İçeriğe geç
Cicero

Cicero

Topika

Topica

1Gaius Trebatius, daha büyük ve kısa sürede yayımladığım bunca kitaba daha layık konular yazmaya girişmiştim; senin isteğin beni tam yolun ortasında geri çevirdi. Tusculum'daki evimde benimle birlikteyken, kütüphanede ikimiz de ayrı ayrı kendi çalışmamız için istediğimiz kitapları açıp bakıyorduk; sen de Aristoteles'in, birçok kitapta açıkladığı bir Topika'sına rastladın. Başlık ilgini çekti ve hemen bana bu kitapların neyi anlattığını sordun.

1

maiores nos res scribere ingressos, C. Trebati, et his libris, quos brevi tempore satis multos edidimus, digniores e cursu ipso revocavit voluntas tua. Cum enim mecum in Tusculano esses et in bibliotheca separatim uterque nostrum ad suum studium libellos quos vellet evolveret, incidisti in Aristotelis Topica quaedam, quae sunt ab illo pluribus libris explicata. Qua inscriptione commotus continuo a me librorum eorum sententiam requisisti;

2Ben de sana bu kitaplarda Aristoteles'in bulduğu bir öğretinin, delilleri bulma öğretisinin bulunduğunu, bununla bir yöntem ve yol izleyerek hiç yanılmadan delillere ulaşabileceğimizi anlatınca, sen her şeyde olduğu gibi çekinerek, ama bu işe ne kadar hevesle yandığını kolayca görebileceğim biçimde, bunları sana öğretmem için bana dil döktün. Ben de seni, kendi zahmetimden kaçmak için değil, daha çok senin yararına olacağını düşündüğüm için, ya o kitapları kendin okumaya ya da bütün yöntemi çok bilgili bir hitabet hocasından öğrenmeye teşvik ettim. Senden işittiğime göre ikisini de denedin. Ama kitaplardan, karanlıkları seni geri püskürttü;

2

quam cum tibi exposuissem, disciplinam inveniendorum argumentorum, ut sine ullo errore ad ea ratione et via perveniremus, ab Aristotele inventam illis libris contineri, verecunde tu quidem ut omnia, sed tamen facile ut cernerem te ardere studio, mecum ut tibi illa traderem egisti. Cum autem ego te non tam vitandi laboris mei causa quam quia tua id interesse arbitrarer, vel ut eos per te ipse legeres vel ut totam rationem a doctissimo quodam rhetore acciperes, hortatus essem, utrumque, ut ex te audiebam, es expertus. Sed a libris te obscuritas reiecit;

3o büyük hitabet hocası da, sanırım, Aristoteles'in bu eserlerini bilmediğini söyledi. Bu filozofun bir hitabet hocasınca tanınmamasına hiç şaşırmadım; çünkü pek az kişi dışında filozoflar bile onu tanımaz. Onlar bağışlanmayı daha da az hak ederler; zira onu okumaya yalnız söylediği ve bulduğu şeyler değil, dilinin inanılmaz bolluğu ve tatlılığı da onları çekmeliydi.

3

rhetor autem ille magnus haec, ut opinor, Aristotelia se ignorare respondit. Quod quidem minime sum admiratus eum philosophum rhetori non esse cognitum, qui ab ipsis philosophis praeter admodum paucos ignoretur; quibus eo minus ignoscendum est, quod non modo rebus eis quae ab illo dictae et inventae sunt adlici debuerunt, sed dicendi quoque incredibili quadam cum copia tum etiam suavitate.

4Bunu bana sık sık soran, ama yine de bana yük olmaktan çekinen sana —bunu kolayca görüyordum— daha uzun süre borçlu kalamazdım; yoksa hukukun yorumcusuna haksızlık edilmiş olacaktı. Sen bana ve yakınlarıma sık sık nice şey yazmışken, ben ağırdan alırsam bunun nankörlük ya da kibir sayılmasından korktum. Ama birlikte olduğumuz sürece ne kadar meşgul olduğuma en iyi tanık sensin.

4

non potui igitur tibi saepius hoc roganti et tamen verenti ne mihi gravis esses—facile enim id cernebam—debere diutius, ne ipsi iuris interpreti fieri videretur iniuria. Etenim cum tu mihi meisque multa saepe scripsisses, veritus sum ne, si ego gravarer, aut ingratum id aut superbum videretur. Sed dum fuimus una, tu optimus es testis quam fuerim occupatus;

5Senden ayrılıp Yunanistan'a yola çıktığımda ne devlet ne de dostlarım hizmetimden yararlanıyordu; silahlar arasında da, bunu güvenle yapmama izin verilse bile, onurla bulunamazdım. Velia'ya varıp senin evini ve yakınlarını görünce bu borcu hatırladım ve senin dile getirmediğin isteğine bile kayıtsız kalmak istemedim. Bu yüzden, yanımda kitap olmadığı için, bunları hafızamdan toparlayıp yolculuk sırasında gemide yazdım ve yoldan sana gönderdim; hatırlatıcıya ihtiyacın olmasa da, buyruklarına gösterdiğim bu özenle seni de bizim işlerimizi hatırlamaya çağırmak istedim. Ama artık giriştiğimiz işe geçme zamanı.

5

ut autem a te discessi in Graeciam proficiscens, cum opera mea nec res publica nec amici uterentur nec honeste inter arma versari possem, ne si tuto quidem mihi id liceret, ut veni Veliam tuaque et tuos vidi, admonitus huius aeris alieni nolui deesse ne tacitae quidem flagitationi tuae. Itaque haec, cum mecum libros non haberem, memoria repetita in ipsa navigatione conscripsi tibique ex itinere misi, ut mea diligentia mandatorum tuorum te quoque, etsi admonitore non eges, ad memoriam nostrarum rerum excitarem. Sed iam tempus est ad id quod instituimus accedere.

6Özenli her tartışma yönteminin iki kısmı vardır: biri bulma, öbürü yargılama. Bana kalırsa ikisinin de öncüsü Aristoteles'tir. Stoacılar ise yalnız birinde emek verdiler: yargılamanın yollarını dialektikē dedikleri ilimle özenle izlediler; ama topikē denen bulma sanatını, hem kullanım bakımından daha değerli hem de tabiatın sırasında kesinlikle önce gelen bu sanatı, büsbütün bir kenara bıraktılar.

6

Cum omnis ratio diligens disserendi duas habeat partis, unam inveniendi alteram iudicandi, utriusque princeps, ut mihi quidem videtur, Aristoteles fuit. Stoici autem in altera elaboraverunt; iudicandi enim vias diligenter persecuti sunt ea scientia quam διαλεκτικὴν appellant, inveniendi artem quae τοπικὴ dicitur, quae et ad usum potior erat et ordine naturae certe prior, totam reliquerunt.

7Biz ise, ikisinde de en büyük fayda bulunduğundan ve vakit bulursak ikisini de ele almayı düşündüğümüzden, önce gelenden başlayacağız. Saklı şeylerin yeri gösterilip işaretlenince bulunmaları kolay olduğu gibi, bir delilin peşine düşmek istediğimizde de yerleri bilmemiz gerekir. Çünkü Aristoteles, delillerin içinden çıkarıldığı bu adeta yuvalara "yerler" (topoi) adını vermiştir.

7

nos autem, quoniam in utraque summa utilitas est et utramque, si erit otium, persequi cogitamus, ab ea quae prior est ordiemur. Vt igitur earum rerum quae absconditae sunt demonstrato et notato loco facilis inventio est, sic, cum pervestigare argumentum aliquod volumus, locos nosse debemus; sic enim appellatae ab Aristotele sunt eae quasi sedes, e quibus argumenta promuntur.

8Böylece yeri delilin yuvası, delili ise şüpheli bir şeye inanç kazandıran gerekçe diye tarif edebiliriz. Delillerin içinde saklı olduğu bu yerlerden bazıları tartışılan şeyin kendisine bağlıdır, bazıları dışarıdan alınır. Şeyin kendisine bağlı olanlar kimi zaman bütünden, kimi zaman onun parçalarından, kimi zaman adından, kimi zaman da sorulan şeyle bir bakıma ilişkili olan şeylerden alınır. Dışarıdan alınanlar ise konudan uzak ve ondan çok ayrı olanlardır.

8

itaque licet definire locum esse argumenti sedem, argumentum autem rationem, quae rei dubiae faciat fidem. Sed ex his locis in quibus argumenta inclusa sunt, alii in eo ipso de quo agitur haerent, alii adsumuntur extrinsecus. In ipso tum ex toto, tum ex partibus eius, tum ex nota, tum ex eis rebus quae quodam modo adfectae sunt ad id de quo quaeritur. Extrinsecus autem ea ducuntur quae absunt longeque disiuncta sunt.

9Tartışılan şeyin bütününe tarif uygulanır; tarif, sorulan şeyi adeta sarılı olduğu yerden açar. Bu delilin kalıbı şöyledir: "Medenî hukuk, aynı devletten olanlar için, mallarını ellerinde tutabilsinler diye konmuş hakkaniyettir; bu hakkaniyeti bilmek faydalıdır; öyleyse medenî hukuk ilmi faydalıdır."

9

sed ad id totum de quo disseritur tum definitio adhibetur, quae quasi involutum evolvit id de quo quaeritur; eius argumenti talis est formula: Ius civile est aequitas constituta eis qui eiusdem civitatis sunt ad res suas obtinendas; eius autem aequitatis utilis cognitio est; utilis ergo est iuris civilis scientia;—

10Kimi zaman parçaların sayılması uygulanır; şöyle işlenir: "Biri ne nüfus sayımına yazılarak, ne azat değneğiyle (vindicta), ne de vasiyetle özgür kılınmışsa özgür değildir; bunlardan hiçbiri olmamıştır; öyleyse özgür değildir." Kimi zaman da işaretleme (notatio) uygulanır; bu, delilin kelimenin anlamından çıkarılmasıdır; şöyle: "Kanun mal sahibi (assiduus) birine mal sahibi bir kefil gösterilmesini emrettiğine göre, varlıklıya varlıklı bir kefil emretmektedir; çünkü Lucius Aelius'un dediği gibi assiduus adını 'para vermek'ten (ab aere dando) almıştır."

10

tum partium enumeratio, quae tractatur hoc modo: Si neque censu nec vindicta nec testamento liber factus est, non est liber; neque ulla est earum rerum; non est igitur liber;—tum notatio, cum ex verbi vi argumentum aliquod elicitur hoc modo: Cum lex assiduo vindicem assiduum esse iubeat, locupletem iubet locupleti; is est enim assiduus, ut ait L. Aelius, appellatus ab aere dando.

11Deliller, sorulan şeyle bir bakıma ilişkili olan şeylerden de çıkarılır. Ama bu tür birçok kısma ayrılır. Kimine "aynı kökten olanlar" deriz; kimi cinsten, kimi türden, kimi benzerlikten, kimi farktan, kimi zıttan, kimi eşlik edenlerden, kimi öncekilerden, kimi sonrakilerden, kimi bağdaşmayanlardan, kimi sebeplerden, kimi sonuçlardan, kimi de daha büyük, eşit ya da daha küçük olanların karşılaştırılmasından alınır.

11

ducuntur etiam argumenta ex eis rebus quae quodam modo adfectae sunt ad id de quo quaeritur. Sed hoc genus in pluris partis distributum est. Nam alia coniugata appellamus, alia ex genere, alia ex forma, alia ex similitudine, alia ex differentia, alia ex contrario, alia ex adiunctis, alia ex antecedentibus, alia ex consequentibus, alia ex repugnantibus, alia ex causis, alia ex effectis, alia ex comparatione maiorum aut parium aut minorum.

12Aynı kökten olanlar, aynı soydan kelimelerden çıkan delillerdir. Aynı soydan kelimeler, bir kökten doğup çeşitli biçimlerde değişenlerdir: bilge, bilgece, bilgelik gibi. Kelimelerin bu bağlantısına syzygia ("eşleşme") denir; ondan şu türden bir delil çıkar: "Bir arazi ortak meraysa, orada ortaklaşa otlatma hakkı vardır." Cinsten şöyle çıkarılır:

12

coniugata dicuntur quae sunt ex verbis generis eiusdem. Eiusdem autem generis verba sunt quae orta ab uno varie commutantur, ut sapiens sapienter sapientia. Haec verborum coniugatio συζυγία dicitur, ex qua huius modi est argumentum: Si compascuus ager est, ius est compascere. A genere sic ducitur:

13"Bütün gümüş (argentum) bir kadına vasiyetle bırakıldığına göre, evde sayılmış olarak bırakılan para vasiyet edilmemiş olamaz; çünkü tür, adını koruduğu sürece cinsinden asla ayrılmaz; sayılmış para da gümüş adını korur; öyleyse o da vasiyet edilmiş sayılır."

13

quoniam argentum omne mulieri legatum est, non potest ea pecunia quae numerata domi relicta est non esse legata; forma enim a genere, quoad suum nomen retinet, numquam seiungitur, numerata autem pecunia nomen argenti retinet; legata igitur videtur.

14Cinsin türünden —daha açık anlaşılsın diye kimi zaman ona parça da denebilir— şöyle: "Fabia'ya kocası 'eğer onun ev hanımıysa' kaydıyla para vasiyet etmişse ve Fabia kocasının hâkimiyetine (manus) girmemişse, ona hiçbir şey borçlu olunmaz. Çünkü cins zevcedir; onun iki türü vardır: biri ev hanımları, öbürü yalnızca zevce sayılanlar. Fabia bu ikinci kısımda bulunduğundan, vasiyet ona geçmiş sayılmaz."

14

a forma generis, quam interdum, quo planius accipiatur, partem licet nominare hoc modo: Si ita Fabiae pecunia legata est a viro, si ei viro materfamilias esset; si ea in manum non convenerat, nihil debetur. Genus enim est uxor; eius duae formae: una matrumfamilias, altera earum, quae tantum modo uxores habentur. Qua in parte cum fuerit Fabia, legatum non videtur.

15Benzerlikten şöyle: "İntifa hakkı vasiyet edilmiş bir ev çöker ya da çürürse, mirasçı onu ne yerine koymak ne de onarmak zorundadır; tıpkı intifa hakkı vasiyet edilmiş köle ölünce yerine başka bir köle vermek zorunda olmadığı gibi." Farktan:

15

a similitudine hoc modo: Si aedes eae corruerunt vitiumve faciunt quarum usus fructus legatus est, heres restituere non debet nec reficere, non magis quam servum restituere, si is cuius usus fructus legatus esset deperisset. A differentia:

16"Koca karısına kendisinin olan bütün gümüşü vasiyet etmişse, bu yüzden alacak kalemlerinde duran para da vasiyet edilmiş olmaz. Çünkü paranın kasada durmasıyla hesap defterlerinde durması arasında büyük fark vardır."

16

non, si uxori vir legavit argentum omne quod suum esset, idcirco quae in nominibus fuerunt legata sunt. Multum enim differt in arcane positum sit argentum an in tabulis.

17Zıttan şöyle: "Kocası mallarının intifa hakkını kendisine vasiyet etmiş olan kadın, şarap ve zeytinyağı mahzenleri dolu bırakılmışsa, bunların kendisine ait olduğunu düşünmemelidir. Çünkü vasiyet edilen kullanmaktır, tüketmek değil."

17

ex contrario autem sic: Non debet ea mulier cui vir bonorum suorum usum fructum legavit cellis vinariis et oleariis plenis relictis, putare id ad se pertinere. Vsus enim, non abusus, legatus est.

18Eşlik edenlerden: "Medenî statüsünü hiç kaybetmemiş bir kadın vasiyetname yapmışsa, praetor'un fermanı uyarınca o vasiyetnameye göre zilyetlik verilmiş sayılmaz. Çünkü bunun yanında, kölelerin, sürgünlerin, çocukların vasiyetnamelerine göre de fermana dayanılarak zilyetlik verilmesi gerektiği sonucu gelirdi."

18

ab adiunctis: Si ea mulier testamentum fecit quae se capite numquam deminuit, non videtur ex edicto praetoris secundum eas tabulas possessio dari. Adiungitur enim, ut secundum servorum, secundum exsulum, secundum puerorum tabulas possessio videatur ex edicto dari.

19Öncekilerden, sonrakilerden ve bağdaşmayanlardan şöyle: Öncekilerden: "Boşanma kocanın kusuruyla olmuşsa, boşanma bildirimini kadın göndermiş olsa bile çeyizden çocuklar adına hiçbir şey alıkonmamalıdır." Sonrakilerden:

19

ab antecedentibus autem et consequentibus et repugnantibus hoc modo; ab antecedentibus: Si viri culpa factum est divortium, etsi mulier nuntium remisit, tamen pro liberis manere nihil oportet. A consequentibus:

20"Bir kadın, evlenme hakkı (conubium) bulunmayan biriyle evliyken boşanma bildirimi göndermişse, doğan çocuklar babalarına tâbi olmadığından, çocuklar adına hiçbir şey alıkonmamalıdır." Bağdaşmayanlardan:

20

si mulier, cum fuisset nupta cum eo quicum conubium non esset, nuntium remisit; quoniam qui nati sunt patrem non sequuntur, pro liberis manere nihil oportet. A repugnantibus:

21"Bir aile babası karısına cariyelerin intifa hakkını oğlunun payından vasiyet edip ikinci mirasçının payından vasiyet etmemişse, oğul öldüğünde kadın intifa hakkını kaybetmez. Çünkü vasiyetle bir kez birine verilen şey, verildiği kişinin rızası olmadan ondan geri alınamaz. Bir şeyi hukuka uygun olarak almakla istemeden geri vermek bağdaşmaz." Meydana getiren şeylerden şöyle:

21

si paterfamilias uxori ancillarum usum fructum legavit a filio neque a secundo herede legavit, mortuo filio mulier usum fructum non amittet. Quod enim semel testamento alicui datum est, id ab eo invito cui datum est auferri non potest. Repugnat enim recte accipere et invitum reddere. Ab efficientibus rebus hoc modo:

22"Herkesin, ortak duvara dik bir duvarı, ister dolu ister kemerli olsun, bitiştirme hakkı vardır. Ama ortak duvarı yıkarken doğabilecek zarar için teminat vermiş olan kişi, kemerin kusurundan doğan zararı ödemek zorunda olmayacaktır. Çünkü zarar, yıkanın kusurundan değil, desteklenemeyecek biçimde yapılmış olan yapının kusurundan doğmuştur."

22

omnibus est ius parietem directum ad parietem communem adiungere vel solidum vel fornicatum. Sed qui in pariete communi demoliendo damni infecti promiserit, non debebit praestare, quod fornix viti fecerit. Non enim eius vitio qui demolitus est damnum factum est, sed eius operis vitio quod ita aedificatum est, ut suspendi non posset.

23Meydana getirilen şeylerden şöyle: "Kadın kocasının hâkimiyetine girdiğinde, kadının olan her şey çeyiz adıyla kocanın olur." Karşılaştırmadan ise şu türden olanların hepsi geçerlidir: "Büyük şeyde geçerli olan küçükte de geçerli olsun"; örneğin, şehirde sınır düzeltme davası açılmıyorsa, şehirde yağmur suyunu uzaklaştırma davası da açılmasın. Bunun tersi de: "Küçükte geçerli olan büyükte de geçerli olsun." Aynı örnek tersine çevrilebilir. Bir de: "Eşit bir şeyde geçerli olan, ona eşit olan şeyde de geçerli olsun"; örneğin: "Arazinin kullanım yoluyla kazanılması (usus auctoritas) iki yıl olduğuna göre, evinki de öyle olsun." Oysa kanunda evlerden söz edilmez; evler, kullanım süresi bir yıl olan bütün öbür şeyler arasındadır. Eşit durumlarda eşit hükümler isteyen hakkaniyet geçerli olsun.

23

ab effectis rebus hoc modo: Cum mulier viro in manum convenit, omnia quae mulieris fuerunt viri fiunt dotis nomine. Ex comparatione autem omnia valent quae sunt huius modi: Quod in re maiore valet valeat in minore, ut si in urbe fines non reguntur, nec aqua in urbe arceatur. Item contra: Quod in minore valet, valeat in maiore. Licet idem exemplum convertere. Item: Quod in re pari valet, valeat in hac quae par est; ut: Quoniam usus auctoritas fundi biennium est, sit etiam aedium. At in lege aedes non appellantur et sunt ceterarum rerum omnium quarum annuus est usus. Valeat aequitas, quae paribus in causis paria iura desiderat.

24Dışarıdan alınan deliller ise en çok otoriteden çıkarılır. Bu yüzden Yunanlar bu tür delillendirmelere atekhnoi, yani "sanat dışı" derler; örneğin şöyle cevap verirsen: "Publius Scaevola, bir evin çevre payı (ambitus) olarak yalnız ortak duvarı örtmek için dışarı uzatılan çatıyı, o çatıdan suyun onu uzatanın evine aktığı yeri saydığına göre, sana göre hukuk budur."

24

quae autem adsumuntur extrinsecus, ea maxime ex auctoritate ducuntur. Itaque Graeci talis argumentationes ἀτέχνους vocant, id est artis expertis, ut si ita respondeas: Quoniam P. Scaevola id solum esse ambitus aedium dixerit, quod parietis communis tegendi causa tectum proiceretur, ex quo tecto in eius aedis qui protexisset aqua deflueret, id tibi ius videri.

25Açıklanan bu yerlerle, adeta alfabenin harfleriyle olduğu gibi, her delili bulmak için bir işaret ve bir yol gösterilmiş olur. Peki şimdilik bu kadarı yeter mi? Senin gibi keskin zekâlı ve meşgul biri için yeter sanırım. Ama bu öğrenme ziyafetine açgözlü bir konuk buyur ettiğime göre, seni buradan doymamış göndermektense sofrada artık kalmasını yeğleyecek biçimde ağırlayacağım.

25

his igitur locis qui sunt expositi ad omne argumentum reperiendum tamquam elementis quibusdam significatio et demonstratio datur. Vtrum igitur hactenus satis est? Tibi quidem tam acuto et tam occupato puto. sed quoniam avidum hominem ad has discendi epulas recepi, sic accipiam, ut reliquiarum sit potius aliquid quam te hinc patiar non satiatum discedere.

26Açıkladığım yerlerin her birinin kendine ait bazı uzuvları olduğuna göre, bunları elden geldiğince ince ince inceleyelim; önce tarifin kendisinden söz edelim. Tarif, tarif edilen şeyin ne olduğunu açıklayan sözdür. Tariflerin iki ana cinsi vardır: biri var olan şeylerin, öbürü zihinle kavranan şeylerin tarifidir.

26

quando ergo unus quisque eorum locorum quos exposui sua quaedam habet membra, ea quam subtilissime persequamur, et primum de ipsa definitione dicatur. Definitio est oratio, quae id quod definitur explicat quid sit. Definitionum autem duo genera prima: unum earum rerum quae sunt, alterum earum quae intelleguntur.

27Var olan şeyler dediğim, görülüp dokunulabilenlerdir: arazi, ev, duvar, saçak suyu hakkı, köle, hayvan, ev eşyası, erzak ve benzerleri; siz hukukçuların bu türden bazı şeyleri kimi zaman tarif etmesi gerekir. Var olmayan şeyler dediğim ise dokunulamayan, gösterilemeyen, ama zihinle görülüp kavranabilenlerdir; örneğin kullanım yoluyla kazanmayı (usucapio), vesayeti, soy topluluğunu (gens), baba tarafından akrabalığı (agnatio) tarif edersen: bu şeylerin altında hiçbir cisim yoktur, ama zihne basılmış, damgalanmış bir biçimlenme vardır; ben buna kavram (notio) diyorum. Delil getirirken sık sık bunu tarifle açmak gerekir.

27

esse ea dico quae cerni tangique possunt, ut fundum aedes, parietem stillicidium, mancipium pecudem, supellectilem penus et cetera; quo ex genere quaedam interdum vobis definienda sunt. Non esse rursus ea dico quae tangi demonstrarive non possunt, cerni tamen animo atque intellegi possunt, ut si usus capionem, si tutelam, si gentem, si agnationem definias, quarum rerum nullum subest corpus, est tamen quaedam conformatio insignita et impressa intellegentia, quam notionem voco. Ea saepe in argumentando definitione explicanda est.

28Tariflerin bazıları parçalara ayırmaya, bazıları bölmeye dayanır. Parçalara ayırmaya dayanan tarif, ele alınan şeyi adeta uzuvlarına ayırır; örneğin biri medenî hukukun kanunlardan, senato kararlarından, mahkeme hükümlerinden, hukukçuların otoritesinden, magistraların fermanlarından, örften ve hakkaniyetten oluştuğunu söylerse. Bölmeye dayanan tarif ise tarif edilen cinsin altındaki bütün türleri kapsar; şöyle: "Devretme (abalienatio), mancipatio ile devredilen bir şeyin, medenî hukuka göre bunu yapabilecek kişiler arasında, ya bağlayıcı işlemle (nexus) başkasına teslim edilmesi ya da mahkeme önünde terk edilmesidir (in iure cessio)." Tariflerin başka cinsleri de vardır, ama bunların bu kitabın amacıyla hiçbir ilgisi yok; yalnız tarifin nasıl yapılacağını söylemek gerekir.

28

atque etiam definitiones aliae sunt partitionum aliae divisionum; partitionum, cum res ea quae proposita est quasi in membra discerpitur, ut si quis ius civile dicat id esse quod in legibus, senatus consultis, rebus iudicatis, iuris peritorum auctoritate, edictis magistratuum, more, aequitate consistat. Divisionum autem definitio formas omnis complectitur quae sub eo genere sunt quod definitur hoc modo: Abalienatio est eius rei quae mancipi est aut traditio alteri nexu aut in iure cessio inter quos ea iure civili fieri possunt. sunt etiam alia genera definitionum, sed ad huius libri institutum illa nihil pertinent; tantum est dicendum qui sit definitionis modus.

29Eskiler şöyle öğütler: Tarif etmek istediğin şeyin başka şeylerle ortak olan niteliklerini aldıktan sonra, başka hiçbir şeye aktarılamayacak, ona özgü bir şey ortaya çıkana dek ilerlemelisin. Örneğin: "Miras bir maldır." Bu henüz ortaktır; çünkü malın birçok cinsi vardır. Ardından geleni ekle: "birinin ölümüyle başka birine geçen." Henüz tarif değil; çünkü ölülerin malları mirastan başka birçok yolla da elde tutulabilir. Tek bir kelime ekle: "hukuken." Artık şey ortaklıktan ayrılmış görünecek ve tarif şöyle açılmış olacaktır: "Miras, birinin ölümüyle başka birine hukuken geçen maldır." Yine de yetmez; ekle: "ve ne vasiyetle bırakılmış ne de zilyetlikle elde tutulmuş olan." Tamam. Aynı biçimde: "Aynı soydan olanlar (gentiles), aynı adı taşıyanlardır." Yetmez. "Özgür doğmuşlardan gelenler." Bu da yetmez. "Ataları arasında hiç köle olmamış olanlar." Hâlâ bir eksik var. "Medenî statü kaybına uğramamış olanlar." Belki bu yeter; çünkü pontifex Scaevola'nın bu tarife bir şey eklediğini görmüyorum. Bu yöntem iki cins tarifte de geçerlidir: tarif edilecek olan ister var olan bir şey, ister zihinle kavranan bir şey olsun.

29

sic igitur veteres praecipiunt: cum sumpseris ea quae sint ei rei quam definire velis cum aliis communia, usque eo persequi, dum proprium efficiatur, quod nullam in aliam rem transferri possit. Vt haec: Hereditas est pecunia. Commune adhuc; multa enim genera pecuniae. Adde quod sequitur: quae morte alicuius ad quempiam pervenit. Nondum est definitio; multis enim modis sine hereditate teneri pecuniae mortuorum possunt. Vnum adde verbum: iure; iam a communitate res diiuncta videbitur, ut sit explicata definitio sic: Hereditas est pecunia quae morte alicuius ad quempiam pervenit iure. Nondum est satis; adde: nec ea aut legata testamento aut possessione retenta; confectum est. Itemque: Gentiles sunt inter se qui eodem nomine sunt. Non est satis. Qui ab ingenuis oriundi sunt. Ne id quidem satis est. Quorum maiorum nemo servitutem servivit. Abest etiam nunc. Qui capite non sunt deminuti. Hoc fortasse satis est. Nihil enim video Scaevolam pontificem ad hanc definitionem addidisse. Atque haec ratio valet in utroque genere definitionum, sive id quod est, sive id quod intellegitur definiendum est.

30Parçalara ayırmanın ve bölmenin nasıl şeyler olduğunu gösterdik; ama birbirlerinden ne bakımdan ayrıldıklarını daha açık söylemek gerekir. Parçalara ayırmada adeta uzuvlar vardır; bedenin baş, omuzlar, eller, yanlar, bacaklar, ayaklar vb. gibi. Bölmede ise türler vardır; Yunanlar onlara eidē der, bizim yazarlarımız, eğer bu konularla uğraşan varsa, species derler. Bu hiç de kötü bir karşılık değil, ama konuşurken kelimeyi çekime sokmaya elverişsizdir. Latince söylenebilse bile specierum ve speciebus demek istemem; oysa bu hâllere sık sık başvurmak gerekir. Formis ve formarum demeyi ise yeğlerim. İki kelime de aynı şeyi ifade ettiğine göre, konuşmadaki rahatlığın gözden kaçırılmaması gerektiğini düşünüyorum.

30

partitionum et divisionum genus quale esset ostendimus, sed quid inter se differant planius dicendum est. In partitione quasi membra sunt, ut corporis caput umeri manus latera crura pedes et cetera; in divisione formae, quas Graeci εἴδη vocant, nostri, si qui haec forte tractant, species appellant, non pessime id quidem sed inutiliter ad mutandos casus in dicendo. Nolim enim, ne si Latine quidem dici possit, specierum et speciebus dicere; et saepe his casibus utendum est; at formis et formarum velim. Cum autem utroque verbo idem significetur, commoditatem in dicendo non arbitror neglegendam.

31Cinsi ve türü şöyle tarif ederler: "Cins, birden çok farka uzanan kavramdır; tür ise farkı cinsin başına, adeta kaynağına bağlanabilen kavramdır." Kavram derken Yunanların kimi zaman ennoia, kimi zaman prolēpsis dediği şeyi kastediyorum: bu, her şeyin zihne yerleşmiş, önceden edinilmiş, ama çözümlenmeye muhtaç bilgisidir. Türler, cinsin hiçbir şey dışarıda kalmadan bölündüğü şeylerdir; örneğin biri hukuku kanuna, örfe ve hakkaniyete bölerse. Türleri parçalarla aynı sanan kişi sanatı karıştırır ve bir tür benzerliğe aldanarak ayrılması gereken şeyleri yeterince keskin ayırt edemez.

31

genus et formam definiunt hoc modo: Genus est notio ad pluris differentias pertinens; forma est notio cuius differentia ad caput generis et quasi fontem referri potest. Notionem appello quod Graeci tum ἔννοιαν tum πρόληψιν. Ea est insita et animo praecepta cuiusque cognitio enodationis indigens. Formae sunt eae in quas genus sine ullius praetermissione dividitur; ut si quis ius in legem morem aequitatem dividat. Formas qui putat idem esse quod partis, confundit artem et similitudine quadam conturbatus non satis acute quae sunt secernenda distinguit.

32Hatipler ve şairler de çoğu zaman, benzerliğe dayanan bir mecazla ve belli bir tatlılıkla tarif yaparlar. Ama ben zorunlu olmadıkça sizin örneklerinizden ayrılmayacağım. Meslektaşım ve dostum Aquilius, siz hukukçuların hepsini kamuya ait saydığınız kıyılar söz konusu olduğunda, işi ilgilendirenler ona kıyının ne olduğunu sorunca, onu şöyle tarif ederdi: "dalgaların oynaştığı yer." Bu, gençliği yaşın çiçeği, ihtiyarlığı hayatın batışı diye tarif etmek isteyen birinin yaptığına benzer; çünkü mecaz kullanarak şeylerin asıl ve kendine özgü adlarından uzaklaşıyordu. Tariflere dair bu kadarı yeter; geri kalanlara bakalım.

32

saepe etiam definiunt et oratores et poetae per translationem verbi ex similitudine cum aliqua suavitate. Sed ego a vestris exemplis nisi necessario non recedam. Solebat igitur Aquilius conlega et familiaris meus, cum de litoribus ageretur, quae omnia publica esse vultis, quaerentibus eis quos ad id pertinebat, quid esset litus, ita definire, qua fluctus eluderet; hoc est, quasi qui adulescentiam florem aetatis, senectutem occasum vitae velit definire; translatione enim utens discedebat a verbis propriis rerum ac suis. quod ad definitiones attinet, hactenus; reliqua videamus.

33Parçalara ayırmayı hiçbir parçayı dışarıda bırakmayacak biçimde kullanmalısın; örneğin vesayetleri parçalara ayırmak isteyip birini atlarsan bilgisizce davranmış olursun. Ama sözleşme (stipulatio) ya da dava formüllerinin parçalarını sayarken, sınırsız bir alanda bir şeyi atlamak kusur değildir. Bölmede ise aynısı kusurdur. Çünkü her cinsin altına giren türlerin sayısı bellidir; parçaların dağılımı ise çoğu zaman daha sınırsızdır, tıpkı bir kaynaktan ayrılan dereciklerin dağılması gibi.

33

partitione tum sic utendum est, nullam ut partem relinquas; ut, si partiri velis tutelas, inscienter facias, si ullam praetermittas. At si stipulationum aut iudiciorum formulas partiare, non est vitiosum in re infinita praetermittere aliquid. Quod idem in divisione vitiosum est. Formarum enim certus est numerus quae cuique generi subiciantur; partium distributio saepe est infinitior, tamquam rivorum a fonte diductio.

34Bu yüzden hitabet kitaplarında bir soru cinsi ortaya konunca, kaç türü olduğu eksiksiz eklenir. Ama Yunanların skhēmata dediği kelime ve düşünce süslerine dair kurallar verilirken aynı şey yapılmaz; çünkü bu konu daha sınırsızdır. Parçalara ayırma ile bölme arasında nasıl bir fark gözettiğimiz bundan da anlaşılsın. Kelimeler hemen hemen aynı anlama geliyor görünse de, şeyler farklı olduğu için eskiler şeylerin adlarının da ayrı olmasını istediler.

34

itaque in oratoriis artibus quaestionis genere proposito, quot eius formae sint, subiungitur absolute. At cum de ornamentis verborum sententiarumve praecipitur, quae vocant σχήματα, non fit idem. Res est enim infinitior; ut ex hoc quoque intellegatur quid velimus inter partitionem et divisionem interesse. Quamquam enim vocabula prope idem valere videbantur, tamen quia res differebant, nomina rerum distare voluerunt.

35İşaretlemeden de pek çok delil alınır. İşaretleme, delilin adın anlamından çıkarılmasıdır; Yunanlar buna etymologia derler, yani kelimesi kelimesine "doğru-söyleyiş" (veriloquium). Biz ise pek uygun düşmeyen yeni bir kelimeden kaçınarak bu türe işaretleme (notatio) diyoruz; çünkü kelimeler şeylerin işaretleridir (notae). Nitekim Aristoteles de buna symbolon der, Latincesi nota'dır. Ama neyin kastedildiği anlaşıldıktan sonra ad üzerinde fazla durmaya gerek yok.

35

Multa etiam ex notatione sumuntur. Ea est autem, cum ex vi nominis argumentum elicitur; quam Graeci ἐτυμολογίαν appellant, id est verbum ex verbo veriloquium; nos autem novitatem verbi non satis apti fugientes genus hoc notationem appellamus, quia sunt verba rerum notae. Itaque hoc quidem Aristoteles σύμβολον appellat, quod Latine est nota. Sed cum intellegitur quid significetur, minus laborandum est de nomine.

36Tartışmada işaretleme yoluyla kelimeden pek çok şey çıkarılır; örneğin postliminium'un ne olduğu sorulduğunda. Postliminium ile nelerin geri döndüğünü demiyorum; o bölmeye girerdi ve şöyle olurdu: "Postliminium ile şunlar geri döner: insan, gemi, yük katırı, at, gem almaya alışık kısrak." Kastettiğim, postliminium'un kendi anlamının sorulması ve kelimenin kendisinin işaretlenmesidir. Bu konuda dostumuz Servius, sanırım, post ("sonra") dışında işaretlenecek bir şey olmadığını, liminium'un yalnız kelimenin uzatılması olduğunu düşünür; tıpkı finitimus, legitimus, aeditimus kelimelerindeki -timus'un, meditullium'daki -tullium'dan fazla anlam taşımaması gibi. Publius'un oğlu Scaevola ise kelimenin birleşik olduğunu, içinde hem post hem de limen ("eşik") bulunduğunu düşünür: bizden ayrılıp düşmanın eline geçen şeyler adeta kendi eşiklerinden çıkmış olur; sonra (post) aynı eşiğe döndüklerinde de postliminium ile dönmüş sayılırlar. Mancinus'un davası da bu yolla savunulabilir: o postliminium ile dönmüştür; teslim edilmiş sayılmaz, çünkü [düşman onu] kabul etmemiştir; zira ne teslim ne de bağış kabul edilmeden düşünülebilir.

36

multa igitur in disputando notatione eliciuntur ex verbo, ut cum quaeritur postliminium quid sit—non dico quae sint postlimini; nam id caderet in divisionem, quae talis est: Postliminio redeunt haec: homo navis mulus clitellarius equus equa quae frenos recipere solet—; sed cum ipsius postlimini vis quaeritur et verbum ipsum notatur; in quo Servius noster, ut opinor, nihil putat esse notandum nisi post, et liminium illud productionem esse verbi vult, ut in finitimo legitimo aeditimo non plus inesse timum quam in meditullio tullium; Scaevola autem

37

P. F. iunctum putat esse verbum, ut sit in eo et post et limen; ut, quae a nobis alienata, cum ad hostem pervenerint, ex suo tamquam limine exierint, hinc ea cum redierint post ad idem limen, postliminio redisse videantur. Quo genere etiam Mancini causa defendi potest, postliminio redisse; deditum non esse, quoniam non sit receptus; nam neque deditionem neque donationem sine acceptione intellegi posse.

38Bundan sonra, tartışılan şeyle bir bakıma ilişkili olan şeylerden oluşan yer gelir; az önce bunun birçok kısma ayrıldığını söyledim. Bunun ilk yeri, Yunanların syzygia dediği aynı kökten kelimelerdir; bu, az önce sözünü ettiğim işaretlemeye komşudur. Örneğin, yağmur suyunu (aqua pluvia) yalnızca sağanaktan toplandığını gördüğümüz su olarak anlasaydık, Mucius çıkıp pluvia ("yağmur") ile pluendo ("yağarak") aynı kökten kelimeler olduğu için, yağmur yağmasıyla kabaran her suyun uzaklaştırılması gerektiğini söylerdi.

38

Sequitur is locus, qui constat ex eis rebus quae quodam modo adfectae sunt ad id de quo ambigitur; quem modo dixi in plures partes distributum. Cuius est primus locus ex coniugatione, quam συζυγίαν vocant, finitimus notationi, de qua modo dictum est; ut, si aquam pluviam eam modo intellegeremus quam imbri conlectam videremus, veniret Mucius, qui, quia coniugata verba essent pluvia et pluendo, diceret omnem aquam oportere arceri quae pluendo crevisset.

39Delil cinsten çıkarılırken onu ta en baştan almak gerekmez. Alınan şey, kendisi için alındığı şeyden yukarıda olduğu sürece, çoğu zaman daha beriden de alınabilir. Örneğin yağmur suyu, en uzak cinsine göre gökten gelip sağanakla kabaran sudur; ama uzaklaştırma hakkının adeta içinde bulunduğu daha yakın cinsine göre zarar veren sudur. Bu cinsin türleri yerin kusuruyla zarar veren su ile insan eliyle zarar veren sudur; hakem bunlardan birini önlemekle yükümlüdür, öbürünü değil.

39

cum autem a genere ducetur argumentum, non erit necesse id usque a capite arcessere. Saepe etiam citra licet, dum modo supra sit quod sumitur, quam id ad quod sumitur; ut aqua pluvia ultimo genere ea est quae de caelo veniens crescit imbri, sed propiore, in quo quasi ius arcendi continetur, nocens: eius generis formae loci vitio et manu nocens, quarum altera iubetur ab arbitro coerceri altera non iubetur.

40Cinsten alınan bu delillendirme, bütünden parçalara inildiğinde de elverişli biçimde işlenir; şöyle: Kötü niyetli hile (dolus malus), bir şey yapılırken başka bir şeyin gösterilmesiyse, bunun hangi yollarla yapıldığı sayılabilir; sonra da hileyle yapıldığını iddia ettiğin şey bunlardan birinin içine yerleştirilir. Bu tür delil genellikle en sağlamlardan biri sayılır.

40

commode etiam tractatur haec argumentatio quae ex genere sumitur, cum ex toto partis persequare hoc modo: Si dolus malus est, cum aliud agitur aliud simulatur, enumerare licet quibus id modis fiat, deinde in eorum aliquem id quod arguas dolo malo factum includere; quod genus argumenti in primis firmum videri solet.

41Ardından benzerlik gelir. Bu geniş bir alana yayılır, ama size değil daha çok hatiplere ve filozoflara yarar. Bütün yerler bütün tartışmalara delil sağlamak için olsa da, bazı tartışmalarda daha bol, bazılarında daha kıt karşımıza çıkarlar. Bu yüzden sen cinsleri bil; onları nerede kullanacağını sorular sana kendileri hatırlatacaktır.

41

similitudo sequitur, quae late patet, sed oratoribus et philosophis magis quam vobis. Etsi enim omnes loci sunt omnium disputationum ad argumenta suppeditanda, tamen aliis disputationibus abundantius occurrunt aliis angustius. Itaque genera tibi nota sint; ubi autem eis utare, quaestiones ipsae te admonebunt.

42Bazı benzerlikler birden çok karşılaştırma yoluyla varmak istedikleri yere varır; şöyle: "Vasi kendisine duyulan güvene sadık kalmak zorundaysa, ortak, kendisine bir iş havale edilen, kendisine bir şey emanet edilen kişi de zorundaysa, işleri yürüten temsilci (procurator) de zorundadır." Birçok örnekten giderek varmak istediği yere varan bu delile istikra denir; Yunancası epagōgē'dir; Sokrates sohbetlerinde en çok bunu kullanırdı.

42

sunt enim similitudines quae ex pluribus conlationibus perveniunt quo volunt hoc modo: Si tutor fidem praestare debet, si socius, si cui mandaris, si qui fiduciam acceperit, debet etiam procurator. Haec ex pluribus perveniens quo vult appellatur inductio, quae Graece ἐπαγωγὴ nominatur, qua plurimum est usus in sermonibus Socrates.

43Benzerliğin öbür cinsi karşılaştırmayla alınır: bir şey tek bir başka şeyle, eşit eşitle karşılaştırılır; şöyle: "Şehirde bir sınır anlaşmazlığı olduğunda, sınırlar şehirden çok tarlalara ait göründüğü için sınır düzeltmeye hakem getiremezsen, aynı biçimde şehirde yağmur suyu zarar verdiğinde de, bu iş bütünüyle daha çok tarlalara ait olduğundan, yağmur suyunu uzaklaştırmaya hakem getiremezsin."

43

alterum similitudinis genus conlatione sumitur, cum una res uni, par pari comparatur hoc modo: Quem ad modum, si in urbe de finibus controversia est, quia fines magis agrorum videntur esse quam urbis, finibus regendis adigere arbitrum non possis, sic, si aqua pluvia in urbe nocet, quoniam res tota magis agrorum est, aquae pluviae arcendae adigere arbitrum non possis.

44Örnekler de aynı benzerlik yerinden alınır. Crassus, Curius davasında pek çok örnek kullanmıştı: vasiyetlerinde mirasçılarını "on ay içinde bir oğlum doğar da o oğul reşit olmadan ölürse" kaydıyla atamış kişilerin örneklerini; [oğul hiç doğmadığı hâlde] bu mirasçılar mirası almışlardı. Örneklerin bu anılması etkili oldu; siz de cevap verirken bunu çok kullanırsınız.

44

ex eodem similitudinis loco etiam exempla sumuntur, ut Crassus in causa Curiana exemplis plurimis usus est, qui testamento sic heredes instituisset, ut si filius natus esset in decem mensibus isque mortuus prius quam in suam tutelam venisset, hereditatem obtinuissent. Quae commemoratio exemplorum valuit, eaque vos in respondendo uti multum soletis.

45Uydurma örnekler de benzerliğin gücünü taşır; ama bunlar sizden çok hatiplere uygundur. Gerçi siz de kullanırsınız, ama şöyle: "Diyelim ki biri mancipatio ile devredilemeyecek bir şeyi mancipatio ile devretti. Bu yüzden o şey alanın mı olur? Ya da devreden bu yüzden herhangi bir yükümlülük altına girer mi?" Bu türde hatiplere ve filozoflara dilsizleri bile konuşturma, ölüleri yeraltından uyandırma, bir şeyi büyütmek ya da küçültmek için hiçbir biçimde olamayacak bir şeyi söyleme —buna hyperbolē, abartma denir— ve daha nice şaşırtıcı şey yapma izni verilmiştir. Ama onların alanı daha geniştir. Yine de, daha önce dediğim gibi, en büyük sorularda da en küçüklerinde de deliller aynı yerlerden çıkarılır.

45

ficta enim exempla similitudinis habent vim; sed ea oratoria magis sunt quam vestra; quamquam uti etiam vos soletis, sed hoc modo: Finge mancipio aliquem dedisse id quod mancipio dari non potest. Num idcirco id eius factum est qui accepit? aut num is qui mancipio dedit ob eam rem se ulla re obligavit? In hoc genere oratoribus et philosophis concessum est, ut muta etiam loquantur, ut mortui ab inferis excitentur, ut aliquid quod fieri nullo modo possit augendae rei gratia dicatur aut minuendae, quae ὑπερβολὴ dicitur, multa alia mirabilia. Sed latior est campus illorum. Eisdem tamen ex locis, ut ante dixi, et maximis et minimis quaestionibus argumenta ducuntur.

46Benzerliği, öncekinin tam tersi olan fark izler; ama benzemeyeni de benzeri de bulmak aynı kişinin işidir. Bu türden örnekler şunlardır: "Bir kadına borçlu olduğunu vasinin onayı olmadan kadının kendisine geçerli biçimde ödeyebildiğin gibi, küçük bir yetim oğlana ya da kıza borçlu olduğunu aynı biçimde geçerli olarak ödeyemezsin."

46

sequitur similitudinem differentia rei maxime contraria superiori; sed est eiusdem dissimile et simile invenire. Eius generis haec sunt: Non, quem ad modum quod mulieri debeas, recte ipsi mulieri sine tutore auctore solvas, item, quod pupillo aut pupillae debeas, recte possis eodem modo solvere.

47Sonra zıttan denen yer gelir. Zıtların birçok cinsi vardır. Biri aynı cins içinde birbirinden en çok ayrılanlardır; bilgelik ile ahmaklık gibi. Aynı cinsten denenler, ortaya konunca adeta karşı cepheden çıkan zıtlardır; örneğin hızın zıddı yavaşlıktır, güçsüzlük değil. Bu zıtlardan şu tür deliller çıkar: "Ahmaklıktan kaçıyorsak bilgeliğin peşinden gidelim; kötülükten kaçıyorsak iyiliğin." Aynı cinsten olan bu zıtlara karşıtlar (adversa) denir.

47

deinceps locus est qui e contrario dicitur. Contrariorum autem genera plura; unum eorum quae in eodem genere plurimum differunt, ut sapientia stultitia. Eodem autem genere dicuntur quibus propositis occurrunt tamquam e regione quaedam contraria, ut celeritati tarditas, non debilitas. Ex quibus contrariis argumenta talia existunt: Si stultitiam fugimus, sapientiam sequamur et bonitatem si malitiam. Haec quae ex eodem genere contraria sunt appellantur adversa.

48Başka zıtlar da vardır; Latincede bunlara yoksunluk bildirenler (privantia) diyebiliriz, Yunanlar sterētika der. Çünkü başına in- getirilen kelime, in- getirilmeseydi taşıyacağı anlamdan yoksun kalır: onur–onursuzluk (dignitas–indignitas), insanlık–insanlıksızlık (humanitas–inhumanitas) ve aynı türden öbürleri. Bunların işlenişi, karşıt dediğim öncekilerinkiyle aynıdır.

48

sunt enim alia contraria, quae privantia licet appellemus Latine, Graeci appellant στερητικά. Praeposito enim in privatur verbum ea vi, quam haberet si in praepositum non fuisset, dignitas indignitas, humanitas inhumanitas, et cetera generis eiusdem, quorum tractatio est eadem quae superiorum quae adversa dixi.

49Zıtların başka cinsleri de vardır; örneğin bir başka şeyle kıyaslananlar: iki kat–bir kat, çok–az, uzun–kısa, büyük–küçük. Bir de pek zıt olan, olumsuzlayanlar denenler vardır; Yunancası apophatika'dır; bunlar olumlayanların zıddıdır: "Bu varsa, o yoktur." Örneğe ne gerek var? Yalnız şu anlaşılsın: delil ararken, zıt şeylere zıt nitelikler hiçbir zaman birlikte uymaz.

49

nam alia quoque sunt contrariorum genera, velut ea quae cum aliquo conferuntur, ut duplum simplum, multa pauca, longum breve, maius minus. Sunt etiam illa valde contraria quae appellantur negantia; ea ἀποφατικὰ Graece, contraria aientibus: Si hoc est, illud non est. Quid enim opus exemplo est? Tantum intellegatur, in argumento quaerendo contrariis omnibus contraria non convenire.

50Eşlik edenlerden ise az önce bir örnek vermiştim: vasiyetname yapma ehliyeti hiç olmayan birinin yaptığı vasiyetnameye göre fermanla zilyetlik verilmesine karar verseydik, kabul edilmesi gereken pek çok şeyin buna eşlik edeceğini söylemiştim. Ama bu yer daha çok mahkemelerde görülen tahmine dayalı davalarda işe yarar: bir şeyin ne olduğu, ne olup bittiği, ne olacağı ya da genel olarak neyin olabileceği sorulduğunda.

50

ab adiunctis autem posui equidem exemplum paulo ante, multa adiungi, quae suscipienda essent si statuissemus ex edicto secundum eas tabulas possessionem dari, quas is instituisset cui testamenti factio nulla esset. Sed locus hic magis ad coniecturales causas, quae versantur in iudiciis, valet, cum quaeritur quid aut sit aut evenerit aut futurum sit aut quid omnino fieri possit.

51Bu yerin biçimi böyledir. Bu yer, şeyden önce, şeyle birlikte ve şeyden sonra ne olduğunu sormayı hatırlatır. Dostumuz Gallus, biri ona olayın kendisini soruşturmayı gerektiren böyle bir mesele getirdiğinde, "Bunun hukukla ilgisi yok; Cicero'ya git" derdi. Yine de kurduğum sanatın hiçbir yerini atlamama katlanacaksın; yoksa yalnız seni ilgilendireni yazmam gerektiğini düşünürsen kendini fazla seviyor görünürsün. Demek ki bu yer büyük ölçüde hatiplere aittir; hukukçulara değil, filozoflara bile ait değildir.

51

ac loci quidem ipsius forma talis est. Admonet autem hic locus, ut quaeratur quid ante rem, quid cum re, quid post rem evenerit. Nihil hoc ad ius; ad Ciceronem, inquiebat Gallus noster, si quis ad eum quid tale rettulerat, ut de facto quaereretur. Tu tamen patiere nullum a me artis institutae locum praeteriri; ne, si nihil nisi quod ad te pertineat scribendum putabis, nimium te amare videare. Est igitur magna ex parte locus hic oratorius non modo non iuris consultorum, sed ne philosophorum quidem.

52Şeyden önce şu türden şeyler sorulur: hazırlıklar, görüşmeler, yer, kararlaştırılan buluşma, ziyafet; şeyle birlikte: ayak sesleri, bedenlerin gölgeleri ve buna benzer şeyler; şeyden sonra ise solgunluk, kızarma, kekeleme ve şaşkınlığın, suçluluk duygusunun başka işaretleri; bir de söndürülmüş ateş, kanlı kılıç ve fiilin şüphesini uyandırabilecek öbür şeyler.

52

ante rem enim quaeruntur quae talia sunt: apparatus conloquia locus constitutum convivium; cum re autem: pedum crepitus, corporum umbrae et si quid eius modi; at post rem: pallor rubor titubatio, si qua alia signa conturbationis et conscientiae, praeterea restinctus ignis, gladius cruentus ceteraque quae suspicionem facti possunt movere.

53Sonra diyalektikçilere özgü yer gelir: sonrakilerden, öncekilerden ve bağdaşmayanlardan. Az önce sözünü ettiğim eşlik edenler her zaman gerçekleşmez; sonrakiler ise her zaman gerçekleşir. Çünkü sonraki dediğim, şeyi zorunlu olarak izleyenlerdir; öncekiler ve bağdaşmayanlar da öyle. Bir şeyi izleyen her şey ona zorunlu olarak bağlıdır; ona bağdaşmayan her şey de hiçbir zaman ona bağlanamayacak türdendir. Bu yer üçe, yani sonra gelme, önce gelme ve bağdaşmazlık diye üçe ayrıldığına göre, delili bulmanın yeri tektir, işlemenin yolu üçtür. Gümüşün tamamı vasiyet edilen kadına sayılmış paranın da borçlu olunduğunu kabul ettiğinde, delili hangi biçimde sonuçlandırdığının ne önemi var? Şöyle mi: "Basılmış para gümüşse, kadına vasiyet edilmiştir. Basılmış para gümüştür. Öyleyse vasiyet edilmiştir." Yoksa şöyle mi: "Sayılmış para vasiyet edilmemişse, sayılmış para gümüş değildir. Ama sayılmış para gümüştür; öyleyse vasiyet edilmiştir." Yoksa şöyle mi: "Hem gümüş vasiyet edilmiş hem de sayılmış para vasiyet edilmemiş olamaz. Gümüş vasiyet edilmiştir; öyleyse sayılmış para da vasiyet edilmiştir."

53

deinceps est locus dialecticorum proprius ex consequentibus et antecedentibus et repugnantibus. Nam coniuncta, de quibus paulo ante dictum est, non semper eveniunt; consequentia autem semper. Ea enim dico consequentia quae rem necessario consequuntur; itemque et antecedentia et repugnantia. Quidquid enim sequitur quamque rem, id cohaeret cum re necessario; et quidquid repugnat, id eius modi est ut cohaerere numquam possit. cum tripertito igitur distribuatur locus hic, in consecutionem antecessionem repugnantiam, reperiendi argumenti locus simplex est, tractandi triplex. Nam quid interest, cum hoc sumpseris, pecuniam numeratam mulieri deberi cui sit argentum omne legatum, utrum hoc modo concludas argumentum: Si pecunia signata argentum est, legata est mulieri. Est autem pecunia signata argentum. Legata igitur est; an illo modo: Si numerata pecunia non est legata, non est numerata pecunia argentum. Est autem numerata pecunia argentum; legata igitur est; an illo modo: Non et legatum argentum est et non est legata numerata pecunia. Legatum autem argentum est; legata igitur numerata pecunia est?

54Diyalektikçiler, şartlı önermenin ilk kısmını kabul ettiğinde ona bağlanan kısmın çıktığı sonuç çıkarmaya birinci tarz derler. Bağlanan kısmı reddettiğinde, bağlı olduğu kısmın da reddedilmesi gerekiyorsa, buna ikinci tarz denir. Bazı şeylerin birlikte olduğunu reddedip bunlardan birini ya da birkaçını kabul ettiğinde, geri kalanın kaldırılması gerekiyorsa, buna da üçüncü tarz denir.

54

appellant autem dialectici eam conclusionem argumenti, in qua, cum primum adsumpseris, consequitur id quod adnexum est primum conclusionis modum; cum id quod adnexum est negaris, ut id quoque cui fuerit adnexum negandum sit, secundus is appellatur concludendi modus; cum autem aliqua coniuncta negaris et ex eis unum aut plura sumpseris, ut quod relinquitur tollendum sit, is tertius appellatur conclusionis modus.

55Hatiplerin zıtlardan çıkardıkları ve kendilerinin enthymēma dedikleri sonuçlar da buradan gelir. Bu, her düşünceye kendi adıyla enthymēma denmediği için değildir; ama nasıl Homeros üstünlüğü yüzünden Yunanlar arasında şairlerin ortak adını kendi adı yaptıysa, her düşünceye enthymēma dendiği hâlde, zıtlardan kurulan en keskin göründüğü için ortak adı yalnız o hakkıyla almıştır. Bu türün örnekleri şunlardır:

Bundan korkmak da ötekini korkulacak bir şey saymamak!

Hiçbir şeyle suçlamadığın kadını mahkûm ediyorsun; iyiliği hak ettiğini söylediğin kadın kötülüğü mü hak ediyor? Bildiğin şey hiç yarar sağlamıyor da, bilmediğin şey mi zarar veriyor?

55

ex hoc illa rhetorum ex contrariis conclusa, quae ipsi ἐνθυμήματα appellant; non quod omnis sententia proprio nomine ἐνθύμημα non dicatur, sed, ut Homerus propter excellentiam commune poetarum nomen efficit apud Graecos suum, sic, cum omnis sententia ἐνθύμημα dicatur, quia videtur ea quae ex contrariis conficitur acutissima, sola proprie nomen commune possedit. Eius generis haec sunt: hoc metuere, alterum in metu non ponere! eam quam nihil accusas damnas, bene quam meritam esse autumas male merere? id quod scis prodest nihil; id quod nescis obest?

56Bu tartışma türü sizin cevap verirken yaptığınız tartışmalara da dokunur, ama daha çok filozoflarınkine. Bağdaşmayan önermelerden çıkarılan, diyalektikçilerin üçüncü tarz, hatiplerin enthymēma dediği bu sonuç filozoflarla hatipler arasında ortaktır. Diyalektikçilerin başka birçok tarzı daha vardır; bunlar ayrık önermelerden kurulur: "Ya bu ya şu; bu; öyleyse şu değil." Yine: "Ya bu ya şu; bu değil; öyleyse şu." Bu sonuçlar geçerlidir, çünkü ayrık bir önermede birden fazla şık doğru olamaz.

56

hoc disserendi genus attingit omnino vestras quoque in respondendo disputationes, sed philosophorum magis, quibus est cum oratoribus illa ex repugnantibus sententiis communis conclusio quae a dialecticis tertius modus, a rhetoribus ἐνθύμημα dicitur. Reliqui dialecticorum modi plures sunt, qui ex disiunctionibus constant: Aut hoc aut illud; hoc autem; non igitur illud. Itemque: Aut hoc aut illud; non autem hoc; illud igitur. Quae conclusiones idcirco ratae sunt quod in disiunctione plus uno verum esse non potest.

57Yukarıda yazdığım bu sonuçlardan öncekine diyalektikçiler dördüncü, sonrakine beşinci tarz derler. Sonra birlikteliğin olumsuzlanmasını eklerler; şöyle: "Hem bu hem şu değil; bu; öyleyse şu değil." Bu altıncı tarzdır. Yedincisi ise şudur: "Hem bu hem şu değil; bu değil; öyleyse şu." Bu tarzlardan sayısız sonuç doğar; diyalektiğin hemen hepsi bundan ibarettir. Ama açıkladığım bu tarzlar bile bu öğretim için zorunlu değildir.

57

atque ex eis conclusionibus quas supra scripsi prior quartus posterior quintus a dialecticis modus appellatur. Deinde addunt coniunctionum negantiam sic: Non et hoc et illud; hoc autem; non igitur illud. Hic modus est sextus. Septimus autem: Non et hoc et illud; non autem hoc; illud igitur. Ex eis modis conclusiones innumerabiles nascuntur, in quo est tota fere διαλεκτική. Sed ne hae quidem quas exposui ad hanc institutionem necessariae.

58Ardından gelen yer, meydana getiren şeylerin, yani sebep denenlerin yeridir; sonra da meydana getiren sebeplerin meydana getirdiği şeylerin yeri. Bunların örneklerini de, öbür yerlerinkiler gibi, az önce medenî hukuktan verdim; ama bunların alanı daha geniştir. Sebeplerin iki cinsi vardır. Biri, kendi gücüyle, bu güce tâbi olan şeyi kesin olarak meydana getirir; ateşin yakması gibi. Öbürü meydana getirme tabiatına sahip değildir, ama o olmadan bir şey meydana gelemez; örneğin biri tuncun heykelin sebebi olduğunu söylemek isterse, çünkü heykel tunç olmadan yapılamaz.

58

proximus est locus rerum efficientium, quae causae appellantur; deinde rerum effectarum ab efficientibus causis. Harum exempla, ut reliquorum locorum, paulo ante posui equidem ex iure civili; sed haec patent latius. causarum genera duo sunt; unum, quod vi sua id quod sub eam vim subiectum est certe efficit, ut Ignis accendit; alterum, quod naturam efficiendi non habet sed sine quo effici non possit, ut si quis aes statuae causam velit dicere, quod sine eo non possit effici.

59Olmadan bir şeyin meydana gelmediği bu sebep cinsinden bazıları durgundur, hiçbir şey yapmaz, bir bakıma uyuşuktur: yer, zaman, malzeme, aletler ve aynı türden öbürleri. Bazıları ise meydana getirmeye bir tür öncülük eder ve zorunlu olmasa da kendiliğinden yardım eden bazı şeyler katar; örneğin: "Buluşmaları aşka sebep olmuştu, aşk da rezalete." Stoacılar kaderi, sonsuzluktan beri birbirine asılı bu sebep cinsinden örerler. Olmadan bir şeyin meydana gelemeyeceği sebeplerin cinslerini ayırdığım gibi, meydana getiren sebepler de ayrılabilir. Çünkü bazı sebepler hiçbir şeyin yardımı olmadan tümüyle meydana getirir, bazıları ise yardım ister; örneğin bilgelik bilgeleri tek başına, kendi kendine meydana getirir; ama onları tek başına, kendi kendine mesut kılıp kılmadığı bir sorudur.

59

huius generis causarum, sine quo non efficitur, alia sunt quieta, nihil agentia, stolida quodam modo, ut locus tempus materia ferramenta et cetera generis eiusdem; alia autem praecursionem quandam adhibent ad efficiendum et quaedam adferunt per se adiuvantia, etsi non necessaria, ut: Amori congressio causam attulerat, amor flagitio. Ex hoc genere causarum ex aeternitate pendentium fatum a Stoicis nectitur. Atque ut earum causarum sine quibus effici non potest genera divisi, sic etiam efficientium dividi possunt. Sunt enim aliae causae quae plane efficiant nulla re adiuvante, aliae quae adiuvari velint, ut: Sapientia efficit sapientis sola per se; beatos efficiat necne sola per sese quaestio est.

60Bu yüzden tartışmaya bir şeyi zorunlu olarak meydana getiren bir sebep girdiğinde, o sebebin meydana getirdiği şeyi tereddütsüz sonuç olarak çıkarabiliriz. Ama sebep, içinde meydana getirme zorunluluğu bulunmayan türdense, zorunlu bir sonuç çıkmaz. Zorunlu meydana getirme gücüne sahip sebep cinsi genellikle yanılgıya yol açmaz; olmadan bir şeyin meydana gelmediği cins ise çoğu zaman kafa karıştırır. Çünkü çocuklar anne babasız olamaz diye, anne babada doğurmanın zorunlu sebebi bulunmuş olmaz.

60

qua re cum in disputationem incident causa efficiens aliquid necessario, sine dubitatione licebit quod efficitur ab ea causa concludere. cum autem erit talis causa, ut in ea non sit efficiendi necessitas, necessaria conclusio non sequitur. Atque illud quidem genus causarum quod habet vim efficiendi necessariam errorem adferre non fere solet; hoc autem sine quo non efficitur saepe conturbat. Non enim, si sine parentibus filii esse non possunt, propterea in parentibus causa fuit gignendi necessaria.

61Demek ki olmadan bir şeyin olmadığı sebep, bir şeyin kesinlikle onunla olduğu sebepten dikkatle ayrılmalıdır. Birincisi şu dizedeki gibidir:

Keşke Pelion ormanında hiç...

Köknar kütükleri yere düşmeseydi o ünlü Argo gemisi yapılmazdı; ama bu kütüklerde zorunlu bir meydana getirme gücü yoktu. Oysa Aias'ın gemisine kıvrım kıvrım iz süren ateşli yıldırım atıldığında, gemi zorunlu olarak alev alır.

61

hoc igitur sine quo non fit, ab eo in quo certe fit diligenter est separandum. Illud enim est tamquam utinam ne in nemore Pelio— Nisi enim accidissent abiegnae ad terram trabes, Argo illa facta non esset, nec tamen fuit in his trabibus efficiendi vis necessaria. At cum in Aiacis navim crispisulcans igneum fulmen iniectum est, inflammatur navis necessario.

62Sebepler arasında şu farklılık da vardır: bazıları ruhun hiçbir isteği olmadan, hiçbir irade olmadan, hiçbir kanaat olmadan, adeta kendi işlerini görür; doğan her şeyin yok olması gibi. Bazıları ise ya iradeyle ya ruhun bir tutkusuyla ya melekeyle ya tabiatla ya sanatla ya da rastlantıyla meydana getirir: iradeyle, senin bu kitapçığı okuman gibi; tutkuyla, birinin bu zamanların nereye varacağından korkması gibi; melekeyle, kolayca ve çabucak öfkelenen biri gibi; tabiatla, bir kusurun gün geçtikçe büyümesi gibi; sanatla, iyi resim yapmak gibi; rastlantıyla, birinin talihli bir deniz yolculuğu yapması gibi. Bunların hiçbiri sebepsiz değildir, hatta hiçbir şey sebepsiz değildir; ama bu tür sebepler zorunlu değildir.

62

atque etiam est causarum dissimilitudo, quod aliae sunt, ut sine ulla appetitione animi, sine voluntate, sine opinione suum quasi opus efficiant, vel ut omne intereat quod ortum sit; aliae autem aut voluntate efficiunt aut perturbatione animi aut habitu aut natura aut arte aut casu: voluntate, ut tu, cum hunc libellum legis; perturbatione, ut si quis eventum horum temporum timeat; habitu, ut qui facile et cito irascitur; natura, ut vitium in dies crescat; arte, ut bene pingat; casu, ut prospere naviget. Nihil horum sine causa nec quidquam omnino; sed huius modi causae non necessariae.

63Bütün sebeplerden bazılarında süreklilik vardır, bazılarında yoktur. Tabiatta ve sanatta süreklilik vardır, öbürlerinde hiç yoktur. Ama sürekli olmayan sebeplerden bazıları açıktır, bazıları gizli. Açık olanlar ruhun isteğine ve yargısına dokunanlardır; gizli olanlar talihe tâbi olanlardır. Hiçbir şey sebepsiz olmadığına göre, talihin sonucu denen şey tam da budur: karanlık bir sebeple, gizlice meydana gelen. Yapılan şeylerin de bazıları bilinmeden, bazıları isteyerek yapılır: bilinmeden yapılanlar zorunlulukla meydana gelenlerdir; isteyerek yapılanlar ise düşünüp taşınarak yapılanlardır.

63

omnium autem causarum in aliis inest constantia, in aliis non inest. In natura et arte constantia est, in ceteris nulla. sed tamen earum causarum quae non sunt constantes aliae sunt perspicuae, aliae latent. Perspicuae sunt quae appetitionem animi iudiciumque tangunt; latent quae subiectae sunt fortunae. Cum enim nihil sine causa fiat, hoc ipsum est fortunae eventus; obscura causa et latenter efficitur. Etiam ea quae fiunt partim sunt ignorata partim voluntaria; ignorata, quae necessitate effecta sunt; voluntaria, quae consilio.

64Çünkü mızrak atmak iradeye, istemediğin birini vurmak talihe bağlıdır. Sizin davalarınızdaki "[ölünün yerine] bir koç verilir" hükmü buradan gelir: "eğer mızrak elinden atılmaktan çok kaçtıysa." Ruhun tutkuları da bilgisizlik ve dikkatsizlik içine düşer. Bunlar iradeye bağlı olsalar da —çünkü azarlama ve öğütle yatıştırılırlar— öyle güçlü kıpırtılara sahiptirler ki, iradeye bağlı olan şeyler kimi zaman zorunlu ya da en azından bilinmeden yapılmış görünür.

64

Nam iacere telum voluntatis est, ferire quem nolueris fortunae. Ex quo aries subicitur ille in vestris actionibus: si telum manu fugit magis quam iecit. Cadunt etiam in ignorationem atque imprudentiam perturbationes animi; quae quamquam sunt voluntariae—obiurgatione enim et admonitione deiciuntur—tamen habent tantos motus, ut ea quae voluntaria sunt aut necessaria interdum aut certe ignorata videantur.

65Sebepler yerinin tamamı açıklandığına göre, onların farklılığından, hatiplerin ve filozofların büyük meselelerinde büyük bir delil bolluğu elde edilir; sizin meselelerinizde ise daha bol değilse bile belki daha ince bir bolluk. Çünkü en büyük işlere dair özel davalar bana kalırsa hukukçuların basiretine bağlıdır. Onlar sık sık davada hazır bulunur, danışmaya çağrılır ve kendi basiretlerine sığınan özenli avukatlara silah sağlarlar.

65

toto igitur loco causarum explicate, ex earum differentia in magnis quidem causis vel oratorum vel philosophorum magna argumentorum suppetit copia; in vestris autem si non uberior, at fortasse subtilior. Privata enim iudicia maximarum quidem rerum in iuris consultorum mihi videntur esse prudentia. Nam et adsunt multum et adhibentur in consilia et patronis diligentibus ad eorum prudentiam confugientibus hastas ministrant.

66Bu yüzden "iyi niyete göre" kaydı eklenmiş bütün davalarda, hatta "iyiler arasında iyi davranmak gerektiği gibi" denen davalarda ve en başta "daha hakkaniyetli, daha iyi olan" ifadesinin bulunduğu çeyiz iadesi tahkiminde onlar hazırlıklı olmalıdır. Kötü niyetli hileyi, iyi niyeti, hakkaniyetle iyiliği, ortağın ortağa, başkasının işlerini yürütenin işlerin sahibine, iş havale edenle havale alanın birbirine neyi sağlaması gerektiğini, kocanın karısına, karının kocasına ne borçlu olduğunu öğretenler onlardır. Demek ki delillerin yerleri dikkatle öğrenildiğinde, yalnız hatipler ve filozoflar değil, hukukçular da önlerine getirilen meseleleri bolca tartışabileceklerdir.

66

in omnibus igitur eis iudiciis, in quibus ex fide bona est additum, ubi etiam ut inter bonos bene agier oportet in primisque in arbitrio rei uxoriae, in quo est quod eius aequius melius, parati eis esse debent. Illi dolum malum, illi fidem bonam, illi aequum bonum, illi quid socium socio, quid eum qui negotia aliena curasset ei cuius ea negotia fuissent, quid eum qui mandasset, eumve cui mandatum esset, alterum alteri praestare oporteret, quid virum uxori, quid uxorem viro tradiderunt. Licebit igitur diligenter argumentorum cognitis locis non modo oratoribus et philosophis, sed iuris etiam peritis copiose de consultationibus suis disputare.

67Sebepler yerine, sebeplerden meydana gelenlerin yeri bağlıdır. Sebep neyin meydana geldiğini gösterdiği gibi, meydana gelen şey de sebebin ne olduğunu gösterir. Bu yer hatiplere ve şairlere, çoğu zaman filozoflara da —ama süslü ve bol konuşabilen filozoflara— her şeyden ne doğacağını bildirdiklerinde şaşırtıcı bir söz bolluğu sağlar. Çünkü sebeplerin bilgisi sonuçların bilgisini doğurur.

67

coniunctus huic causarum loco ille locus est qui efficitur ex causis. Vt enim causa quid sit effectum indicat, sic quod effectum est quae fuerit causa demonstrat. Hic locus suppeditare solet oratoribus et poetis, saepe etiam philosophis, sed eis qui ornate et copiose loqui possunt, mirabilem copiam dicendi, cum denuntiant quid ex quaque re sit futurum. Causarum enim cognitio cognitionem eventorum facit.

68Geriye karşılaştırma yeri kalıyor. Bunun cinsi ve örneği de öbürlerininki gibi yukarıda verildi; şimdi nasıl işlendiğini açıklamak gerekiyor. Daha büyük, daha küçük ya da eşit denen şeyler karşılaştırılır; bunlarda şunlara bakılır: sayı, tür, güç ve kimi şeylere göre durum.

68

Reliquus est comparationis locus, cuius genus et exemplum supra positum est ut ceterorum; nunc explicanda tractatio est. Comparantur igitur ea quae aut maiora aut minora aut paria dicuntur; in quibus spectantur haec: numerus species vis, quaedam etiam ad res aliquas adfectio.

69Sayıca şöyle karşılaştırılır: çok sayıda iyi az sayıda iyiye, az sayıda kötü çok sayıda kötüye, daha uzun süren iyiler kısa sürenlere, uzağa ve geniş yayılanlar dar kalanlara, kendilerinden daha çok iyi türeyen ve daha çok kişinin taklit edip yaptığı iyiler öbürlerine tercih edilir. Türce ise şöyle karşılaştırılır: kendileri için istenmeye değer olanlar başka bir şey için istenenlere, doğuştan ve yaradılıştan gelenler sonradan edinilmiş ve dışarıdan gelenlere, saf olanlar bozulmuşlara, hoş olanlar daha az hoş olanlara, ahlâken güzel olanlar faydalı olanlara bile, kolay olanlar zahmetlilere, zorunlu olanlar zorunlu olmayanlara, insanın kendine ait olanlar başkasınınkilere, nadir olanlar sıradan olanlara, arzu edilenler kolayca vazgeçebileceğin şeylere, tamamlanmış olanlar yarım kalmışlara, bütünler parçalara, aklı kullananlar akıldan yoksun olanlara, iradeye bağlı olanlar zorunlu olanlara, canlılar cansızlara, tabiî olanlar tabiî olmayanlara, sanatla yapılanlar sanatsız olanlara tercih edilir.

69

numero sic comparabuntur, plura bona ut paucioribus bonis anteponantur, pauciora mala malis pluribus, diuturniora bona brevioribus, longe et late pervagata angustis, ex quibus plura bona propagentur quaeque plures imitentur et faciant. Specie autem comparantur, ut anteponantur quae propter se expetenda sunt eis quae propter aliud et ut innata atque insita adsumptis atque adventiciis, integra contaminatis, iucunda minus iucundis, honesta ipsis etiam utilibus, proclivia laboriosis, necessaria non necessariis, sua alienis, rara vulgaribus, desiderabilia eis quibus facile carere possis, perfecta incohatis, tota partibus, ratione utentia rationis expertibus, voluntaria necessariis, animata inanimis, naturalia non naturalibus, artificiosa non artificiosis.

70Güç ise karşılaştırmada şöyle görülür: meydana getiren sebep meydana getirmeyenden daha ağır basar; kendi kendine yetenler başkasına muhtaç olanlardan, bizim elimizde olanlar başkalarının elinde olanlardan, sağlam olanlar belirsizlerden, elden alınamayanlar alınabilenlerden daha iyidir. Kimi şeylere göre durum ise şöyledir: önde gelenlerin çıkarları öbürlerininkinden büyüktür; aynı biçimde daha hoş olanlar, daha çok kişinin onayladıkları, en iyi kişilerin övdükleri de öyledir. Bunlar karşılaştırmada nasıl daha iyiyse, bunların zıtları da daha kötüdür.

70

vis autem in comparatione sic cernitur: efficiens causa gravior quam non efficiens; quae se ipsis contenta sunt meliora quam quae egent aliis; quae in nostra quam quae in aliorum potestate sunt; stabilia incertis; quae eripi non possunt eis quae possunt. Adfectio autem ad res aliquas est huius modi: principum commoda maiora quam reliquorum; itemque quae iucundiora, quae pluribus probata, quae ab optimo quoque laudata. Atque ut haec in comparatione meliora, sic deteriora quae eis sunt contraria.

71Eşitlerin karşılaştırmasında ne yükseltme ne alçaltma vardır; çünkü eşittir. Eşitlik yoluyla karşılaştırılan pek çok şey vardır; bunlar genellikle şöyle sonuçlandırılır: "Vatandaşlara öğütle yardım etmek ile fiilen yardım etmek aynı övgüye layıksa, öğüt verenlerle savunanlar eşit şana sahip olmalıdır; birincisi doğrudur; öyleyse ikincisi de." Böylece delilleri bulmaya dair bütün öğreti tamamlanmıştır: tariften, parçalara ayırmadan, işaretlemeden, aynı köktenlerden, cinsten, türlerden, benzerlikten, farktan, zıtlardan, eşlik edenlerden, sonrakilerden, öncekilerden, bağdaşmayanlardan, sebeplerden, sonuçlardan, daha büyüklerin, daha küçüklerin ve eşitlerin karşılaştırılmasından yola çıktığında, artık delil için başka hiçbir yuva aramana gerek yoktur.

71

parium autem comparatio nec elationem habet nec summissionem; est enim aequalis. Multa autem sunt quae aequalitate ipsa comparantur; quae ita fere concluduntur: Si consilio iuvare cives et auxilio aequa in laude ponendum est, pari gloria debent esse ei qui consulunt et ei qui defendunt; at quod primum, est; quod sequitur igitur. Perfecta est omnis argumentorum inveniendorum praeceptio, ut, cum profectus sis a definitione, a partitione, a notatione, a coniugatis, a genere, a formis, a similitudine, a differentia, a contrariis, ab adiunctis, a consequentibus, ab antecedentibus, a repugnantibus, a causis, ab effectis, a comparatione maiorum minorum parium, nulla praeterea sedes argumenti quaerenda sit.

72Başta bir bölme yapmış, bazı yerlerin tartışılan şeyin kendisine bağlı olduğunu, bazılarının ise dışarıdan alındığını söylemiştik. Birincilerden yeterince söz edildi. Öbürleri sizin tartışmalarınızla hiç ilgili olmasa da onlardan da birkaç söz edelim; madem başladık, işi tamamlayalım. Hem sen yalnız medenî hukuktan hoşlanan biri değilsin; hem de bunlar sana yazılıyor, ama başkalarının ellerine de geçecek; bu yüzden doğru çalışmalardan hoşlananlara elden geldiğince yararlı olmaya özen gösterelim.

72

sed quoniam ita a principio divisimus, ut alios locos diceremus in eo ipso de quo ambigitur haerere, de quibus satis est dictum, alios adsumi extrinsecus, de eis pauca dicamus, etsi ea nihil omnino ad vestras disputationes pertinent; sed tamen totam rem efficiamus, quandoquidem coepimus. Neque enim tu is es quem nihil nisi ius civile delectet, et quoniam haec ita ad te scribuntur, ut etiam in aliorum manus sint ventura, detur opera, ut quam plurimum eis quos recta studia delectant prodesse possimus.

73Sanat dışı denen bu delillendirme tanıklığa dayanır. Tanıklık derken burada, inanç kazandırmak için dışarıdaki bir şeyden alınan her şeyi kastediyoruz. Ama her kişi tanıklığa ağırlık katmaz; inanç kazandırmak için otorite gerekir; otoriteyi de ya tabiat ya da şartlar verir. Tabiattan gelen otoritenin en büyüğü fazilettedir. Şartlarda ise otorite kazandıran pek çok şey vardır: yetenek, servet, yaş, sanat, tecrübe, zorunluluk, hatta kimi zaman rastlantı eseri olayların bir araya gelmesi. Çünkü insanlar yetenekli, varlıklı ve uzun yaşamakla sınanmış kişileri inanılmaya değer bulurlar. Belki haklı olarak değil; ama halkın kanaati zor değişir ve hem yargılayanlar hem de kanaat bildirenler her şeyi ona göre ayarlarlar. Çünkü saydığım bu şeylerde üstün olanlar, faziletin kendisinde de üstün görünürler.

73

haec ergo argumentatio, quae dicitur artis expers, in testimonio posita est. Testimonium autem nunc dicimus omne quod ab aliqua re externa sumitur ad faciendam fidem. Persona autem non qualiscumque est testimoni pondus habet; ad fidem enim faciendam auctoritas quaeritur; sed auctoritatem aut natura aut tempus adfert. Naturae auctoritas in virtute inest maxima; in tempore autem multa sunt quae adferant auctoritatem: ingenium opes aetas ars usus necessitas, concursio etiam non numquam rerum fortuitarum. Nam et ingeniosos et opulentos et aetatis spatio probatos dignos quibus credatur putant; non recte fortasse, sed vulgi opinio mutari vix potest ad eamque omnia dirigunt et qui iudicant et qui existimant. Qui enim rebus his quas dixi excellunt, ipsa virtute videntur excellere.

74Az önce saydığım öbür şeylerle de, bunlarda faziletin hiçbir görünüşü olmasa bile, kimi zaman inanç pekişir: bir sanat söz konusuysa —çünkü ilmin ikna etmede büyük gücü vardır— ya da tecrübe; insanlar genellikle tecrübe sahiplerine inanırlar. Zorunluluk da inanç doğurur; bu da kimi zaman bedenlerden, kimi zaman ruhlardan doğar. Kırbaçla, işkenceyle, ateşle bitkin düşürülenlerin söylediklerini adeta gerçeğin kendisi söylüyor gibi görünür. Ruhun tutkularının, yani acının, arzunun, öfkenin, korkunun söylettikleri de zorunluluğun gücünü taşıdıkları için otorite ve inanç kazandırır.

74

sed reliquis quoque rebus quas modo enumeravi quamquam in his nulla species virtutis est, tamen interdum confirmatur fides, si aut ars quaedam adhibetur—magna est enim vis ad persuadendum scientiae—aut usus; plerumque enim creditur eis qui experti sunt. facit etiam necessitas fidem, quae tum a corporibus tum ab animis nascitur. Nam et verberibus tormentis igni fatigati quae dicunt ea videtur veritas ipsa dicere, et quae perturbationibus animi, dolore cupiditate iracundia metu, quia necessitatis vim habent, adferunt auctoritatem et fidem.

75Gerçeğin kimi zaman ortaya çıktığı şu şeyler de bu türdendir: çocukluk, uyku, dikkatsizlik, sarhoşluk, delilik. Küçük çocuklar çoğu zaman neye yol açacağını bilmeden bir şeyi açığa vurmuşlardır; uyku, şarap ve delilik yoluyla da çoğu zaman pek çok şey ortaya çıkmıştır. Birçok kişi de dikkatsizlikle nahoş işlere düşmüştür; yakınlarda Staienus'un başına geldiği gibi: o, aradaki bir duvarın ardından iyi adamlar kulak kabartırken bazı şeyler söyledi; bunlar açığa çıkıp mahkemeye getirilince, ölüm cezası gerektiren bir suçtan haklı olarak mahkûm edildi.

75

cuius generis etiam illa sunt ex quibus verum non numquam invenitur, pueritia somnus imprudentia vinolentia insania. Nam et parvi saepe indicaverunt aliquid, quo id pertineret ignari, et per somnum vinum insaniam multa saepe patefacta sunt. Multi etiam in res odiosas imprudenter inciderunt, ut Staieno nuper accidit, qui ea locutus est bonis viris subauscultantibus pariete interposito, quibus patefactis in iudiciumque prolatis ille rei capitalis iure damnatus est.

76Rastlantı eseri olayların bir araya gelmesi ise şöyledir: açığa vurulmaması gereken bir şey yapılırken ya da söylenirken birinin tesadüfen çıkagelmesi. Palamedes'e yöneltilen o ihanet şüpheleri yığını da bu türdendir; bu türü gerçek bile kimi zaman güçlükle çürütebilir. Halk arasındaki söylenti de bu türdendir; bir tür kalabalık tanıklığıdır. Fazilet yoluyla inanç kazandıranlar ise iki türlüdür: birinin gücü tabiattan, öbürününki çabadan gelir. Çünkü tanrıların faziletinde tabiat, insanlarınkinde çaba üstündür.

76

concursio autem fortuitorum talis est, ut si interventum est casu, cum aut ageretur aliquid quod proferendum non esset, aut diceretur. In hoc genere etiam illa est in Palamedem coniecta suspicionum proditionis multitudo; quod genus refutare interdum veritas vix potest. Huius etiam est generis fama vulgi, quoddam multitudinis testimonium. Quae autem virtute fidem faciunt ea bipertita sunt; ex quibus alterum natura valet alterum industria. Deorum enim virtus natura excellit, hominum autem industria.

77İlahî tanıklıklar aşağı yukarı şunlardır: önce söz tanıklıkları —çünkü kehanet sözlerine (oracula) bu ad içlerinde tanrıların sözü (oratio) bulunduğu için verilmiştir—; sonra içlerinde adeta ilahî eserler bulunan şeylerin tanıklıkları: önce evrenin kendisi ve onun bütün düzeni ve süsü; sonra kuşların havadaki uçuşları ve ötüşleri; sonra aynı havanın gürültüleri ve parıltıları; yeryüzünde pek çok şeyde görülen olağanüstü işaretler; kurban hayvanlarının iç organlarında bulunan önsezi; bir de uyuyanlara görülen rüyalarla bildirilen pek çok şey. Tanrıların tanıklıkları, inanç kazandırmak için kimi zaman bu yerlerden alınır.

77

divina haec fere sunt testimonia: primum orationis — oracula enim ex eo ipso appellata sunt, quod inest his deorum oratio—; deinde rerum, in quibus insunt quasi quaedam opera divina: primum ipse mundus eiusque omnis ordo et ornatus; deinceps aerii volatus avium atque cantus; deinde eiusdem aeris sonitus et ardores multarumque rerum in terra portenta atque etiam per exta inventa praesensio; a dormientibus quoque multa significata visis. Quibus ex locis sumi interdum solent ad fidem faciendam testimonia deorum.

78İnsanda en etkili olan, faziletine dair kanaattir. Bu kanaat yalnız faziletli olanların değil, faziletli görünenlerin de faziletli olduğu kanaatidir. Bu yüzden insanlar yetenek, çalışkanlık ve bilgi sahibi gördükleri, hayatı tutarlı ve sınanmış kişileri, Cato, Laelius, Scipio ve daha birçokları gibi, kendilerinin olmak istedikleri gibi insanlar sayarlar. Yalnız halkın verdiği makamlarda bulunan ve devlet işleriyle uğraşanları değil, hatipleri, filozofları, şairleri ve tarihçileri de böyle sayarlar; inanç kazandırmak için çoğu zaman onların sözlerinden ve yazılarından otorite aranır.

78

in homine virtutis opinio valet plurimum. Opinio est autem non modo eos virtutem habere qui habeant, sed eos etiam qui habere videantur. Itaque quos ingenio, quos studio, quos doctrina praeditos vident quorumque vitam constantem et probatam, ut Catonis Laeli Scipionis aliorumque plurium, rentur eos esse qualis se ipsi velint; nec solum eos censent esse talis qui in honoribus populi reque publica versantur, sed et oratores et philosophos et poetas et historicos, ex quorum et dictis et scriptis saepe auctoritas petitur ad faciendam fidem.

79Delil getirmenin bütün yerleri açıklandığına göre, önce şunu anlamak gerekir: hiçbir tartışma yoktur ki içinde bir yer karşımıza çıkmasın; ama bütün yerlerin her soruya düştüğü de hemen hemen hiç görülmez ve bazı sorulara bazı yerler, bazılarına başka yerler daha uygundur. Soruların iki cinsi vardır: biri belirsiz, öbürü belirli. Belirli soruya Yunanlar hypothesis der, biz dava (causa); belirsiz soruya onlar thesis der, biz ise tez (propositum) diyebiliriz.

79

expositis omnibus argumentandi locis illud primum intellegendum est nec ullam esse disputationem in qua non aliquis locus incurrat, nec fere omnis locos incidere in omnem quaestionem et quibusdam quaestionibus alios quibusdam alios esse aptiores locos. Quaestionum duo genera: alterum infinitum definitum alterum. Definitum est quod ὑπόθεσιν Graeci, nos causam; infinitum quod θέσιν illi appellant, nos propositum possumus nominare.

80Dava belirli kişilerde, yerlerde, zamanlarda, eylemlerde, işlerde görülür; ya bunların hepsinde ya da çoğunda. Tez ise bunlardan birinde ya da birkaçında görülür, ama en önemlilerinde değil. Bu yüzden tez davanın bir parçasıdır. Ama her soru, davaların kapsadığı şeylerden biriyle, birkaçıyla ya da kimi zaman hepsiyle ilgilidir.

80

causa certis personis locis temporibus actionibus negotiis cernitur aut in omnibus aut in plerisque eorum, propositum autem aut in aliquo eorum aut in pluribus nec tamen in maximis. Itaque propositum pars est causae. Sed omnis quaestio earum aliqua de re est quibus causae continentur, aut una aut pluribus aut non numquam omnibus.

81Konusu ne olursa olsun soruların iki cinsi vardır: biri bilgiye, öbürü eyleme dairdir.

81

quaestionum autem quacumque de re sunt duo genera: unum cognitionis alterum actionis.

82Bilgiye dair sorular, gayesi ilim olan sorulardır; örneğin hukukun tabiattan mı, yoksa insanlar arasındaki bir tür anlaşma ve sözleşmeden mi doğduğu sorulursa. Eyleme dair soruların örnekleri ise şöyledir: "Bilgenin devlet işlerine girmesi gerekir mi?" Bilgiye dair sorular üçe ayrılır: ya bir şeyin olup olmadığı, ya ne olduğu, ya da nasıl bir şey olduğu sorulur. Bunlardan birincisi tahminle, ikincisi tarifle, üçüncüsü hak ile haksızlığın ayırt edilmesiyle açıklığa kavuşturulur. Tahmin yöntemi dört kısma ayrılır: biri bir şeyin olup olmadığı, ikincisi nereden doğduğu, üçüncüsü onu hangi sebebin meydana getirdiği, dördüncüsü de şeyin değişmesi sorulduğunda. Olup olmadığı şöyle sorulur: "Ahlâken güzel olan diye bir şey var mıdır, hakkaniyetli olan gerçekten var mıdır, yoksa bunlar yalnız kanaatte mi vardır?" Nereden doğduğu ise şöyle: "Fazilet tabiatla mı, öğretimle mi kazanılabilir?" Meydana getiren sebep şöyle sorulur: "Belagat hangi şeylerle meydana gelir?" Değişme ise şöyle: "Belagat bir değişmeyle dilsizliğe dönüşebilir mi?"

82

cognitionis sunt eae quarum est finis scientia, ut si quaeratur a naturane ius profectum sit an ab aliqua quasi condicione hominum et pactione. Actionis autem huius modi exempla sunt: Sitne sapientis ad rem publicam accedere. Cognitionis quaestiones tripertitae sunt; aut sitne aut quid sit aut quale sit quaeritur. Horum primum coniectura, secundum definitione, tertium iuris et iniuriae distinctione explicatur. Coniecturae ratio in quattuor partes distributa est, quarum una est cum quaeritur sitne aliquid; altera unde ortum sit; tertia quae id causa effecerit; quarta. in qua de commutatione rei quaeritur. Sitne sic: ecquidnam sit honestum, ecquid aequum re vera; an haec tantum in opinione . Vnde autem sit ortum: ut cum quaeritur, natura an doctrina possit effici virtus. Causa autem efficiens sic quaeritur, quibus rebus eloquentia efficiatur. De commutatione sic: possitne eloquentia commutatione aliqua converti in infantiam.

83Bir şeyin ne olduğu sorulduğunda, kavramın, özelliğin, bölmenin ve parçalara ayırmanın açıklanması gerekir. Çünkü bunlar tarife bağlıdır; Yunanların kharaktēr dediği tasvir de bunlara eklenir. Kavram şöyle sorulur: "Daha güçlü olana faydalı olan hakkaniyetli midir?" Özellik şöyle: "Keder yalnız insana mı düşer, yoksa hayvanlara da mı?" Bölme ve aynı biçimde parçalara ayırma: "İyilerin üç cinsi mi vardır?" Tasvir ise cimrinin, dalkavuğun ve aynı türden başkalarının nasıl olduğunu sorar; bunlarda hem tabiat hem de hayat tarzı tasvir edilir.

83

cum autem quid sit quaeritur, notio explicanda est et proprietas et divisio et partitio. Haec enim sunt definitioni attributa; additur etiam descriptio, quam χαρακτῆρα Graeci vocant. Notio sic quaeritur: sitne id aequum quod ei qui plus potest utile est. Proprietas sic: in hominemne solum cadat an etiam in beluas aegritudo. Divisio et eodem pacto partitio: triane genera bonorum sint. Descriptio, qualis sit avarus, qualis adsentator ceteraque eiusdem generis, in quibus et natura et vita describitur.

84Bir şeyin nasıl olduğu sorulduğunda ise ya mutlak olarak ya da karşılaştırmalı olarak sorulur. Mutlak olarak: "Şan istenmeye değer midir?" Karşılaştırmalı olarak: "Şan zenginliğe tercih edilmeli midir?" Mutlak soruların üç cinsi vardır: istenecek ve kaçınılacak şeye, hakkaniyetli ve hakkaniyetsiz olana, ahlâken güzel ve çirkin olana dair. Karşılaştırmalı soruların ise iki cinsi vardır: biri aynı ve farklı olana, öbürü daha büyük ve daha küçük olana dair. İstenecek ve kaçınılacak şeye dair şöyle: "Zenginlik istenmeli, yoksulluktan kaçınılmalı mıdır?" Hakkaniyetli ve hakkaniyetsiz olana dair: "Kimden haksızlık görmüşsen ondan intikam almak hakkaniyetli midir?" Ahlâken güzel ve çirkin olana dair: "Vatan için ölmek ahlâken güzel midir?"

84

cum autem quaeritur quale quid sit, aut simpliciter quaeritur aut comparate simpliciter: Expetendane sit gloria; comparate: Praeponendane sit divitiis gloria. Simplicium tria genera sunt: de expetendo fugiendoque, de aequo et iniquo, de honesto et turpi. Comparationum autem duo: unum de eodem et alio, alterum de maiore et minore. De expetendo et fugiendo huius modi: Si expetendae divitiae, si fugienda paupertas. De aequo et iniquo: Aequumne sit ulcisci a quocumque iniuriam acceperis. De honesto et turpi: Honestumne sit pro patria mori?

85İkiye ayrılan öbür cinsten ise biri aynı ve farklı olana dairdir: "Dost ile dalkavuk, kral ile tiran arasında ne fark vardır?" Öbürü daha büyük ve daha küçük olana dairdir; örneğin belagatin mi yoksa medenî hukuk ilminin mi daha değerli olduğu sorulursa. Bilgiye dair sorular hakkında bu kadar yeter.

85

ex altero autem genere, quod erat bipertitum, unum est de eodem et alio: Quid intersit inter amicum et adsentatorem, regem et tyrannum; alterum de maiore et minore, ut si quaeratur eloquentiane pluris sit an iuris civilis scientia. De cognitionis quaestionibus hactenus.

86Geriye eyleme dair sorular kalıyor. Bunların iki cinsi vardır: biri vazifeye, öbürü ruhta bir hareket doğurmaya, onu yatıştırmaya ya da büsbütün ortadan kaldırmaya dairdir. Vazifeye dair olan, örneğin çocuk sahibi olmak gerekip gerekmediği sorulduğunda. Ruhları harekete geçirmeye dair olanlar ise devleti savunmaya, övgüye, şana çağıran teşviklerdir; şikâyetler, kışkırtmalar ve gözyaşı döktüren acındırmalar bu türdendir; bir de kimi zaman öfkeyi söndüren, kimi zaman korkuyu gideren, kimi zaman taşkın sevinci bastıran, kimi zaman kederi silen konuşma. Bu cinsler tezlere dair sorularda bulunduğuna göre, davalara da aktarılır.

86

actionis reliquae sunt, quarum duo genera: unum ad officium, alterum ad motum animi vel gignendum vel sedandum planeve tollendum. Ad officium sic, ut cum quaeritur suscipiendine sint liberi. Ad movendos animos cohortationes ad defendendam rem publicam, ad laudem, ad gloriam; quo ex genere sunt querellae incitationes miserationesque flebiles; rursusque oratio tum iracundiam restinguens, tum metum eripiens, tum exsultantem laetitiam comprimens, tum aegritudinem abstergens. Haec cum in propositi quaestionibus genera sint, eadem in causas transferuntur.

87Sırada hangi yerlerin hangi sorulara uygun olduğunu görmek var. Hepsi çoğu soruya uygundur, ama dediğim gibi bazıları bazılarına, bazıları başkalarına daha elverişlidir. Tahmine en uygun olanlar sebeplerden, sonuçlardan ve eşlik edenlerden alınabilen yerlerdir. Tarife ise tarif etme yöntemi ve bilgisi aittir. Aynı ve farklı olana dair dediğimiz soru da bu cinse komşudur; çünkü bu cins tarifin bir türüdür: inatçılıkla azmin aynı şey olup olmadığı sorulursa, tariflerle karar vermek gerekir.

87

loci autem qui ad quasque quaestiones accommodati sint deinceps est videndum. Omnes illi quidem ad plerasque, sed alii ad alias, ut dixi, aptiores. Ad coniecturam igitur maxime apta quae ex causis, quae ex effectis, quae ex coniunctis sumi possunt. Ad definitionem autem pertinet ratio et scientia definiendi. Atque huic generi finitimum est illud quod appellari de eodem et de altero diximus, quod genus forma quaedam definitionis est; si enim quaeratur idemne sit pertinacia et perseverantia, definitionibus iudicandum est.

88Bu cinsten bir soruya sonrakilerin, öncekilerin ve bağdaşmayanların yerleri uygun düşer; sebeplerden ve sonuçlardan alınanlar da bunlara eklenir. Çünkü şu şeyi o izliyor da bunu izlemiyorsa, ya da şu şeyden o önce geliyor da bundan önce gelmiyorsa, ya da şu şeyle bağdaşmıyor da bununla bağdaşıyorsa, ya da birinin sebebi bu, öbürününki başkaysa, ya da biri bir şeyden, öbürü başka bir şeyden meydana gelmişse: bunlardan herhangi biriyle, sorulan şeyin aynı mı farklı mı olduğu bulunabilir.

88

loci autem convenient in eius generis quaestionem consequentis antecedentis repugnantis; adiuncti etiam eis qui sumuntur ex causis et effectis. Nam si hanc rem illa sequitur, hanc autem non sequitur, aut si huic rei illa antecedit, huic non antecedit; aut si huic rei repugnat, illi non repugnat; aut si huius rei haec, illius alia causa est; aut si ex alio hoc, ex alio illud effectum est: ex quovis horum id de quo quaeritur idemne an aliud sit inveniri potest.

89Bir şeyin nasıl olduğunun sorulduğu üçüncü soru cinsinde, karşılaştırmaya az önce karşılaştırma yerinde sayılanlar girer. İstenecek ve kaçınılacak şeyin sorulduğu cinse ise ruha, bedene ya da dışarıya ait faydalar ve zararlar uygulanır. Aynı biçimde ahlâken güzel ve çirkin olan sorulduğunda, bütün konuşma ruhun iyilerine ya da kötülerine yöneltilmelidir.

89

ad tertium genus quaestionis, in quo quale sit quaeritur, in comparationem ea cadunt quae paulo ante in comparationis loco enumerata sunt. In illud autem genus in quo de expetendo fugiendoque quaeritur adhibentur ea quae sunt aut animi aut corporis aut externa vel commoda vel incommoda. Itemque cum de honesto turpique quaeritur, ad animi bona aut mala omnis oratio dirigenda est.

90Hakkaniyetli ve hakkaniyetsiz olan tartışıldığında, hakkaniyetin yerleri toplanacaktır. Bunlar iki biçimde görülür: tabiatta ve kurumda. Tabiatın iki kısmı vardır: herkese payını vermek ve intikam hakkı. Hakkaniyetin kurumlaşması ise üç kısımdır: biri kanuna dayanır, ikincisi anlaşmaya, üçüncüsü eskilikle pekişmiş örfe. Tez hakkında yeterince söz edildi; şimdi dava hakkında daha az söz etmek gerekiyor, çünkü pek çok yönü tezle ortaktır.

90

cum autem de aequo et iniquo disseritur, aequitatis loci conligentur. Hi cernuntur bipertito, et natura et instituto. Natura partes habet duas, tributionem sui cuique et ulciscendi ius. Institutio autem aequitatis tripertita est; una pars legitima est, altera conveniens, tertia moris vetustate firmata. de proposito satis multa, deinceps de causa pauciora dicenda sunt. Pleraque enim sunt ei cum proposito communia.

91Davaların üç cinsi vardır: mahkeme, danışma ve övgü. Bunların gayeleri hangi yerlerin kullanılacağını kendileri gösterir. Mahkemenin gayesi hukuktur; adı da buradan gelir (ius–iudicium). Hukukun kısımları hakkaniyetinkilerle birlikte açıklandı. Danışmanın gayesi faydadır; onun kısımları da az önce açıklananlardır. Övgünün gayesi ahlâkî güzelliktir; ondan da daha önce söz edildi.

91

Tria sunt genera causarum: iudici deliberationis laudationis. Quarum fines ipsi declarant quibus utendum locis sit. Nam iudici finis est ius, ex quo etiam nomen. Iuris autem partes tum expositae, cum aequitatis. Deliberandi finis utilitas, cuius eae partes quae modo expositae. Laudationis finis honestas, de qua item est ante dictum.

92Ama belirli sorular her biri adeta kendine özgü yerlerle donatılır; bunlar suçlama ve savunma diye ikiye ayrılır. Bunlarda şu cinsler ortaya çıkar: suçlayan kişiyi bir fiille itham eder; savunan üç şeyden birini karşı koyar: ya fiilin işlenmediğini, ya işlenmişse başka bir adı olduğunu, ya da hukuka uygun olarak işlendiğini. Bu yüzden birincisine inkâra ya da tahmine dayanan, ikincisine tarife dayanan, üçüncüsüne de, kulağa hoş gelmeyen bir ad olsa da, hukukî denilsin. Bu davalara özgü, açıkladığımız yerlerden alınan deliller hitabet kurallarında anlatılmıştır.

92

sed definitae quaestiones a suis quaeque locis quasi propriis instruuntur, quae in accusationem defensionemque partitae; in quibus exsistunt haec genera, ut accusator personam arguat facti, defensor aliquid opponat de tribus: aut non esse factum aut, si sit factum, aliud eius facti nomen esse aut iure esse factum. Itaque aut infitialis aut coniecturalis prima appelletur, definitiva altera, tertia, quamvis molestum nomen hoc sit, iuridicialis vocetur. harum causarum propria argumenta ex eis sumpta locis quos exposuimus in praeceptis oratoriis explicata sunt.

93Suçlamanın çürütülmesine, yani suçun reddine Yunanca stasis dendiğine göre, Latincede status ("duruş") denilsin; çünkü savunma, karşı koymak için adeta göğüs göğüse geldiği yerde ilk olarak burada durur. Danışma ve övgü konuşmalarında da aynı duruşlar ortaya çıkar. Birinin görüş bildirirken olacak dediği şeylerin olmayacağı çoğu zaman öne sürülür; ya hiç olamayacakları ya da en büyük güçlük olmadan olamayacakları gerekçesiyle. Bu delillendirmede tahmine dayalı duruş ortaya çıkar;

93

refutatio autem accusationis, in qua est depulsio criminis, quoniam Graece στάσις dicitur, appelletur Latine status; in quo primum insistit quasi ad repugnandum congressa defensio. Atque in deliberationibus etiam et laudationibus idem exsistunt status. Nam et negantur saepe ea futura quae ab aliquo in sententia dicta sunt fore, si aut omnino fieri non possint aut sine summa difficultate non possint; in qua argumentatione status coniecturalis exsistit;

94ya da fayda, ahlâkî güzellik, hakkaniyet ve bunların zıtları tartışılırken hukuka ya da ada dayalı duruşlar karşımıza çıkar. Aynı şey övgülerde de olur. Çünkü övülen şeyin yapıldığı reddedilebilir; ya da övenin verdiği adı hak etmediği, ya da doğru ve hukuka uygun biçimde yapılmadığı için hiç övülmeye değer olmadığı öne sürülebilir. Caesar benim Cato'ma karşı bu cinslerin hepsini pek utanmazca kullandı.

94

aut cum aliquid de utilitate honestate aequitate disseritur deque eis rebus quae his sunt contrariae incurrunt status aut iuris aut nominis; quod idem contingit in laudationibus. Nam aut negari potest id factum esse quod laudetur, aut non eo nomine adficiendum quo laudator adfecerit, aut omnino non esse laudabile quod non recte, non iure factum sit. Quibus omnibus generibus usus est nimis impudenter Caesar contra Catonem meum.

95Duruştan doğan çekişmeye Yunanlar krinomenon derler; ben, sana yazdığım için, ona "hakkında dava görülen şey" (qua de re agitur) demeyi uygun buluyorum. Bu "hakkında dava görülen şeyi" içeren şeylere de "kapsayıcılar" denilsin; bunlar savunmanın adeta dayanaklarıdır; ortadan kalkarlarsa savunma kalmaz. Ama anlaşmazlıkları çözerken hiçbir şey kanundan daha sağlam olmaması gerektiğine göre, kanunu yardımcı ve tanık olarak getirmeye çalışmalıyız. Bu konuda adeta yeni duruşlar ortaya çıkar; ama bunlara kanunî tartışmalar denilsin.

95

sed quae ex statu contentio efficitur, eam Graeci κρινόμενον vocant, mihi placet id, quoniam quidem ad te scribo, qua de re agitur vocari. Quibus autem hoc qua de re agitur continetur, ea continentia vocentur, quasi firmamenta defensionis, quibus sublatis defensio nulla sit. Sed quoniam lege firmius in controversiis disceptandis esse nihil debet, danda est opera ut legem adiutricem et testem adhibeamus. In qua re alii quasi status exsistunt novi, sed appellentur legitimae disceptationes.

96O zaman kanunun hasmın istediği şeyi değil, başka bir şeyi söylediği savunulur. Bu, yazı iki farklı anlam çıkarılabilecek biçimde çift anlamlı olduğunda olur. Ya da yazıya yazanın iradesi karşı konur ve kelimelerin mi yoksa maksadın mı daha çok geçerli olması gerektiği sorulur. Ya da kanuna ona aykırı bir kanun karşı getirilir. Her yazılı metinde anlaşmazlık doğurabilecek üç cins bunlardır: çift anlamlılık, yazı ile irade arasındaki uyuşmazlık ve birbirine aykırı yazılar. Artık şu açıktır: aynı anlaşmazlıklar kanunlarda olduğu kadar vasiyetlerde, sözleşmelerde ve yazıya dayanan öbür işlerde de çıkabilir. Bunların işlenişi başka kitaplarda açıklanmıştır.

96

tum enim defenditur non id legem dicere quod adversarius velit, sed aliud. Id autem contingit, cum scriptum ambiguum est, ut duae sententiae differentes accipi possint. Tum opponitur scripto voluntas scriptoris, ut quaeratur verbane plus an sententia valere debeant. Tum legi lex contraria adfertur. Ista sunt tria genera quae controversiam in omni scripto facere possint: ambiguum, discrepantia scripti et voluntatis, scripta contraria. iam hoc perspicuum est, non magis in legibus quam in testamentis, in stipulationibus, in reliquis rebus quae ex scripto aguntur, posse controversias easdem exsistere. Horum tractationes in aliis libris explicantur.

97Yalnız bütün konuşmalar değil, konuşmanın kısımları da aynı yerlerle desteklenir; kimi kendine özgü, kimi ortak yerlerle. Örneğin girişlerde, dinleyenlerin iyi niyetli, öğrenmeye açık ve dikkatli olmaları kendine özgü yerlerle sağlanmalıdır. Aynı biçimde anlatımlar da kendi gayelerine yönelmelidir; yani açık, kısa, belirgin, inanılır, ölçülü ve vakarlı olmalıdır. Bunlar bütün konuşmada bulunmalıysa da daha çok anlatıma özgüdür.

97

nec solum perpetuae actiones sed etiam partes orationis isdem locis adiuvantur, partim propriis partim communibus; ut in principiis, quibus ut benevoli, ut dociles, ut attenti sint qui audiant, efficiendum est propriis locis; itemque narrationes ut ad suos fines spectent, id est ut planae sint, ut breves, ut evidentes, ut credibiles, ut moderatae, ut cum dignitate. Quae quamquam in tota oratione esse debent, magis tamen sunt propria narrandi.

98Anlatımı izleyen inandırma kısmı ise ikna yoluyla sağlandığından, iknada en etkili yerlerin hangileri olduğu, hitabetin bütün yöntemini ele alan kitaplarda söylendi. Sonuç kısmı ise başka bazı şeyleri, en çok da büyütmeyi içerir. Büyütmenin etkisi şu olmalıdır: ruhlar ya coşturulmalı ya da yatıştırılmalı; ruhlar önceden böyle bir hâle girmişse de, konuşma onların hareketini ya artırmalı ya da dindirmelidir.

98

quae autem sequitur narrationem fides, ea persuadendo quoniam efficitur, qui ad persuadendum loci maxime valeant dictum est in eis in quibus de omni ratione dicendi. Peroratio autem et alia quaedam habet et maxime amplificationem, cuius effectus hic debet esse, ut aut perturbentur animi aut tranquillentur et, si ita adfecti iam ante sint, ut aut augeat eorum motus aut sedet oratio.

99Acımanın, öfkenin, nefretin, kıskançlığın ve ruhun öbür hâllerinin kabardığı bu türe dair kurallar başka kitaplarda verilmiştir; dilediğinde onları benimle okuyabilirsin. Ama senin istediğini sezdiğim şey bakımından, isteğin fazlasıyla karşılanmış olmalı.

99

huic generi, in quo et misericordia et iracundia et odium et invidia et ceterae animi adfectiones perturbantur, praecepta suppeditantur aliis libris, quos poteris mecum legere cum voles. Ad id autem quod te velle senseram, cumulate satis factum esse debet voluntati tuae.

100Her yöntemde delil bulmaya ilişkin hiçbir şeyi atlamamak için senin istediğinden fazlasını kapsadım. Cömert satıcıların çoğu zaman yaptığını yaptım: onlar bir evi ya da araziyi, sökülüp kesilmiş şeyler kendilerinde kalmak üzere satsalar bile, süs için uygun ve yerinde konmuş görünen bir şeyi alıcıya yine de bırakırlar. Ben de sana adeta mancipatio ile vermekle yükümlü olduğum şeye, borçlu olmadığım bazı süsler eklemek istedim.

100

nam ne praeterirem aliquid quod ad argumentum in omni ratione reperiendum pertineret, plura quam a te desiderata erant sum complexus fecique quod saepe liberales venditores solent, ut, cum aedes fundumve vendiderint rutis caesis receptis, concedant tamen aliquid emptori quod ornandi causa apte et loco positum esse videatur; sic tibi nos ad id quod quasi mancipio dare debuimus ornamenta quaedam voluimus non debita accedere.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…