İçeriğe geç
Cicero

Cicero

Dostluk Üzerine

Laelius de amicitia

1Augur Quintus Mucius, kayınpederi Gaius Laelius hakkında pek çok şeyi hafızasından ve tatlı tatlı anlatırdı; her konuşmasında da onu tereddütsüz "bilge" diye anardı. Erkeklik togasını giydikten sonra babam beni Scaevola'nın yanına öyle bir bağlılıkla götürmüştü ki, elimden geldiğince ve izin verildiğince ihtiyarın yanından hiç ayrılmazdım. Bu yüzden onun basiretle tartıştığı pek çok şeyi, kısa ve yerinde söylediği pek çok sözü hafızama yerleştirir, onun basiretinden yararlanarak daha bilgili olmaya çalışırdım. O ölünce pontifex Scaevola'nın yanına gittim; onun devletimizde hem zekâ hem adalet bakımından en üstün kişi olduğunu söylemeye cesaret ederim. Ama ondan başka zaman söz ederim; şimdi augura dönüyorum.

1

Q. Mucius augur multa narrare de C. Laelio socero suo memoriter et iucunde solebat nec dubitare illum in omni sermone appellare sapientem. ego autem a patre ita eram deductus ad Scaevolam sumpta virili toga, ut, quoad possem et liceret, a senis latere numquam discederem. itaque multa ab eo prudenter disputata, multa etiam breviter et commode dicta memoriae mandabam, fierique studebam eius prudentia doctior. quo mortuo me ad pontificem Scaevolam contuli, quem unum nostrae civitatis et ingenio et iustitia praestantissimum audeo dicere. sed de hoc alias, nunc redeo ad augurem.

2Sık sık pek çok şey anlatırdı; ama hatırlıyorum, bir gün evde, her zamanki gibi yarım daire biçimindeki sırada otururken, ben ve pek az yakın dostu yanındayken, o sıralar hemen herkesin dilinde olan konuya geldi. Atticus, sen de elbette hatırlarsın, hem de Publius Sulpicius'la çok görüştüğün için daha iyi hatırlarsın: halk tribunu Sulpicius, o zaman konsül olan ve daha önce çok sıkı ve sevgi dolu bir bağla yaşadığı Quintus Pompeius'la ölümcül bir kinle ayrılığa düştüğünde, insanlar ne kadar şaşırmış ya da yakınmışlardı.

2

cum saepe multa, tum memini domi in hemicyclio sedentem, ut solebat, cum et ego essem una et pauci admodum familiares, in eum sermonem illum incidere, qui tum fere multis erat in ore. meministi enim profecto, Attice, et eo magis, quod P. Sulpicio utebare multum, cum is tribunus plebis capitali odio a Q. Pompeio, qui tum erat consul, dissideret, quocum coniunctissime et amantissime vixerat, quanta esset hominum vel admiratio vel querella.

3İşte o zaman Scaevola tam bu konuya gelince, Africanus'un ölümünden birkaç gün sonra Laelius'un kendisiyle ve öbür damadı, Marcus'un oğlu Gaius Fannius'la yaptığı dostluk üzerine konuşmayı bize anlattı. Bu tartışmanın düşüncelerini hafızama yerleştirdim ve bu kitapta kendi bildiğim gibi açıkladım. "Dedim" ve "dedi" sık sık araya girmesin ve konuşma adeta karşımızda bulunanlarca yapılıyor görünsün diye, onları sanki kendileri konuşuyormuş gibi sahneye çıkardım.

3

itaque tum Scaevola, cum in eam ipsam mentionem incidisset, exposuit nobis sermonem Laeli de amicitia habitum ab illo secum et cum altero genero C. Fannio, Marci filio, paucis diebus post mortem Africani. eius disputationis sententias memoriae mandavi, quas hoc libro exposui arbitratu meo; quasi enim ipsos induxi loquentis, ne inquam et inquit saepius interponeretur atque ut tamquam a praesentibus coram haberi sermo videretur.

4Sen bana sık sık dostluk üzerine bir şey yazmamı istiyordun; konu da bana hem herkesin bilmesine hem de bizim yakınlığımıza layık göründü. Bu yüzden senin ricanla pek çok kişiye yararlı olmayı seve seve üstlendim. Sana yazdığım ihtiyarlık üzerine Yaşlı Cato'da tartışan kişi olarak ihtiyar Cato'yu sahneye çıkarmıştım; çünkü o yaş üzerine konuşmaya, hem en uzun süre ihtiyar kalmış hem de ihtiyarlığın içinde herkesten çok parlamış olan onun kişiliğinden daha uygun bir kişi görünmüyordu. Aynı biçimde, atalarımızdan Gaius Laelius ile Publius Scipio'nun dostluğunun son derece anılmaya değer olduğunu öğrendiğimiz için, Scaevola'nın onun tartıştığını hatırladığı şeyleri dostluk üzerine anlatmaya Laelius'un kişiliği uygun göründü. Eski ve ünlü insanların otoritesine dayanan bu tür konuşmalar nedense daha ağırbaşlı görünür; bu yüzden kendi yazdıklarımı okurken bile kimi zaman konuşanın ben değil Cato olduğunu düşünecek kadar etkilenirim.

4

cum enim saepe mecum ageres, ut de amicitia scriberem aliquid, digna mihi res cum omnium cognitione tum nostra familiaritate visa est; itaque feci non invitus ut prodessem multis rogatu tuo. sed ut in Catone maiore, qui est scriptus ad te de senectute, Catonem induxi senem disputantem, quia nulla videbatur aptior persona quae de illa aetate loqueretur, quam eius, qui et diutissime senex fuisset et in ipsa senectute praeter ceteros floruisset; sic, cum accepissemus a patribus maxime memorabilem C. Laeli et P. Scipionis familiaritatem fuisse, idonea mihi Laeli persona visa est quae de amicitia ea ipsa dissereret, quae disputata ab eo meminisset Scaevola. genus autem hoc sermonum positum in hominum veterum auctoritate et eorum illustrium plus nescio quo pacto videtur habere gravitatis: itaque ipse mea legens sic afficior interdum, ut Catonem, non me, loqui existimem.

5O zaman bir ihtiyar olarak bir ihtiyara ihtiyarlık üzerine yazdığım gibi, bu kitapta da en candan dost olarak bir dosta dostluk üzerine yazdım. O zaman, o dönemde ondan daha yaşlı ve daha basiretli hemen hiç kimse bulunmayan Cato konuşmuştu; şimdi dostluk üzerine, hem bilge olan —çünkü öyle sayılırdı— hem de dostluğun şanıyla öne çıkan Laelius konuşacak. Dilerim bir süre dikkatini benden çevirip konuşanın Laelius'un kendisi olduğunu düşünürsün. Gaius Fannius ve Quintus Mucius, Africanus'un ölümünden sonra kayınpederlerinin yanına gelirler; konuşmayı onlar başlatır, Laelius cevap verir; onun bütün tartışması dostluk üzerinedir ve okurken kendini onda tanıyacaksın.

5

sed ut tum ad senem senex de senectute, sic hoc libro ad amicum amicissimus scripsi de amicitia. tum est Cato locutus, quo erat nemo fere senior temporibus illis, nemo prudentior; nunc Laelius et sapiens, sic enim est habitus, et amicitiae gloria excellens de amicitia loquetur. tu velim a me animum parumper avertas, Laelium loqui ipsum putes. C. Fannius et Q. Mucius ad socerum veniunt post mortem Africani; ab his sermo oritur, respondet Laelius, cuius tota disputatio est de amicitia, quam legens te ipse cognosces

6Fannius: Öyledir, Laelius; çünkü Africanus'tan daha iyi ve daha ünlü kimse olmadı. Ama bütün gözlerin yalnız sana çevrilmiş olduğunu düşünmelisin; sana bilge diyorlar, seni bilge sayıyorlar. Bu ad yakın zamanda Marcus Cato'ya veriliyordu; babalarımızın zamanında Lucius Acilius'a da bilge dendiğini biliyoruz; ama ikisine de başka bir anlamda: Acilius medenî hukukta basiretli sayıldığı için; Cato ise pek çok şeyde tecrübesi olduğu, senatoda ve forumda pek çok şeyi basiretle öngördüğü, kararlılıkla yaptığı ya da keskin bir zekâyla cevapladığı anlatıldığı için. Bu yüzden ihtiyarlığında "bilge" adı adeta lakabı olmuştu.

6

FANNIUS. Sunt ista, Laeli; nec enim melior vir fuit Africano quisquam nec clarior. sed existimare debes omnium oculos in te esse coniectos unum; te sapientem et appellant et existimant. Tribuebatur hoc modo M. Catoni, scimus L. Acilium apud patres nostros appellatum esse sapientem, sed uterque alio quodam modo: Acilius quia prudens esse in iure civili putabatur, Cato quia multarum rerum usum habebat et multa eius et in senatu et in foro vel provisa prudenter vel acta constanter vel responsa acute ferebantur; propterea quasi cognomen iam habebat in senectute sapientis.

7Ama sen başka bir anlamda bilge sayılıyorsun: yalnız tabiatınla ve ahlâkınla değil, çalışmanla ve bilginle de; halkın değil, bilginlerin bilge dediği anlamda bilge. Yunanistan'ın geri kalanında böyle kimseyi tanımıyoruz —çünkü bu konuları daha ince araştıranlar, yedi bilge denenleri bilgeler arasında saymazlar—; yalnız Atina'da birini biliyoruz ve o da Apollon'un kehanetiyle en bilge sayılmıştır. Sende şöyle bir bilgelik olduğunu düşünüyorlar: sahip olduğun her şeyi kendi içinde bulunan şey sayarsın ve insanın başına gelenleri faziletten aşağı görürsün. Bu yüzden bana soruyorlar, sanırım burada Scaevola'ya da: Africanus'un ölümüne nasıl katlandığını; hele geçen Nonae günü, alışkanlığımız olduğu gibi danışmak için augur Decimus Brutus'un bahçelerine geldiğimizde sen orada bulunmadığın için; oysa o günü ve o görevi hep büyük bir özenle yerine getirirdin.

7

Te autem alio quodam modo non solum natura et moribus, verum etiam studio et doctrina esse sapientem, nec sicut volgus, sed ut eruditi solent appellare sapientem, qualem in Graecia reliqua neminem—nam qui septem appellantur, eos qui ista subtilius quaerunt in numero sapientium non habent—Athenis unum accepimus et eum quidem etiam Apollinis oraculo sapientissimum iudicatum. hanc esse in te sapientiam existimant, ut omnia tua in te posita esse ducas humanosque casus virtute inferiores putes. itaque ex me quaerunt, credo ex hoc item Scaevola, quonam pacto mortem Africani feras, eoque magis quod proximis Nonis, cum in hortos D. Bruti auguris commentandi causa, ut assolet, venissemus, tu non affuisti, qui diligentissime semper illum diem et illud munus solitus esses obire.

8Scaevola: Fannius'un dediği gibi, Gaius Laelius, çok soruyorlar; ama ben fark ettiğim şeyi söylüyorum: hem çok büyük bir adamın hem de çok yakın bir dostun ölümünden duyduğun acıya ölçülü biçimde katlanıyorsun; sarsılmaman mümkün değildi, insanlığına da yakışmazdı. Nonae'de heyetimizde bulunmamanın sebebinin ise keder değil, hastalık olduğunu söylüyorum.

Laelius: Doğru söylüyorsun Scaevola, gerçeği söylüyorsun. Sağlığım yerindeyken hep yerine getirdiğim bu vazifeden kendi sıkıntım yüzünden alıkonmamalıydım; tutarlı bir insanın başına hiçbir durumda vazifesini kesintiye uğratmanın gelebileceğini sanmıyorum.

8

SCAEVOLA. Quaerunt quidem, C. Laeli, multum, ut est a Fannio dictum, sed ego id respondeo, quod animum adverti, te dolorem quem acceperis cum summi viri tum amicissimi morte ferre moderate; nec potuisse non commoveri, nec fuisse id humanitatis tuae: quod autem Nonis in collegio nostro non affuisses, valetudinem respondeo causam, non maestitiam fuisse. LAELIUS. Recte tu quidem, Scaevola, et vere; nec enim ab isto officio, quod semper usurpavi cum valerem, abduci incommodo meo debui, nec ullo casu arbitror hoc constanti homini posse contingere, ut ulla intermissio fiat offici.

9Sen ise, Fannius, bana ne kabul ettiğim ne de istediğim kadar çok şey yakıştırıldığını söylerken dostça davranıyorsun; ama bana öyle geliyor ki Cato hakkında doğru hüküm vermiyorsun. Çünkü ya hiç kimse bilge olmamıştır —buna daha çok inanırım— ya da olduysa o olmuştur. Başka şeyleri bir yana bırakayım, oğlunun ölümüne nasıl katlandı! Paulus'u hatırlıyorum, Gallus'u görmüştüm; ama onlar küçük çocuklarını kaybetmişlerdi, Cato ise olgun ve değeri kanıtlanmış bir adamı.

9

tu autem, Fanni, quod mihi tantum tribui dicis, quantum ego nec agnosco nec postulo, facis amice, sed, ut mihi videris, non recte iudicas de Catone. aut enim nemo, quod quidem magis credo, aut, si quisquam, ille sapiens fuit. quo modo, ut alia omittam, mortem fili tulit! memineram Paulum, videram Gallum; sed hi in pueris, Cato in perfecto et spectato viro.

10Bu yüzden, Apollon'un, senin dediğin gibi en bilge saydığı o adamı bile Cato'nun önüne koymaktan sakın; çünkü Cato'nun yaptıkları, ötekinin ise sözleri övülür.

Bana gelince —artık ikinizle birden konuşayım—, şunu bilin: Scipio'nun yokluğunun beni sarsmadığını söylersem, bunun doğru olup olmadığına bilgeler baksın, ama kesinlikle yalan söylemiş olurum. Çünkü sarsılıyorum; öyle bir dosttan yoksun kaldım ki, sanırım bir daha hiç olmayacak; kesin olarak söyleyebileceğim gibi de daha önce hiç olmamıştı. Ama ilaca ihtiyacım yok: kendimi kendim avutuyorum, en çok da şu teselliyle: dostlar ölünce çoğu insanı kahreden yanılgıdan uzağım. Scipio'nun başına hiçbir kötülük gelmediğini düşünüyorum; bir şey geldiyse benim başıma geldi. Kendi sıkıntılarından ağır biçimde kahrolmak ise dostunu değil kendini seven birinin işidir.

10

quam ob rem cave Catoni anteponas ne istum quidem ipsum, quem Apollo, ut ais, sapientissimum iudicavit; huius enim facta, illius dicta laudantur. De me autem, ut iam cum utroque vestrum loquar, sic habetote: ego si Scipionis desiderio me moveri negem, quam id recte faciam viderint sapientes, sed certe mentiar. moveor enim tali amico orbatus, qualis, ut arbitror, nemo umquam erit, ut confirmare possum, nemo certe fuit. sed non egeo medicina: me ipse consolor et maxime illo solacio, quod eo errore careo, quo amicorum decessu plerique angi solent. nihil mali accidisse Scipioni puto; mihi accidit, si quid accidit; suis autem incommodis graviter angi non amicum, sed se ipsum amantis est.

11Onun için işlerin pek parlak gittiğini kim inkâr edebilir? Ölümsüzlüğü dilemek istemedikçe —ki bunu hiç düşünmezdi— bir insanın dilemesi meşru olan neyi elde etmedi ki? Vatandaşların daha çocukken ondan besledikleri en büyük umudu daha genç yaşında inanılmaz bir faziletle aştı. Konsüllüğü hiç istemedi, ama iki kez konsül seçildi: ilkinde yaşı gelmeden, ikincisinde kendisi için zamanında, devlet için neredeyse geç. Bu imparatorluğa en düşman iki şehri yıkarak yalnız o günkü savaşları değil gelecektekileri de ortadan kaldırdı. Pek yumuşak huyundan, annesine bağlılığından, kız kardeşlerine cömertliğinden, yakınlarına iyiliğinden, herkese karşı adaletinden ne söyleyeyim? Bunları biliyorsunuz. Devlete ne kadar sevgili olduğunu cenazesindeki yas gösterdi. Öyleyse birkaç yılın eklenmesi ona ne yarar sağlayabilirdi? İhtiyarlık ağır olmasa bile —Cato'nun ölümünden bir yıl önce benimle ve Scipio'yla bunu tartıştığını hatırlıyorum—, Scipio'nun o sırada hâlâ içinde bulunduğu o tazeliği alıp götürür.

11

cum illo vero quis neget actum esse praeclare? nisi enim, quod ille minime putabat, immortalitatem optare vellet, quid non adeptus est, quod homini fas esset optare, qui summam spem civium, quam de eo iam puero habuerant, continuo adulescens incredibili virtute superavit; qui consulatum petivit numquam, factus consul est bis, primum ante tempus, iterum sibi suo tempore, rei publicae paene sero; qui duabus urbibus eversis inimicissimis huic imperio non modo praesentia, verum etiam futura bella delevit? quid dicam de moribus facillimis, de pietate in matrem, liberalitate in sorores, bonitate in suos, iustitia in omnis? nota sunt vobis. quam autem civitati carus fuerit, maerore funeris indicatum est. quid igitur hunc paucorum annorum accessio iuvare potuisset? senectus enim quamvis non sit gravis, ut memini Catonem anno ante quam est mortuus, mecum et cum Scipione disserere, tamen aufert eam viriditatem, in qua etiam nunc erat Scipio.

12Bu yüzden hayatı, ister talih ister şan bakımından olsun, artık ona hiçbir şey eklenemeyecek kadar doluydu; ölümün hızı da ölmeyi hissetmesini ondan aldı. Bu ölüm türü hakkında konuşmak zor; insanların neden şüphelendiğini görüyorsunuz. Ama şunu gönül rahatlığıyla söyleyebiliriz: Publius Scipio'nun hayatında gördüğü pek çok kalabalık ve sevinçli günün en parlakı, hayattan ayrılmadan önceki gün, senato toplantısı bitince akşamüstü senatörler, Roma halkı, müttefikler ve Latinler tarafından evine uğurlandığı gündü; öyle ki, saygınlığın bu kadar yüksek basamağından aşağıdaki tanrılara değil, yukarıdaki tanrılara varmış gibi görünüyor.

12

quam ob rem vita quidem talis fuit vel fortuna vel gloria, ut nihil posset accedere; moriendi autem sensum celeritas abstulit. quo de genere mortis difficile dictu est; quid homines suspicentur videtis: hoc vere tamen licet dicere, P. Scipioni ex multis diebus, quos in vita celeberrimos laetissimosque viderit, illum diem clarissimum fuisse, cum senatu dimisso domum reductus ad vesperum est a patribus conscriptis, populo Romano, sociis et Latinis, pridie quam excessit e vita, ut ex tam alto dignitatis gradu ad superos videatur deos potius quam ad inferos pervenisse.

13Çünkü son zamanlarda ruhların bedenlerle birlikte yok olduğunu ve ölümle her şeyin silindiğini tartışmaya başlayanlara katılmıyorum. Bence eskilerin otoritesi daha ağır basar: ya ölülere öylesine kutsal haklar tanımış olan kendi atalarımızın —ölülerle hiçbir şeyin ilgisi olmadığını düşünselerdi bunu kesinlikle yapmazlardı—; ya bu topraklarda yaşamış ve şimdi yıkılmış, ama o zaman parlayan Büyük Yunanistan'ı kurumları ve öğretileriyle eğitmiş olanların; ya da Apollon'un kehanetiyle en bilge sayılan adamın. O, çoğu konuda olduğu gibi bir bunu bir şunu değil, hep aynı şeyi söylerdi: insanların ruhları ilahîdir; bedenden çıktıklarında önlerinde göğe dönüş yolu açıktır; en iyi ve en adil olan için de bu yol en kolay olanıdır.

13

neque enim adsentior eis, qui nuper haec disserere coeperunt, cum corporibus simul animos interire atque omnia morte deleri. plus apud me antiquorum auctoritas valet, vel nostrorum maiorum, qui mortuis tam religiosa iura tribuerunt, quod non fecissent, profecto, si nihil ad eos pertinere arbitrarentur, vel eorum qui in hac terra fuerunt magnamque Graeciam, quae nunc quidem deleta est, tum florebat, institutis et praeceptis suis erudierunt, vel eius, qui Apollinis oraculo sapientissimus est iudicatus, qui non tum hoc tum illud, ut in plerisque, sed idem semper, animos hominum esse divinos eisque, cum ex corpore excessissent, reditum in caelum patere optimoque et iustissimo cuique expeditissimum.

14Scipio da aynı görüşteydi. Ölümünden pek az gün önce, sanki önceden sezer gibi, Philus, Manilius ve daha birçokları yanındayken, sen de Scaevola, benimle gelmişken, üç gün boyunca devlet üzerine tartıştı; bu tartışmanın neredeyse son kısmı ruhların ölümsüzlüğü üzerineydi; bunları uykusunda bir görüntüde Africanus'tan işittiğini söylüyordu. Eğer en iyi insanın ruhu ölümde, bedenin hapsinden ve zincirlerinden kurtulur gibi en kolay biçimde uçup gidiyorsa, tanrılara giden yolu kimin için Scipio'nunkinden daha kolay olmuştur diyebiliriz? Bu yüzden onun bu sonu için yas tutmak, korkarım bir dosttan çok bir kıskancın işi olur. Ama öbür görüş daha doğruysa, yani ruhların yok oluşu bedenlerinkiyle aynıysa ve hiçbir his kalmıyorsa, ölümde nasıl hiçbir iyilik yoksa, kesinlikle hiçbir kötülük de yoktur. Çünkü his yitirilince insan hiç doğmamış gibi olur; oysa onun doğmuş olmasına biz seviniyoruz ve bu devlet var olduğu sürece sevinecektir.

14

quod idem Scipioni videbatur, qui quidem, quasi praesagiret, perpaucis ante mortem diebus, cum et Philus et Manilius adesset et alii plures, tuque etiam Scaevola, mecum venisses, triduum disseruit de re publica, cuius disputationis fuit extremum fere de immortalitate animorum, quae se in quiete per visum ex Africano audisse dicebat. id si ita est, ut optimi cuiusque animus in morte facillime evolet tanquam e custodia vinclisque corporis, cui censemus cursum ad deos faciliorem fuisse quam Scipioni? quocirca maerere hoc eius eventu vereor ne invidi magis quam amici sit. sin autem illa veriora, ut idem interitus sit animorum et corporum nec ullus sensus maneat, ut nihil boni est in morte, sic certe nihil mali. sensu enim amisso fit idem, quasi natus non esset omnino, quem tamen esse natum et nos gaudemus et haec civitas, dum erit, laetabitur.

15Bu yüzden, yukarıda dediğim gibi, onun için işler en iyi biçimde sonuçlandı; benim içinse daha sıkıntılı: hayata ondan önce girdiğim gibi ondan önce çıkmam daha hakkaniyetli olurdu. Yine de dostluğumuzun hatırasından öyle zevk alıyorum ki mesut yaşamış gibi görünüyorum; çünkü Scipio'yla birlikte yaşadım. Kamu ve özel işler hakkındaki kaygılarım onunla ortaktı; evimiz de askerlik hizmetimiz de ortaktı; dostluğun bütün gücünün bulunduğu şey, yani isteklerin, uğraşların, düşüncelerin en tam uyuşması da vardı. Bu yüzden Fannius'un az önce andığı bilgelik şöhreti —hele yanlış bir şöhret— beni, dostluğumuzun hatırasının sonsuza dek süreceğini ummam kadar sevindirmiyor. Bu bana daha da önemli geliyor; çünkü bütün çağlar boyunca ancak üç dört dost çifti adıyla anılır; Scipio ile Laelius'un dostluğunun da bu türden olarak gelecek kuşaklarca tanınacağını umabilirim gibi geliyor.

15

quam ob rem cum illo quidem, ut supra dixi, actum optime est, mecum incommodius, quem fuerat aequius, ut prius introieram, sic prius exire de vita. sed tamen recordatione nostrae amicitiae sic fruor, ut beate vixisse videar, quia cum Scipione vixerim, quocum mihi coniuncta cura de publica re et de privata fuit, quocum et domus fuit et militia communis et, id in quo omnis vis est amicitiae, voluntatum studiorum sententiarum summa consensio. itaque non tam ista me sapientiae, quam modo Fannius commemoravit, fama delectat, falsa praesertim, quam quod amicitiae nostrae memoriam spero sempiternam fore, idque eo mihi magis est cordi, quod ex omnibus saeculis vix tria aut quattuor nominantur paria amicorum, quo in genere sperare videor Scipionis et Laeli amicitiam notam posteritati fore.

16Fannius: Elbette, Laelius, bu kaçınılmaz olarak böyle olacak. Ama madem dostluktan söz ettin ve boş vaktimiz var, öbür konularda sana sorulduğunda yaptığın gibi dostluk hakkında da ne düşündüğünü, onu nasıl bir şey saydığını, hangi öğütleri verdiğini anlatırsan bana çok büyük bir iyilik etmiş olursun; umarım Scaevola'ya da.

Scaevola: Bana da elbette hoş gelir; tam bunu senden istemeye hazırlanırken Fannius benden önce davrandı. Bu yüzden ikimize de büyük bir iyilik etmiş olursun.

16

FANNIUS. Istuc quidem, Laeli, ita necesse est. sed quoniam amicitiae mentionem fecisti et sumus otiosi, pergratum mihi feceris—spero item Scaevolae—si, quem ad modum soles de ceteris rebus, cum ex te quaeruntur, sic de amicitia disputaris quid sentias, qualem existimes, quae praecepta des. SCAEVOLA. Mihi vero erit gratum, atque id ipsum cum tecum agere conarer, Fannius antevertit. quam ob rem utrique nostrum gratum admodum feceris.

17Laelius: Kendime güvenseydim hiç ağırdan almazdım; çünkü hem konu çok güzel hem de Fannius'un dediği gibi boş vaktimiz var. Ama ben kimim, bende ne yetenek var? Bu bilginlerin, hem de Yunan bilginlerinin âdetidir: önlerine ne kadar ansızın olursa olsun tartışacakları bir konu konur. Bu büyük bir iştir ve az olmayan bir alıştırma ister. Bu yüzden dostluk üzerine tartışılabilecek şeyleri bu işi meslek edinenlerden istemenizi öneririm. Ben size yalnız dostluğu insanî her şeyin önünde tutmanızı öğütleyebilirim; çünkü hiçbir şey tabiata bu kadar uygun, ne iyi ne kötü günlere bu kadar elverişli değildir.

17

LAELIUS. Ego vero non gravarer, si mihi ipse confiderem, nam et praeclara res est et sumus, ut dixit Fannius, otiosi. sed quis ego sum aut quae est in me facultas? doctorum est ista consuetudo eaque Graecorum, ut eis ponatur de quo disputent quamvis subito. magnum opus est egetque exercitatione non parva. quam ob rem quae disputari de amicitia possunt, ab eis censeo petatis, qui ista profitentur; ego vos hortari tantum possum, ut amicitiam omnibus rebus humanis anteponatis; nihil est enim tam naturae aptum, tam conveniens ad res vel secundas vel adversas.

18Ama önce şunu düşünüyorum: dostluk ancak iyi insanlar arasında olabilir. Bunu, bu konuları daha ince tartışanlar gibi canlı ete kadar kesip inceltmiyorum; onlar belki doğru söylüyorlar, ama ortak faydaya pek yaramıyor; çünkü bilgeden başka kimsenin iyi insan olmadığını söylüyorlar. Öyle olsun; ama onlar bilgelik derken şimdiye dek hiçbir ölümlünün ulaşamadığı bir şeyi anlıyorlar. Bizse kurgulanan ya da dilenen şeylere değil, uygulamada ve ortak hayatta bulunan şeylere bakmalıyız. Atalarımızın bilge saydığı Gaius Fabricius'un, Manius Curius'un, Tiberius Coruncanius'un onların ölçüsüne göre bilge olduğunu asla söylemem. Bu yüzden hem kıskançlık uyandıran hem de karanlık olan bilgelik adı kendilerinde kalsın; bunların iyi insanlar olduğunu kabul etsinler. Bunu bile yapmayacaklar; bunun yalnız bilgeye tanınabileceğini söyleyecekler.

18

sed hoc primum sentio, nisi in bonis amicitiam esse non posse; neque id ad vivum reseco, ut illi, qui haec subtilius disserunt, fortasse vere, sed ad communem utilitatem parum; negant enim quemquam esse virum bonum nisi sapientem. sit ita sane: sed eam sapientiam interpretantur, quam adhuc mortalis nemo est consecutus. nos autem ea quae sunt in usu vitaque communi, non ea quae finguntur aut optantur, spectare debemus. numquam ego dicam C. Fabricium, M’. Curium, Ti. Coruncanium, quos sapientis nostri maiores iudicabant, ad istorum normam fuisse sapientis. qua re sibi habeant sapientiae nomen et invidiosum et obscurum, concedant ut viri boni fuerint. ne id quidem facient; negabunt id nisi sapienti posse concedi.

19Öyleyse dedikleri gibi "kalın bir Minerva'yla", yani incelikten uzak, kaba bir akılla ele alalım. Sadakatleri, dürüstlükleri, hakkaniyetleri, cömertlikleri takdir edilecek biçimde davranan ve yaşayan, içlerinde hiçbir arzu, şehvet, küstahlık bulunmayan ve büyük bir tutarlılığa sahip olan kişileri —az önce adlarını andıklarım öyleydi— iyi insan sayıldıkları gibi iyi insan diye de adlandıralım; çünkü onlar, insanların elinden geldiği kadar, iyi yaşamanın en iyi kılavuzu olan tabiatı izlerler.

Bana açıkça görüyormuşum gibi geliyor ki biz, herkes arasında bir tür toplumsal bağ olsun, ama bu bağ biri bize ne kadar yakınsa o kadar büyük olsun diye doğduk. Bu yüzden vatandaşlar yabancılardan, akrabalar el kişilerden önce gelir; çünkü bunlarla dostluğu tabiatın kendisi doğurmuştur; ama bu dostluk yeterince sağlam değildir. Dostluk akrabalıktan şu bakımdan üstündür: akrabalıktan iyi niyet kalkabilir, dostluktan kalkamaz; çünkü iyi niyet kalkınca dostluk adı da kalkar, akrabalık adı ise kalır.

19

agamus igitur pingui, ut aiunt, Minerva. qui ita se gerunt, ita vivunt, ut eorum probetur fides integritas aequitas liberalitas, nec sit in eis ulla cupiditas libido audacia, sintque magna constantia, ut ei fuerunt, modo quos nominavi, hos viros bonos, ut habiti sunt, sic etiam appellandos putemus, quia sequantur, quantum homines possunt, naturam optimam bene vivendi ducem. Sic enim mihi perspicere videor, ita natos esse nos, ut inter omnis esset societas quaedam, maior autem, ut quisque proxime accederet. itaque cives potiores quam peregrini, propinqui quam alieni; cum his enim amicitiam natura ipsa peperit, sed ea non satis habet firmitatis. namque hoc praestat amicitia propinquitati, quod ex propinquitate benevolentia tolli potest, ex amicitia non potest; sublata enim benevolentia amicitiae nomen tollitur, propinquitatis manet.

20Dostluğun gücünün ne kadar büyük olduğu en çok şundan anlaşılabilir: tabiatın kendisinin bir araya getirdiği insan soyunun sınırsız toplumu içinde bu şey öyle daraltılmış, öyle dar bir alana çekilmiştir ki, bütün sevgi ya iki ya da birkaç kişi arasında birleşir.

Çünkü dostluk, ilahî ve insanî bütün şeylerde iyi niyet ve sevgiyle birlikte uyuşmaktan başka bir şey değildir. Bilmem ki, bilgelik dışında, ölümsüz tanrılar insana bundan daha iyi bir şey vermiş midir. Kimi zenginliği, kimi sağlığı, kimi gücü, kimi makamları, çokları da hazları öne koyar. Sonuncusu hayvanlara yaraşır; öbürleri ise geçici ve belirsizdir; bizim kararlarımızdan çok talihin gelişigüzelliğine bağlıdır. En yüksek iyiyi fazilete koyanlar ise çok güzel söylüyorlar; ama dostluğu doğuran da ayakta tutan da bu faziletin kendisidir; fazilet olmadan dostluk hiçbir biçimde var olamaz.

20

quanta autem vis amicitiae sit ex hoc intellegi maxime potest, quod ex infinita societate generis humani, quam conciliavit ipsa natura, ita contracta res est et adducta in angustum, ut omnis caritas aut inter duos aut inter paucos iungeretur. est enim amicitia nihil aliud nisi omnium divinarum humanarumque rerum cum benevolentia et caritate consensio, qua quidem haud scio an excepta sapientia nil quicquam melius homini sit a dis immortalibus datum. divitias alii praeponunt, bonam alii valetudinem, alii potentiam, alii honores, multi etiam voluptates. beluarum hoc quidem extremum, illa autem superiora caduca et incerta, posita non tam in consiliis nostris quam in fortunae temeritate. qui autem in virtute summum bonum ponunt, praeclare illi quidem, sed haec ipsa virtus amicitiam et gignit et continet, nec sine virtute amicitia esse ullo pacto potest.

21Faziletin anlamını da hayatımızın ve konuşmamızın alışkanlığına göre yorumlayalım; bazı bilginlerin yaptığı gibi onu kelimelerin görkemiyle ölçmeyelim. İyi sayılan insanları —Paulus'ları, Cato'ları, Gallus'ları, Scipio'ları, Philus'ları— iyi insanlar arasında sayalım; ortak hayat bunlarla yetinir. Hiçbir yerde bulunmayanları ise bir yana bırakalım.

21

iam virtutem ex consuetudine vitae nostrae sermonisque nostri interpretemur nec eam, ut quidam docti, verborum magnificentia metiamur, virosque bonos eos qui habentur numeremus—Paulos Catones Gallos Scipiones Philos—his communis vita contenta est; eos autem omittamus, qui omnino nusquam reperiuntur.

22İşte böyle insanlar arasındaki dostluk, anlatmakta güçlük çekeceğim kadar büyük faydalar sağlar. Önce, Ennius'un dediği gibi, bir dostun karşılıklı iyi niyetinde dinlenmeyen bir hayat nasıl "yaşanır bir hayat" olabilir? Her şeyi kendinle konuşur gibi konuşmaya cesaret edebileceğin birine sahip olmaktan daha tatlı ne var? Başarılarına senin kadar sevinecek biri olmasaydı, iyi günlerin meyvesi nasıl bu kadar büyük olurdu? Kötü günlere ise, onları senden de ağır taşıyacak biri olmadan katlanmak zor olurdu. Sonra, istenen öbür şeylerin her biri hemen hemen tek bir şeye yarar: zenginlik kullanmaya, nüfuz saygı görmeye, makamlar övülmeye, hazlar sevinmeye, sağlık acıdan uzak kalmaya ve bedenin işlerini görmeye. Dostluk ise pek çok şeyi içerir: nereye dönsen oradadır, hiçbir yerden dışlanmaz, hiçbir zaman zamansız, hiçbir zaman can sıkıcı değildir. Bu yüzden, dedikleri gibi, ne suyu ne ateşi dostluktan daha çok yerde kullanırız. Şimdi bayağı ya da orta hâlli dostluktan söz etmiyorum —gerçi o da hem sevindirir hem yarar sağlar—; adları anılan o az sayıdaki kişilerinki gibi gerçek ve tam dostluktan söz ediyorum. Çünkü dostluk iyi günleri daha parlak, kötü günleri de onları paylaşıp ortak kılarak daha hafif yapar.

22

talis igitur inter viros amicitia tantas opportunitates habet, quantas vix queo dicere. principio qui potest esse vita vitalis, ut ait Ennius, quae non in amici mutua benevolentia conquiescit? quid dulcius quam habere quicum omnia audeas sic loqui ut tecum? qui esset tantus fructus in prosperis rebus, nisi haberes qui illis aeque ac tu ipse gauderet? Adversas vero ferre difficile esset sine eo, qui illas gravius etiam quam tu ferret. denique ceterae res, quae expetuntur, opportunae sunt singulae rebus fere singulis—divitiae, ut utare; opes, ut colare; honores, ut laudere; voluptates, ut gaudeas; valetudo, ut dolore careas et muneribus fungare corporis; amicitia res plurimas continet: quoquo te verteris praesto est, nullo loco excluditur, numquam intempestiva, numquam molesta est. itaque non aqua, non igni, ut aiunt, pluribus locis utimur quam amicitia. neque ego nunc de volgari aut de mediocri, quae tamen ipsa et delectat et prodest, sed de vera et perfecta loquor, qualis eorum, qui pauci nominantur, fuit. nam et secundas res splendidiores facit amicitia, et adversas, partiens communicansque, leviores.

23Dostluk pek çok ve en büyük yararları içerse de, şu bakımdan hepsinden üstündür: geleceğe iyi bir umut ışığı tutar, ruhların zayıflamasına ve yıkılmasına izin vermez. Dahası dostuna bakan, adeta kendi suretine bakar. Bu yüzden uzakta olanlar yanımızdadır, yoksullar varlıklıdır, güçsüzler güçlüdür ve —söylemesi daha zor olanı— ölüler yaşar; dostlarının saygısı, hatırası, özlemi onlara öyle eşlik eder ki, bundan ötürü onların ölümü mesut, bunların hayatı övgüye değer görünür. Şeylerin tabiatından iyi niyet bağını çıkarırsan ne bir ev ne bir şehir ayakta kalabilir; tarlaların sürülmesi bile sürüp gitmez. Dostluğun ve uyumun gücünün ne kadar büyük olduğu bundan yeterince anlaşılmıyorsa, ayrılıklardan ve anlaşmazlıklardan anlaşılabilir. Hangi ev bu kadar sağlam, hangi devlet bu kadar güçlüdür ki nefretler ve ayrılıklarla temelinden yıkılamasın?

Dostlukta ne kadar iyilik bulunduğu bundan anlaşılabilir.

23

cumque plurimas et maximas commoditates amicitia contineat, tum illa nimirum praestat omnibus, quod bonam spem praelucet in posterum, nec debilitari animos aut cadere patitur. verum etiam amicum qui intuetur, tamquam exemplar aliquod intuetur sui. quocirca et absentes adsunt et egentes abundant et imbecilli valent et, quod difficilius dictu est, mortui vivunt; tantus eos honos memoria desiderium prosequitur amicorum, ex quo illorum beata mors videtur, horum vita laudabilis. quod si exemeris ex rerum natura benevolentiae coniunctionem, nec domus ulla nec urbs stare poterit, ne agri quidem cultus permanebit. id si minus intellegitur, quanta vis amicitiae concordiaeque sit, ex dissensionibus atque discordiis percipi potest. quae enim domus tam stabilis, quae tam firma civitas est, quae non odiis et discidiis funditus possit everti? ex quo, quantum boni sit in amicitia, iudicari potest.

24Agrigentumlu bilgin bir adamın Yunanca şiirlerinde kehanet edercesine şunu söylediğini anlatırlar: şeylerin tabiatında ve bütün evrende durağan olan ve hareket eden ne varsa, onları dostluk bir araya getirir, nifak dağıtır. Bunu bütün ölümlüler hem anlar hem de fiilen onaylar. Bu yüzden bir dost tehlikeleri göze alma ya da paylaşma vazifesini ne zaman yerine getirse, onu en büyük övgülerle yüceltmeyen kim var? Geçenlerde konuğum ve dostum Marcus Pacuvius'un yeni oyununda bütün tiyatro nasıl çınladı: kral hangisinin Orestes olduğunu bilmezken Pylades, onun yerine öldürülmek için Orestes'in kendisi olduğunu söylüyor, Orestes ise gerçekte olduğu gibi Orestes'in kendisi olduğunda direniyordu! Uydurma bir olayda ayağa kalkıp alkışlıyorlardı; gerçek bir olayda ne yaparlardı dersiniz? Tabiat gücünü kolayca gösteriyordu: insanlar kendilerinin yapamayacakları şeyin bir başkasında doğru yapıldığına hükmediyorlardı.

Dostluk hakkında ne düşündüğümü şimdiye dek söyleyebildim sanırım. Başka şeyler de varsa —ki çok olduğuna inanıyorum—, uygun görürseniz bunları bu konuları tartışanlara sorun.

24

agrigentinum quidem doctum quendam virum carminibus Graecis vaticinatum ferunt, quae in rerum natura totoque mundo constarent quaeque moverentur, ea contrahere amicitiam, dissipare discordiam. atque hoc quidem omnes mortales et intellegunt et re probant. itaque, si quando aliquod officium exstitit amici in periculis aut adeundis aut communicandis, quis est qui id non maximis efferat laudibus? qui clamores tota cavea nuper in hospitis et amici mei M. Pacuvi nova fabula, cum ignorante rege uter Orestes esset, Pylades Orestem se esse diceret, ut pro illo necaretur, Orestes autem, ita ut erat, Orestem se esse perseveraret! stantes plaudebant in re ficta; quid arbitramur in vera facturos fuisse? facile indicabat ipsa natura vim suam, cum homines, quod facere ipsi non possent, id recte fieri in altero iudicarent. hactenus mihi videor de amicitia quid sentirem potuisse dicere; si quae praeterea sunt—credo autem esse multa—ab eis, si videbitur, qui ista disputant, quaeritote.

25Fannius: Biz senden istemeyi yeğleriz. Gerçi onlara da sık sık sordum ve hiç de isteksiz olmadan dinledim; ama senin konuşmanın dokusu başkadır.

Scaevola: Fannius, geçenlerde Scipio'nun bahçelerinde devlet üzerine tartışılırken orada bulunsaydın bunu daha da çok söylerdin. Philus'un özenle hazırlanmış konuşmasına karşı o gün adaletin nasıl bir savunucusu olmuştu!

Fannius: En adil adam için adaleti savunmak kolaydı elbette.

Scaevola: Ya dostluk? Dostluğu en büyük sadakatle, tutarlılıkla ve adaletle koruduğu için en büyük şanı kazanmış biri için onu savunmak kolay değil mi?

25

FANNIUS. Nos autem a te potius. quamquam etiam ab istis saepe quaesivi et audivi non invitus equidem, sed aliud quoddam filum orationis tuae. SCAEVOLA. Tum magis id diceres, Fanni, si nuper in hortis Scipionis, cum est de re publica disputatum, affuisses. qualis tum patronus iustitiae fuit contra accuratam orationem Phili! FANNIUS. Facile id quidem fuit iustitiam iustissimo viro defendere. SCAEVOLA. Quid? amicitiam nonne facile ei, qui ob eam summa fide, constantia iustitiaque servatam maximam gloriam ceperit?

26Laelius: Bu düpedüz zor kullanmak; beni hangi yolla zorladığınızın ne önemi var? Zorluyorsunuz işte. Damatlarımın isteklerine, hele iyi bir konuda, karşı koymak hem zor hem de hakkaniyete bile uygun değil.

Dostluk üzerine çok sık düşündüğümde, en çok şu soruyu ele almak gerektiğini düşünürüm: dostluk güçsüzlük ve yoksulluk yüzünden mi aranmıştır, yani herkes kendi başına daha az yapabildiği şeyi iyilik verip alarak başkasından alsın ve karşılığını versin diye mi; yoksa bu, dostluğun bir özelliği olsa da, onun daha eski, daha güzel ve daha çok tabiatın kendisinden çıkan başka bir sebebi mi vardır? Çünkü dostluğun (amicitia) adını aldığı sevgi (amor), iyi niyet bağını kurmada başı çeker. Faydalar ise çoğu zaman, dostluk gösterisiyle yalnız zamanın gereği olarak hoş tutulan ve gözetilen kişilerden de elde edilir; ama dostlukta hiçbir şey uydurma, hiçbir şey gösteriş değildir; ne varsa gerçektir ve gönüllüdür.

26

LAELIUS. Vim hoc quidem est afferre; quid enim refert qua me ratione cogatis? cogitis certe. studiis enim generorum, praesertim in re bona, cum difficile est tum ne aequum quidem obsistere. saepissime igitur mihi de amicitia cogitanti maxime illud considerandum videri solet, utrum propter imbecillitatem atque inopiam desiderata sit amicitia, ut dandis recipiendisque meritis, quod quisque minus per se ipse posset, id acciperet ab alio vicissimque redderet, an esset hoc quidem proprium amicitiae, sed antiquior et pulchrior et magis a natura ipsa profecta alia causa. amor enim, ex quo amicitia nominata est, princeps est ad benevolentiam coniungendam. nam utilitates quidem etiam ab eis percipiuntur saepe, qui simulatione amicitiae coluntur et observantur temporis causa; in amicitia autem nihil fictum, nihil simulatum est et, quidquid est, id est verum et voluntarium.

27Bu yüzden bana öyle geliyor ki dostluk ihtiyaçtan değil tabiattan doğmuştur; o şeyin ne kadar fayda sağlayacağını hesaplamaktan çok, ruhun bir sevme duygusuyla birine yönelmesinden doğmuştur. Bunun nasıl bir şey olduğu bazı hayvanlarda da görülebilir: onlar yavrularını belli bir süre öyle severler ve yavrularınca öyle sevilirler ki, duyguları kolayca fark edilir. Bu insanda çok daha açıktır: önce çocuklarla anne babalar arasındaki, ancak lanetli bir suçla koparılabilen sevgide; sonra da ahlâkına ve tabiatına uyduğumuz birini bulduğumuzda, onda adeta bir dürüstlük ve fazilet ışığı görür gibi olduğumuz için benzer bir sevgi duygusu doğduğunda.

27

quapropter a natura mihi videtur potius quam indigentia orta amicitia, applicatione magis animi cum quodam sensu amandi, quam cogitatione quantum illa res utilitatis esset habitura. quod quidem quale sit, etiam in bestiis quibusdam animadverti potest, quae ex se natos ita amant ad quoddam tempus et ab eis ita amantur, ut facile earum sensus appareat. quod in homine multo est evidentius, primum ex ea caritate quae est inter natos et parentis, quae dirimi nisi detestabili scelere non potest, deinde cum similis sensus exstitit amoris, si aliquem nacti sumus, cuius cum moribus et natura congruamus, quod in eo quasi lumen aliquod probitatis et virtutis perspicere videamur.

28Çünkü faziletten daha sevilmeye değer, sevgiye daha çok çeken hiçbir şey yoktur; nitekim fazilet ve dürüstlük yüzünden hiç görmediğimiz kişileri bile bir bakıma severiz. Hiç görmediği Gaius Fabricius'u, Manius Curius'u iyi niyet dolu bir sevgiyle anmayan kim var? Tarquinius Superbus'tan, Spurius Cassius'tan, Spurius Maelius'tan nefret etmeyen kim var? İtalya'da hâkimiyet için iki komutanla, Pyrrhos'la ve Hannibal'le savaşıldı. Birine dürüstlüğü yüzünden gönlümüz pek de uzak değildir; öbüründen ise zalimliği yüzünden bu devlet her zaman nefret edecektir.

28

nihil est enim virtute amabilius, nihil quod magis alliciat ad diligendum, quippe cum propter virtutem et probitatem etiam eos, quos numquam vidimus, quodam modo diligamus. quis est qui C. Fabrici, M’. Curi non cum caritate aliqua benevola memoriam usurpet, quos numquam viderit? quis autem est qui Tarquinium Superbum, qui Sp. Cassium, Sp. Maelium non oderit? cum duobus ducibus de imperio in Italia est decertatum, Pyrrho et Hannibale; ab altero propter probitatem eius non nimis alienos animos habemus; alterum propter crudelitatem semper haec civitas oderit.

29Dürüstlüğün gücü, onu hiç görmediğimiz kişilerde, hatta —daha da büyüğü— düşmanda bile sevecek kadar büyükse, insanların ruhlarının, yakın ilişki kurabilecekleri kişilerin faziletini ve iyiliğini görür gibi olduklarında harekete geçmesine şaşmalı mı? Gerçi sevgi, görülen bir iyilikle, fark edilen bir bağlılıkla ve eklenen bir alışkanlıkla pekişir; bunlar ruhun ve sevginin o ilk hareketine eklenince, iyi niyetin şaşırtıcı bir büyüklüğü alevlenir.

Bazıları bu iyi niyetin güçsüzlükten çıktığını, herkesin istediğini onun aracılığıyla elde edeceği biri bulunsun diye doğduğunu düşünüyorsa, dostluğa gerçekten aşağılık ve hiç de soylu olmayan bir köken biçmiş olurlar; onu yoksulluktan ve ihtiyaçtan doğmuş sayarlar. Öyle olsaydı, herkes kendinde ne kadar az şey bulunduğunu düşünürse dostluğa o kadar elverişli olurdu; oysa durum bunun tam tersidir.

29

quod si tanta vis probitatis est, ut eam vel in eis, quos numquam vidimus, et, quod maius est, in hoste etiam diligamus, quid mirum est, si animi hominum moveantur, cum eorum, quibuscum usu coniuncti esse possunt, virtutem et bonitatem perspicere videantur? quamquam confirmatur amor et beneficio accepto et studio perspecto et consuetudine adiuncta, quibus rebus ad illum primum motum animi et amoris adhibitis admirabilis quaedam exardescit benevolentiae magnitudo. quam si qui putant ab imbecillitate proficisci, ut sit per quem adsequatur quod quisque desideret, humilem sane relinquunt et minime generosum, ut ita dicam, ortum amicitiae, quam ex inopia atque indigentia natam volunt. quod si ita esset, ut quisque minimum esse in se arbitraretur, ita ad amicitiam esset aptissimus; quod longe secus est.

30Çünkü kişi kendine ne kadar çok güvenirse, fazilet ve bilgelikle ne kadar donanmışsa, öyle ki kimseye muhtaç olmaz ve her şeyinin kendi içinde bulunduğuna hükmederse, dostluk aramakta ve sürdürmekte de o kadar üstün olur. Ne yani? Africanus bana muhtaç mıydı? Herkül hakkı için hiç değil! Ben de ona muhtaç değildim. Ama ben onun faziletine duyduğum bir hayranlıkla, o da karşılığında belki benim ahlâkım hakkında edindiği bir kanaatle beni sevdi; alışkanlık da iyi niyetimizi artırdı. Pek çok ve büyük fayda ardından gelmiş olsa da, birbirimizi sevmemizin sebepleri bu faydaları ummaktan çıkmadı.

30

ut enim quisque sibi plurimum confidit et ut quisque maxime virtute et sapientia sic munitus est, ut nullo egeat suaque omnia in se ipso posita iudicet, ita in amicitiis expetendis colendisque maxime excellit. quid enim? Africanus indigens mei? minime hercule! ac ne ego quidem illius, sed ego admiratione quadam virtutis eius, ille vicissim opinione fortasse non nulla quam de meis moribus habebat, me dilexit; auxit benevolentiam consuetudo. sed quamquam utilitates multae et magnae consecutae sunt, non sunt tamen ab earum spe causae diligendi profectae.

31Nasıl iyilik edip cömert davranırken karşılığını istemek için yapmıyorsak —çünkü iyiliği faize vermeyiz, tabiatımız gereği cömertliğe yatkınızdır—, dostluğun da ödül umuduyla değil, bütün meyvesi sevginin kendisinde olduğu için aranması gerektiğini düşünürüz.

31

ut enim benefici liberalesque sumus, non ut exigamus gratiam—neque enim beneficium faeneramur, sed natura propensi ad liberalitatem sumus—sic amicitiam non spe mercedis adducti, sed quod omnis eius fructus in ipso amore inest, expetendam putamus.

32Hayvanlar gibi her şeyi hazza bağlayanlar bu görüşten çok uzaktırlar. Buna şaşmamalı; çünkü bütün düşüncelerini bu kadar aşağı ve hor görülen bir şeye düşürmüş olanlar, yüksek, görkemli ve ilahî hiçbir şeye başlarını kaldırıp bakamazlar. Bu yüzden onları bu konuşmadan uzak tutalım; kendimiz ise şunu anlayalım: dürüstlüğün bir işareti görüldüğünde sevme duygusu ve iyi niyet dolu sevgi tabiattan doğar. Bu dürüstlüğü arzulayanlar, sevmeye başladıkları kişinin hem yakınlığından hem de ahlâkından yararlanmak için ona yönelir ve daha da yaklaşırlar; sevgide denk ve eşit olurlar, karşılık istemekten çok iyilik etmeye yatkın olurlar ve aralarında ahlâken güzel bir yarış olur. Böylece dostluktan en büyük faydalar da elde edilir; onun kökeni güçsüzlükten değil tabiattan geldiği için de daha ağırbaşlı ve daha gerçek olur. Çünkü dostlukları fayda birbirine yapıştırsaydı, fayda değişince onları çözerdi de; ama tabiat değişemediği için gerçek dostluklar sonsuzdur.

Dostluğun kökenini görüyorsunuz; belki buna eklemek istediğiniz bir şey yoksa.

Fannius: Sen devam et, Laelius! Benden genç olan Scaevola adına da hakkım olarak ben cevap veriyorum.

32

ab his, qui pecudum ritu ad voluptatem omnia referunt, longe dissentiunt; nec mirum; nihil enim altum, nihil magnificum ac divinum suspicere possunt, qui suas omnis cogitationes abiecerunt in rem tam humilem tamque contemptam. quam ob rem hos quidem ab hoc sermone removeamus, ipsi autem intellegamus natura gigni sensum diligendi et benevolentiae caritatem facta significatione probitatis, quam qui appetiverunt, applicant sese et propius admovent, ut et usu eius, quem diligere coeperunt, fruantur et moribus, sintque pares in amore et aequales propensioresque ad bene merendum quam ad reposcendum, atque haec inter eos sit honesta certatio. Sic et utilitates ex amicitia maximae capientur, et erit eius ortus a natura quam ab imbecillitate gravior et verior. nam si utilitas conglutinaret amicitias, eadem commutata dissolveret; sed quia natura mutari non potest, idcirco verae amicitiae sempiternae sunt. ortum quidem amicitiae videtis, nisi quid ad haec forte vultis. FANNIUS. Tu vero perge, Laeli! pro hoc enim, qui minor est natu, meo iure respondeo.

33Scaevola: Doğru söylüyorsun; o hâlde dinleyelim.

Laelius: Dinleyin öyleyse, değerli dostlar, benimle Scipio arasında dostluk üzerine en sık konuşulan şeyleri. Gerçi o, bir dostluğun hayatın son gününe kadar sürmesinden daha zor bir şey olmadığını söylerdi: çünkü çoğu zaman ya iki dostun işine aynı şey gelmezmiş ya da devlet işlerinde aynı biçimde düşünmezlermiş. İnsanların ahlâkının da çoğu zaman, kimi felaketlerle, kimi ilerleyen yaşla değiştiğini söylerdi. Bunun örneğini de gençliğin başlangıcından alırdı: çocukların en büyük sevgileri çoğu zaman çocukluk togasıyla birlikte bırakılırmış;

33

SCAEVOLA. Recte tu quidem: quam ob rem audiamus. LAELIUS. Audite vero, optimi viri, ea quae saepissime inter me et Scipionem de amicitia disserebantur. quamquam ille quidem nihil difficilius esse dicebat quam amicitiam usque ad extremum vitae diem permanere: nam vel ut non idem expediret incidere saepe, vel ut de re publica non idem sentiretur; mutari etiam mores hominum saepe dicebat, alias adversis rebus, alias aetate ingravescente. atque earum rerum exemplum ex similitudine capiebat ineuntis aetatis, quod summi puerorum amores saepe una cum praetexta toga deponerentur;

34gençliğe kadar sürdürseler bile, kimi zaman ya bir evlilik yüzünden ya da ikisinin birden elde edemeyeceği bir çıkar yüzünden çekişip ayrılırlarmış. Dostlukta daha uzun yol almış olanlar da bir makam yarışına düşerlerse çoğu zaman sarsılırlarmış; çünkü dostluklar için çoğu kişide para arzusundan, en iyilerde ise makam ve şan yarışından daha büyük bir veba yokmuş; bu yüzden en candan dostlar arasında çoğu zaman en büyük düşmanlıklar doğmuş.

34

sin autem ad adulescentiam perduxissent, dirimi tamen interdum contentione vel uxoriae condicionis vel commodi alicuius, quod idem adipisci uterque non posset. quod si qui longius in amicitia provecti essent, tamen saepe labefactari, si in honoris contentionem incidissent; pestem enim nullam maiorem esse amicitiis quam in plerisque pecuniae cupiditatem, in optimis quibusque honoris certamen et gloriae, ex quo inimicitias maximas saepe inter amicissimos exstitisse.

35Dostlardan doğru olmayan bir şey, örneğin şehvetlerine hizmet etmeleri ya da bir haksızlıkta yardımcı olmaları istendiğinde de büyük ve çoğu zaman haklı ayrılıklar doğarmış. Bunu reddedenler, ne kadar ahlâken güzel davranmış olurlarsa olsunlar, isteğine boyun eğmedikleri kişilerce dostluk hakkını çiğnemekle suçlanırmış; dostlarından her şeyi istemeye cüret edenler ise bu istekleriyle, dostları için her şeyi yapacaklarını açıkça ilan etmiş olurlarmış. Bunların kökleşmiş şikâyetleriyle yalnız yakınlıklar sönmekle kalmaz, sonsuz nefretler de doğarmış. Dostlukların üzerinde adeta kader gibi asılı duran bu kadar çok tehlike olduğu için, hepsinden kaçabilmenin yalnız bilgeliğin değil, talihin de işi olduğunu söylerdi.

35

magna etiam discidia et plerumque iusta nasci, cum aliquid ab amicis quod rectum non esset postularetur, ut aut libidinis ministri aut adiutores essent ad iniuriam, quod qui recusarent, quamvis honeste id facerent, ius tamen amicitiae deserere arguerentur ab eis, quibus obsequi nollent; illos autem, qui quidvis ab amico auderent postulare, postulatione ipsa profiteri omnia se amici causa esse facturos. eorum querella inveterata non modo familiaritates exstingui solere, sed odia etiam gigni sempiterna. haec ita multa quasi fata impendere amicitiis, ut omnia subterfugere non modo sapientiae, sed etiam felicitatis diceret sibi videri.

36Bu yüzden, isterseniz, önce sevginin dostlukta nereye kadar ilerlemesi gerektiğine bakalım. Coriolanus'un dostları olduysa, onlar Coriolanus'la birlikte vatanlarına karşı silah mı taşımalıydılar? Vecellinus krallık peşine düştüğünde, Maelius krallık peşine düştüğünde dostları onlara yardım mı etmeliydi?

36

quam ob rem id primum videamus, si placet, quatenus amor in amicitia progredi debeat. numne, si Coriolanus habuit amicos, ferre contra patriam arma illi cum Coriolano debuerunt? num Vecellinum amici regnum appetentem, num Maelium debuerunt iuvare?

37Tiberius Gracchus devleti altüst ederken Quintus Tubero ve yaşıtı dostları tarafından terk edildiğini gördük. Ama sizin ailenizin konuğu, Scaevola, Cumae'li Gaius Blossius, konsüller Laenas ile Rupilius'un danışma kurulunda bulunduğum için bağışlanmak dilemeye bana geldiğinde, bağışlanması için şu gerekçeyi ileri sürüyordu: Tiberius Gracchus'a o kadar değer vermiş ki, o ne isterse yapması gerektiğini düşünürmüş. Ben de "Seni Capitolium'a meşale taşımaya göndermek isteseydi de mi?" dedim. "Bunu asla istemezdi; ama isteseydi itaat ederdim" dedi. Görüyorsunuz ne kadar alçakça bir söz. Herkül hakkı için öyle de yaptı, hatta söylediğinden de fazlasını; çünkü Tiberius Gracchus'un pervasızlığına itaat etmedi, ona önderlik etti; o çılgınlığın yoldaşı değil, başı oldu. Bu delilik yüzünden, açılan yeni soruşturmadan dehşete düşüp Asya'ya kaçtı, düşmanlara sığındı ve devlete ağır ve hak edilmiş bir ceza ödedi.

Demek ki bir dost uğruna suç işlemişsen, suçun hiçbir mazereti olamaz; çünkü dostluğu kuran şey faziletine dair kanaat olduğuna göre, faziletten uzaklaşırsan dostluğun sürmesi zordur.

37

tiberium quidem Gracchum rem publicam vexantem a Q. Tuberone aequalibusque amicis derelictum videbamus. At C. Blossius Cumanus, hospes familiae vestrae, Scaevola, cum ad me, quod aderam Laenati et Rupilio consulibus in consilio, deprecatum venisset, hanc ut sibi ignoscerem causam afferebat, quod tanti Tib. Gracchum fecisset, ut quidquid ille vellet sibi faciendum putaret. tum ego, etiamne, inquam, si te in Capitolium faces ferre vellet? numquam voluisset id quidem, sed, si voluisset, paruissem. videtis, quam nefaria vox. et hercule ita fecit, vel plus etiam quam dixit; non enim paruit ille Tib. Gracchi temeritati, sed praefuit, nec se comitem illius furoris, sed ducem praebuit. itaque hac amentia, quaestione nova perterritus, in Asiam profugit, ad hostis se contulit, poenas rei publicae gravis iustasque persolvit. nulla est igitur excusatio peccati, si amici causa peccaveris; nam, cum conciliatrix amicitiae virtutis opinio fuerit, difficile est amicitiam manere, si a virtute defeceris.

38Dostlara istedikleri her şeyi vermenin ya da onlardan istediğimiz her şeyi elde etmenin doğru olduğunu kabul edersek, kusursuz bir bilgeliğe sahip olsaydık bunun hiçbir sakıncası olmazdı. Ama biz gözümüzün önündeki dostlardan, gördüğümüz ya da hatırasını işittiğimiz, ortak hayatın tanıdığı dostlardan söz ediyoruz. Örnekleri bu kişiler arasından, hem de en çok bilgeliğe en yakın olanlardan almalıyız.

38

quod si rectum statuerimus vel concedere amicis quidquid velint vel impetrare ab eis quidquid velimus, perfecta quidem sapientia si simus, nihil habeat res viti; sed loquimur de eis amicis qui ante oculos sunt, quos videmus aut de quibus memoriam accepimus, quos novit vita communis. ex hoc numero nobis exempla sumenda sunt, et eorum quidem maxime, qui ad sapientiam proxime accedunt.

39Papus Aemilius'un Gaius Luscinus'la yakın dost olduğunu görüyoruz —babalarımızdan böyle öğrendik—; iki kez birlikte konsül, sansörlükte de meslektaş olmuşlardı. Manius Curius'la Tiberius Coruncanius'un da hem onlarla hem birbirleriyle çok sıkı bağlı oldukları hatıralara geçmiştir. Bunlardan birinin dostundan sadakate, yemine ya da devlete aykırı bir şey istediğinden şüphelenemeyiz bile. Böyle adamlar için, istese bile elde edemeyeceğini söylemeye ne gerek var? Çünkü onlar son derece temiz kişilerdi; böyle bir şeyi istenince yapmak da istemek de aynı ölçüde günahtır. Oysa Tiberius Gracchus'un peşinden Gaius Carbo, Gaius Cato ve o zaman pek de değil, ama şimdi en ateşlisi olan kardeşi Gaius gidiyordu.

39

videmus Papum Aemilium C. Luscino familiarem fuisse (sic a patribus accepimus) bis una consules, collegas in censura; tum et cum eis et inter se coniunctissimos fuisse M’. Curium, Tib. Coruncanium memoriae proditum est. igitur ne suspicari quidem possumus quemquam horum ab amico quidpiam contendisse, quod contra fidem. contra ius iurandum, contra rem publicam esset. nam hoc quidem in talibus viris quid attinet dicere, si contendisset impetraturum non fuisse, cum illi sanctissimi viri fuerint, aeque autem nefas sit tale aliquid et facere rogatum et rogare? At vero Tib. Gracchum sequebantur C. Carbo, C. Cato, et minime tum quidem Gaius frater, nunc idem acerrimus.

40Öyleyse dostlukta şu kanun konsun: ne çirkin şeyler isteyelim ne de istendiğinde yapalım. Çünkü bu, öbür suçlarda olduğu gibi, hele biri devlete karşı bir şeyi bir dost uğruna yaptığını itiraf ederse, çirkin ve asla kabul edilmeyecek bir mazerettir. Çünkü, Fannius ve Scaevola, biz öyle bir yerde duruyoruz ki devletin başına gelecekleri çok uzaktan görmemiz gerekir. Ataların gelenekleri yarış pistinden şimdiden biraz saptı.

40

haec igitur lex in amicitia sanciatur, ut neque rogemus res turpis nec faciamus rogati. turpis enim excusatio est et minime accipienda cum in ceteris peccatis, tum si quis contra rem publicam se amici causa fecisse fateatur. etenim eo loco, Fanni et Scaevola, locati sumus, ut nos longe prospicere oporteat futuros casus rei publicae. deflexit iam aliquantulum de spatio curriculoque consuetudo maiorum.

41Tiberius Gracchus krallığı ele geçirmeye çalıştı, daha doğrusu birkaç ay krallık etti. Roma halkı buna benzer bir şey işitmiş ya da görmüş müydü? Ölümünden sonra da onun peşinden giden dostlarının ve akrabalarının Publius Scipio'ya neler yaptığını gözyaşı dökmeden söyleyemem. Carbo'ya ise, Tiberius Gracchus'un cezası daha yeni olduğu için, elimizden geldiğince karşı durabildik. Gaius Gracchus'un tribunluğundan ne beklediğimi kehanet etmek istemiyorum; ama iş sinsice ilerliyor ve bir kez başlayınca yıkıma doğru eğimli bir yoldan kayıp gidiyor. Oy pusulası konusunda daha önce ne büyük bir çöküş yaşandığını görüyorsunuz: önce Gabinius kanunuyla, iki yıl sonra da Cassius kanunuyla. Halkın senatodan koptuğunu, en büyük işlerin kalabalığın keyfine göre yürütüldüğünü şimdiden görür gibiyim. Çünkü bu işlerin nasıl yapıldığını öğrenecek olanlar, onlara nasıl karşı durulacağını öğrenecek olanlardan daha çok olacak.

41

Tib. Gracchus regnum occupare conatus est, vel regnavit is quidem paucos menses. num quid simile populus Romanus audierat aut viderat? hunc etiam post mortem secuti amici et propinqui quid in P. Scipione effecerint, sine lacrimis non queo dicere. nam Carbonem, quocumque modo potuimus, propter recentem poenam Tib. Gracchi sustinuimus. De C. Gracchi autem tribunatu quid exspectem non libet augurari; serpit deinde res, quae proclivis ad perniciem, cum semel coepit, labitur. videtis in tabella iam ante quanta sit facta labes, primo Gabinia lege, biennio autem post Cassia. videre iam videor populum a senatu disiunctum, multitudinis arbitrio res maximas agi. plures enim discent quem ad modum haec fiant, quam quem ad modum his resistatur.

42Bunlar neye varıyor? Kimse böyle bir işe ortaksız girişmez. Bu yüzden iyilere şu öğütlenmeli: bilmeden, bir rastlantıyla bu tür dostluklara düşerlerse, kendilerini devlete karşı büyük bir suç işleyen dostlarından ayrılamayacak kadar bağlı saymasınlar. Kötüler için ise ceza konmalı; başkasının peşinden gidenlere de bu ihanetin önderlerinden daha az ceza verilmemeli. Yunanistan'da Themistokles'ten daha ünlü, daha güçlü kim vardı? O, Pers savaşında komutan olarak Yunanistan'ı kölelikten kurtarmış, sonra kıskançlık yüzünden sürgüne gönderilince nankör vatanının haksızlığına, katlanması gerekirken katlanmadı; yirmi yıl önce bizde Coriolanus'un yaptığını yaptı. Ama bunlara vatanlarına karşı tek bir yardımcı bulunmadı; bu yüzden ikisi de canına kıydı.

42

quorsum haec? quia sine sociis nemo quicquam tale conatur. praecipiendum est igitur bonis, ut; si in eius modi amicitias ignari casu aliquo inciderint, ne existiment ita se alligatos, ut ab amicis in magna aliqua re publica peccantibus non discedant; improbis autem poena statuenda est, nec vero minor eis qui secuti erunt alterum, quam eis qui ipsi fuerint impietatis duces. quis clarior in Graecia Themistocle, quis potentior? qui cum imperator bello Persico servitute Graeciam liberavisset propterque invidiam in exsilium expulsus esset, ingratae patriae iniuriam non tulit, quam ferre debuit: fecit idem quod viginti annis ante apud nos fecerat Coriolanus. His adiutor contra patriam inventus est nemo; itaque mortem sibi uterque conscivit.

43Bu yüzden kötülerin böyle bir birliği dostluk mazeretiyle örtülmemeli; tersine, her türlü cezayla cezalandırılmalıdır; öyle ki kimse, vatanına savaş açan bir dostun peşinden gitmenin bile serbest olduğunu düşünmesin. İşlerin gidişine bakılırsa, bilmem bir gün bu da olmayacak mı; ama ben devletin ölümümden sonra nasıl olacağını, bugün nasıl olduğundan daha az dert edinmiyorum.

43

qua re talis improborum consensio non modo excusatione amicitiae tegenda non est, sed potius supplicio omni vindicanda est, ut ne quis concessum putet amicum vel bellum patriae inferentem sequi. quod quidem, ut res ire coepit, haud scio an aliquando futurum sit; mihi autem non minori curae est, qualis res publica post mortem meam futura sit, quam qualis hodie sit.

44Öyleyse dostluğun ilk kanunu şu olsun: dostlardan ahlâken güzel şeyler isteyelim, dostlar için ahlâken güzel şeyler yapalım, istenmesini bile beklemeyelim; gayret hep hazır, ağırdan almak hep uzak olsun; doğru öğüdü özgürce vermeye cesaret edelim; dostlukta iyi öğüt veren dostların otoritesi en ağır bassın; bu otorite uyarmak için yalnız açıkça değil, gerekirse sertçe de kullanılsın ve kullanıldığında ona uyulsun.

44

haec igitur prima lex amicitiae sanciatur, ut ab amicis honesta petamus, amicorum causa honesta faciamus, ne exspectemus quidem dum rogemur, studium semper adsit, cunctatio absit, consilium verum dare audeamus libere, plurimum in amicitia amicorum bene suadentium valeat auctoritas, eaque et adhibeatur ad monendum non modo aperte, sed etiam acriter, si res postulabit, et adhibitae pareatur.

45Çünkü Yunanistan'da bilge sayıldığını işittiğim bazı kişiler, sanırım, bazı şaşırtıcı görüşler ileri sürmüşler —onların kurnaz inceliklerle peşine düşmediği hiçbir şey yoktur—. Bir yandan, bir kişi birçok kişi için kaygılanmak zorunda kalmasın diye aşırı dostluklardan kaçınmak gerekirmiş; herkese kendi işleri fazlasıyla yetermiş; başkalarının işlerine fazla bulaşmak can sıkıcıymış; en rahatı, dostluğun dizginlerini, istediğinde çekebileceğin, istediğinde gevşetebileceğin biçimde olabildiğince gevşek tutmakmış; çünkü mesut yaşamanın başı kaygısızlıkmış ve bir kişi birçok kişi için adeta doğum sancısı çekerse ruh bu kaygısızlığın tadını çıkaramazmış.

45

nam quibusdam, quos audio sapientes habitos in Graecia, placuisse opinor mirabilia quaedam—sed nihil est, quod illi non persequantur argutiis—partim fugiendas esse nimias amicitias, ne necesse sit unum sollicitum esse pro pluribus; satis superque esse sibi suarum cuique rerum; alienis nimis implicari molestum esse; commodissimum esse quam laxissimas habenas habere amicitiae, quas vel adducas cum velis vel remittas; caput enim esse ad beate vivendum securitatem, qua frui non possit animus, si tamquam parturiat unus pro pluribus.

46Başkalarının ise —az önce kısaca değindiğim konu— çok daha insanlık dışı bir şey söylediklerini anlatırlar: dostlukları iyi niyet ve sevgi için değil, korunma ve yardım için aramak gerekirmiş; bu yüzden kişinin sağlamlığı ve gücü ne kadar azsa dostluğu o kadar çok ararmış; bundan ötürü kadıncıklar erkeklerden, yoksullar varlıklılardan, felakete uğramışlar mesut sayılanlardan daha çok dostlukların korumasını ararmış.

46

alios autem dicere aiunt multo etiam inhumanius, quem locum breviter paulo ante perstrinxi, praesidi adiumentique causa, non benevolentiae neque caritatis amicitias esse expetendas; itaque ut quisque minimum firmitatis haberet minimumque virium, ita amicitias appetere maxime: ex eo fieri ut mulierculae magis amicitiarum praesidia quaerant quam viri, et inopes quam opulenti, et calamitosi quam ei qui putentur beati.

47Ne parlak bir bilgelik! Hayattan dostluğu çıkaranlar evrenden güneşi çıkarıyor gibidirler; oysa ölümsüz tanrılardan ondan daha iyi, daha hoş bir şey almadık. Bu kaygısızlık da nedir? Görünüşte çekici, ama gerçekte birçok bakımdan reddedilmesi gereken bir şey. Kaygılanmamak için ahlâken güzel bir işi ya da eylemi ya hiç üstlenmemek ya da üstlenince bırakmak tutarlı bir davranış değildir. Kaygıdan kaçarsak faziletten de kaçmalıyız; çünkü fazilet, kendine zıt şeyleri ister istemez bir kaygıyla hor görür ve onlardan nefret eder: iyilik kötülükten, itidal şehvetten, cesaret korkaklıktan. Bu yüzden adaletsiz şeylere en çok adil insanların, ödlekçe işlere en çok cesurların, rezilliklere en çok ölçülülerin üzüldüğünü görürsün. Demek ki iyi şeylere sevinmek, zıtlarına üzülmek iyi kurulmuş bir ruhun özelliğidir.

47

O praeclaram sapientiam! solem enim e mundo tollere videntur ei, qui amicitiam e vita tollunt, qua nihil a dis immortalibus melius habemus, nihil iucundius. quae est enim ista securitas? specie quidem blanda, sed reapse multis locis repudianda. neque enim est consentaneum ullam honestam rem actionemve, ne sollicitus sis, aut non suscipere aut susceptam deponere. quod si curam fugimus, virtus fugienda est, quae necesse est cum aliqua cura res sibi contrarias aspernetur atque oderit, ut bonitas malitiam, temperantia libidinem, ignaviam fortitudo. itaque videas rebus iniustis iustos maxime dolere, imbellibus fortis, flagitiosis modestos. ergo hoc proprium est animi bene constituti, et laetari bonis rebus et dolere contrariis.

48Bu yüzden ruhun acısı bilgenin başına da geliyorsa —ki onun ruhundan insanlığı söküp attığımızı düşünmedikçe kesinlikle gelir—, dostluk yüzünden bazı sıkıntılara katlanmamak için onu hayattan büsbütün çıkarmamız için ne sebep var? Ruhun hareketi kaldırılınca, hayvanla insan arasında demiyorum, insanla bir kütük ya da taş ya da aynı türden herhangi bir şey arasında ne fark kalır? Faziletin katı ve adeta demirden bir şey olmasını isteyenleri dinlememeli. Fazilet, pek çok şeyde ve özellikle dostlukta yumuşak ve esnektir; öyle ki dostun iyi günlerinde adeta genişler, sıkıntılarında daralır. Bu yüzden bir dost için sık sık duyulması gereken bu sıkıntı, dostluğu hayattan çıkaracak kadar güçlü değildir; tıpkı faziletlerin, bazı kaygılar ve sıkıntılar getirdikleri için reddedilmemesi gibi.

Yukarıda dediğim gibi, benzer bir ruhun kendini yaklaştırıp bağlayabileceği bir fazilet işareti parladığında dostluk kurulduğuna göre, bu olduğunda sevginin doğması zorunludur.

48

quam ob rem si cadit in sapientem animi dolor, qui profecto cadit, nisi ex eius animo exstirpatam humanitatem arbitramur, quae causa est cur amicitiam funditus tollamus e vita, ne aliquas propter eam suscipiamus molestias? quid enim interest motu animi sublato, non dico inter pecudem et hominem, sed inter hominem et truncum aut saxum aut quidvis generis eiusdem? neque enim sunt isti audiendi, qui virtutem duram et quasi ferream esse quandam volunt; quae quidem est cum multis in rebus tum in amicitia tenera atque tractabilis, ut et bonis amici quasi diffundatur et incommodis contrahatur. quam ob rem angor iste, qui pro amico saepe capiendus est, non tantum valet, ut tollat e vita amicitiam, non plus quam ut virtutes, quia non nullas curas et molestias afferunt, repudientur. cum autem contrahat amicitiam, ut supra dixi, si qua significatio virtutis eluceat, ad quam se similis animus applicet et adiungat, id cum contigit, amor exoriatur necesse est.

49Çünkü makam, şan, bina, giyim ve beden bakımı gibi pek çok boş şeyden zevk alıp da, sevebilen, deyim yerindeyse sevgiye sevgiyle karşılık verebilen, faziletle donanmış canlı bir varlıktan pek zevk almamaktan daha saçma ne olabilir? Çünkü iyi niyetin karşılık bulmasından, bağlılıkların ve hizmetlerin karşılıklı olmasından daha hoş hiçbir şey yoktur.

49

quid enim tam absurdum quam delectari multis inanibus rebus, ut honore, ut gloria, ut aedificio, ut vestitu cultuque corporis, animante virtute praedito, eo qui vel amare vel, ut ita dicam, redamare possit, non admodum delectari? nihil est enim remuneratione benevolentiae, nihil vicissitudine studiorum officiorumque iucundius.

50Ya şunu da eklersek —ki haklı olarak eklenebilir—: hiçbir şey bir şeyi kendine, benzerliğin dostluğa çektiği kadar çekmez ve sürüklemez. O zaman iyilerin iyileri sevdiği ve onları adeta akrabalık ve tabiatla bağlıymış gibi kendilerine kattıkları da elbette doğru kabul edilir. Çünkü hiçbir şey kendine benzeyenleri tabiattan daha çok arzulamaz, daha hırsla kapmaz. Bu yüzden, Fannius ve Scaevola, sanırım şu kesinleşsin: iyilerin iyilere karşı adeta zorunlu bir iyi niyeti vardır ve tabiatın kurduğu dostluk kaynağı budur. Ama aynı iyilik kalabalığa da uzanır. Çünkü fazilet insanlık dışı, hizmetten kaçan ya da kibirli değildir; o, bütün halkları bile korur ve onların iyiliğini en iyi biçimde gözetir; halkın sevgisinden kaçsaydı bunu elbette yapmazdı.

50

quid? si illud etiam addimus, quod recte addi potest, nihil esse quod ad se rem ullam tam illiciat et tam trahat quam ad amicitiam similitudo, concedetur profecto verum esse, ut bonos boni diligant asciscantque sibi quasi propinquitate coniunctos atque natura. nihil est enim appetentius similium sui nec rapacius quam natura. quam ob rem hoc quidem, Fanni et Scaevola, constet, ut opinor, bonis inter bonos quasi necessariam benevolentiam, qui est amicitiae fons a natura constitutus. sed eadem bonitas etiam ad multitudinem pertinet. non enim est inhumana virtus neque immunis neque superba, quae etiam populos universos tueri eisque optime consulere soleat, quod non faceret profecto, si a caritate volgi abhorreret.

51Bana öyle geliyor ki dostlukları fayda için kuranlar, dostluğun en sevimli düğümünü ortadan kaldırıyorlar. Çünkü bizi sevindiren, bir dost aracılığıyla elde edilen fayda değil, dostun sevgisinin kendisidir; dosttan gelen şey de ancak gönülden gelirse hoş olur. Dostluklar ihtiyaç yüzünden sürdürülmekten o kadar uzaktır ki, servetleri, imkânları ve en çok da en büyük korumayı sağlayan faziletleri sayesinde başkasına en az muhtaç olanlar, en cömert ve en iyiliksever olanlardır. Hatta dostların hiçbir zaman hiçbir şeye ihtiyaç duymamasının iyi olup olmadığını da bilmem. Scipio ne evde ne seferde benim öğüdüme, benim emeğime hiç ihtiyaç duymasaydı, bizim bağlılığımız nerede kendini gösterirdi? Demek ki dostluk faydanın değil, fayda dostluğun ardından gelmiştir.

51

atque etiam mihi quidem videntur, qui utilitatis causa fingunt amicitias, amabilissimum nodum amicitiae tollere. non enim tam utilitas parta per amicum quam amici amor ipse delectat, tumque illud fit, quod ab amico est profectum, iucundum, si cum studio est profectum. tantumque abest ut amicitiae propter indigentiam colantur, ut ei, qui opibus et copiis maximeque virtute, in qua plurimum est praesidi, minime alterius indigeant, liberalissimi sint et beneficentissimi. atque haud sciam an ne opus sit quidem nihil umquam omnino deesse amicis. ubi enim studia nostra viguissent, si numquam consilio, numquam opera nostra nec domi nec militiae Scipio eguisset? non igitur utilitatem amicitia, sed utilitas amicitiam secuta est.

52Öyleyse zevk ü sefa içinde gevşemiş insanları, ne tecrübeyle ne akılla tanıdıkları dostluk hakkında tartışmaya kalkarlarsa dinlememeli. Çünkü tanrılar ve insanlar aşkına, kimseyi sevmemek ve kimse tarafından sevilmemek pahasına bütün servetlerle dolup taşmak ve her şeyin bolluğu içinde yaşamak isteyen kim var? Bu, tiranların hayatıdır; elbette onda hiçbir sadakat, hiçbir sevgi, kalıcı bir iyi niyete hiçbir güven olamaz; her şey her zaman şüpheli ve tedirgindir; dostluğa hiç yer yoktur.

52

non ergo erunt homines deliciis diffluentes audiendi, si quando de amicitia, quam nec usu nec ratione habent cognitam, disputabunt. nam quis est, pro deorum fidem atque hominum! qui velit, ut neque diligat quemquam nec ipse ab ullo diligatur, circumfluere omnibus copiis atque in omnium rerum abundantia vivere? haec enim est tyrannorum vita, nimirum in qua nulla fides, nulla caritas, nulla stabilis benevolentiae potest esse fiducia, omnia semper suspecta atque sollicita, nullus locus amicitiae.

53Çünkü kim korktuğu birini ya da kendisinden korkulduğunu düşündüğü birini sever? Yine de onlar, yalnız bir süre için, gösteriş olsun diye hoş tutulurlar. Ama çoğu zaman olduğu gibi düşerlerse, o zaman dostlardan ne kadar yoksun oldukları anlaşılır. Tarquinius'un sürgündeyken, hangi dostlarının sadık, hangilerinin sadakatsiz olduğunu artık ikisine de karşılık veremeyecek hâle geldiğinde anladığını söylediği anlatılır.

53

quis enim aut eum diligat, quem metuat, aut eum, a quo se metui putet? coluntur tamen simulatione dumtaxat ad tempus. quod si forte, ut fit plerumque, ceciderint, tum intellegitur quam fuerint inopes amicorum. quod Tarquinium dixisse ferunt exulantem, tum se intellexisse, quos fidos amicos habuisset, quos infidos, cum iam neutris gratiam referre posset.

54Gerçi o kibri ve hoyratlığıyla tek bir dostu olabilmesine bile şaşarım. Sözünü ettiğim adamın ahlâkı nasıl gerçek dostlar edinemediyse, pek güçlü olan birçok kişinin serveti de sadık dostlukları dışarıda bırakır. Çünkü yalnız talihin kendisi kör değildir, kucakladıklarını da çoğu zaman kör eder; bu yüzden onlar genellikle kibir ve inatla şımarırlar; talihli bir akılsızdan daha çekilmez bir şey olamaz. Daha önce hoş huylu olan kişilerin iktidarla, güçle, başarıyla değiştiğini, eski dostluklarını hor görüp yenilerine düşkünlük gösterdiklerini de görebiliriz.

54

quamquam miror, illa superbia et importunitate, si quemquam amicum habere potuit. atque ut huius, quem dixi, mores veros amicos parare non potuerunt, sic multorum opes praepotentium excludunt amicitias fidelis. non enim solum ipsa fortuna caeca est, sed eos etiam plerumque efficit caecos, quos complexa est; itaque efferuntur fere fastidio et contumacia, nec quicquam insipiente fortunato intolerabilius fieri potest. atque hoc quidem videre licet, eos, qui antea commodis fuerint moribus, imperio potestate prosperis rebus immutari, sperni ab eis veteres amicitias, indulgeri novis.

55Servetleri, imkânları ve güçleri en büyük olanların, parayla edinilen öbür şeyleri —atları, hizmetkârları, seçkin giysileri, değerli kapları— edinip de hayatın, deyim yerindeyse, en iyi ve en güzel eşyası olan dostları edinmemelerinden daha akılsızca ne olabilir? Çünkü öbür şeyleri edinirken kimin için edindiklerini, kimin uğruna emek verdiklerini bilmezler; bunların her biri güçle üstün gelenindir. Dostluklar ise herkesin elinde kalıcı ve kesin bir mülk olarak kalır. Öyle ki, adeta talihin armağanları olan o şeyler yerinde dursa bile, dostlardan yoksun, ıssız ve bakımsız bir hayat hoş olamaz. Ama bu kadarı yeter.

55

quid autem stultius quam, cum plurimum copiis facultatibus opibus possint, cetera parare, quae parantur pecunia, equos famulos vestem egregiam vasa pretiosa, amicos non parare, optimam et pulcherrimam vitae, ut ita dicam, supellectilem? etenim cetera cum parant, cui parent nesciunt nec cuius causa laborent; eius enim est istorum quidque qui vicit viribus; amicitiarum sua cuique permanet stabilis et certa possessio, ut etiam si illa maneant, quae sunt quasi dona fortunae, tamen vita inculta et deserta ab amicis non possit esse iucunda. sed haec hactenus.

56Dostlukta sevginin sınırlarının, adeta sınır taşlarının neler olduğunu belirlemek gerekir. Bu konuda üç görüş ileri sürüldüğünü görüyorum; hiçbirini onaylamıyorum. Birincisi, dosta karşı kendimize karşı olduğumuz gibi olmamız; ikincisi, dostlara karşı iyi niyetimizin onların bize karşı iyi niyetine denk ve eşit biçimde karşılık vermesi; üçüncüsü, herkesin kendine ne kadar değer veriyorsa dostlarınca da o kadar değer görmesi.

56

constituendi autem sunt, qui sint in amicitia fines et quasi termini diligendi. De quibus tris video sententias ferri, quarum nullam probo: unam, ut eodem modo erga amicum affecti simus quo erga nosmet ipsos; alteram, ut nostra in amicos benevolentia illorum erga nos benevolentiae pariter aequaliterque respondeat; tertiam, ut, quanti quisque se ipse facit, tanti fiat ab amicis.

57Bu üç görüşten hiçbirine katılmıyorum. Birincisi doğru değil: herkesin kendine nasıl davranıyorsa dostuna da öyle davranması. Çünkü kendimiz için asla yapmayacağımız ne çok şeyi dostlarımız için yaparız! Değersiz birine yalvarmak, dil dökmek, birine çok sert saldırmak, onu hırsla kovalamak; bunlar kendi işlerimizde pek ahlâken güzel olmaz, ama dostlarımızın işlerinde son derece güzel olur. İyi insanların, kendilerinden çok dostları yararlansın diye kendi çıkarlarından çok şey kestiği ve kesilmesine razı olduğu pek çok durum vardır.

57

harum trium sententiarum nulli prorsus assentior. nec enim illa prima vera est, ut, quem ad modum in se quisque, sic in amicum sit animatus. quam multa enim, quae nostra causa numquam faceremus, facimus causa amicorum! precari ab indigno, supplicare, tum acerbius in aliquem invehi insectarique vehementius, quae in nostris rebus non satis honeste, in amicorum fiunt honestissime; multaeque res sunt, in quibus de suis commodis viri boni multa detrahunt detrahique patiuntur, ut eis amici potius quam ipsi fruantur.

58İkinci görüş, dostluğu karşılıklı eşit hizmetler ve isteklerle tarif eder. Bu, alınanla verilenin hesabı denk olsun diye dostluğu pek dar ve cimrice bir hesaba çekmektir. Bana kalırsa gerçek dostluk daha zengin ve daha bol eldedir; aldığından fazlasını vermemek için sıkı sıkıya hesap tutmaz. Çünkü bir şey düşer, yere dökülür ya da dostluğa hakkaniyetin gerektirdiğinden fazla bir şey yığılır diye korkmak gerekmez.

58

altera sententia est quae definit amicitiam paribus officiis ac voluntatibus. hoc quidem est nimis exigue et exiliter ad calculos vocare amicitiam, ut par sit ratio acceptorum et datorum. divitior mihi et affluentior videtur esse vera amicitia nec observare restricte ne plus reddat quam acceperit: neque enim verendum est ne quid excidat aut ne quid in terram defluat aut ne plus aequo quid in amicitiam congeratur.

59Üçüncü sınır ise en kötüsüdür: herkesin kendine ne kadar değer veriyorsa dostlarınca da o kadar değer görmesi. Çünkü bazılarında ya ruh fazla düşkündür ya da talihini büyütme umudu fazla kırıktır. Demek ki dostun işi, ona karşı onun kendine karşı olduğu gibi olmak değil, daha çok çabalayıp dostunun yere serilmiş ruhunu ayağa kaldırmak, onu daha iyi bir umuda ve düşünceye yöneltmektir. Öyleyse gerçek dostluğa başka bir sınır koymak gerekir; ama önce Scipio'nun en çok neyi kınadığını söyleyeyim. Dostluğa, "bir gün nefret edecekmiş gibi sevmek gerekir" diyen birinin sözünden daha düşmanca bir söz bulunamayacağını söylerdi. Bunun, sanıldığı gibi, yedi bilgeden biri sayılan Bias'ın sözü olduğuna kendini inandıramazmış; bu, kirli, hırslı ya da her şeyi kendi gücüne bağlayan birinin görüşüymüş. Çünkü insan, düşmanı olabileceğini düşündüğü birine nasıl dost olabilir? Hatta dostunun olabildiğince sık hata yapmasını arzulamak ve dilemek zorunda kalır ki kınamak için eline daha çok fırsat geçsin; öte yandan dostlarının doğru davranışlarına ve başarılarına üzülmek, acı çekmek, onları kıskanmak zorunda kalır.

59

tertius vero ille finis deterrimus, ut, quanti quisque se ipse faciat, tanti fiat ab amicis. saepe enim in quibusdam aut animus abiectior est aut spes amplificandae fortunae fractior. non est igitur amici talem esse in eum, qualis ille in se est, sed potius eniti et efficere ut amici iacentem animum excitet inducatque spem cogitationemque meliorem. alius igitur finis verae amicitiae constituendus est, si prius, quid maxime reprehendere Scipio solitus sit, dixero. negabat ullam vocem inimiciorem amicitiae potuisse reperiri quam eius qui dixisset ita amare oportere ut si aliquando esset osurus; nec vero se adduci posse ut hoc, quem ad modum putaretur, a Biante esse dictum crederet, qui sapiens habitus esset unus e septem; impuri cuiusdam aut ambitiosi aut omnia ad suam potentiam revocantis esse sententiam. quonam enim modo quisquam amicus esse poterit ei, cui se putabit inimicum esse posse? quin etiam necesse erit cupere et optare ut quam saepissime peccet amicus, quo pluris det sibi tamquam ansas ad reprehendendum: rursum autem recte factis commodisque amicorum necesse erit angi dolere invidere.

60Bu yüzden bu öğüt, kimin olursa olsun, dostluğu ortadan kaldırmaya yarar. Bunun yerine şu öğütlenmeliydi: dostluk edinirken öyle bir özen gösterelim ki, bir gün nefret edebileceğimiz birini sevmeye hiç başlamayalım. Hatta Scipio, seçimimizde pek şanslı olmasak bile, düşmanlık zamanını düşünmektense buna katlanmak gerektiğini söylerdi.

60

qua re hoc quidem praeceptum, cuiuscumque est, ad tollendam amicitiam valet: illud potius praecipiendum fuit, ut eam diligentiam adhiberemus in amicitiis comparandis, ut ne quando amare inciperemus eum, quem aliquando odisse possemus. quin etiam si minus felices in deligendo fuissemus, ferendum id Scipio potius quam inimicitiarum tempus cogitandum putabat.

61Bence şu sınırları kullanmalıyız: dostların ahlâkı kusursuz olduğunda, aralarında her şeyin, kararların, isteklerin hiçbir istisna olmaksızın ortaklığı bulunsun; hatta bir talih eseri dostların pek de adil olmayan isteklerine yardım etmek gerekirse ve hayatları ya da şöhretleri söz konusuysa, en büyük rezalet ardından gelmemek kaydıyla yoldan sapılabilir; çünkü dostluğa bir yere kadar hoşgörü gösterilebilir. Ama şöhret de ihmal edilmemeli; vatandaşların iyi niyetini de işleri yürütmek için küçük bir silah saymamalı. Bunu dalkavuklukla ve yaltaklanarak toplamak çirkindir; ama ardından sevgi gelen faziletten asla vazgeçilmemelidir.

61

His igitur finibus utendum arbitror, ut, cum emendati mores amicorum sint, tum sit inter eos omnium rerum consiliorum voluntatum sine ulla exceptione communitas, ut etiam si qua fortuna accident ut minus iustae amicorum voluntates adiuvandae sint, in quibus eorum aut caput agatur aut fama, declinandum de via sit, modo ne summa turpitudo sequatur; est enim quatenus amicitiae dari venia possit. nec vero neglegenda est fama, nec mediocre telum ad res gerendas existimare oportet benevolentiam civium, quam blanditiis et assentando colligere turpe est; virtus, quam sequitur caritas, minime repudianda est.

62Ama —sık sık Scipio'ya dönüyorum, çünkü bütün konuşması dostluk üzerineydi— şundan yakınırdı: insanlar başka her şeyde daha özenliymiş; herkes kaç keçisi, kaç koyunu olduğunu söyleyebilirmiş, ama kaç dostu olduğunu söyleyemezmiş; hayvanlarını edinirken özen gösterir, dostlarını seçerken özensiz davranırlarmış; dostluğa elverişli olanları ayırt edecekleri adeta işaretlere ve belirtilere sahip değillermiş. Demek ki sağlam, kalıcı ve tutarlı kişiler seçilmeli; bu türden insanların ise büyük kıtlığı var. Denemeden hüküm vermek gerçekten zordur; denemek ise ancak dostluğun içinde olur. Böylece dostluk hükmün önüne geçer ve deneme imkânını ortadan kaldırır.

62

sed—saepe enim redeo ad Scipionem, cuius omnis sermo erat de amicitia—querebatur quod omnibus in rebus homines diligentiores essent; capras et ovis quot quisque haberet dicere posse, amicos quot haberet non posse dicere; et in illis quidem parandis adhibere curam, in amicis eligendis neglegentis esse nec habere quasi signa quaedam et notas, quibus eos, qui ad amicitiam essent idonei, iudicarent. sunt igitur firmi et stabiles et constantes eligendi, cuius generis est magna penuria; et iudicare difficile est sane nisi expertum, experiendum autem est in ipsa amicitia: ita praecurrit amicitia iudicium tollitque experiendi potestatem.

63Öyleyse basiretli insanın işi, iyi niyetin hızını ve atılımını dizginlemektir; atları denedikten sonra kullandığımız gibi, dostluğu da dostların ahlâkını bir ölçüde sınadıktan sonra kullanmalıyız. Bazılarının ne kadar hafif olduğu çoğu zaman küçük bir para işinde görülür; küçük paranın sarsamadığı bazıları ise büyük parada tanınır. Parayı dostluğa tercih etmeyi bayağılık sayan birileri bulunsa bile, makamları, magistralıkları, komutanlıkları, iktidarı, serveti dostluğa tercih etmeyen, yani bir yanda bunlar, öbür yanda dostluğun hakkı konduğunda bunları çok daha fazla istemeyen insanları nerede bulacağız? Çünkü insan tabiatı gücü hor görmekte zayıftır; dostluğu ihmal ederek güce ulaşsalar bile, dostluğun büyük bir sebep olmadan ihmal edilmediği düşünüleceği için bunun gözden kaybolacağını sanırlar.

63

est igitur prudentis sustinere ut cursum, sic impetum benevolentiae, quo utamur, quasi equis temptatis, sic amicitia, aliqua parte periclitatis moribus amicorum. quidam saepe in parva pecunia perspiciuntur quam sint leves; quidam autem, quos parva movere non potuit, cognoscuntur in magna. sin vero erunt aliqui reperti qui pecuniam praeferre amicitiae sordidum existiment, ubi eos inveniemus, qui honores magistratus imperia potestates opes amicitiae non anteponant, ut, cum ex altera parte proposita haec sint, ex altera ius amicitiae, non multo illa malint? imbecilla enim est natura ad contemnendam potentiam, quam etiam si neglecta amicitia consecuti sint, obscuratum iri arbitrantur, quia non sine magna causa sit neglecta amicitia.

64Bu yüzden gerçek dostluklara en zor, makamlarda ve devlet işlerinde bulunanlar arasında rastlanır. Çünkü dostunun makamını kendi makamından önde tutacak birini nerede bulursun? Ne yani? Bunları bir yana bıraksam bile, felaketleri paylaşmak çoğu kişiye ne kadar ağır, ne kadar zor görünür; onlara katlanmak için aşağı inecek birini bulmak kolay değildir. Gerçi Ennius doğru söyler:

Sağlam dost, belirsiz günde belli olur;

yine de çoğu kişiyi şu iki şey hafiflik ve zayıflıkla suçlu çıkarır: ya iyi günlerde dostlarını hor görürler ya da kötü günlerde yüzüstü bırakırlar. Öyleyse her iki durumda da dostlukta kendini ağırbaşlı, tutarlı, sağlam gösteren kişiyi, insanların son derece nadir, neredeyse ilahî bir türünden saymalıyız.

64

itaque verae amicitiae difficillime reperiuntur in eis, qui in honoribus reque publica versantur. ubi enim istum invenias, qui honorem amici anteponat suo? quid? haec ut omittam, quam graves, quam difficiles plerisque videntur calamitatum societates, ad quas non est facile inventu qui descendant. quamquam Ennius recte: amicus certus in re incerta cernitur; tamen haec duo levitatis et infirmitatis plerosque convincunt, aut si in bonis rebus contemnunt aut in malis deserunt. qui igitur utraque in re gravem constantem stabilem se in amicitia praestiterit, hunc ex maxime raro genere hominum iudicare debemus et paene divino.

65Dostlukta aradığımız sağlamlığın ve tutarlılığın dayanağı sadakattir; çünkü sadakatsiz hiçbir şey sağlam değildir. Ayrıca yalın, paylaşımcı ve uyumlu, yani aynı şeylerden etkilenen birini seçmek uygundur; bunların hepsi sadakate aittir. Çünkü çok yüzlü ve dolambaçlı bir yaradılış sadık olamaz; aynı şeylerden etkilenmeyen ve tabiatça uyuşmayan biri de ne sadık ne de sağlam olabilir. Buna şunu da eklemek gerekir: dost suçlama yöneltmekten hoşlanmamalı, ona getirilen suçlamalara da inanmamalı; bunların hepsi, uzun zamandır ele aldığım tutarlılığa aittir. Böylece başta söylediğim şey doğru çıkar: dostluk ancak iyiler arasında olabilir.

Çünkü iyi insan —ki ona bilge de diyebiliriz— dostlukta şu iki şeye uymalıdır: önce hiçbir şey uydurma ya da gösteriş olmasın; özgür ruhlu bir insana, düşüncesini yüzüyle gizlemektense açıkça nefret etmek bile daha yakışır. Sonra yalnız başkasının getirdiği suçlamaları reddetmekle kalmasın, kendisi de dostunun hep bir kusur işlediğini düşünecek kadar kuşkucu olmasın.

65

firmamentum autem stabilitatis constantiaeque est eius quam in amicitia quaerimus fides est; nihil est enim stabile, quod infidum est. simplicem praeterea et communem et consentientem, id est, qui rebus isdem moveatur, elegi par est; quae omnia pertinent ad fidelitatem. neque enim fidum potest esse multiplex ingenium et tortuosum, neque vero, qui non isdem rebus movetur naturaque consentit, aut fidus aut stabilis potest esse. addendum eodem est, ut ne criminibus aut inferendis delectetur aut credat oblatis, quae pertinent omnia ad eam, quam iam dudum tracto, constantiam. ita fit verum illud, quod initio dixi, amicitiam nisi inter bonos esse non posse. est enim boni viri, quem eundem sapientem licet dicere, haec duo tenere in amicitia: primum, ne quid fictum sit neve simulatum; aperte enim vel odisse magis ingenui est quam fronte occultare sententiam; deinde non solum ab aliquo allatas criminationes repellere, sed ne ipsum quidem esse suspiciosum, semper aliquid existimantem ab amico esse violatum.

66Buna sözde ve davranışta belli bir tatlılık da eklenmeli; bu, dostluğun hiç de sıradan olmayan bir çeşnisidir. Somurtkanlık ve her işte sertlik elbette ağırbaşlılık taşır; ama dostluk daha gevşek, daha serbest, daha tatlı, her türlü güler yüze ve yumuşaklığa daha yatkın olmalıdır.

66

accedat huc suavitas quaedam oportet sermonum atque morum, haudquaquam mediocre condimentum amicitiae. tristitia autem et in omni re severitas habet illa quidem gravitatem, sed amicitia remissior esse debet et liberior et dulcior et ad omnem comitatem facilitatemque proclivior.

67Burada biraz zor bir soru çıkıyor: dostluğa layık yeni dostlar kimi zaman eskilerin önüne konmalı mı, tıpkı genç atları yaşlıların önüne koyduğumuz gibi? İnsana yakışmayan bir tereddüt! Çünkü öbür şeylerde olduğu gibi dostluklarda bıkkınlık olmamalı; eskimeye dayanan şaraplar gibi, en eski dostluklar en tatlı olmalıdır. Dostluğun hakkının verilmesi için birlikte çok kile tuz yemek gerektiği sözü doğrudur.

67

exsistit autem hoc loco quaedam quaestio subdifficilis, num quando amici novi, digni amicitia, veteribus sint anteponendi, ut equis vetulis teneros anteponere solemus. indigna homine dubitatio; non enim debent esse amicitiarum, sicut aliarum rerum, satietates; veterrima quaeque, ut ea vina quae vetustatem ferunt, esse debent suavissima, verumque illud est, quod dicitur, multos modios salis simul edendos esse, ut amicitiae munus expletum sit.

68Yeni dostluklar ise, aldatmayan ekinler gibi meyve vereceği umudunu taşıyorsa, elbette reddedilmemeli; ama eskiliğe de kendi yerinde değer verilmeli; çünkü eskiliğin ve alışkanlığın gücü çok büyüktür. Hatta az önce andığım atta bile, hiçbir şey engel olmazsa, alıştığı atı denenmemiş ve yeni bir attan daha istekle kullanmayan yoktur. Alışkanlık yalnız canlı olan bu hayvanda değil, cansız şeylerde de etkilidir; uzun süre kaldığımız yerlerden, dağlık ve ormanlık olsalar bile, zevk alırız.

68

novitates autem, si spem afferunt, ut tamquam in herbis non fallacibus fructus appareat, non sunt illae quidem repudiandae, vetustas tamen suo loco conservanda; maxima est enim vis vetustatis et consuetudinis. quin in ipso equo, cuius modo feci mentionem, si nulla res impediat, nemo est quin eo, quo consuevit, libentius utatur quam intractato et novo; nec vero in hoc, quod est animal, sed in eis etiam, quae sunt inanima, consuetudo valet, cum locis ipsis delectemur, montuosis etiam et silvestribus, in quibus diutius commorati sumus.

69Ama dostlukta en önemlisi, üstün olanın kendini aşağıdakiyle eşit tutmasıdır. Çünkü çoğu zaman bazı üstünlükler olur; Scipio'nun bizim, deyim yerindeyse, sürümüzdeki üstünlüğü gibi. O kendini hiçbir zaman Philus'un, Rupilius'un, Mummius'un, daha aşağı sınıftan dostlarının önüne koymadı. Hiç de kendisine eşit olmayan, ama yaşça büyük olan, son derece seçkin bir adam olan kardeşi Quintus Maximus'a kendisinden üstünmüş gibi saygı gösterirdi; bütün yakınlarının kendi sayesinde daha itibarlı olmasını isterdi.

69

sed maximum est in amicitia superiorem parem esse inferiori. saepe enim excellentiae quaedam sunt, qualis erat Scipionis in nostro, ut ita dicam, grege. numquam se ille Philo, numquam Rupilio, numquam Mummio anteposuit, numquam inferioris ordinis amicis. Q. vero Maximum fratrem, egregium virum omnino, sibi nequaquam parem, quod is anteibat aetate, tamquam superiorem colebat suosque omnis per se posse esse ampliores volebat.

70Herkes bunu yapmalı ve buna öykünmelidir: fazilette, yetenekte, talihte bir üstünlük elde ettilerse, bunu yakınlarıyla bölüşmeli ve paylaşmalıdırlar. Alçak gönüllü anne babadan doğmuşlarsa, akrabaları ruhça ya da talihçe daha zayıfsa, onların imkânlarını artırmalı, onlar için bir onur ve saygınlık kaynağı olmalıdırlar. Masallarda, soylarını ve kökenlerini bilmedikleri için bir süre hizmetkârlık edenler, tanınıp tanrıların ya da kralların oğulları oldukları anlaşıldığında bile, yıllarca babaları sandıkları çobanlara sevgilerini korurlar. Gerçek ve belli babalara karşı bunu yapmak elbette çok daha gereklidir. Çünkü yeteneğin, faziletin ve her türlü üstünlüğün meyvesi, en çok en yakınlara aktarıldığında toplanır.

70

quod faciendum imitandumque est omnibus, ut, si quam praestantiam virtutis ingeni fortunae consecuti sunt, impertiant ea suis communicentque cum proximis; ut, si parentibus nati sint humilibus, si propinquos habeant imbecilliores vel animo vel fortuna, eorum augeant opes eisque honori sint et dignitati. ut in fabulis, qui aliquamdiu propter ignorationem stirpis et generis in famulatu fuerunt, cum cogniti sunt et aut deorum aut regum filii inventi, retinent tamen caritatem in pastores, quos patres multos annos esse duxerunt. quod est multo profecto magis in veris patribus certisque faciendum. fructus enim ingeni et virtutis omnisque praestantiae tum maximus capitur, cum in proximum quemque confertur.

71Öyleyse dostluk ve yakınlık bağı içinde üstün olanlar nasıl kendilerini aşağıdakilerle eşit kılmalıysa, aşağıdakiler de yetenek, talih ya da saygınlık bakımından yakınlarının kendilerini geçmesine üzülmemelidir. Onların çoğu ya hep bir şeyden yakınır ya da hatta başa kakar; hele vazife bilerek, dostça ve biraz zahmet çekerek yaptıklarını söyleyebilecekleri bir şeyleri olduğunu düşünürlerse. Yaptıkları hizmetleri başa kakan insanlar gerçekten nefret edilecek bir türdür; bu hizmetleri, kendisine yapılan hatırlamalı, yapan anmamalıdır.

71

ut igitur ei, qui sunt in amicitiae coniunctionisque necessitudine superiores, exaequare se cum inferioribus debent, sic inferiores non dolere se a suis aut ingenio aut fortuna aut dignitate superari. quorum plerique aut queruntur semper aliquid aut etiam exprobrant, eoque magis si habere se putant quod officiose et amice et cum labore, aliquo suo factum queant dicere. odiosum sane genus hominum officia exprobrantium, quae meminisse debet is, in quem collata sunt, non commemorare qui contulit.

72Bu yüzden üstün olanlar dostlukta nasıl kendilerini alçaltmalıysa, aşağıdakileri de bir bakıma yükseltmelidirler. Çünkü bazı insanlar hor görüldüklerini düşünerek dostlukları can sıkıcı hâle getirirler; bu genellikle ancak kendilerini hor görülmeye layık sayanların başına gelir. Onları bu kanaatten yalnız sözle değil, işle de kurtarmak gerekir.

72

quam ob rem, ut ei, qui superiores sunt, submittere se debent in amicitia, sic quodam modo inferiores extollere. sunt enim quidam qui molestas amicitias faciunt cum ipsi se contemni putant—quod non fere contingit nisi eis qui etiam contemnendos se arbitrantur; qui hac opinione non modo verbis, sed etiam opera levandi sunt.

73Herkese şu kadar pay vermeli: önce kendi yapabileceğin kadar, sonra da sevdiğin ve yardım ettiğin kişinin taşıyabileceği kadar. Çünkü ne kadar üstün olursan ol, bütün yakınlarını en yüksek makamlara çıkaramazsın; Scipio Publius Rupilius'u konsül yapabildi, ama kardeşi Lucius'u yapamadı. Başkasına istediğin her şeyi verebilsen bile, onun neyi taşıyabileceğine yine de bakmak gerekir.

73

tantum autem cuique tribuendum, primum quantum ipse efficere possis, deinde etiam quantum ille, quem diligas atque adiuves, sustinere. non enim neque tu possis, quamvis excellas, omnis tuos ad honores amplissimos perducere, ut Scipio P. Rupilium potuit consulem efficere, fratrem eius Lucium non potuit. quod si etiam possis quidvis deferre ad alterum, videndum est tamen quid ille possit sustinere.

74Genel olarak dostluklar ancak hem yaradılışlar hem yaşlar pekişip olgunlaşınca değerlendirilmelidir. Gençliğin başında avcılığa ya da top oyununa düşkün olanlar, o zaman aynı uğraşı paylaştıkları için sevdikleri kişileri yakın dost saymamalıdır. Öyle olsaydı, sütanneler ve lalalar eskilik hakkıyla en çok iyi niyeti isterlerdi. Onlar elbette ihmal edilmemeli, ama başka bir biçimde değer görmelidir; yoksa dostluklar sağlam kalamaz. Çünkü farklı ahlâkı farklı uğraşlar izler ve bunların farklılığı dostlukları ayırır. İyilerin kötülere, kötülerin iyilere dost olamamasının da başka bir sebebi yoktur: aralarında ahlâk ve uğraş bakımından olabilecek en büyük uzaklık vardır.

74

omnino amicitiae corroboratis iam confirmatisque et ingeniis et aetatibus iudicandae sunt; nec, si qui ineunte aetate venandi aut pilae studiosi fuerunt, eos habere necessarios, quos tum eodem studio praeditos dilexerunt. isto enim modo nutrices et paedagogi iure vetustatis plurimum benevolentiae postulabunt. qui neglegendi quidem non sunt, sed alio quodam modo aestimandi; aliter amicitiae stabiles permanere non possunt. disparis enim mores disparia studia sequuntur, quorum dissimilitudo dissociat amicitias; nec ob aliam causam ullam boni improbis, improbi bonis amici esse non possunt, nisi quod tanta est inter eos, quanta maxima potest esse, morum studiorumque distantia.

75Dostluklarda şu da doğru olarak öğütlenebilir: ölçüsüz bir iyi niyet, çok sık olduğu gibi, dostların büyük çıkarlarına engel olmasın. Masallara döneyim: Neoptolemos, yanında yetiştiği Lykomedes'in bol gözyaşıyla yolunu kesmesine kulak verseydi, Troia'yı alamazdı. Çoğu zaman dostlardan ayrılmayı gerektiren büyük işler çıkar; ayrılığın özlemine kolayca katlanamadığı için bunlara engel olmak isteyen kişi hem zayıf ve yumuşak yaradılışlıdır hem de tam bu yüzden dostlukta pek adil değildir.

75

recte etiam praecipi potest in amicitiis, ne intemperata quaedam benevolentia, quod persaepe fit, impediat magnas utilitates amicorum. nec enim, ut ad fabulas redeam, Troiam Neoptolemus capere potuisset, si Lycomedem, apud quem erat educatus, multis cum lacrimis iter suum impedientem audire voluisset. et saepe incidunt magnae res, ut discedendum sit ab amicis; quas qui impedire volt, quod desiderium non facile ferat, is et infirmus est mollisque natura et ob eam ipsam causam in amicitia parum iustus.

76Her konuda, dosttan ne istediğine ve onun senden ne elde etmesine izin verdiğine dikkat etmek gerekir.

Dostlukları bırakmakta kimi zaman kaçınılmaz olan bir tür felaket de vardır; çünkü konuşmamız artık bilgelerin yakınlıklarından sıradan dostluklara kayıyor. Dostların kusurları çoğu zaman kimi dostların kendilerine, kimi de yabancılara karşı patlak verir; ama rezaleti dostlara da sıçrar. Böyle dostluklar görüşmeyi seyrekleştirerek yavaş yavaş silinmeli; Cato'nun dediğini duyduğum gibi, yırtılmaktan çok sökülmelidir. Meğer ki son derece katlanılmaz bir haksızlık alevlenmiş olsun da hemen soğuyup ayrılmamak ne doğru ne ahlâken güzel ne de mümkün olsun.

76

atque in omni re considerandum est et quid postules ab amico et quid patiare a te impetrari. est etiam quaedam calamitas in amicitiis dimittendis non numquam necessaria—iam enim a sapientium familiaritatibus ad volgaris amicitias oratio nostra delabitur. erumpunt saepe vitia amicorum tum in ipsos amicos, tum in alienos, quorum tamen ad amicos redundet infamia. tales igitur amicitiae sunt remissione usus eluendae et, ut Catonem dicere audivi, dissuendae magis quam discindendae, nisi quaedam admodum intolerabilis iniuria exarserit, ut neque rectum neque honestum sit nec fieri possit ut non statim alienatio disiunctioque facienda sit.

77Ama ahlâkta ya da uğraşlarda, çoğu zaman olduğu gibi, bir değişiklik olursa ya da devlet işlerinde taraflar arasında bir anlaşmazlık çıkarsa —az önce dediğim gibi, artık bilgelerin değil sıradan insanların dostluklarından söz ediyorum—, yalnız dostluğun bırakıldığı değil, düşmanlığa da girişildiği izlenimini vermekten sakınmak gerekecek. Çünkü yakınlıkla birlikte yaşadığın biriyle savaşmaktan daha çirkin bir şey yoktur. Bildiğiniz gibi Scipio benim yüzümden Quintus Pompeius'un dostluğundan uzaklaşmıştı; devlet işlerindeki anlaşmazlık yüzünden de meslektaşımız Metellus'tan soğumuştu. Her ikisini de ağırbaşlı ve ölçülü biçimde, acı olmayan bir gönül kırgınlığıyla yaptı.

77

sin autem aut morum aut studiorum commutatio quaedam, ut fieri solet, facta erit, aut in rei publicae partibus dissensio intercesserit (loquor enim iam, ut paulo ante dixi, non de sapientium, sed de communibus amicitiis) cavendum erit ne non solum amicitiae depositae, sed etiam inimicitiae susceptae videantur. nihil enim est turpius quam cum eo bellum gerere, quocum familiariter vixeris. ab amicitia Q. Pompei meo nomine se removerat, ut scitis, Scipio; propter dissensionem autem, quae erat in re publica, alienatus est a collega nostro Metello; utrumque egit graviter ac moderate et offensione animi non acerba.

78Bu yüzden önce dostlar arasında hiçbir ayrılık olmamasına çalışılmalı; ama böyle bir şey olursa, dostluklar ezilip yok edilmiş değil, sönmüş görünmeli. Dostlukların, kavganın, sövgünün ve hakaretin doğduğu ağır düşmanlıklara dönüşmesinden de sakınılmalı. Bunlar katlanılabilir türdense katlanılmalı ve eski dostluğa şu saygı gösterilmeli: kusur haksızlık edende olsun, ona katlananda değil.

Genel olarak bütün bu kusurlara ve sıkıntılara karşı tek önlem ve tek tedbir şudur: ne çok çabuk sevmeye başlamak ne de layık olmayanları sevmek.

78

quam ob rem primum danda opera est ne qua amicorum discidia fiant, sin tale aliquid evenerit, ut exstinctae potius amicitiae quam oppressae esse videantur. cavendum vero ne etiam in gravis inimicitias convertant se amicitiae ex quibus iurgia maledicta contumeliae gignuntur. quae tamen si tolerabiles erunt, ferendae sunt et hic honos veteri amicitiae tribuendus, ut is in culpa sit qui faciat, non is qui patiatur, iniuriam. omnino omnium horum vitiorum atque incommodorum una cautio est atque una provisio, ut ne nimis cito diligere incipiant neve non dignos.

79Dostluğa layık olanlar, sevilmelerinin sebebi kendilerinde bulunan kişilerdir. Nadir bir tür! Gerçi bütün parlak şeyler nadirdir ve kendi türünde her bakımdan kusursuz olanı bulmaktan daha zor bir şey yoktur. Ama çoğu insan, insanî şeyler arasında kazanç getirmeyen hiçbir şeyi iyi saymaz ve dostlarını, hayvanları sever gibi, en çok kendilerinden en büyük kazancı elde etmeyi umdukları kişileri sever.

79

digni autem sunt amicitia, quibus in ipsis inest causa cur diligantur. rarum genus! et quidem omnia praeclara, rara, nec quicquam difficilius quam reperire quod sit omni ex parte in suo genere perfectum. sed plerique neque in rebus humanis quicquam bonum norunt nisi quod fructuosum sit, et amicos tamquam pecudes eos potissimum diligunt, ex quibus sperant se maximum fructum esse capturos.

80Böylece en güzel ve en tabiî olan dostluktan, kendisi için ve kendisi uğruna aranan dostluktan yoksun kalırlar; bu dostluğun gücünün ne olduğuna ve ne kadar büyük olduğuna kendileri de örnek olamazlar. Çünkü herkes kendini, sevgisinin karşılığında kendinden bir ödül istemek için değil, kendine kendiliğinden değerli olduğu için sever. Aynı şey dostluğa aktarılmazsa, gerçek bir dost asla bulunmaz; çünkü dost, adeta ikinci bir kendisidir.

80

ita pulcherrima illa et maxime naturali carent amicitia per se et propter se expetita, nec ipsi sibi exemplo sunt, haec vis amicitiae et qualis et quanta sit. ipse enim se quisque diligit, non ut aliquam a se ipse mercedem exigat caritatis suae, sed quod per se quisque sibi carus est; quod nisi idem in amicitiam transferetur, verus amicus numquam reperietur: est enim is qui est tamquam alter idem.

81Bu hayvanlarda —uçanlarda, yüzenlerde, kırda yaşayanlarda, evcillerde, vahşilerde— açıkça görülüyorsa: önce kendilerini severler, çünkü bu her canlıyla birlikte doğar; sonra kendilerini bağlayabilecekleri aynı türden canlıları arar ve isterler, bunu da özlemle ve insan sevgisine benzer bir duyguyla yaparlar. O hâlde hem kendini seven hem de ruhunu kendi ruhuyla öyle karıştıracağı, adeta ikiden bir yapacağı bir başkasını arayan insanda bu tabiatça ne kadar daha çok olur!

81

quod si hoc apparet in bestiis, volucribus nantibus agrestibus, cicuribus feris, primum ut se ipsae diligant—id enim pariter cum omni animante nascitur—deinde, ut requirant atque appetant ad quas se applicent eiusdem generis animantis—idque faciant cum desiderio et cum quadam similitudine amoris humani—quanto id magis in homine fit natura, qui et se ipse diligit et alterum anquirit, cuius animum ita cum suo misceat, ut efficiat paene unum ex duobus!

82Ama çoğu kişi, utanmazca demeyeyim, ters bir biçimde, kendilerinin olamadığı türden bir dosta sahip olmak ister; kendilerinin dostlarına vermediklerini onlardan beklerler. Oysa uygun olan, insanın önce kendisinin iyi bir insan olması, sonra kendine benzer birini aramasıdır. Uzun zamandır sözünü ettiğimiz dostluk sağlamlığı ancak böyle kişiler arasında pekişebilir: iyi niyetle birbirine bağlanan bu insanlar önce başkalarının kölesi olduğu arzulara hâkim olurlar; sonra hakkaniyetten ve adaletten sevinç duyarlar; biri öbürü için her şeyi üstlenir; birbirlerinden ahlâken güzel ve doğru olandan başka hiçbir şey istemezler; birbirlerine yalnız bağlı kalıp sevmekle kalmaz, saygı da duyarlar. Çünkü dostluktan utanma duygusunu kaldıran, onun en büyük süsünü kaldırmış olur.

82

sed plerique perverse, ne dicam impudenter, habere talem amicum volunt, quales ipsi esse non possunt, quaeque ipsi non tribuunt amicis, haec ab eis desiderant. par est autem primum ipsum esse virum bonum, tum alterum similem sui quaerere. in talibus ea, quam iam dudum tractamus, stabilitas amicitiae confirmari potest, cum homines benevolentia coniuncti primum cupiditatibus eis quibus ceteri serviunt imperabunt; deinde aequitate iustitiaque gaudebunt omniaque alter pro altero suscipiet; neque quicquam umquam nisi honestum et rectum alter ab altero postulabit, neque solum colent inter se ac diligent, sed etiam verebuntur. nam maximum ornamentum amicitiae tollit, qui ex ea tollit verecundiam.

83Bu yüzden dostlukta bütün şehvetlere ve suçlara serbestlik tanındığını düşünenler yıkıcı bir yanılgı içindedir. Dostluk bize tabiat tarafından kötülüklerin yoldaşı olarak değil, faziletlerin yardımcısı olarak verilmiştir; öyle ki fazilet tek başına en yüksek şeylere ulaşamadığına göre, bir başkasıyla birleşip ortak olarak ulaşsın. Bazı kişiler arasında böyle bir ortaklık varsa, olmuşsa ya da olacaksa, onların arkadaşlığı tabiatın en yüksek iyisine giden en iyi ve en mesut yol arkadaşlığı sayılmalıdır.

83

itaque in eis perniciosus est error, qui existimant libidinum peccatorumque omnium patere in amicitia licentiam. virtutum amicitia adiutrix a natura data est, non vitiorum comes, ut, quoniam solitaria non posset virtus ad ea quae summa sunt pervenire, coniuncta et consociata cum altera perveniret. quae si quos inter societas aut est aut fuit aut futura est, eorum est habendus ad summum naturae bonum optimus beatissimusque comitatus.

84İşte bu, diyorum, insanların istenmeye değer saydığı her şeyin bulunduğu ortaklıktır: ahlâkî güzellik, şan, ruh dinginliği ve hoşnutluk. Bunlar varken hayat mutlu bir hayat olur; bunlar olmadan mutlu olamaz.

Bu en iyi ve en büyük şey olduğuna göre, onu elde etmek istiyorsak fazilete emek vermeliyiz; fazilet olmadan ne dostluğu ne de istenmeye değer başka bir şeyi elde edebiliriz. Faziletin ihmal edildiği yerde dostları olduğunu sananlar ise, ancak ağır bir felaket onları sınamaya zorladığında yanıldıklarını anlarlar.

84

haec est, inquam, societas, in qua omnia insunt, quae putant homines expetenda—honestas gloria tranquillitas animi atque iucunditas; ut et, cum haec adsint, beata vita sit, et sine his esse non possit quod cum optimum maximumque sit, si id volumus adipisci, virtuti opera danda est, sine qua nec amicitiam neque ullam rem expetendam consequi possumus; ea vero neglecta qui se amicos habere arbitrantur, tum se denique errasse sentiunt, cum eos gravis aliquis casus experiri cogit.

85Bu yüzden —çünkü bunu daha sık söylemek gerekir— önce hüküm verip sonra sevmelisin; sevdikten sonra hüküm vermemelisin. Pek çok konuda ihmalimizin cezasını çekeriz, ama en çok dostlarımızı seçerken ve onlarla ilişkimizi sürdürürken; çünkü ters sıralı kararlar alır ve eski bir atasözünün yasakladığı gibi olmuş bitmiş işlerle uğraşırız. Uzun bir yakınlıkla ya da karşılıklı hizmetlerle iç içe geçmişken, bir kırgınlık çıktı mı dostlukları yolun ortasında birden koparırız.

85

quocirca, dicendum est enim saepius, cum iudicaris, diligere oportet; non, cum dilexeris, iudicare. sed cum multis in rebus neglegentia plectimur, tum maxime in amicis et diligendis et colendis; praeposteris enim utimur consiliis et acta agimus, quod vetamur vetere proverbio. nam, implicati ultro et citro vel usu diuturno vel etiam officiis, repente in medio cursu amicitias exorta aliqua offensione disrumpimus.

86En çok gerekli olan bir şeye karşı bu kadar büyük bir ilgisizlik bu yüzden daha da kınanmalıdır. Çünkü insanî şeyler arasında faydası konusunda herkesin tek ağızdan uyuştuğu tek şey dostluktur. Faziletin kendisi bile birçokları tarafından hor görülür ve bir tür reklam, gösteriş olduğu söylenir; azla yetinen, sade yemekten ve sade giyimden hoşlanan birçokları zenginliği küçümser; bazılarını arzusuyla tutuşturan makamları ise ne çok kişi, hiçbir şeyin onlardan daha boş, daha hafif olmadığını düşünecek kadar hor görür! Aynı biçimde, bazılarına hayranlık verici görünen öbür şeyleri hiç sayan pek çok kişi vardır. Dostluk hakkında ise herkes istisnasız aynı şeyi düşünür: kendini devlet işlerine verenler de, şeylerin bilgisinden ve öğrenimden zevk alanlar da, boş vakitlerinde kendi işlerini görenler de, son olarak kendilerini büsbütün hazlara verenler de, biraz olsun özgür insanlara yaraşır biçimde yaşamak istiyorlarsa, dostluk olmadan hayatın hiç olmadığını düşünürler.

86

quo etiam magis vituperanda est rei maxime necessariae tanta incuria. una est enim amicitia in rebus humanis, de cuius utilitate omnes uno ore consentiunt; quamquam a multis virtus ipsa contemnitur et venditatio quaedam atque ostentatio esse dicitur; multi divitias despiciunt, quos parvo contentos tenuis victus cultusque delectat; honores vero, quorum cupiditate quidam inflammantur, quam multi ita contemnunt, ut nihil inanius, nihil esse levius existiment! itemque cetera, quae quibusdam admirabilia videntur, permulti sunt qui pro nihilo putent. De amicitia omnes ad unum idem sentiunt; et ei qui ad rem publicam se contulerunt, et ei qui rerum cognitione doctrinaque delectantur, et ei qui suum negotium gerunt otiosi; postremo ei qui se totos tradiderunt voluptatibus, sine amicitia vitam esse nullam, si modo velint aliqua ex parte liberaliter vivere.

87Çünkü dostluk nasılsa herkesin hayatına sızar ve hiçbir yaşama tarzının kendinden yoksun kalmasına izin vermez.

Hatta biri, Atina'daki şu Timon denen adam gibi, insanların toplantılarından kaçacak ve onlardan nefret edecek kadar sert ve vahşi tabiatlı olsa bile, yine de acılığının zehrini kusabileceği birini aramadan edemez. Şöyle bir şey olabilseydi bu en iyi anlaşılırdı: bir tanrı bizi bu insan kalabalığından alıp bir yerde yalnızlığa koysa, orada tabiatın istediği her şeyi bol bol sağlasa, ama bir insan görme imkânını tamamen elimizden alsa: kim bu hayata katlanabilecek kadar demirden olurdu, kimin elinden yalnızlık bütün hazların tadını almazdı?

87

serpit enim nescio quo modo per omnium vitas amicitia nec ullam aetatis degendae rationem patitur esse expertem sui. quin etiam si quis asperitate ea est et immanitate naturae, congressus ut hominum fugiat atque oderit, qualem fuisse Athenis Timonem nescio quem accepimus, tamen is pati non possit, ut non anquirat aliquem, apud quem evomat virus acerbitatis suae. atque hoc maxime iudicaretur, si quid tale possit contingere, ut aliquis nos deus ex hac hominum frequentia tolleret et in solitudine uspiam collocaret atque ibi suppeditans omnium rerum quas natura desiderat, abundantiam et copiam, hominis omnino aspiciendi potestatem eriperet—quis tam esset ferreus qui eam vitam ferre posset cuique non auferret fructum voluptatum omnium solitudo?

88Demek ki, sanırım Tarentumlu Arkhytas'ın söylemeyi âdet edindiği ve bizim ihtiyarlarımızın başka ihtiyarlardan işitip anlattıklarını duyduğum şu söz doğrudur: biri göğe çıkıp evrenin tabiatını ve yıldızların güzelliğini görse, anlatacağı biri olsaydı en hoş olacak o hayranlık ona tatsız gelirmiş. Tabiat böylece yalnız olan hiçbir şeyi sevmez ve hep adeta bir desteğe yaslanır; bu desteğin en tatlısı da en candan dosttadır.

Ama aynı tabiat bunca işaretle neyi istediğini, aradığını, özlediğini bildirse de nasılsa sağırlaşırız ve onun bize verdiği öğütleri işitmeyiz. Çünkü dostluğun kullanımı çeşitli ve çok yönlüdür; şüpheler ve kırgınlıklar için pek çok sebep doğar; bunlardan kimi zaman kaçınmak, kimi zaman onları hafifletmek, kimi zaman katlanmak bilgenin işidir. Ama dostlukta hem fayda hem sadakat korunsun diye göze alınması gereken bir kırgınlık vardır: dostlar sık sık uyarılmalı ve azarlanmalıdır; bunlar iyi niyetle yapıldığında da dostça karşılanmalıdır.

88

verum ergo illud est, quod a Tarentino Archyta, ut opinor, dici solitum nostros senes commemorare audivi ab aliis senibus auditum: si quis in caelum ascendisset naturamque mundi et pulchritudinem siderum perspexisset, insuavem illam admirationem ei fore, quae iucundissima fuisset, si aliquem cui narraret habuisset. Sic natura solitarium nihil amat semperque ad aliquod tamquam adminiculum adnititur, quod in amicissimo quoque dulcissimum est. sed cum tot signis eadem natura declaret quid velit anquirat desideret, tamen obsurdescimus nescio quo modo nec ea, quae ab ea monemur, audimus. est enim varius et multiplex usus amicitiae multaeque causae suspicionum offensionumque dantur, quas tum evitare, tum elevare, tum ferre sapientis est. una illa subeunda est offensio ut et utilitas in amicitia et fides retineatur; nam et monendi amici saepe sunt et obiurgandi, et haec accipienda amice, cum benevole fiunt.

89Ama dostum Terentius'un Andros'lu Kız'da söylediği şu söz nasılsa doğrudur:

Boyun eğmek dost, gerçek nefret doğurur.

Gerçek can sıkıcıdır, çünkü ondan dostluğun zehri olan nefret doğar; ama boyun eğmek çok daha can sıkıcıdır, çünkü suçlara göz yumarak dostun uçuruma sürüklenmesine izin verir. En büyük kusur ise hem gerçeği hor gören hem de kendisine boyun eğilerek felakete sürüklenen kişidedir.

Öyleyse bu konunun bütününde dikkat ve özen gösterilmelidir: önce uyarmada acılık, sonra azarlamada hakaret olmasın. Boyun eğmede ise —Terentius'un kelimesini seve seve kullanıyoruz— güler yüz bulunsun, ama kötülüklerin yardımcısı dalkavukluk uzak tutulsun; bu yalnız bir dosta değil, özgür bir insana bile yakışmaz. Çünkü bir tiranla bir türlü, bir dostla başka türlü yaşanır.

89

sed nescio quo modo verum est, quod in Andria familiaris meus dicit: obsequium amicos, veritas odium parit. molesta veritas, siquidem ex ea nascitur odium, quod est venenum amicitiae, sed obsequium multo molestius, quod peccatis indulgens praecipitem amicum ferri sinit; maxima autem culpa in eo, qui et veritatem aspernatur et in fraudem obsequio impellitur. omni igitur hac in re habenda ratio et diligentia est, primum ut monitio acerbitate, deinde ut obiurgatio contumelia careat. in obsequio autem, quoniam Terentiano verbo lubenter utimur, comitas adsit, assentatio vitiorum adiutrix procul amoveatur, quae non modo amico, sed ne libero quidem digna est; aliter enim cum tyranno, aliter cum amico vivitur.

90Kulakları gerçeğe kapalı olup bir dosttan gerçeği işitemeyen kişinin kurtuluşundan ümit kesilmelidir. Cato'nun pek çok sözü gibi şu sözü de zekicedir: bazı insanlara acımasız düşmanlar, tatlı görünen dostlardan daha iyi hizmet eder; çünkü onlar çoğu zaman gerçeği söyler, bunlar hiçbir zaman. Şu da saçmadır: uyarılanlar, duymaları gereken sıkıntıyı duymazlar da duymamaları gerekeni duyarlar. Çünkü suç işlediklerine üzülmezler, azarlanmaya kızarlar; oysa tersine, kabahate üzülmeleri, düzeltilmeye sevinmeleri gerekirdi.

90

Cuius autem aures clausae veritati sunt, ut ab amico verum audire nequeat, huius salus desperanda est. scitum est enim illud Catonis, ut multa: melius de quibusdam acerbos inimicos mereri, quam eos amicos, qui dulces videantur; illos verum saepe dicere, hos numquam. atque illud absurdum, quod ei, qui monentur, eam molestiam quam debent capere non capiunt, eam capiunt qua debent vacare. peccasse enim se non anguntur, obiurgari moleste ferunt; quod contra oportebat delicto dolere, correctione gaudere.

91Öyleyse uyarmak ve uyarılmak gerçek dostluğun özelliğiyse —biri sertçe değil özgürce yapılmalı, öbürü direnmeden sabırla kabul edilmeli—, dostluklarda yaltaklanmadan, dalkavukluktan, her şeye "evet" demekten daha büyük bir veba olmadığını kabul etmek gerekir. Bu kusur, her şeyi hoşa gitmek için, hiçbir şeyi gerçek için söylemeyen hafif ve aldatıcı insanların kusuru olarak hangi adla anılırsa anılsın damgalanmalıdır.

91

ut igitur et monere et moneri proprium est verae amicitiae, et alterum libere facere, non aspere, alterum patienter accipere, non repugnanter, sic habendum est nullam in amicitiis pestem esse maiorem quam adulationem blanditiam assentationem: quamvis enim multis nominibus est hoc vitium notandum levium hominum atque fallacium, ad voluptatem loquentium omnia, nihil ad veritatem.

92Her konuda yapmacıklık kötüdür, çünkü gerçeği ayırt etme yetisini ortadan kaldırır ve bozar; ama en çok dostluğa aykırıdır, çünkü gerçeği yok eder; gerçek olmadan ise dostluk adının hiçbir değeri olamaz. Dostluğun gücü, birçok ruhtan adeta tek bir ruh olmasındaysa, her bir kişide bile tek ve hep aynı kalan bir ruh değil de değişken, dönek, çok yüzlü bir ruh varsa, bu nasıl olabilir?

92

cum autem omnium rerum simulatio vitiosa est, tollit enim iudicium veri idque adulterat, tum amicitiae repugnat maxime; delet enim veritatem, sine qua nomen amicitiae valere non potest. nam cum amicitiae vis sit in eo ut unus quasi animus fiat ex pluribus, qui id fieri poterit, si ne in uno quidem quoque unus animus erit idemque semper, sed varius commutabilis multiplex?

93Yalnız başkasının düşüncesine ve isteğine değil, yüzünün ifadesine ve başının bir hareketine bile göre dönen birinin ruhu kadar eğilip bükülen, yoldan sapan ne olabilir?

Biri hayır derse, ben de hayır; evet derse, evet; sonunda her şeye evet demeyi kendime emrettim,

diye söyler yine Terentius; ama bunu Gnatho'nun ağzından söyler; böyle bir dost edinmek ise tamamen hafifliktir.

93

quid enim potest esse tam flexibile, tam devium, quam animus eius, qui ad alterius non modo sensum ac voluntatem, sed etiam voltum atque nutum convertitur? negat quis, nego; ait, aio; postremo imperavi egomet mihi omnia assentari, ut ait idem Terentius, sed ille in Gnathonis persona, quod amici genus adhibere omnino levitatis est.

94Ama Gnatho'lara benzeyen pek çok kişi vardır; bunlar mevkice, talihçe, şöhretçe üstün olduklarında, boşluklarına otorite de eklendiği için dalkavuklukları daha da can sıkıcı olur.

94

multi autem Gnathonum similes, cum sint loco fortuna fama superiores, quorum est assentatio molesta, cum ad vanitatem accessit auctoritas.

95Gösterilen özenle, yaltaklanan dost gerçek dosttan, boyanmış ve yapmacık her şeyin içten ve gerçek olandan ayırt edildiği kadar kolay ayırt edilip tanınabilir. En bilgisiz kişilerden oluşan halk meclisi bile, halkın gözüne girmeye çalışan, yani dalkavuk ve hafif vatandaş ile tutarlı, gerçek ve ağırbaşlı vatandaş arasındaki farkı genellikle ayırt eder.

95

secerni autem blandus amicus a vero et internosci tam potest adhibita diligentia, quam omnia fucata et simulata a sinceris atque veris. contio, quae ex imperitissimis constat, tamen iudicare solet, quid intersit inter popularem, id est assentatorem et levem civem, et inter constantem et verum et gravem.

96Geçenlerde halk tribunlarının yeniden seçilebilmesine dair kanun teklifini getirirken Gaius Papirius meclisin kulaklarına ne yaltaklanmalarla akıyordu! Biz karşı çıktık; ama kendimden değil, Scipio'dan söz etmeyi yeğlerim. Ölümsüz tanrılar, onda ne büyük bir ağırbaşlılık, konuşmasında ne büyük bir heybet vardı! Onu Roma halkının yoldaşı değil, önderi diye kolayca adlandırırdınız. Ama siz oradaydınız ve konuşması elimizde. Böylece halk yanlısı kanun halkın oylarıyla reddedildi.

Kendime döneyim: Scipio'nun kardeşi Quintus Maximus ile Lucius Mancinus konsülken, Gaius Licinius Crassus'un rahiplik heyetlerine dair kanunu ne kadar halk yanlısı görünüyordu, hatırlarsınız; çünkü heyetlerin kendi üyelerini seçme hakkı halkın lütfuna aktarılıyordu. (Forumda halka dönerek konuşmayı ilk başlatan da oydu.) Yine de onun kolay satılan konuşmasını, bizim savunduğumuz ölümsüz tanrılara karşı dinî saygı kolayca yendi. Bu, ben praetorken, konsül olmamdan beş yıl önce oldu. Böylece o dava en yüksek otoriteden çok konunun kendi gücüyle savunulmuş oldu.

96

quibus blanditiis C. Papirius nuper influebat in auris contionis, cum ferret legem de tribunis plebis reficiendis! dissuasimus nos, sed nihil de me, de Scipione dicam libentius. quanta illi, di immortales, fuit gravitas, quanta in oratione maiestas! ut facile ducem populi Romani, non comitem diceres. sed affuistis, et est in manibus oratio. itaque lex popularis suffragiis populi repudiata est. atque, ut ad me redeam, meministis Q. Maximo fratre Scipionis et L. Mancino consulibus, quam popularis lex de sacerdotiis C. Licini Crassi videbatur; cooptatio enim collegiorum ad populi beneficium transferebatur. (Atque is primus instituit in forum versus agere cum populo.) Tamen illius vendibilem orationem religio deorum immortalium nobis defendentibus facile vincebat. atque id actum est praetore me, quinquennio ante quam consul sum factus. ita re magis quam summa auctoritate causa illa defensa est.

97Uydurma ve hayalî şeylere en çok yer veren sahnede, yani halk meclisinde bile, açığa çıkarılıp aydınlatıldığı sürece gerçek ağır basıyorsa, bütünüyle gerçekle tartılan dostlukta ne olmalıdır? Dostlukta, dedikleri gibi, açık bir gönül görmez ve kendi gönlünü göstermezsen, hiçbir şey güvenilir, hiçbir şey kesin olmaz; ne sevmek ne de sevilmek olur, çünkü bunun ne kadar gerçekten olduğunu bilmezsin. Gerçi bu dalkavukluk, ne kadar yıkıcı olursa olsun, onu kabul edip ondan hoşlananlardan başka kimseye zarar veremez. Böylece kulaklarını dalkavuklara en çok, kendi kendine dalkavukluk eden ve kendinden en çok hoşlanan kişi açar.

97

quod si in scena, id est in contione, in qua rebus fictis et adumbratis loci plurimum est, tamen verum valet, si modo id patefactum et illustratum est, quid in amicitia fieri oportet, quae tota veritate perpenditur? in qua nisi, ut dicitur, apertum pectus videas tuumque ostendas, nihil fidum, nihil exploratum habeas, ne amare quidem aut amari, cum id quam vere fiat ignores. quamquam ista assentatio, quamvis perniciosa sit, nocere tamen nemini potest nisi ei, qui eam recipit atque ea delectatur. ita fit ut is assentatoribus patefaciat auris suas maxime, qui ipse sibi assentetur et se maxime ipse delectet.

98Fazilet genel olarak kendini sever; çünkü kendini en iyi o tanır ve ne kadar sevilmeye değer olduğunu anlar. Ama ben şimdi faziletten değil, fazilete dair kanaatten söz ediyorum. Çünkü pek çok kişi faziletin kendisine sahip olmaktan çok, sahip görünmek ister. Dalkavukluk bunların hoşuna gider; onlara kendi isteklerine göre uydurulmuş bir söz söylendiğinde, o boş konuşmayı övgülerinin tanıklığı sayarlar. Demek ki biri gerçeği işitmek istemezken öbürü yalan söylemeye hazırsa, bu hiç de dostluk değildir. Böbürlenen askerler olmasaydı, komedilerdeki asalakların dalkavukluğu da bize esprili gelmezdi.

Thais bana çok mu teşekkür ediyor?

"Çok" diye cevap vermek yeterdi; o ise "Pek çok" der. Dalkavuk, hoşuna gitmek için konuştuğu kişinin büyük olmasını istediği şeyi her zaman büyütür.

98

omnino est amans sui virtus; optime enim se ipsa novit quamque amabilis sit intellegit: ego autem non de virtute nunc loquor, sed de virtutis opinione. virtute enim ipsa non tam multi praediti esse quam videri volunt. hos delectat assentatio, his fictus ad ipsorum voluntatem sermo cum adhibetur, orationem illam vanam testimonium esse laudum suarum putant. nulla est igitur haec amicitia, cum alter verum audire non volt, alter ad mentiendum paratus est. nec parasitorum in comoediis assentatio faceta nobis videretur, nisi essent milites gloriosi. magnas vero agere gratias Thais mihi? satis erat respondere magnas. ingentis, inquit. Semper auget assentator id, quod is, cuius ad voluntatem dicitur, volt esse magnum.

99Bu yüzden bu tatlı dilli boşluk, onu kendileri çağıran ve davet edenler üzerinde etkili olsa da, daha ağırbaşlı ve daha tutarlı olanlar da kurnaz bir dalkavukluğa yakalanmamaları için uyarılmalıdır.

Açıkça yaltaklananı, tamamen akılsız olan dışında herkes görür; ama o kurnaz ve gizli olanın içimize sızmasına karşı özenle sakınmalıyız. Çünkü o pek kolay tanınmaz; çoğu zaman karşı çıkarak bile dalkavukluk eder, tartışıyormuş gibi yaparak yaltaklanır ve sonunda pes edip yenilmeye razı olur ki aldatılan kişi daha iyi görmüş gibi görünsün. Aldatılmaktan daha çirkin ne olabilir? Buna düşmemek için daha çok dikkat etmeliyiz:

Beni bugün bütün komedilerdeki ahmak ihtiyarlardan daha çok nasıl da oyuna getirdin, nasıl da güzelce aldattın!

99

quam ob rem, quamquam blanda ista vanitas apud eos valet, qui ipsi illam adlectant et invitant, tamen etiam graviores constantioresque admonendi sunt, ut animadvertant ne callida assentatione capiantur. aperte enim adulantem nemo non videt, nisi qui admodum est excors: callidus ille et occultus ne se insinuet studiose cavendum est. nec enim facillime agnoscitur, quippe qui etiam adversando saepe assentetur et litigare se simulans blandiatur atque ad extremum det manus vincique se patiatur, ut is, qui illusus sit, plus vidisse videatur. quid autem turpius quam illudi? quod ut ne accidat magis cavendum est: ut me hodie ante omnis comicos stultos senes versaris atque illusseris lautissime!

100Çünkü oyunlarda da en ahmak kişi, öngörüsüz ve saf ihtiyarlardır.

Ama nasılsa konuşma kusursuz insanların, yani bilgelerin —insanın ulaşabileceği görünen bilgelikten söz ediyorum— dostluklarından hafif dostluklara kaydı. Bu yüzden şu ilk konulara dönelim ve sonunda onları bağlayalım.

Fazilet, diyorum Gaius Fannius ve sen Quintus Mucius, dostlukları hem kurar hem korur. Çünkü uyum ondadır, sağlamlık ondadır, tutarlılık ondadır. O kendini yükseltip ışığını gösterdiğinde ve aynı ışığı bir başkasında görüp tanıdığında, ona yaklaşır ve karşılığında öbüründe olanı alır; bundan ister sevgi (amor) ister dostluk (amicitia) alevlenir; çünkü ikisinin de adı sevmekten (amare) gelir. Sevmek ise, hiçbir ihtiyaç, hiçbir fayda aranmadan sevdiğin kişinin kendisine bağlanmaktan başka bir şey değildir. Fayda ise, sen onun peşine pek düşmesen bile, dostluktan kendiliğinden çiçeklenir.

100

haec enim etiam in fabulis stultissima persona est improvidorum et credulorum senum. sed nescio quo pacto ab amicitiis perfectorum hominum, id est sapientium—de hac dico sapientia, quae videtur in hominem cadere posse—ad levis amicitias defluxit oratio. quam ob rem ad illa prima redeamus eaque ipsa concludamus aliquando. virtus, inquam, C. Fanni, et tu, Q. Muci, et conciliat amicitias et conservat. in ea est enim convenientia rerum, in ea stabilitas, in ea constantia; quae cum se extulit et ostendit suum lumen et idem aspexit agnovitque in alio, ad id se admovet vicissimque accipit illud, quod in altero est, ex quo exardescit sive amor sive amicitia; utrumque enim dictum est ab amando, Amare autem nihil est aliud nisi eum ipsum diligere quem ames, nulla indigentia, nulla utilitate quaesita. quae tamen ipsa ecflorescit ex amicitia, etiam si tu eam minus secutus sis.

101Biz gençken o ihtiyarları, Lucius Paulus'u, Marcus Cato'yu, Gaius Gallus'u, Publius Nasica'yı, Scipio'muzun kayınpederi Tiberius Gracchus'u bu iyi niyetle sevdik. Bu iyi niyet yaşıtlar arasında daha da parlak görünür; benimle Scipio, Lucius Furius, Publius Rupilius, Spurius Mummius arasında olduğu gibi. Biz ihtiyarlar da karşılığında gençlerin sevgisinde huzur buluruz; sizinkinde, Quintus Tubero'nunkinde olduğu gibi; hatta pek genç olan Publius Rutilius'un, Aulus Verginius'un yakınlığından da zevk alırım. Hayatımızın ve tabiatımızın düzeni bir neslin ardından başkasının doğmasını gerektirdiğine göre, en çok dilenecek şey, adeta başlangıç kapısından birlikte çıktığın yaşıtlarınla, dedikleri gibi, bitiş çizgisine de birlikte varmaktır.

101

hac nos adulescentes benevolentia senes illos, L. Paulum, M. Catonem, C. Gallum, P. Nasicam, Ti. Gracchum Scipionis nostri socerum dileximus. haec etiam magis elucet inter aequalis, ut inter me et Scipionem, L. Furium, P. Rupilium, Sp. Mummium; vicissim autem senes in adulescentium caritate acquiescimus, ut in vestra, ut in Q. Tuberonis; equidem etiam admodum adulescentis P. Rutili, A. Vergini familiaritate delector. quoniamque ita ratio comparata est vitae naturaeque nostrae, ut alia aetas oriatur, maxime quidem optandum est ut cum aequalibus possis, quibuscum tamquam e carceribus emissus sis, cum isdem ad calcem, ut dicitur, pervenire.

102Ama insanî şeyler kırılgan ve geçici olduğu için, sevebileceğimiz ve bizi sevecek birilerini her zaman aramalıyız; çünkü sevgi ve iyi niyet kalkınca hayattan bütün hoşluk kalkar. Benim için Scipio, ansızın elimden alınmış olsa da, yaşıyor ve hep yaşayacak; çünkü ben o adamın faziletini sevdim ve o sönmedi. O fazilet, onu hep elinin altında bulunduran yalnız benim gözümün önünde değil; gelecek kuşaklar için de parlak ve seçkin olacak. Ruhunda ya da umudunda büyük işlere girişen hiç kimse yoktur ki onun hatırasını ve suretini kendine örnek almak gerektiğini düşünmesin.

102

sed quoniam res humanae fragiles caducaeque sunt, semper aliqui anquirendi sunt quos diligamus et a quibus diligamur; caritate enim benevolentiaque sublata omnis est e vita sublata iucunditas. mihi quidem Scipio, quamquam est subito ereptus, vivit tamen semperque vivet; virtutem enim amavi illius viri, quae exstincta non est. nec mihi soli versatur ante oculos, qui illam semper in manibus habui, sed etiam posteris erit clara et insignis. nemo umquam animo aut spe maiora suscipiet qui sibi non illius memoriam atque imaginem proponendam putet.

103Talihin ya da tabiatın bana verdiği her şey arasında Scipio'nun dostluğuyla karşılaştırabileceğim hiçbir şeyim yok. Bu dostlukta devlet işlerinde uyuşma, özel işlerde danışma, zevk dolu bir dinlenme buldum. Fark ettiğim kadarıyla onu en küçük bir şeyde bile hiç incitmedim; ondan da işitmek istemeyeceğim hiçbir şey işitmedim. Evimiz birdi, yemeğimiz aynı ve ortaktı; yalnız askerlik değil, yolculuklar ve kırda geçen günler de ortaktı.

103

equidem ex omnibus rebus, quas mihi aut fortuna aut natura tribuit, nihil habeo quod cum amicitia Scipionis possim comparare. in hac mihi de re publica consensus; in hac rerum privatarum consilium, in eadem requies plena oblectationis fuit. numquam illum ne minima quidem re offendi, quod quidem senserim, nihil audivi ex eo ipse quod nollem; una domus erat, idem victus isque communis, neque solum militia, sed etiam peregrinationes rusticationesque communes.

104Halkın gözünden uzakta bütün boş vaktimizi geçirdiğimiz, her zaman bir şey bilmeye ve öğrenmeye yönelik uğraşlarımızdan ne söyleyeyim? Bu şeylerin hatırası ve anısı onunla birlikte ölseydi, bana bu kadar bağlı ve beni bu kadar seven bir adamın özlemine hiçbir biçimde katlanamazdım. Ama onlar sönmedi; tersine, düşüncem ve hatıram onları besliyor, büyütüyor. Onlardan büsbütün yoksun kalsaydım bile, yaşın kendisi bana büyük bir teselli verirdi; çünkü bu özlem içinde artık daha uzun süre kalamam; kısa olan her şey de, büyük olsa bile, katlanılabilir olmalıdır.

Dostluk hakkında söyleyeceklerim bunlardı. Size öğüdüm şudur: fazilete —ki o olmadan dostluk olamaz— öyle bir yer verin ki, onun dışında hiçbir şeyi dostluktan üstün saymayın.

104

nam quid ego de studiis dicam cognoscendi semper aliquid atque discendi, in quibus remoti ab oculis populi omne otiosum tempus contrivimus? quarum rerum recordatio et memoria si una cum illo occidisset, desiderium coniunctissimi atque amantissimi viri ferre nullo modo possem. sed nec illa exstincta sunt alunturque potius et augentur cogitatione et memoria mea, et, si illis plane orbatus essem, magnum tamen affert mihi aetas ipsa solacium; diutius enim iam in hoc desiderio esse non possum; omnia autem brevia tolerabilia esse debent, etiam si magna sunt. haec habui de amicitia quae dicerem; vos autem hortor ut ita virtutem locetis (sine qua amicitia esse non potest) ut ea excepta nihil amicitia praestabilius putetis.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…