίωμα⟧ dialectici appellant, aut vera aut falsa erit; causas enim efficientis quod non habebit, id nec verum nec falsum erit; omnis autem enuntiatio aut vera aut falsa est; motus ergo sine causa nullus est. Quod si ita est, omnia, quae fiunt, causis fiunt antegressis; id si ita est, fato omnia fiunt; efficitur igitur fato fieri, quaecumque fiant.

21Burada, Epikuros'a katılıp her önermenin ya doğru ya yanlış olduğunu inkâr etmek hoşuma gidecek olsa bile, her şeyin kaderle olduğunu onaylamaktansa bu darbeyi almayı yeğlerim; çünkü o görüşte tartışılacak bir şey vardır, bu ise katlanılır gibi değildir. Bu yüzden Khrysippos her axioma'nın ya doğru ya yanlış olduğuna inandırmak için bütün gücünü seferber eder. Epikuros nasıl bunu kabul ederse olan her şeyin kaderle olduğunu da kabul etmek zorunda kalacağından korkuyorsa (iki şıktan biri ezelden beri doğruysa, o kesindir de, kesinse zorunludur da; böylece hem zorunluluğun hem kaderin kanıtlandığını düşünüyor), Khrysippos da söylenen her şeyin ya doğru ya yanlış olduğunu savunamazsa, her şeyin kaderle ve gelecek şeylerin ebedî sebeplerinden ötürü olduğunu savunamayacağından korkar.

21

Hic primum si mihi libeat adsentiri Epicuro et negare omnem enuntiationem aut veram esse aut falsam, eam plagam potius accipiam quam fato omnia fieri conprobem; illa enim sententia habet aliquid disputationis, haec vero non est tolerabilis. Itaque contendit omnis nervos Chrysippus, ut persuadeat omne ἀξίωμα aut verum esse aut falsum. Ut enim Epicurus veretur, ne, si hoc concesserit, concedendum sit fato fieri, quaecumque fiant, (si enim alterum utrum ex aeternitate verum sit, esse id etiam certum et, si certum, etiam necessarium; ita et necessitatem et fatum confirmari putat) sic Chrysippus metuit, ne, si non obtinuerit omne, quod enuntietur, aut verum esse aut falsum, non teneat omnia fato fieri et ex causis aeternis rerum futurarum.

22Ama Epikuros kaderin zorunluluğundan atomun sapmasıyla kaçılabileceğini düşünür. Böylece ağırlığın ve çarpmanın dışında üçüncü bir hareket ortaya çıkar: atom çok küçük bir aralık kadar sapar (buna elakhiston, "en küçük" der). Bu sapmanın sebepsiz olduğunu, sözle değilse de işin gereği olarak, kabul etmek zorunda kalır. Çünkü atom başka bir atomun itmesiyle sapmaz. Epikuros'un kabul ettiği gibi bölünmez cisimler ağırlıklarıyla dikey olarak, doğru çizgiler üzerinde ilerliyorsa, biri ötekince nasıl itilebilir? Biri ötekince hiç itilmiyorsa, biri ötekine dokunmaz bile. Buradan şu sonuç çıkar: atom var olsa ve sapsa bile, sebepsiz sapar.

22

Sed Epicurus declinatione atomi vitari necessitatem fati putat. Itaque tertius quidam motus oritur extra pondus et plagam, cum declinat atomus intervallo minimo (id appellat ἐλάχιστον); quam declinationem sine causa fieri si minus verbis, re cogitur confiteri. Non enim atomus ab atomo pulsa declinat. Nam qui potest pelli alia ab alia, si gravitate feruntur ad perpendiculum corpora individua rectis lineis, ut Epicuro placet? Sequitur enim, ut, si alia ab alia numquam depellatur, ne contingat quidem alia aliam. Ex quo efficitur, etiamsi sit atomus eaque declinet, declinare sine causa.

23Epikuros bu açıklamayı şundan korktuğu için ortaya attı: atom hep tabiî ve zorunlu ağırlığıyla ilerleseydi, ruh atomların hareketiyle zorlanacak biçimde hareket edeceğinden, elimizde özgür hiçbir şey kalmayacaktı. Atomların kurucusu Demokritos ise bölünmez cisimlerden tabiî hareketlerini koparmaktansa her şeyin zorunlulukla olduğunu kabul etmeyi yeğledi. Karneades daha keskin görüşlüydü: Epikurosçuların bu uydurma sapma olmadan da davalarını savunabileceklerini öğretiyordu. Ruhun iradeye bağlı bir hareketi olabileceğini öğretmeleri, sapmayı ortaya atmaktan daha iyi bir savunma olurdu; hele sapmanın sebebini bulamadıklarına göre. Bunu savunsalar Khrysippos'a kolayca karşı koyabilirlerdi. Çünkü hiçbir hareketin sebepsiz olmadığını kabul etseler de, olan her şeyin önceden gelen sebeplerle olduğunu kabul etmezlerdi; çünkü irademizin dışarıdan ve önceden gelen sebepleri yoktur.

23

Hanc Epicurus rationem induxit ob eam rem, quod veritus est, ne, si semper atomus gravitate ferretur naturali ac necessaria, nihil liberum nobis esset, cum ita moveretur animus, ut atomorum motu cogeretur. Id Democritus, auctor atomorum, accipere maluit, necessitate omnia fieri, quam a corporibus individuis naturalis motus avellere. Acutius Carneades, qui docebat posse Epicureos suam causam sine hac commenticia declinatione defendere. Nam cum docerent esse posse quendam animi motum voluntarium, id fuit defendi melius quam introducere declinationem, cuius praesertim causam reperire non possent; quo defenso facile Chrysippo possent resistere. Cum enim concessissent motum nullum esse sine causa, non concederent omnia, quae fierent, fieri causis antecedentibus; voluntatis enim nostrae non esse causas externas et antecedentis.

24Demek ki birinin bir şeyi sebepsiz istediğini ya da istemediğini söylediğimizde gündelik konuşma alışkanlığını gevşek kullanıyoruz. "Sebepsiz" derken "dışarıdan ve önceden gelen bir sebep olmadan" demek istiyoruz, "hiçbir sebep olmadan" değil. "Boş kap" dediğimizde, boşluğun hiç olmadığını düşünen tabiat filozofları gibi değil de, örneğin kabın susuz, şarapsız, yağsız olduğunu söylemek için konuşuyorsak, ruhun sebepsiz hareket ettiğini söylediğimizde de, önceden ve dışarıdan gelen bir sebep olmadan hareket ettiğini söylüyoruz, hiç sebepsiz değil. Atomun kendisi için de, boşlukta ağırlığı ve tartısıyla hareket ederken dışarıdan hiçbir sebep katılmadığı için, sebepsiz hareket ettiği söylenebilir.

24

Communi igitur consuetudine sermonis abutimur, cum ita dicimus, velle aliquid quempiam aut nolle sine causa; ita enim dicimus sine causa, ut dicamus: sine externa et antecedente causa, non sine aliqua; ut, cum vas inane dicimus, non ita loquimur, ut physici, quibus inane esse nihil placet, sed ita, ut verbi causa sine aqua, sine vino, sine oleo vas esse dicamus, sic, cum sine causa animum dicimus moveri, sine antecedente et externa causa moveri, non omnino sine causa dicimus. De ipsa atomo dici potest, cum per inane moveatur gravitate et pondere, sine causa moveri, quia nulla causa accedat extrinsecus.

25Öte yandan, bir şeyin sebepsiz olduğunu söylersek bütün tabiat filozofları bizimle alay etmesin diye bir ayrım yapmalı ve şöyle demeliyiz: bölünmez cismin tabiatı, ağırlığı ve tartısıyla hareket etmektir; onun böyle ilerlemesinin sebebi de bu tabiatın kendisidir. Benzer biçimde, ruhun iradeye bağlı hareketleri için dışarıdan bir sebep aranmamalıdır; çünkü iradî hareket, elimizde olma ve bize boyun eğme tabiatını kendi içinde taşır. Bu da sebepsiz değildir; çünkü bunun sebebi o tabiatın kendisidir.

25

Rursus autem, ne omnes physici inrideant nos, si dicamus quicquam fieri sine causa, distinguendum est et ita dicendum, ipsius individui hanc esse naturam, ut pondere et gravitate moveatur, eamque ipsam esse causam, cur ita feratur. Similiter ad animorum motus voluntarios non est requirenda externa causa; motus enim voluntarius eam naturam in se ipse continet, ut sit in nostra potestate nobisque pareat, nec id sine causa; eius rei enim causa ipsa natura est.

26Durum böyleyken, olan her şeyin kaderle olduğunu kabul etmedikçe her önerme neden ya doğru ya yanlış olmasın? "Çünkü," diyor, "olacak olmalarının sebepleri bulunmayan şeyler, olacağı doğru şeyler olamaz; öyleyse doğru olan şeylerin sebepleri olması zorunludur; böylece gerçekleştiklerinde kaderle gerçekleşmiş olurlar." İş bitti; tabii eğer sana ya her şeyin kaderle olduğunu ya da bir şeyin sebepsiz olabileceğini kabul etmek gerekiyorsa.

26

Quod cum ita sit, quid est, cur non omnis pronuntiatio aut vera aut falsa sit, nisi concesserimus fato fieri, quaecumque fiant? Quia futura vera, inquit, non possunt esse ea, quae causas, cur futura sint, non habent; habeant igitur causas necesse est ea, quae vera sunt; ita, cum evenerint, fato evenerint. Confectum negotium, siquidem concedendum tibi est aut fato omnia fieri, aut quicquam fieri posse sine causa.

27Yoksa "Scipio Numantia'yı alacak" önermesi, ancak ezelden beri sebebi sebebe ekleyerek gelen bir sebep bunu meydana getirecekse mi doğru olabilir? Bu önerme altı yüz çağ önce söylenseydi yanlış olabilir miydi? Hem "Scipio Numantia'yı alacak" önermesi o zaman doğru olmasaydı, şehir yıkıldıktan sonra "Scipio Numantia'yı aldı" önermesi de doğru olmazdı. Öyleyse olacağı doğru olmamış herhangi bir şey olmuş olabilir mi? Çünkü nasıl önceki bir zamanda gerçekleşmekte oldukları doğru olmuş şeylere geçmişte doğru diyorsak, sonraki bir zamanda gerçekleşmekte olacakları doğru olacak şeylere de gelecekte doğru diyeceğiz.

27

An aliter haec enuntiatio vera esse non potest: Capiet Numantiam Scipio, nisi ex aeternitate causa causam serens hoc erit effectura? An hoc falsum potuisset esse, si esset sescentis saeculis ante dictum? Et si tum non esset vera haec enuntiatio: Capiet Numantiam Scipio, ne illa quidem eversa vera est haec enuntiatio: Cepit Numantiam Scipio. Potest igitur quicquam factum esse, quod non verum fuerit futurum esse? Nam ut praeterita ea vera dicimus, quorum superiore tempore vera fuerit instantia, sic futura, quorum consequenti tempore vera erit instantia, ea vera dicemus.

28Her önerme ya doğru ya yanlışsa, bundan hemen, bir şeyin olacağından başka türlü olmasını engelleyen değişmez ve ebedî sebepler olduğu sonucu çıkmaz. "Cato senatoya gelecek" gibi önermelerin doğru söylenmesini sağlayan sebepler, şeylerin tabiatına ve evrene kapanmış sebepler değil, tesadüfî sebeplerdir. Yine de Cato'nun gelecek olması, doğru olduğunda, gelmiş olması kadar değişmezdir; ama bu yüzden kaderden ya da zorunluluktan korkmak gerekmez. Çünkü şunu kabul etmek zorunlu olacaktır: "Hortensius Tusculum'daki villaya gelecek" önermesi doğru değilse, yanlış olduğu sonucu çıkar. Bu adamlar ise ikisini de istemiyor; bu da olamaz.

Bize "tembel akıl yürütme" denen şey de engel olmayacak; filozoflar ona argos logos derler; ona uyarsak hayatta hiçbir şey yapmayız.

28

Nec, si omne enuntiatum aut verum aut falsum est, sequitur ilico esse causas inmutabilis, easque aeternas, quae prohibeant quicquam secus cadere, atque casurum sit; fortuitae sunt causae, quae efficiant, ut vere dicantur, quae ita dicentur: Veniet in senatum Cato, non inclusae in rerum natura atque mundo; et tamen tam est inmutabile venturum, cum est verum, quam venisse, nec ob eam causam fatum aut necessitas extimescenda est. Etenim erit confiteri necesse: Si hoc enuntiatum: Veniet in Tusculanum Hortensius verum non est, sequitur, ut falsum sit. Quorum isti neutrum volunt; quod fieri non potest. Nec nos impediet illa ignava ratio, quae dicitur; appellatur enim quidam a philosophis ἀργὸς λόγος, cui si pareamus, nihil omnino agamus in vita.

29Çünkü şöyle sorarlar: "Bu hastalıktan iyileşmek senin kaderinse, hekim çağırsan da çağırmasan da iyileşeceksin; aynı biçimde bu hastalıktan iyileşmemek kaderinse, hekim çağırsan da çağırmasan da iyileşmeyeceksin; ikisinden biri de kaderdir; öyleyse hekim çağırmanın hiçbir anlamı yok." Bu tür soru haklı olarak tembel ve atıl diye adlandırılmıştır; çünkü aynı akıl yürütmeyle hayattaki her eylem ortadan kalkar. Kader adını eklemeden aynı görüşü koruyarak şöyle de değiştirebilirsin: "'Bu hastalıktan iyileşeceksin' önermesi ezelden beri doğruysa, hekim çağırsan da çağırmasan da iyileşeceksin; aynı biçimde 'Bu hastalıktan iyileşeceksin' önermesi ezelden beri yanlışsa, hekim çağırsan da çağırmasan da iyileşmeyeceksin" ve gerisi. Bu akıl yürütmeyi Khrysippos eleştirir.

29

Sic enim interrogant: Si fatum tibi est ex hoc morbo convalescere, sive tu medicum adhibueris sive non adhibueris, convalesces; item, si fatum tibi est ex hoc morbo non convalescere, sive tu medicum adhibueris sive non adhibueris, non convalesces; et alterutrum fatum est; medicum ergo adhibere nihil attinet. Recte genus hoc interrogationis ignavum atque iners nominatum est, quod eadem ratione omnis e vita tolletur actio. Licet etiam inmutare, ut fati nomen ne adiungas et eandem tamen teneas sententiam, hoc modo: Si ex aeternitate verum hoc fuit: Ex isto morbo convalesces, sive adhibueris medicum sive non adhibueris, convalesces; itemque, si ex aeternitate falsum hoc fuit: Ex isto morbo convalesces, sive adhibueris medicum sive non adhibueris, non convalesces; deinde cetera. Haec ratio a Chrysippo reprehenditur.

30"Çünkü," diyor, "olaylardan bazıları basit, bazıları bağlıdır. Basit olan şudur: 'Sokrates o gün ölecek.' Bir şey yapsa da yapmasa da onun ölüm günü belirlenmiştir. Ama kader şöyle olacaksa: 'Laios'tan Oidipus doğacak', 'Laios bir kadınla birlikte olsa da olmasa da' denemez; çünkü bu bağlı ve birlikte kaderlenmiş bir şeydir." Ona böyle der; çünkü hem Laios'un karısıyla birlikte olması hem de ondan Oidipus'u doğurması kaderdedir. Nasıl "Milon Olimpia'da güreşecek" dense ve biri "Öyleyse rakibi olsa da olmasa da güreşecek" diye karşılık verse yanılırdı —çünkü "güreşecek" bağlı bir şeydir, rakipsiz güreş olmaz—, bu türden bütün aldatmacalar da aynı biçimde çürütülür. "Hekim çağırsan da çağırmasan da iyileşeceksin" sözü bir aldatmacadır; çünkü hekim çağırmak da iyileşmek kadar kaderdedir. Dediğim gibi Khrysippos bunlara "birlikte kaderlenmiş" (confatalia) der.

30

Quaedam enim sunt, inquit, in rebus simplicia, quaedam copulata; simplex est: Morietur illo die Socrates; huic, sive quid fecerit sive non fecerit, finitus est moriendi dies. At si ita fatum erit: Nascetur Oedipus Laio, non poterit dici: sive fuerit Laius cum muliere sive non fuerit; copulata enim res est et confatalis; sic enim appellat, quia ita fatum sit et concubiturum cum uxore Laium et ex ea Oedipum procreaturum, ut, si esset dictum: Luctabitur Olympiis Milo et referret aliquis: Ergo, sive habuerit adversarium sive non habuerit, luctabitur, erraret; est enim copulatum luctabitur, quia sine adversario nulla luctatio est. Omnes igitur istius generis captiones eodem modo refelluntur. Sive tu adhibueris medicum sive non adhibueris, convalesces captiosum; tam enim est fatale medicum adhibere quam convalescere. Haec, ut dixi, confatalia ille appellat.

31Karneades bu türün tamamını onaylamıyor, bu akıl yürütmenin fazla düşüncesizce sonuca bağlandığını düşünüyordu. Bu yüzden başka bir yoldan sıkıştırıyor, hiçbir hileye de başvurmuyordu. Onun akıl yürütmesi şuydu:

"Her şey önceden gelen sebeplerle oluyorsa, her şey tabiî bir bağla birbirine bağlanıp örülerek olur; bu böyleyse, her şeyi zorunluluk meydana getirir; bu doğruysa, hiçbir şey elimizde değildir; ama elimizde olan bir şey vardır. Oysa her şey kaderle oluyorsa, her şey önceden gelen sebeplerle olur; öyleyse olan her şey kaderle olmaz."

31

Carneades genus hoc totum non probabat et nimis inconsiderate concludi hanc rationem putabat. Itaque premebat alio modo nec ullam adhibebat calumniam; cuius erat haec conclusio: Si omnia antecedentibus causis fiunt, omnia naturali conligatione conserte contexteque fiunt; quod si ita est, omnia necessitas efficit; id si verum est, nihil est in nostra potestate; est autem aliquid in nostra potestate; at, si omnia fato fiunt, omnia causis antecedentibus fiunt; non igitur fato fiunt, quaecumque fiunt.

32Bir akıl yürütme bundan daha sıkı bağlanamaz. Çünkü biri aynı şeyi tekrar edip şöyle demek isterse: "Her gelecek ezelden beri doğruysa, öyle ki olacağı biçimde kesinlikle gerçekleşecekse, her şeyin tabiî bir bağla birbirine bağlanıp örülerek olması zorunludur", hiçbir şey söylemiş olmaz. Çünkü tabiî bir sebebin gelecekteki şeyleri ezelden beri doğru kılması ile, tabiatta ezelden gelen bir sebep olmadan da gelecek şeylerin doğru olarak anlaşılabilmesi arasında büyük fark vardır. Bu yüzden Karneades, Apollon'un bile gelecekteki şeyleri söyleyemeyeceğini söylüyordu; meğer ki tabiat onların sebeplerini, olmalarını zorunlu kılacak biçimde içinde tutsun.

32

Hoc artius adstringi ratio non potest. Nam si quis velit idem referre atque ita dicere: Si omne futurum ex aeternitate verum est, ut ita certe eveniat, quem ad modum sit futurum, omnia necesse est conligatione naturali conserte contexteque fieri, nihil dicat. Multum enim differt, utrum causa naturalis ex aeternitate futura vera efficiat, an etiam sine aeternitate naturali, futura quae sint, ea vera esse possint intellegi. Itaque dicebat Carneades ne Apollinem quidem futura posse dicere nisi ea, quorum causas natura ita contineret, ut ea fieri necesse esset.

33Çünkü tanrı neye bakarak üç kez konsül olan Marcellus'un denizde öleceğini söyleyebilirdi? Bu ezelden beri doğruydu, ama onu meydana getiren sebepler yoktu. Böylece Karneades'e göre iz gibi hiçbir işareti kalmamış geçmiş olaylar bile Apollon'ca bilinmezdi; gelecek olanlar ise hiç bilinmez! Çünkü ne olacağı ancak her şeyin etkin sebepleri bilindiğinde bilinebilirmiş. Öyleyse Apollon Oidipus hakkında da, şeylerin tabiatında babasının onun eliyle öldürülmesini zorunlu kılan hiçbir sebep önceden konmamışken, bir şey önceden söyleyemezdi; bu türden hiçbir şeyi de. Bu yüzden her şeyin kaderle olduğunu söyleyen Stoacılara bu tür kehanet sözlerini ve kehanetten gelen öteki şeyleri onaylamak uygun düşüyor da, gelecek olanların ezelden beri doğru olduğunu söyleyenlerin aynısını söylemesi gerekmiyorsa, bak, belki onların davası Stoacılarınkiyle aynı değildir: Stoacılar daha dar bir yerde sıkıştırılır, ötekilerin akıl yürütmesi ise bağsız ve özgürdür.

33

Quid enim spectans deus ipse diceret Marcellum eum, qui ter consul fuit, in mari esse periturum? Erat hoc quidem verum ex aeternitate, sed causas id efficientis non habebat. Ita ne praeterita quidem ea, quorum nulla signa tamquam vestigia extarent, Apollini nota esse censebat; quo minus futura! causis enim efficientibus quamque rem cognitis posse denique sciri, quid futurum esset. Ergo nec de Oedipode potuisse Apollinem praedicere nullis in rerum natura causis praepositis, cur ab eo patrem interfici necesse esset, nec quicquam eius modi. Quocirca, si Stoicis, qui omnia fato fieri dicunt, consentaneum est huius modi oracla ceteraque, quae a divinatione ducuntur, conprobare, iis autem, qui, quae futura sunt, ea vera esse ex aeternitate dicunt, non idem dicendum est, vide, ne non eadem sit illorum causa et Stoicorum; hi enim urguentur angustius, illorum ratio soluta ac libera est.

34Hiçbir şeyin önceden gelen bir sebep olmadan gerçekleşemeyeceği kabul edilse bile, o sebep ebedî sebeplere bağlı değilse bundan ne kazanılır? Sebep, sebebi olduğu şeyi meydana getirendir: yaranın ölüme, hazımsızlığın hastalığa, ateşin yanmaya sebep olması gibi. Bu yüzden sebep, bir şeyden önce gelen her şey onun sebebidir diye değil, bir şeyden etkin olarak önce gelen onun sebebidir diye anlaşılmalıdır. Campus'a inmiş olmam top oynamamın sebebi değildi; Hekabe de Aleksandros'u doğurdu diye Truvalıların yıkımının sebebi değildi; Tyndareos da Klytaimnestra'nın babası oldu diye Agamemnon'un ölümünün sebebi değildi. Yoksa bu yolla iyi giyimli bir yolcunun da bir haydut tarafından soyulmasının sebebi olduğu söylenecek.

34

Quodsi concedatur nihil posse evenire nisi causa antecedente, quid proficiatur, si ea causa non ex aeternis causis apta dicatur? Causa autem ea est, quae id efficit, cuius est causa, ut vulnus mortis, cruditas morbi, ignis ardoris. Itaque non sic causa intellegi debet, ut, quod cuique antecedat, id ei causa sit, sed quod cuique efficienter antecedat, nec, quod in campum descenderim, id fuisse causae, cur pila luderem, nec Hecubam causam interitus fuisse Troianis, quod Alexandrum genuerit, nec Tyndareum Agamemnoni, quod Clytaemnestram. Hoc enim modo viator quoque bene vestitus causa grassatori fuisse dicetur, cur ab eo spoliaretur.

35Ennius'un şu sözü de bu türdendir:

Keşke Pelion ormanında baltalarla kesilip yere düşmeseydi o köknar kütükleri!

Daha da geriye gidebilirdi: "Keşke Pelion'da hiçbir ağaç bitmeseydi!" Daha da yukarı: "Keşke Pelion diye bir dağ olmasaydı!" Aynı biçimde daha öncekileri tekrarlayarak sonsuza kadar geriye gidilebilir.

Ne de oradan gemi yapmanın başlangıcı atılsaydı.

Bu geçmiş şeyler ne diye anılıyor? Çünkü ardından şu geliyor:

Çünkü o zaman yolunu şaşırmış hanımım Medeia, ruhu hasta, vahşi aşkla yaralı, ayağını evinden dışarı atmazdı;

ama bu şeyler aşkın sebebi değildi.

35

Ex hoc genere illud est Ennii: Utinám ne in nemore Pélio secúribus Caesae áccidissent ábiegnae ad terrám trabes! Licuit vel altius: Utinam ne in Pelio nata ulla umquam esset arbor! etiam supra: Utinam ne esset mons ullus Pelius! similiterque superiora repetentem regredi infinite licet. Neve índe navis ínchoandi exórdium Coepísset. Quorsum haec praeterita? Quia sequitur illud: Nam númquam era errans méa domo ecferrét pedem, Medéa, animo aegra, amóre saevo saúcia, †non ut eae res causam adferrent amoris.

36Ama şöyle bir fark olduğunu söylüyorlar: bir şey, o olmadan bir şeyin meydana gelemeyeceği türden midir, yoksa onunla birlikte bir şeyin zorunlu olarak meydana geleceği türden mi? Öyleyse bunların hiçbiri sebep değildir; çünkü hiçbiri, sebebi olduğu söylenen şeyi kendi gücüyle meydana getirmez. Bir şeyin onsuz olmadığı şey de sebep değildir; sebep, katıldığında sebebi olduğu şeyi zorunlu olarak meydana getirendir. Philoktetes'in yılan ısırığı henüz yaraya dönmemişken, şeylerin tabiatında, onun Lemnos adasında bırakılacağına dair hangi sebep bulunuyordu? Ama sonra sebep daha yakın ve sonuçla daha sıkı bağlı oldu.

36

Interesse autem aiunt, utrum eius modi quid sit, sine quo effici aliquid non possit, an eius modi, cum quo effici aliquid necesse sit. Nulla igitur earum est causa, quoniam nulla eam rem sua vi efficit, cuius causa dicitur; nec id, sine quo quippiam non fit, causa est, sed id, quod cum accessit, id, cuius est causa, efficit necessario. Nondum enim ulcerato serpentis morsu Philocteta quae causa in rerum natura continebatur, fore ut is in insula Lemno linqueretur? post autem causa fuit propior et cum exitu iunctior.

37Demek ki sebebi olayın gidişi açığa çıkarır. Ama "Philoktetes adada bırakılacak" önermesi ezelden beri doğruydu ve bu doğrudan yanlışa dönüşemezdi. Çünkü iki zıt şeyden (burada zıt derken biri bir şeyi olumlayan, öteki onu olumsuzlayan önermeleri kastediyorum), Epikuros istemese de, birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur; örneğin "Philoktetes yaralanacak" önermesi bütün önceki çağlarda doğruydu, "Yaralanmayacak" önermesi yanlıştı. Meğer ki Epikurosçuların kanaatine uymak isteyelim: onlar bu tür önermelerin ne doğru ne yanlış olduğunu söylerler; ya da bundan utandıklarında daha da utanmazca bir şey söylerler: zıtlardan kurulan "ya... ya..." önermeleri doğrudur, ama içlerinde söylenenlerin hiçbiri doğru değildir.

37

Ratio igitur eventus aperit causam. Sed ex aeternitate vera fuit haec enuntiatio: Relinquetur in insula Philoctetes, nec hoc ex vero in falsum poterat convertere. Necesse est enim in rebus contrariis duabus (contraria autem hoc loco ea dico, quorum alterum ait quid, alterum negat), ex iis igitur necesse est invito Epicuro alterum verum esse, alterum falsum, ut Sauciabitur Philocteta omnibus ante saeculis verum fuit, Non sauciabitur falsum; nisi forte volumus Epicureorum opinionem sequi, qui tales enuntiationes nec veras nec falsas esse dicunt aut, cum id pudet, illud tamen dicunt, quod est inpudentius, veras esse ex contrariis diiunctiones, sed, quae in his enuntiata essent, eorum neutrum esse verum.

38Ne şaşılası bir keyfîlik ve ne acınası bir tartışma bilgisizliği! Söylenen bir şey ne doğru ne yanlışsa, kesinlikle doğru değildir; doğru olmayan ise nasıl yanlış olmayabilir? Ya da yanlış olmayan nasıl doğru olmayabilir? Öyleyse Khrysippos'un savunduğu şey korunacak: her önerme ya doğru ya yanlıştır. Aklın kendisi bizi şunu kabule zorlayacak: bazı şeyler ezelden beri doğrudur, ama bunlar ebedî sebeplere bağlı değildir ve kaderin zorunluluğundan özgürdür.

38

O admirabilem licentiam et miserabilem inscientiam disserendi! Si enim aliquid in eloquendo nec verum nec falsum est, certe id verum non est; quod autem verum non est, qui potest non falsum esse? aut, quod falsum non est, qui potest non verum esse? tenebitur igitur id, quod a Chrysippo defenditur, omnem enuntiationem aut veram aut falsam esse; ratio ipsa coget et ex aeternitate quaedam esse vera, et ea non esse nexa causis aeternis et a fati necessitate esse libera.

39Bana öyle geliyor ki eski filozofların iki görüşü vardı: biri, her şeyin kaderle, hem de kaderin zorunluluk gücü getireceği biçimde olduğunu düşünenlerin görüşü —Demokritos, Herakleitos, Empedokles, Aristoteles bu görüşteydi—; öteki, ruhun iradî hareketlerinin hiçbir kader olmadan var olduğunu düşünenlerin görüşü. Khrysippos ise bir onur hakemi gibi ortayı bulmak istedi; ama daha çok, ruhun hareketlerini zorunluluktan kurtarmak isteyenlere yaklaşır. Yine de kendi terimlerini kullanırken öyle güçlüklere kayar ki istemeden kaderin zorunluluğunu doğrular.

39

Ac mihi quidem videtur, cum duae sententiae fuissent veterum philosophorum, una eorum, qui censerent omnia ita fato fieri, ut id fatum vim necessitatis adferret, in qua sententia Democritus, Heraclitus, Empedocles, Aristoteles fuit, altera eorum, quibus viderentur sine ullo fato esse animorum motus voluntarii, Chrysippus tamquam arbiter honorarius medium ferire voluisse, sed adplicat se ad eos potius, qui necessitate motus animorum liberatos volunt; dum autem verbis utitur suis, delabitur in eas difficultates, ut necessitatem fati confirmet invitus.

40İstersen bunun nasıl bir şey olduğunu, ilk konuşmamda ele aldığım onaylarda görelim. Her şeyin kaderle olduğunu düşünen o eski filozoflar, onayların zorla ve zorunlulukla meydana geldiğini söylüyorlardı. Onlardan ayrılanlar ise onayları kaderden kurtarıyor, onaylara kader uygulanırsa onlardan zorunluluğun uzaklaştırılamayacağını söylüyor ve şöyle tartışıyorlardı:

"Her şey kaderle oluyorsa, her şey önceden gelen bir sebeple olur; istek de öyleyse, isteği izleyen şeyler de öyledir; öyleyse onaylar da. Ama isteğin sebebi bizde değilse, isteğin kendisi de elimizde değildir; bu böyleyse, istekle meydana gelen şeyler de bizde değildir; demek ki ne onaylar ne de eylemler elimizdedir. Buradan, ne övgülerin ne yergilerin ne onurların ne de cezaların adil olduğu sonucu çıkar." Bu kusurlu bir sonuç olduğuna göre, olan her şeyin kaderle olmadığı sonucunun inandırıcı biçimde çıkarıldığını düşünüyorlar.

40

Atque hoc, si placet, quale sit videamus in adsensionibus, quas prima oratione tractavi. Eas enim veteres illi, quibus omnia fato fieri videbantur, vi effici et necessitate dicebant. Qui autem ab iis dissentiebant, fato adsensiones liberabant negabantque fato adsensionibus adhibito necessitatem ab his posse removeri, iique ita disserebant: Si omnia fato fiunt, omnia fiunt causa antecedente, et, si adpetitus, illa etiam, quae adpetitum sequuntur, ergo etiam adsensiones; at, si causa adpetitus non est sita in nobis, ne ipse quidem adpetitus est in nostra potestate; quod si ita est, ne illa quidem, quae adpetitu efficiuntur, sunt sita in nobis; non sunt igitur neque adsensiones neque actiones in nostra potestate. Ex quo efficitur, ut nec laudationes iustae sint nec vituperationes nec honores nec supplicia. Quod cum vitiosum sit, probabiliter concludi putant non omnia fato fieri, quaecumque fiant.

41Khrysippos ise hem zorunluluğu reddettiği hem de hiçbir şeyin önceden konmuş sebepler olmadan gerçekleşmesini istemediği için, hem zorunluluktan kaçmak hem de kaderi korumak üzere sebeplerin türlerini ayırır. "Sebeplerin," diyor, "bazıları tam ve asıl sebeplerdir, bazıları yardımcı ve yakın sebepler. Bu yüzden her şeyin kaderle, önceden gelen sebeplerle olduğunu söylediğimizde, bunun tam ve asıl sebeplerle diye değil, yardımcı ve yakın sebeplerle diye anlaşılmasını istiyoruz." Böylece az önce kurduğum akıl yürütmeye şöyle karşı çıkar: her şey kaderle oluyorsa, her şeyin önceden konmuş sebeplerle olduğu sonucu elbette çıkar; ama asıl ve tam sebeplerle değil, yardımcı ve yakın sebeplerle. Bunlar elimizde değilse, isteğin de elimizde olmadığı sonucu çıkmaz. Ama her şeyin tam ve asıl sebeplerle olduğunu söyleseydik bu sonuç çıkardı: o sebepler elimizde olmadığından istek de elimizde olmazdı.

41

Chrysippus autem cum et necessitatem inprobaret et nihil vellet sine praepositis causis evenire, causarum genera distinguit, ut et necessitatem effugiat et retineat fatum. Causarum enim, inquit, aliae sunt perfectae et principales, aliae adiuvantes et proximae. Quam ob rem, cum dicimus omnia fato fieri causis antecedentibus, non hoc intellegi volumus: causis perfectis et principalibus, sed causis adiuvantibus et proximis. Itaque illi rationi, quam paulo ante conclusi, sic occurrit: si omnia fato fiant, sequi illud quidem, ut omnia causis fiant antepositis, verum non principalibus causis et perfectis, sed adiuvantibus et proximis. Quae si ipsae non sunt in nostra potestate, non sequitur, ut ne adpetitus quidem sit in nostra potestate. At hoc sequeretur, si omnia perfectis et principalibus causis fieri diceremus, ut, cum eae causae non essent in nostra potestate, ne ille quidem esset in nostra potestate.

42Bu yüzden kaderi zorunluluğu da ona ekleyerek ortaya atanlara karşı o akıl yürütme geçerli olacaktır; önceden gelen sebeplerin tam ve asıl sebepler olduğunu söylemeyenlere karşı ise hiçbir değeri olmayacaktır. Khrysippos, onayların önceden konmuş sebeplerle olduğunun söylenmesinin ne demek olduğunu kolayca açıklayabileceğini düşünür. Çünkü onay ancak bir görüntü tarafından harekete geçirildiğinde meydana gelebilse de, o görüntü asıl değil yakın sebep olduğundan, onay, Khrysippos'un istediği gibi, az önce söylediğimiz açıklamaya uyar. Bu, onayın dışarıdan hiçbir güç tarafından uyarılmadan meydana gelebileceği anlamına gelmez (çünkü onayın bir görüntü tarafından harekete geçirilmesi zorunludur); ama Khrysippos burada silindirine ve topacına döner: bunlar itilmedikçe hareket etmeye başlayamazlar. Ama bu olunca, silindirin bundan sonra yuvarlanmasının ve topacın dönmesinin kendi tabiatlarından ileri geldiğini düşünür.

42

Quam ob rem, qui ita fatum introducunt, ut necessitatem adiungant, in eos valebit illa conclusio; qui autem causas antecedentis non dicent perfectas neque principalis, in eos nihil valebit. Quod enim dicantur adsensiones fieri causis antepositis, id quale sit, facile a se explicari putat. Nam quamquam adsensio non possit fieri nisi commota viso, tamen, cum id visum proximam causam habeat, non principalem, hanc habet rationem, ut Chrysippus vult, quam dudum diximus, non ut illa quidem fieri possit nulla vi extrinsecus excitata (necesse est enim adsensionem viso commoveri), sed revertitur ad cylindrum et ad turbinem suum, quae moveri incipere nisi pulsa non possunt. Id autem cum accidit, suapte natura, quod superest, et cylindrum volvi et versari turbinem putat.

43"Nasıl ki," diyor, "silindiri iten ona hareketin başlangıcını verdi ama yuvarlanabilirliğini vermedi, aynı biçimde karşımıza çıkan görüntü de kendi suretini ruha basacak ve adeta mühürleyecektir; ama onayımız elimizde olacaktır ve o, silindir için söylendiği gibi, dışarıdan itildikten sonra geri kalanında kendi gücüyle ve tabiatıyla hareket edecektir. Bir şey önceden gelen bir sebep olmadan meydana gelseydi, her şeyin kaderle olduğu yanlış olurdu; ama olan her şeyden önce bir sebebin gelmesi gerçeğe benziyorsa, her şeyin kaderle olduğunu kabul etmemek için ne gerekçe gösterilebilir? Yeter ki sebepler arasındaki ayrım ve farklılık anlaşılsın."

43

Ut igitur, inquit, qui protrusit cylindrum, dedit ei principium motionis, volubilitatem autem non dedit, sic visum obiectum inprimet illud quidem et quasi signabit in animo suam speciem, sed adsensio nostra erit in potestate, eaque, quem ad modum in cylindro dictum est, extrinsecus pulsa, quod reliquum est, suapte vi et natura movebitur. Quodsi aliqua res efficeretur sine causa antecedente, falsum esset omnia fato fieri; sin omnibus, quaecumque fiunt, veri simile est causam antecedere, quid adferri poterit, cur non omnia fato fieri fatendum sit? modo intellegatur, quae sit causarum distinctio ac dissimilitudo.

44Khrysippos bunları böyle açıkladığına göre, onayların kaderle olduğunu inkâr edenler yine de onların önceden gelen bir görüntü olmadan olmadığını kabul ediyorlarsa, bu başka bir açıklamadır; ama görüntülerin önce geldiğini kabul edip yine de onayların kaderle olmadığını, çünkü o yakın ve bitişik sebebin onayı harekete geçirmediğini söylüyorlarsa, bak, belki aynı şeyi söylüyorlardır. Çünkü Khrysippos, onayın yakın ve bitişik sebebinin görüntüde bulunduğunu kabul etse de, bu sebebin onaylamak için zorunlu olduğunu, böylece her şey kaderle oluyorsa her şeyin önceden gelen ve zorunlu sebeplerle olacağını kabul etmeyecektir. Aynı biçimde ondan ayrılanlar da, onayların görüntülerin önceden gelişi olmadan olmadığını kabul ederek şunu söyleyeceklerdir: kader, bir sebep önceden gelmedikçe hiçbir şeyin olmaması demekse, her şeyin kaderle olduğunu kabul etmek gerekir. Buradan kolayca anlaşılır ki iki taraf da görüşleri açılıp açıklandığında aynı sonuca vardığına göre, işte değil sözde ayrılıyorlar.

44

Haec cum ita sint a Chrysippo explicata, si illi, qui negant adsensiones fato fieri, †fateantur tamen eas non sine viso antecedente fieri, alia ratio est; sed, si concedunt anteire visa, nec tamen fato fieri adsensiones, quod proxima illa et continens causa non moveat adsensionem, vide, ne idem dicant. Neque enim Chrysippus, concedens adsensionis proximam et continentem causam esse in viso positam, eam causam esse ad adsentiendum necessariam concedet, ut, si omnia fato fiant, omnia causis fiant antecedentibus et necessariis; itemque illi, qui ab hoc dissentiunt confitentes non fieri adsensiones sine praecursione visorum, dicent, si omnia fato fierent eius modi, ut nihil fieret nisi praegressione causae, confitendum esse fato fieri omnia; ex quo facile intellectu est, quoniam utrique patefacta atque explicata sententia sua ad eundem exitum veniant, verbis eos, non re dissidere.

45Genel olarak ayrım şudur: bazı durumlarda, belli sebepler önceden geldiğinde, sebebi olan şeylerin gerçekleşmesini engellemenin elimizde olmadığı doğru olarak söylenebilir; bazı durumlarda ise sebepler önceden gelmiş olsa da, o şeyin başka türlü gerçekleşmesi yine elimizdedir. Bu ayrımı iki taraf da onaylar; ama bir taraf, sebepler önceden geldiğinde başka türlü gerçekleşmeleri elimizde olmayan şeylerin kaderle olduğunu, elimizde olan şeylerde ise kaderin bulunmadığını düşünür...

45

Omninoque cum haec sit distinctio, ut quibusdam in rebus vere dici possit, cum hae causae antegressae sint, non esse in nostra potestate, quin illa eveniant, quorum causae fuerint, quibusdam autem in rebus causis antegressis in nostra tamen esse potestate, ut illud aliter eveniat, hanc distinctionem utrique adprobant, sed alteri censent, quibus in rebus, cum causae antecesserint, non sit in nostra potestate, ut aliter illa eveniant, eas fato fieri; quae autem in nostra potestate sint, ab iis fatum abesse

46Bu dava böyle tartışılmalıdır; başıboş dolaşan ve yolundan sapan atomlardan medet umarak değil. "Atom sapar," diyor. Önce, neden? Çünkü Demokritos'a göre atomların başka bir hareket gücü vardı, onun "çarpma" dediği itme; Epikuros, sana göre ise ağırlık ve tartı gücü. Öyleyse atomu saptıran, tabiattaki bu yeni sebep nedir? Yoksa hangisinin sapacağına, hangisinin sapmayacağına aralarında kura mı çekerler? Ya da neden daha büyük bir aralıkla değil de en küçük aralıkla saparlar? Ya da neden iki ya da üç değil de bir en küçük aralık kadar saparlar?

46

Hoc modo hanc causam disceptari oportet, non ab atomis errantibus et de via declinantibus petere praesidium. Declinat, inquit, atomus. Primum cur? aliam enim quandam vim motus habebant a Democrito inpulsionis, quam plagam ille appellat, a te, Epicure, gravitatis et ponderis. Quae ergo nova causa in natura est, quae declinet atomum? aut num sortiuntur inter se, quae declinet, quae non? aut cur minimo declinent intervallo, maiore non? aut cur declinent uno minimo, non declinent duobus aut tribus?

47Bu tartışmak değil, dilekte bulunmaktır. Çünkü ne atomun dışarıdan itilip yerinden oynadığını ve saptığını söylüyorsun, ne de atomun içinden geçtiği o boşlukta onun dosdoğru gitmemesine sebep olan bir şey bulunduğunu; atomun kendisinde de, kendi ağırlığının tabiî hareketini sürdürmemesine yol açacak bir değişiklik olmamıştır. Böylece Epikuros bu sapmayı meydana getiren hiçbir sebep göstermediği hâlde, herkesin zihninin hor görüp reddettiği şeyi söylerken bir şey söylüyormuş gibi geliyor kendine.

47

Optare hoc quidem est, non disputare. Nam neque extrinsecus inpulsam atomum loco moveri et declinare dicis, neque in illo inani, per quod feratur atomus, quicquam fuisse causae, cur ea non e regione ferretur, nec in ipsa atomo mutationis aliquid factum est, quam ob rem naturalem motum sui ponderis non teneret. Ita cum attulisset nullam causam, quae istam declinationem efficeret, tamen aliquid sibi dicere videtur, cum id dicat, quod omnium mentes aspernentur ac respuant.

48Bana kalırsa hiç kimse, yalnız kaderi değil her şeyin zorunluluğunu ve zorlayıcılığını da bundan daha güçlü biçimde doğrulamamış, ruhun iradî hareketlerini de bundan daha çok ortadan kaldırmamıştır: çünkü o, bu uydurma sapmalara sığınmasaydı kadere başka türlü karşı koyamayacağını itiraf ediyor. Atomlar var olsa bile —ki var olduklarına beni hiçbir şekilde ikna edemezsiniz—, bu sapmalar yine de hiçbir zaman açıklanamazdı. Çünkü atomlara ağırlıklarıyla ilerlemek tabiatın zorunluluğuyla verilmişse —çünkü her ağırlığın, hiçbir şey engel olmadıkça hareket edip ilerlemesi zorunludur—, bazı atomların ya da, isterlerse, hepsinin tabiatça sapması da zorunludur...

48

Nec vero quisquam magis confirmare mihi videtur non modo fatum, verum etiam necessitatem et vim omnium rerum sustulisseque motus animi voluntarios, quam hic, qui aliter obsistere fato fatetur se non potuisse, nisi ad has commenticias declinationes confugisset. Nam, ut essent atomi, quas quidem esse mihi probari nullo modo potest, tamen declinationes istae numquam explicarentur. Nam si atomis, ut gravitate ferantur, tributum est necessitate naturae, quod omne pondus nulla re inpediente moveatur et feratur necesse est, illud quoque necesse est, declinare, quibusdam atomis vel, si volunt, omnibus naturaliter

fr1Parçalar

1. Bu yüzden Marcus Cicero, kader üzerine yazdığı kitapta bu sorunun çok karanlık ve çok karışık olduğunu söylerken, filozof Khrysippos'un da bu soruda işin içinden çıkamadığını şu sözlerle anlatır: "Khrysippos, hem her şeyin kaderle olduğunu hem de elimizde bir şey bulunduğunu nasıl açıklayacağını bilemeyip bunalarak ve uğraşarak şöyle dolanır."

fr1

Itaque M. Cicero in libro, quem de fato conscripsit, cum quaestionem istam diceret obscurissimam esse et inplicatissimam, Chrysippum quoque philosophum non expedisse se in ea ait his verbis: Chrysippus aestuans laboransque, quonam pacto explicet et fato omnia fieri, et esse aliquid in nobis, intricatur hoc modo.

fr22. "Ve değişimleri döndürür" sözü Tullius'un kader tarifine uyar; o şöyle der: "Kader, şeylerin ezel boyunca birbirini tutan bağlantısıdır; kendi düzeni ve kanunuyla değişir, ama öyle ki bu değişkenliğin kendisi ezelîdir."

fr2

volvitque vices definitio fati secundum Tullium, qui ait: fatum est conexio rerum per aeternitatem se invicem tenens, quae suo ordine et lege variatur, ita tamen, ut ipsa varietas habeat aeternitatem.

fr33. Homeros'un, Cicero'nun Latinceye çevirdiği şu dizeleri de bu görüşü destekler:

İnsanların zihinleri, babaları Iuppiter'in kendisi bereketli toprakları hangi ışıkla aydınlattıysa öyledir.

fr3

illi quoque versus Homerici huic sententiae suffragantur, quos Cicero in Latinum vertit: Tales sunt hominum mentes, quali pater ipse Iuppiter auctiferas lustravit lumine terras.

fr44. Cicero diyor ki en ünlü hekim Hippokrates, birlikte hastalanmaya başlayan, hastalıkları aynı zamanda ağırlaşıp aynı zamanda hafifleyen bazı kardeşlerden ikiz oldukları şüphesine düştüğünü yazılı olarak bırakmıştır. Astrolojiye pek düşkün Stoacı Poseidonios ise onların yıldızların aynı konumunda doğduklarını ve aynı konumda ana rahmine düştüklerini ileri sürerdi. Böylece hekimin sağlık mizaçlarının pek benzer olmasına bağladığı şeyi, astrolog filozof ana rahmine düştükleri ve doğdukları zamanki yıldızların gücüne ve konumuna bağlıyordu.

fr4

Cicero dicit Hippocratem, nobilissimum medicum, scriptum reliquisse quosdam fratres, cum simul aegrotare coepissent et eorum morbus eodem tempore ingravesceret, eodem levaretur, geminos suspicatum. quos Posidonius Stoicus multum astrologiae deditus eadem constitutione astrorum natos eademque conceptos solebat asserere. ita, quod medicus pertinere credebat ad simillimam temperiem valetudinis, hoc philosophus astrologus ad vim constitutionemque siderum quae fuerat, quo tempore concepti natique sun⟦t⟧.

fr55. Şair daha değersiz bir tanık sayılmasın diye, Cicero'yu kefil olarak dinleyin: bu balık, Numantia'nın fatihi o ünlü Publius Scipio Africanus'un yanında ne itibar görüyordu. Cicero'nun kader üzerine diyaloğundaki sözleri şunlardır: "Scipio Lavernium'daki evindeyken, yanında Pontius da varken, Scipio'ya rastlantıyla bir mersinbalığı getirildi; pek seyrek yakalanan, ama dediklerine göre pek soylu bir balıktır. Scipio kendisini selamlamaya gelenlerden bir ikisini davet edip daha fazlasını da davet edecek gibi görününce, Pontius kulağına: 'Scipio,' dedi, 'ne yaptığına dikkat et; bu mersinbalığı az kişiliktir.'"

fr5

et ne vilior sit testis poeta, accipite adsertore Cicerone, in quo honore fuerit hic piscis apud P. Scipionem Africanum illum et Numantinum. Haec sunt in dialogo de fato verba Ciceronis: Nam cum esset apud se ad Lavernium Scipio unaque Pontius, adlatus est forte Scipioni acupenser, qui admodum raro capitur, sed est piscis, ut ferunt, in primis nobilis. Cum autem Scipio unum et alterum ex iis, qui eum salutatum venerant, invitavisset pluresque etiam invitaturus videretur, in aurem Pontius: Scipio, inquit, vide, quid agas; acupenser iste paucorum hominum est.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…