Lucretius · Şeylerin Tabiatı Üzerine
I. Kitap
1.1Aeneas soyunun anası, insanların ve tanrıların hazzı, besleyici Venüs, göğün kayıp giden burçları altında gemiler taşıyan denizi, ürün veren toprakları şenlendiren sen; çünkü canlıların bütün soyu senin sayende döllenir, doğar ve güneşin ışığını görür: senden, tanrıça, senden kaçar rüzgârlar, senden ve senin gelişinden göğün bulutları; sana hünerli toprak tatlı çiçekler sunar, sana gülümser denizin düzlükleri, yatışmış gök yayılan bir ışıkla parıldar. Çünkü günün bahar yüzü açılır açılmaz, batı rüzgârının doğurgan esintisi salıverilip canlanır canlanmaz, önce havadaki kuşlar, tanrıça, seni ve senin gelişini haber verir, yürekleri senin gücünle çarparak. Sonra yabani hayvanlar, sürüler bereketli otlaklarda sıçrar, hızlı ırmakları yüzüp geçer: böylece cazibene kapılmış
Aeneadum genetrix, hominum divomque voluptas, / alma Venus, caeli subter labentia signa / quae mare navigerum, quae terras frugiferentis / concelebras, per te quoniam genus omne animantum / concipitur visitque exortum lumina solis: / te, dea, te fugiunt venti, te nubila caeli / adventumque tuum, tibi suavis daedala tellus / summittit flores, tibi rident aequora ponti / placatumque nitet diffuso lumine caelum. / nam simul ac species patefactast verna diei / et reserata viget genitabilis aura favoni, / aeriae primum volucris te, diva, tuumque / significant initum perculsae corda tua vi. / inde ferae pecudes persultant pabula laeta / et rapidos tranant amnis: ita capta lepore
1.16her biri, onu nereye götürmek istersen, arzuyla ardından gelir. Kısacası denizlerde, dağlarda, coşkun ırmaklarda, kuşların yapraklı yuvalarında, yeşeren ovalarda herkesin göğsüne tatlı bir sevgi salarak kuşakların türlerine göre arzuyla soylarını sürdürmesini sağlarsın. Madem şeylerin tabiatını yalnız sen yönetiyorsun, senin olmadan hiçbir şey ışığın kutsal kıyılarına doğmuyor, hiçbir şey sevinçli, hiçbir şey sevimli olmuyor, şeylerin tabiatı üzerine dizmeye çalıştığım bu dizeleri yazarken yoldaşım olmanı dilerim; Memmius'un oğlu dostumuz için yazıyorum onları, tanrıça, her zaman her şeyle donanıp üstün olmasını istediğin dostumuz için. Bu yüzden sözlerime, tanrıça, daha da ölümsüz bir zarafet ver. Bu arada sağla ki savaşın vahşi işleri bütün denizlerde ve karalarda uyuşup dinsin;
te sequitur cupide quo quamque inducere pergis. / denique per maria ac montis fluviosque rapacis / frondiferasque domos avium camposque virentis / omnibus incutiens blandum per pectora amorem / efficis ut cupide generatim saecla propagent. / quae quoniam rerum naturam sola gubernas / nec sine te quicquam dias in luminis oras / exoritur neque fit laetum neque amabile quicquam, / te sociam studeo scribendis versibus esse, / quos ego de rerum natura pangere conor / Memmiadae nostro, quem tu, dea, tempore in omni / omnibus ornatum voluisti excellere rebus. / quo magis aeternum da dictis, diva, leporem. / effice ut interea fera moenera militiai / per maria ac terras omnis sopita quiescant;
1.31çünkü ölümlülere sakin bir barışla yalnız sen yardım edebilirsin; savaşın vahşi işlerini silahları güçlü Mars yönetir, o ki çoğu zaman sonsuz bir aşk yarasına yenilip kucağına atılır; yuvarlak boynunu geriye yaslayıp yukarı bakarak ağzı açık, açgözlü bakışlarını sana doğru aşkla doyurur, sırtüstü uzanmışken soluğu senin dudaklarına asılı kalır. Tanrıça, o senin kutsal bedenine yaslanmış yatarken sen üstüne eğilip onu sararak ağzından tatlı sözler dök, ey şanlı tanrıça, Romalılar için sakin bir barış dileyerek. Çünkü vatanın bu kötü zamanında ne biz bu işi gönül rahatlığıyla yapabiliriz, ne de Memmius'un ünlü soyundan gelen adam böyle durumlarda ortak selamete sırt çevirebilir. Çünkü tanrıların tabiatı, kendi başına, zorunlu olarak ölümsüz bir ömrün tadını en derin barış içinde çıkarır,
nam tu sola potes tranquilla pace iuvare / mortalis, quoniam belli fera moenera Mavors / armipotens regit, in gremium qui saepe tuum se / reiicit aeterno devictus vulnere amoris, / atque ita suspiciens tereti cervice reposta / pascit amore avidos inhians in te, dea, visus / eque tuo pendet resupini spiritus ore. / hunc tu, diva, tuo recubantem corpore sancto / circum fusa super, suavis ex ore loquellas / funde petens placidam Romanis, incluta, pacem; / nam neque nos agere hoc patriai tempore iniquo / possumus aequo animo nec Memmi clara propago / talibus in rebus communi desse saluti. / omnis enim per se divum natura necessest / immortali aevo summa cum pace fruatur
1.46bizim işlerimizden uzakta, bizden çok ayrı olarak; çünkü her türlü acıdan, tehlikelerden uzaktır, kendi gücüyle güçlüdür, bize hiç muhtaç değildir, ne iyiliklerle kazanılır ne de öfkeyle sarsılır.
Geri kalanına gelince: boş kulaklarını ve kaygılardan uzak keskin zihnini doğru öğretiye ver ki sana sadık bir gayretle dizdiğim armağanlarımı anlamadan küçümseyip bir kenara bırakmayasın. Çünkü sana göğün ve tanrıların en yüce düzenini anlatmaya başlayacağım, şeylerin ilk başlangıçlarını açacağım; tabiat her şeyi onlardan yaratır, büyütür ve besler, yok olan şeyleri yine tabiat onlara çözer. Öğretimizi anlatırken bunlara madde, şeyleri doğuran cisimler ve şeylerin tohumları demeyi âdet edindik; aynı şeyleri
semota ab nostris rebus seiunctaque longe; / nam privata dolore omni, privata periclis, / ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri, / nec bene promeritis capitur nec tangitur ira. / Quod super est, vacuas auris animumque sagacem / semotum a curis adhibe veram ad rationem, / ne mea dona tibi studio disposta fideli, / intellecta prius quam sint, contempta relinquas. / nam tibi de summa caeli ratione deumque / disserere incipiam et rerum primordia pandam, / unde omnis natura creet res, auctet alatque, / quove eadem rursum natura perempta resolvat, / quae nos materiem et genitalia corpora rebus / reddunda in ratione vocare et semina rerum / appellare suemus et haec eadem usurpare
1.61ilk cisimler diye de anarız, çünkü her şey ilk olarak onlardan gelir.
İnsan hayatı herkesin gözü önünde yeryüzünde ağır bir dinin altında çirkince ezilmiş yatarken, din ise göğün bölgelerinden başını gösterip korkunç yüzüyle ölümlülerin üstüne çökerken, ilk olarak bir Yunanlı, bir ölümlü ona karşı gözlerini kaldırmaya cüret etti, ilk olarak ona karşı durdu. Ne tanrıların ünü, ne yıldırımlar, ne de tehditkâr gürlemesiyle gök onu sindirebildi; tersine zihninin keskin yiğitliğini daha da kamçıladı, öyle ki tabiatın kapılarının sıkı sürgülerini ilk o kırmak istedi. Böylece ruhunun canlı gücü galip geldi, evrenin alevli surlarının çok ötesine ilerledi, ölçüsüz bütünü zihniyle ve ruhuyla dolaştı; oradan galip dönerek bize neyin var olabileceğini,
corpora prima, quod ex illis sunt omnia primis. / Humana ante oculos foede cum vita iaceret / in terris oppressa gravi sub religione, / quae caput a caeli regionibus ostendebat / horribili super aspectu mortalibus instans, / primum Graius homo mortalis tollere contra / est oculos ausus primusque obsistere contra; / quem neque fama deum nec fulmina nec minitanti / murmure compressit caelum, sed eo magis acrem / inritat animi virtutem, effringere ut arta / naturae primus portarum claustra cupiret. / ergo vivida vis animi pervicit et extra / processit longe flammantia moenia mundi / atque omne immensum peragravit mente animoque, / unde refert nobis victor quid possit oriri,
1.76neyin olamayacağını, kısacası her şeyin gücünün ne yolla sınırlı olduğunu, derine çakılmış sınır taşını bildirdi. Böylece din sırası gelince ayaklar altına alınıp çiğnenir; zafer bizi göğe eşit kılar.
Bu konuda şundan korkuyorum: belki de dinsiz bir öğretinin ilk adımlarına girdiğini, cinayet yoluna saptığını sanırsın. Oysa tam tersine, çoğu zaman o din cinayetler, dinsizce işler doğurmuştur. Nitekim Aulis'te Trivia bakiresinin sunağını Iphianassa'nın kanıyla nasıl da çirkince lekelediler, Danaoların seçkin önderleri, erkeklerin ileri gelenleri! Bakire saçlarına sarılan kurban şeridi yanaklarının iki yanından eşitçe sarkar sarkmaz, babasının sunağın önünde kederle durduğunu, yanındaki görevlilerin bıçağı gizlediğini,
quid nequeat, finita potestas denique cuique / qua nam sit ratione atque alte terminus haerens. / quare religio pedibus subiecta vicissim / opteritur, nos exaequat victoria caelo. / Illud in his rebus vereor, ne forte rearis / impia te rationis inire elementa viamque / indugredi sceleris. quod contra saepius illa / religio peperit scelerosa atque impia facta. / Aulide quo pacto Triviai virginis aram / Iphianassai turparunt sanguine foede / ductores Danaum delecti, prima virorum. / cui simul infula virgineos circum data comptus / ex utraque pari malarum parte profusast, / et maestum simul ante aras adstare parentem / sensit et hunc propter ferrum celare ministros
1.91onu gören halkın gözyaşı döktüğünü fark edince, korkudan dili tutulmuş, dizlerinin üstüne çöküp yere kapandı. O anda zavallıya, krala ilk kez baba diyen kişi olmasının hiçbir yararı olamazdı. Çünkü erkeklerin elleriyle kaldırılıp titreyerek sunağa götürüldü; kutsal törenin âdetince tamamlanıp parlak düğün şarkısıyla uğurlansın diye değil, tam evlenme çağında, iffetli kız iffetsizce, babasının kurban vuruşuyla düşen kederli bir kurban olsun diye, donanmaya mutlu ve uğurlu bir yola çıkış nasip olsun diye. Din bu kadar kötülüğe sürükleyebildi!
Sen de bir gün kâhinlerin korku saçan sözlerine yenik düşüp bizden ayrılmak isteyeceksin. Elbette; sana hayatının yolunu değiştirebilecek, nice düşler uydurabilirler,
aspectuque suo lacrimas effundere civis, / muta metu terram genibus summissa petebat. / nec miserae prodesse in tali tempore quibat, / quod patrio princeps donarat nomine regem; / nam sublata virum manibus tremibundaque ad aras / deductast, non ut sollemni more sacrorum / perfecto posset claro comitari Hymenaeo, / sed casta inceste nubendi tempore in ipso / hostia concideret mactatu maesta parentis, / exitus ut classi felix faustusque daretur. / tantum religio potuit suadere malorum. / Tutemet a nobis iam quovis tempore vatum / terriloquis victus dictis desciscere quaeres. / quippe etenim quam multa tibi iam fingere possunt / somnia, quae vitae rationes vertere possint
1.106bütün talihini korkuyla altüst edebilecek! Haklı olarak da; çünkü insanlar sıkıntılarının kesin bir sonu olduğunu görselerdi, bir yolunu bulup dinî korkulara ve kâhinlerin tehditlerine karşı durabilirlerdi. Şimdi ise direnmenin ne yolu var ne de imkânı, çünkü ölümde sonsuz cezalardan korkmak gerekiyor. Ruhun tabiatının ne olduğunu bilmiyorlar: o da doğmuş mudur, yoksa doğanların içine mi sızar, ölümle parçalanıp bizimle birlikte mi yok olur, Orcus'un karanlıklarını, uçsuz bucaksız çukurlarını mı görür, yoksa tanrısal bir güçle başka hayvanların içine mi girer, Ennius'umuzun şarkısında dediği gibi; o ki sevimli Helikon'dan, İtalya halkları arasında ünü parlayacak, hiç solmayan yapraklardan bir taçla ilk inen şairdir. Gerçi Ennius Acheron'un tapınaklarının var olduğunu da
fortunasque tuas omnis turbare timore! / et merito; nam si certam finem esse viderent / aerumnarum homines, aliqua ratione valerent / religionibus atque minis obsistere vatum. / nunc ratio nulla est restandi, nulla facultas, / aeternas quoniam poenas in morte timendum. / ignoratur enim quae sit natura animai, / nata sit an contra nascentibus insinuetur / et simul intereat nobiscum morte dirempta / an tenebras Orci visat vastasque lacunas / an pecudes alias divinitus insinuet se, / Ennius ut noster cecinit, qui primus amoeno / detulit ex Helicone perenni fronde coronam, / per gentis Italas hominum quae clara clueret; / etsi praeterea tamen esse Acherusia templa
1.121ölümsüz dizelerinde anlatıp ilan eder: oraya ne ruhlarımız ne de bedenlerimiz ulaşır, yalnız tuhaf biçimlerde solgun birtakım hayaletler. Anlatır ki orada her zaman taze kalan Homeros'un hayali karşısında belirmiş, tuzlu gözyaşları dökmeye başlamış ve sözleriyle şeylerin tabiatını açmış. Bu yüzden yukarıdaki şeyler hakkında, güneşin ve ayın dolaşmalarının ne yolla olduğu, yeryüzünde her şeyin hangi güçle meydana geldiği hakkında iyi bir açıklamaya sahip olmalıyız; ama hepsinden önce ruhun ve zihnin tabiatının neden oluştuğunu keskin bir akılla görmeliyiz, uyanıkken hastalığa tutulduğumuzda ya da uykuya gömüldüğümüzde karşımıza çıkıp zihnimizi dehşete düşüren şeyin ne olduğunu da; öyle ki ölüp gitmiş, kemiklerini toprağın kucakladığı kişileri karşımızda görüyor, işitiyor gibi oluruz.
Ennius aeternis exponit versibus edens, / quo neque permaneant animae neque corpora nostra, / sed quaedam simulacra modis pallentia miris; / unde sibi exortam semper florentis Homeri / commemorat speciem lacrimas effundere salsas / coepisse et rerum naturam expandere dictis. / qua propter bene cum superis de rebus habenda / nobis est ratio, solis lunaeque meatus / qua fiant ratione, et qua vi quaeque gerantur / in terris, tunc cum primis ratione sagaci / unde anima atque animi constet natura videndum, / et quae res nobis vigilantibus obvia mentes / terrificet morbo adfectis somnoque sepultis, / cernere uti videamur eos audireque coram, / morte obita quorum tellus amplectitur ossa.
1.136Yunanların karanlık buluşlarını Latince dizelerle aydınlatmanın zor olduğunu bilmiyor değilim, hele dilin yoksulluğu ve konuların yeniliği yüzünden birçok şeyi yeni kelimelerle anlatmak gerektiğinden; ama yine de senin faziletin ve tatlı dostluğundan umduğum haz beni her zahmete katlanmaya ikna ediyor, duru geceleri uykusuz geçirmeye yöneltiyor; hangi sözlerle, sonunda hangi şiirle zihnine parlak ışıklar tutabileceğimi arıyorum, derinlere gizlenmiş şeyleri görebilesin diye. Öyleyse ruhun bu dehşetini, bu karanlıkları güneşin ışınları, günün parlak okları değil, tabiatın görünüşü ve açıklaması dağıtmalıdır.
Bu açıklamanın ilkesi bizim için şuradan başlayacak: hiçbir şey hiçbir zaman tanrısal bir güçle yoktan doğmaz.
Nec me animi fallit Graiorum obscura reperta / difficile inlustrare Latinis versibus esse, / multa novis verbis praesertim cum sit agendum / propter egestatem linguae et rerum novitatem; / sed tua me virtus tamen et sperata voluptas / suavis amicitiae quemvis efferre laborem / suadet et inducit noctes vigilare serenas / quaerentem dictis quibus et quo carmine demum / clara tuae possim praepandere lumina menti, / res quibus occultas penitus convisere possis. / hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest / non radii solis neque lucida tela diei / discutiant, sed naturae species ratioque. / Principium cuius hinc nobis exordia sumet, / nullam rem e nihilo gigni divinitus umquam.
1.151Çünkü korku bütün ölümlüleri öyle tutsak eder ki, yeryüzünde ve gökte birçok şeyin olduğunu görüp bu işlerin sebeplerini hiçbir yolla göremedikleri için onların tanrısal iradeyle olduğunu sanırlar. Bu yüzden hiçbir şeyin yoktan yaratılamayacağını gördüğümüzde, aradığımızı oradan daha doğru seçeceğiz: her şeyin nereden yaratılabildiğini, her şeyin tanrıların emeği olmadan nasıl meydana geldiğini.
Çünkü şeyler yoktan olsaydı, her şeyden her tür doğabilirdi, hiçbir şeyin tohuma ihtiyacı olmazdı. Önce denizden insanlar, topraktan pullu soy çıkabilir, gökten kuşlar fışkırabilirdi; sığır sürüleri ve öteki evcil hayvanlar, bütün yabani hayvanlar belirsiz doğumlarla ekili yerleri de çölleri de doldururdu. Ağaçlarda hep aynı meyveler bulunmazdı,
quippe ita formido mortalis continet omnis, / quod multa in terris fieri caeloque tuentur, / quorum operum causas nulla ratione videre / possunt ac fieri divino numine rentur. / quas ob res ubi viderimus nil posse creari / de nihilo, tum quod sequimur iam rectius inde / perspiciemus, et unde queat res quaeque creari / et quo quaeque modo fiant opera sine divom. / Nam si de nihilo fierent, ex omnibus rebus / omne genus nasci posset, nil semine egeret. / e mare primum homines, e terra posset oriri / squamigerum genus et volucres erumpere caelo; / armenta atque aliae pecudes, genus omne ferarum, / incerto partu culta ac deserta tenerent. / nec fructus idem arboribus constare solerent,
1.166değişirdi; her ağaç her meyveyi verebilirdi. Çünkü her şeyin kendi doğurucu cisimleri olmasaydı, şeylerin belli bir anası nasıl olabilirdi? Ama şimdi her şey belli tohumlardan yaratıldığı için, her biri, maddesinin ve ilk cisimlerinin bulunduğu yerden doğar ve ışığın kıyılarına çıkar. İşte bu yüzden her şey her şeyden doğamaz, çünkü belli şeylerde kendilerine ayrılmış bir yeti vardır. Ayrıca neden baharda gülün, sıcakta tahılın, sonbaharın çağrısıyla asmaların açtığını görüyoruz? Şeylerin belli tohumları kendi zamanlarında bir araya geldiği için değil mi? Mevsimler elverişliyken ve canlı toprak körpe şeyleri güvenle ışığın kıyılarına çıkarırken yaratılan her şey açığa çıkar. Yoktan olsalardı, birden ortaya çıkarlardı,
sed mutarentur, ferre omnes omnia possent. / quippe ubi non essent genitalia corpora cuique, / qui posset mater rebus consistere certa? / at nunc seminibus quia certis quaeque creantur, / inde enascitur atque oras in luminis exit, / materies ubi inest cuiusque et corpora prima; / atque hac re nequeunt ex omnibus omnia gigni, / quod certis in rebus inest secreta facultas. / Praeterea cur vere rosam, frumenta calore, / vites autumno fundi suadente videmus, / si non, certa suo quia tempore semina rerum / cum confluxerunt, patefit quod cumque creatur, / dum tempestates adsunt et vivida tellus / tuto res teneras effert in luminis oras? / quod si de nihilo fierent, subito exorerentur
1.181belirsiz aralıklarla, yılın elverişsiz zamanlarında; çünkü uygunsuz zamanda doğurucu birleşmeden alıkonacak hiçbir ilk başlangıç olmazdı. Yoktan büyüyebilselerdi, şeylerin büyümesi için tohumun bir araya gelmesine zaman da gerekmezdi; küçük bebekler birden delikanlı olur, topraktan çıkan ağaçlar ansızın fırlayıp yükselirdi. Bunların hiçbirinin olmadığı açıktır; çünkü her şey belli bir tohuma yakışır biçimde yavaş yavaş büyür ve büyürken türünü korur; böylece her şeyin kendi maddesinden büyüyüp beslendiğini anlayabilirsin. Buna şunu da ekle: yılın belli yağmurları olmadan toprak sevindirici ürünlerini veremez, canlıların tabiatı da besinden yoksun kalınca soyunu sürdüremez, hayatını koruyamaz;
incerto spatio atque alienis partibus anni, / quippe ubi nulla forent primordia, quae genitali / concilio possent arceri tempore iniquo. / Nec porro augendis rebus spatio foret usus / seminis ad coitum, si e nilo crescere possent; / nam fierent iuvenes subito ex infantibus parvis / e terraque exorta repente arbusta salirent. / quorum nil fieri manifestum est, omnia quando / paulatim crescunt, ut par est semine certo, / crescentesque genus servant; ut noscere possis / quicque sua de materia grandescere alique. / Huc accedit uti sine certis imbribus anni / laetificos nequeat fetus submittere tellus / nec porro secreta cibo natura animantum / propagare genus possit vitamque tueri;
1.196öyle ki, kelimelerde harfleri gördüğümüz gibi, birçok cismin birçok şeyde ortak olduğunu düşünmen, hiçbir şeyin ilkeler olmadan var olabileceğini düşünmenden daha doğrudur. Sonra tabiat neden ayaklarıyla denizi sığlıklardan geçebilecek, elleriyle büyük dağları yerinden koparabilecek, yaşayarak canlıların birçok kuşağını aşabilecek kadar büyük insanlar hazırlayamadı? Şeyleri doğurmak için belli bir madde ayrıldığı, neyin doğabileceği de ondan belirlendiği için değil mi? Öyleyse yoktan hiçbir şeyin olamayacağını kabul etmek gerekir, çünkü şeylerin, her birinin yaratılıp havanın körpe esintilerine çıkabilmesi için tohuma ihtiyacı vardır. Son olarak, ekili yerlerin ekilmemiş yerlerden üstün olduğunu, ellerle işlenince daha iyi ürün verdiğini gördüğümüze göre, demek ki toprakta şeylerin ilk başlangıçları vardır;
ut potius multis communia corpora rebus / multa putes esse, ut verbis elementa videmus, / quam sine principiis ullam rem existere posse. / Denique cur homines tantos natura parare / non potuit, pedibus qui pontum per vada possent / transire et magnos manibus divellere montis / multaque vivendo vitalia vincere saecla, / si non, materies quia rebus reddita certast / gignundis, e qua constat quid possit oriri? / nil igitur fieri de nilo posse fatendumst, / semine quando opus est rebus, quo quaeque creatae / aeris in teneras possint proferrier auras. / Postremo quoniam incultis praestare videmus / culta loca et manibus melioris reddere fetus, / esse videlicet in terris primordia rerum
1.211verimli toprak kesekleri sabanla devirerek, toprağın yüzünü işleyerek onları doğuma çağırırız. Hiç olmasalardı, emeğimiz olmadan her şeyin kendiliğinden çok daha iyi olduğunu görürdün.
Buna şunu da ekle: tabiat her şeyi yeniden kendi cisimlerine çözer, şeyleri yok edip hiçliğe götürmez. Çünkü bir şey bütün parçalarıyla ölümlü olsaydı, her şey gözümüzün önünden birden kapılıp yok olurdu; çünkü parçalarını birbirinden ayıracak, bağlarını çözecek bir güce hiç ihtiyaç olmazdı. Oysa şimdi her şey ölümsüz bir tohumdan oluştuğu için, şeyi bir darbeyle parçalayacak ya da boşluklardan içine sızıp çözecek bir güç gelip çatıncaya kadar, tabiat hiçbir şeyin yok oluşunun görülmesine izin vermez. Ayrıca zamanın eskiterek ortadan kaldırdığı şeyleri,
quae nos fecundas vertentes vomere glebas / terraique solum subigentes cimus ad ortus; / quod si nulla forent, nostro sine quaeque labore / sponte sua multo fieri meliora videres. / Huc accedit uti quicque in sua corpora rursum / dissoluat natura neque ad nihilum interemat res. / nam siquid mortale e cunctis partibus esset, / ex oculis res quaeque repente erepta periret; / nulla vi foret usus enim, quae partibus eius / discidium parere et nexus exsolvere posset. / quod nunc, aeterno quia constant semine quaeque, / donec vis obiit, quae res diverberet ictu / aut intus penetret per inania dissoluatque, / nullius exitium patitur natura videri. / Praeterea quae cumque vetustate amovet aetas,
1.226bütün maddelerini tüketip tamamen yok ediyorsa, Venüs canlıların soyunu türlerine göre hayatın ışıklarına nereden geri getirir, ya da geri getirilince hünerli toprak türlerine göre besin sunarak onları nereden besler, büyütür? Denize kendi kaynakları ve uzaklardan gelen ırmaklar nereden su sağlar? Gökteki esir yıldızları nereden besler? Çünkü ölümlü bir cisimden olan her şeyi geçmişin sonsuz zamanı ve günleri çoktan tüketmiş olmalıydı. Ama bu şeylerin toplamının tekrar tekrar kurulduğu şeyler bu aralıkta, geçmiş zamanda var olduysa, onlar elbette ölümsüz bir tabiatla donanmıştır. Öyleyse hiçbir şey hiçliğe geri dönemez.
Sonra, ölümsüz madde onları birbirine az ya da çok sıkı bağlarla tutmasaydı, aynı güç ve aynı sebep bütün şeyleri ayrımsız yok ederdi;
si penitus peremit consumens materiem omnem, / unde animale genus generatim in lumina vitae / redducit Venus, aut redductum daedala tellus / unde alit atque auget generatim pabula praebens? / unde mare ingenuei fontes externaque longe / flumina suppeditant? unde aether sidera pascit? / omnia enim debet, mortali corpore quae sunt, / infinita aetas consumpse ante acta diesque. / quod si in eo spatio atque ante acta aetate fuere / e quibus haec rerum consistit summa refecta, / inmortali sunt natura praedita certe. / haud igitur possunt ad nilum quaeque reverti. / Denique res omnis eadem vis causaque volgo / conficeret, nisi materies aeterna teneret, / inter se nexus minus aut magis indupedita;
1.241çünkü ölümün bir dokunuşu bile yetecek bir sebep olurdu, zira ölümsüz cisimden hiçbir şey olmazdı ki her güç onların dokusunu çözmek zorunda kalsın. Oysa şimdi ilkelerin birbirine bağları farklı olduğu ve madde ölümsüz olduğu için, her birinin dokusuna yetecek keskinlikte bir güç gelip çatıncaya kadar şeyler cisimleri bozulmadan kalır. Demek ki hiçbir şey hiçliğe dönmez, hepsi dağılınca maddenin cisimlerine döner. Son olarak, baba Esir yağmurları ana toprağın kucağına boşaltınca yağmurlar yok olur gider; ama parlak ekinler yükselir, ağaçlarda dallar yeşerir, ağaçların kendisi büyür, meyveyle yüklenir. Bundan da bizim soyumuz ve yabani hayvanların soyu beslenir, bundan sevinçli şehirlerin çocuklarla çiçeklendiğini,
tactus enim leti satis esset causa profecto, / quippe ubi nulla forent aeterno corpore, quorum / contextum vis deberet dissolvere quaeque. / at nunc, inter se quia nexus principiorum / dissimiles constant aeternaque materies est, / incolumi remanent res corpore, dum satis acris / vis obeat pro textura cuiusque reperta. / haud igitur redit ad nihilum res ulla, sed omnes / discidio redeunt in corpora materiai. / postremo pereunt imbres, ubi eos pater aether / in gremium matris terrai praecipitavit; / at nitidae surgunt fruges ramique virescunt / arboribus, crescunt ipsae fetuque gravantur. / hinc alitur porro nostrum genus atque ferarum, / hinc laetas urbes pueris florere videmus
1.256yapraklı ormanların her yanda yeni kuşlarla öttüğünü görürüz; bundan semiz bereketli otlaklarda yorgun hayvanlar iri bedenlerini yere bırakır, gerilmiş memelerden ak süt akar; bundan yeni doğan yavrular çelimsiz bacaklarıyla körpe otlar arasında oynaşır, taptaze sütle körpe zihinleri sarhoş olmuş. Demek ki görünen hiçbir şey tamamen yok olmaz, çünkü tabiat bir şeyi başka bir şeyden yeniler, hiçbir şeyin başka birinin ölümüyle desteklenmeden doğmasına izin vermez.
Haydi şimdi; şeylerin yoktan yaratılamayacağını, doğanların da hiçliğe geri çağrılamayacağını öğrettiğime göre, şeylerin ilk başlangıçları gözle görülemediği için sözlerime güvenmemeye başlamayasın diye, şeylerde var olduğunu ama görülemediğini senin de kabul etmen gereken cisimleri dinle.
frondiferasque novis avibus canere undique silvas, / hinc fessae pecudes pinguis per pabula laeta / corpora deponunt et candens lacteus umor / uberibus manat distentis, hinc nova proles / artubus infirmis teneras lasciva per herbas / ludit lacte mero mentes perculsa novellas. / haud igitur penitus pereunt quaecumque videntur, / quando alit ex alio reficit natura nec ullam / rem gigni patitur nisi morte adiuta aliena. / Nunc age, res quoniam docui non posse creari / de nihilo neque item genitas ad nil revocari, / ne qua forte tamen coeptes diffidere dictis, / quod nequeunt oculis rerum primordia cerni, / accipe praeterea quae corpora tute necessest / confiteare esse in rebus nec posse videri.
1.271Önce, rüzgârın kızışmış gücü denizi döver, koca gemileri batırır, bulutları dağıtır; bazen de hızlı bir kasırgayla ovaları kat ederek büyük ağaçlarla yeri döşer, dağların doruklarını orman kıran soluklarla hırpalar: deniz de böyle keskin bir uğultuyla kudurur, tehditkâr bir homurtuyla öfkelenir. Demek ki rüzgârlar elbette görünmez cisimlerdir; denizi, toprakları, sonunda göğün bulutlarını süpürür, ansızın bir kasırgayla hırpalayıp kapıp götürürler. Akışları ve yaptıkları yıkım başka türlü değildir; tıpkı suyun yumuşak tabiatının, yüksek dağlardan bol yağmurlarla kabaran büyük bir sel ormanların kırıklarını, bütün ağaçları sürükleyip atarken, taşkın bir ırmakla birden akıp gitmesi gibi: güçlü köprüler bile gelen suyun
Principio venti vis verberat incita corpus / ingentisque ruit navis et nubila differt, / inter dum rapido percurrens turbine campos / arboribus magnis sternit montisque supremos / silvifragis vexat flabris: ita perfurit acri / cum fremitu saevitque minaci murmure pontus. / sunt igitur venti ni mirum corpora caeca, / quae mare, quae terras, quae denique nubila caeli / verrunt ac subito vexantia turbine raptant, / nec ratione fluunt alia stragemque propagant / et cum mollis aquae fertur natura repente / flumine abundanti, quam largis imbribus auget / montibus ex altis magnus decursus aquai / fragmina coniciens silvarum arbustaque tota, / nec validi possunt pontes venientis aquai
1.286ani gücüne dayanamaz; büyük yağmurla bulanan ırmak öyle büyük bir kuvvetle sağlam ayaklara çarpar, büyük bir gürültüyle yıkım saçar, iri kayaları dalgaları altında yuvarlar, dalgalarına ne engel olursa yıkar. Rüzgârın esintileri de böyle akmalıdır; güçlü bir ırmak gibi herhangi bir yöne doğru yığıldıklarında şeyleri önlerine katıp iter, sık hamlelerle devirir; bazen kıvrılan bir girdapla kapıp hızlı, dönen bir kasırgayla taşırlar. Bu yüzden, bir kez daha, rüzgârlar görünmez cisimlerdir; çünkü yaptıklarıyla ve huylarıyla, cisimleri açıkça görünen büyük ırmaklara benzer bulunurlar.
Sonra şeylerin çeşitli kokularını duyarız, ama burnumuza geldiklerini hiçbir zaman görmeyiz; sıcağın yalazlarını görmeyiz, soğukları gözlerimizle
vim subitam tolerare: ita magno turbidus imbri / molibus incurrit validis cum viribus amnis, / dat sonitu magno stragem volvitque sub undis / grandia saxa, ruit qua quidquid fluctibus obstat. / sic igitur debent venti quoque flamina ferri, / quae vel uti validum cum flumen procubuere / quam libet in partem, trudunt res ante ruuntque / impetibus crebris, inter dum vertice torto / corripiunt rapidique rotanti turbine portant. / quare etiam atque etiam sunt venti corpora caeca, / quandoquidem factis et moribus aemula magnis / amnibus inveniuntur, aperto corpore qui sunt. / Tum porro varios rerum sentimus odores / nec tamen ad naris venientis cernimus umquam / nec calidos aestus tuimur nec frigora quimus
1.301seçemeyiz, sesleri de görmeyi bilmeyiz; yine de bunların hepsi zorunlu olarak cisim tabiatından oluşur, çünkü hislerimize çarpabilirler; cisim olmayan hiçbir şey dokunamaz, dokunulamaz.
Sonra dalgaların kırıldığı kıyıda asılı giysiler ıslanır, aynı giysiler güneşe serilince kurur. Ama ne suyun nemi onlara nasıl oturdu, görülmüştür, ne de sıcakla nasıl kaçtı. Demek ki nem gözlerin hiçbir yolla göremeyeceği küçük parçalara dağılır. Dahası, güneşin dönüşüyle geçen nice yıl içinde parmaktaki yüzük takıldıkça alttan incelir, damlanın düşüşü taşı oyar, sabanın eğri demir ucu tarlalarda gizlice aşınır; yolların taş döşemelerinin halkın ayaklarıyla
usurpare oculis nec voces cernere suemus; / quae tamen omnia corporea constare necessest / natura, quoniam sensus inpellere possunt; / tangere enim et tangi, nisi corpus, nulla potest res. / Denique fluctifrago suspensae in litore vestis / uvescunt, eaedem dispansae in sole serescunt. / at neque quo pacto persederit umor aquai / visumst nec rursum quo pacto fugerit aestu. / in parvas igitur partis dispergitur umor, / quas oculi nulla possunt ratione videre. / quin etiam multis solis redeuntibus annis / anulus in digito subter tenuatur habendo, / stilicidi casus lapidem cavat, uncus aratri / ferreus occulte decrescit vomer in arvis, / strataque iam volgi pedibus detrita viarum
1.316aşındığını görürüz; kapıların yanındaki tunç heykellerin sağ ellerinin, selam verip geçenlerin sık dokunuşuyla inceldiğini gösterir. Demek ki bunların aşınınca küçüldüğünü görüyoruz; ama her an hangi cisimlerin ayrılıp gittiğini görmemizi kıskanç tabiat engellemiştir. Son olarak, günlerin ve tabiatın şeylere yavaş yavaş verip ölçüyle büyümeye zorladığı şeyleri gözün hiçbir keskinliği dikkatle bakarak göremez; yaşlılıkla ve zayıflıkla eskiyen şeyleri de, denizin üstüne sarkan, aşındırıcı tuzla yenmiş kayaları da; her an ne kaybettiklerini seçemezsin. Demek ki tabiat işlerini görünmez cisimlerle yürütür.
Yine de her şey her yandan cisimle sıkıştırılmış olarak tutulmaz; çünkü şeylerde boşluk vardır.
saxea conspicimus; tum portas propter aena / signa manus dextras ostendunt adtenuari / saepe salutantum tactu praeterque meantum. / haec igitur minui, cum sint detrita, videmus. / sed quae corpora decedant in tempore quoque, / invida praeclusit speciem natura videndi. / Postremo quae cumque dies naturaque rebus / paulatim tribuit moderatim crescere cogens, / nulla potest oculorum acies contenta tueri, / nec porro quae cumque aevo macieque senescunt, / nec, mare quae impendent, vesco sale saxa peresa / quid quoque amittant in tempore cernere possis. / corporibus caecis igitur natura gerit res. / Nec tamen undique corporea stipata tenentur / omnia natura; namque est in rebus inane.
1.331Bunu bilmek birçok bakımdan işine yarayacak, seni yolunu şaşırmış hâlde şüphe etmekten, her şeyin toplamı hakkında durmadan sormaktan, sözlerimize güvenmemekten alıkoyacaktır. Bu yüzden dokunulmaz, boş ve tenha bir yer vardır. Olmasaydı, şeyler hiçbir yolla hareket edemezdi; çünkü cismin işi olarak ortaya çıkan şey, engel olmak ve karşı koymak, her zaman her şeyde bulunurdu; öyleyse hiçbir şey ilerleyemezdi, çünkü hiçbir şey yer vermeye başlamazdı. Oysa şimdi denizlerde, karalarda, göğün yüksekliklerinde birçok şeyin birçok biçimde, çeşitli yollarla hareket ettiğini gözlerimizin önünde görüyoruz; boşluk olmasaydı bunlar huzursuz hareketlerinden yoksun kalmakla kalmaz, hiçbir şekilde doğmamış da olurlardı; çünkü madde her yandan sıkışıp hareketsiz kalırdı.
quod tibi cognosse in multis erit utile rebus / nec sinet errantem dubitare et quaerere semper / de summa rerum et nostris diffidere dictis. / qua propter locus est intactus inane vacansque. / quod si non esset, nulla ratione moveri / res possent; namque officium quod corporis exstat, / officere atque obstare, id in omni tempore adesset / omnibus; haud igitur quicquam procedere posset, / principium quoniam cedendi nulla daret res. / at nunc per maria ac terras sublimaque caeli / multa modis multis varia ratione moveri / cernimus ante oculos, quae, si non esset inane, / non tam sollicito motu privata carerent / quam genita omnino nulla ratione fuissent, / undique materies quoniam stipata quiesset.
1.346Ayrıca şeyler ne kadar katı sanılırsa sansın, seyrek bir cisimden oluştuklarını şuradan görebilirsin: kayalarda ve mağaralarda suyun akışkan nemi sızar, her yer bol damlalarla ağlar. Besin canlıların bütün bedenine dağılır; ağaçlar büyür ve zamanında meyve verir, çünkü besin en dipteki köklerden başlayarak gövdeler ve dallar boyunca bütün ağaca yayılır. Sesler duvarların arasından geçer, kapalı evlerin içine uçar, katı soğuk kemiklere kadar işler. Bütün bu cisimlerin geçebileceği boşluklar olmasaydı, bunların hiçbir yolla olduğunu göremezdin. Sonra neden bazı şeylerin, biçimleri hiç de büyük olmadığı hâlde, ağırlıkça başkalarından üstün olduğunu görüyoruz? Çünkü bir yün yumağında kurşundaki kadar
Praeterea quamvis solidae res esse putentur, / hinc tamen esse licet raro cum corpore cernas. / in saxis ac speluncis permanat aquarum / liquidus umor et uberibus flent omnia guttis. / dissipat in corpus sese cibus omne animantum; / crescunt arbusta et fetus in tempore fundunt, / quod cibus in totas usque ab radicibus imis / per truncos ac per ramos diffunditur omnis. / inter saepta meant voces et clausa domorum / transvolitant, rigidum permanat frigus ad ossa. / quod nisi inania sint, qua possent corpora quaeque / transire, haud ulla fieri ratione videres. / Denique cur alias aliis praestare videmus / pondere res rebus nihilo maiore figura? / nam si tantundemst in lanae glomere quantum
1.361cisim olsaydı, aynı ağırlıkta olmaları gerekirdi; çünkü cismin işi her şeyi aşağıya bastırmaktır, boşluğun tabiatı ise tersine ağırlıksız kalır. Öyleyse aynı büyüklükte olup daha hafif görünen şey, kendisinde daha çok boşluk bulunduğunu açıkça gösterir; daha ağır olan ise tersine, kendisinde daha çok cisim olduğunu, içinde çok daha az boşluk bulunduğunu gösterir. Demek ki keskin bir akılla aradığımız, şeylere karışmış olan ve boşluk dediğimiz şey elbette vardır.
Bu konuda bazılarının uydurduğu bir şey seni hakikatten uzaklaştırmasın diye önden davranmak zorundayım. Derler ki sular pullu balıklar ileri atılınca çekilip akışkan yollar açar, çünkü balıklar arkalarında çekilen dalgaların toplanabileceği yerler bırakır; başka şeyler de böylece birbirleri arasında hareket edip
corporis in plumbo est, tantundem pendere par est, / corporis officiumst quoniam premere omnia deorsum, / contra autem natura manet sine pondere inanis. / ergo quod magnumst aeque leviusque videtur, / ni mirum plus esse sibi declarat inanis; / at contra gravius plus in se corporis esse / dedicat et multo vacui minus intus habere. / est igitur ni mirum id quod ratione sagaci / quaerimus, admixtum rebus, quod inane vocamus. / Illud in his rebus ne te deducere vero / possit, quod quidam fingunt, praecurrere cogor. / cedere squamigeris latices nitentibus aiunt / et liquidas aperire vias, quia post loca pisces / linquant, quo possint cedentes confluere undae; / sic alias quoque res inter se posse moveri
1.376yer değiştirebilir, her şey dolu olsa bile. Bu bütünüyle yanlış bir akıl yürütmeyle kabul edilmiştir. Çünkü sular yer vermezse pullu balıklar nereye ilerleyebilir? Balıklar gidemezse dalgalar nereye çekilebilir? Öyleyse ya bütün cisimleri hareketten yoksun saymalı, ya da şeylere boşluğun karışmış olduğunu söylemeli; her şey harekete ilk başlangıcını oradan alır.
Son olarak, iki geniş cisim çarpışıp hızla birbirinden sıçrayarak ayrılırsa, aralarında oluşan bütün boşluğu havanın kaplaması zorunludur. Ama hava, hızlanan esintilerle çevreden akıp gelse de, bütün aralığı aynı anda dolduramaz; önce her bir yeri sırayla kaplaması, sonra bütün hepsini ele geçirmesi gerekir.
et mutare locum, quamvis sint omnia plena. / scilicet id falsa totum ratione receptumst. / nam quo squamigeri poterunt procedere tandem, / ni spatium dederint latices? concedere porro / quo poterunt undae, cum pisces ire nequibunt? / aut igitur motu privandumst corpora quaeque / aut esse admixtum dicundumst rebus inane, / unde initum primum capiat res quaeque movendi. / Postremo duo de concursu corpora lata / si cita dissiliant, nempe aer omne necessest, / inter corpora quod fiat, possidat inane. / is porro quamvis circum celerantibus auris / confluat, haud poterit tamen uno tempore totum / compleri spatium; nam primum quemque necessest / occupet ille locum, deinde omnia possideantur.
1.391Biri belki, cisimler birbirinden sıçrayıp ayrıldığında bunun havanın sıkışmasıyla olduğunu sanır; yanılır; çünkü o zaman önceden olmayan bir boşluk oluşur, önceden var olan bir boşluk da dolar. Hava bu yolla sıkışamaz, sıkışabilseydi bile, sanırım boşluk olmadan kendi içine çekilip parçalarını bir araya toplayamazdı. Bu yüzden ne kadar bahane ileri sürüp oyalanırsan oyalan, şeylerde boşluk bulunduğunu kabul etmek zorundasın. Bundan başka, sana birçok delil sayarak sözlerimize güveni toplayıp artırabilirim. Ama keskin bir zihin için bu küçük izler yeter; onlarla gerisini kendin de bilebilirsin. Çünkü nasıl köpekler dağlarda dolaşan av hayvanının yapraklarla örtülü inini çoğu zaman burunlarıyla bulursa,
quod si forte aliquis, cum corpora dissiluere, / tum putat id fieri quia se condenseat aer, / errat; nam vacuum tum fit quod non fuit ante / et repletur item vacuum quod constitit ante, / nec tali ratione potest denserier aer / nec, si iam posset, sine inani posset, opinor, / ipse in se trahere et partis conducere in unum. / Qua propter, quamvis causando multa moreris, / esse in rebus inane tamen fateare necessest. / multaque praeterea tibi possum commemorando / argumenta fidem dictis conradere nostris. / verum animo satis haec vestigia parva sagaci / sunt, per quae possis cognoscere cetera tute. / namque canes ut montivagae persaepe ferai / naribus inveniunt intectas fronde quietes,
1.406bir kez yolun kesin izlerine bastıklarında, sen de böyle bu konularda birini ötekinden kendi başına görebilecek, bütün gizli köşelere sokulup hakikati oradan çekip çıkarabileceksin. Ama tembellik eder ya da konudan biraz uzaklaşırsan, sana şunu açıkça vaat edebilirim, Memmius: tatlı dilim zengin göğsümden büyük kaynaklardan öyle bol yudumlar dökecek ki, yavaş yaşlılığın uzuvlarımızda dolaşıp hayatımızın sürgülerini çözmesinden önce, herhangi bir tek konu hakkındaki bütün delillerin bolluğunu dizelerle kulaklarına ulaştıramamaktan korkarım.
Ama şimdi sözle örmeye başladığım dokuyu yeniden ele alayım: kendi başına var olan bütün tabiat iki şeyden oluşur; çünkü cisimler ve boşluk vardır;
cum semel institerunt vestigia certa viai, / sic alid ex alio per te tute ipse videre / talibus in rebus poteris caecasque latebras / insinuare omnis et verum protrahere inde. / quod si pigraris paulumve recesseris ab re, / hoc tibi de plano possum promittere, Memmi: / usque adeo largos haustus e fontibus magnis / lingua meo suavis diti de pectore fundet, / ut verear ne tarda prius per membra senectus / serpat et in nobis vitai claustra resolvat, / quam tibi de quavis una re versibus omnis / argumentorum sit copia missa per auris. / Sed nunc ut repetam coeptum pertexere dictis, / omnis ut est igitur per se natura duabus / constitit in rebus; nam corpora sunt et inane,
1.421cisimler boşlukta bulunur ve onun içinde çeşitli yönlere hareket eder. Cismin kendi başına var olduğunu ortak his bildirir; ona duyulan ilk güven sağlam temellere oturmazsa, gizli şeyler hakkında zihnin aklıyla bir şeyi doğrularken başvuracağımız bir dayanak olmaz. Sonra boşluk dediğimiz yer ve aralık hiç olmasaydı, cisimler hiçbir yerde bulunamaz, hiçbir yöne doğru çeşitli biçimlerde gidemezdi; bunu sana yukarıda biraz önce gösterdik. Ayrıca bütün cisimlerden ayrı ve boşluktan da ayrılmış diyebileceğin, adeta üçüncü bir tabiat olarak bulunmuş hiçbir şey yoktur. Çünkü her ne olursa olsun, var olduğu sürece büyük ya da küçük bir hacmi olan bir şey olmalıdır; ona dokunulabiliyorsa, bu dokunuş ne kadar hafif ve küçük olursa olsun,
haec in quo sita sunt et qua diversa moventur. / corpus enim per se communis dedicat esse / sensus; cui nisi prima fides fundata valebit, / haut erit occultis de rebus quo referentes / confirmare animi quicquam ratione queamus. / tum porro locus ac spatium, quod inane vocamus, / si nullum foret, haut usquam sita corpora possent / esse neque omnino quoquam diversa meare; / id quod iam supera tibi paulo ostendimus ante. / praeterea nihil est quod possis dicere ab omni / corpore seiunctum secretumque esse ab inani, / quod quasi tertia sit numero natura reperta. / nam quod cumque erit, esse aliquid debebit id ipsum / augmine vel grandi vel parvo denique, dum sit; / cui si tactus erit quamvis levis exiguusque,
1.436cisimlerin sayısını artıracak ve onların toplamına katılacaktır; dokunulamazsa, hiçbir yanından içinden geçip giden bir şeyin geçmesine engel olamıyorsa, o elbette boşluk dediğimiz şey olacaktır. Ayrıca kendi başına var olan her şey ya bir şey yapacak, ya başka şeyler ona etki ederken kendisi etkilenecek, ya da şeylerin içinde bulunup olabileceği bir yer olacaktır. Ama cisim olmadan hiçbir şey ne etki edebilir ne etkilenebilir; boş ve tenha olan boşluktan başkası da yer veremez. Öyleyse boşluktan ve cisimlerden başka, şeylerin sayısı içinde kendi başına var olan üçüncü bir tabiat kalamaz; ne herhangi bir zamanda hislerimize düşen, ne de birinin zihnin aklıyla kavrayabileceği bir tabiat.
Çünkü adı geçen her şeyi ya bu iki şeye bağlı olarak bulursun ya da onların başlarına gelenler olarak görürsün.
corporis augebit numerum summamque sequetur; / sin intactile erit, nulla de parte quod ullam / rem prohibere queat per se transire meantem, / scilicet hoc id erit, vacuum quod inane vocamus. / Praeterea per se quod cumque erit, aut faciet quid / aut aliis fungi debebit agentibus ipsum / aut erit ut possint in eo res esse gerique. / at facere et fungi sine corpore nulla potest res / nec praebere locum porro nisi inane vacansque. / ergo praeter inane et corpora tertia per se / nulla potest rerum in numero natura relinqui, / nec quae sub sensus cadat ullo tempore nostros / nec ratione animi quam quisquam possit apisci. / Nam quae cumque cluent, aut his coniuncta duabus / rebus ea invenies aut horum eventa videbis.
1.451Bağlı olan, yıkıcı bir ayrılma olmadan hiçbir zaman ayrılıp kendinden koparılamayan şeydir: taşlardaki ağırlık, ateşin sıcaklığı, suyun akışkanlığı, bütün cisimlerdeki dokunulabilirlik, boşluktaki dokunulamazlık gibi. Buna karşılık kölelik, yoksulluk ve zenginlik, özgürlük, savaş, uyum ve gelip gitmeleriyle tabiatın bozulmadan kaldığı öteki şeyler; bunlara haklı olarak, başa gelenler demeyi âdet edindik. Zaman da kendi başına var değildir; geçmişte ne olup bittiği, şimdi ne olduğu, sonra ne geleceği duygusu şeylerin kendisinden çıkar; şeylerin hareketinden ve sakin dinginliğinden ayrı olarak kimsenin zamanı kendi başına duymadığını kabul etmek gerekir. Sonra, Tyndareus kızının kaçırıldığını ve Truva soyundan milletlerin savaşla boyun eğdirildiğini söylediklerinde,
coniunctum est id quod nusquam sine permitiali / discidio potis est seiungi seque gregari, / pondus uti saxis, calor ignis, liquor aquai, / tactus corporibus cunctis, intactus inani. / servitium contra paupertas divitiaeque, / libertas bellum concordia cetera quorum / adventu manet incolumis natura abituque, / haec soliti sumus, ut par est, eventa vocare. / tempus item per se non est, sed rebus ab ipsis / consequitur sensus, transactum quid sit in aevo, / tum quae res instet, quid porro deinde sequatur; / nec per se quemquam tempus sentire fatendumst / semotum ab rerum motu placidaque quiete. / denique Tyndaridem raptam belloque subactas / Troiiugenas gentis cum dicunt esse, videndumst
1.466bunların kendi başına var olduğunu kabule bizi zorlamamalarına dikkat etmeliyiz; çünkü bunların başına geldiği insan kuşaklarını geri dönmeyen geçmiş zaman çoktan alıp götürmüştür. Çünkü olup biten her şey, kimi zaman topraklarının, kimi zaman bölgelerin kendisinin başına gelen şey diye anılabilir. Sonra, şeylerin hiçbir maddesi olmasaydı, her şeyin içinde olup bittiği yer ve aralık olmasaydı, Tyndareus kızının güzelliğinin aşkıyla tutuşan ateş, Phrygialı İskender'in göğsünde parlayıp vahşi savaşın ünlü çarpışmalarını hiç alevlendirmezdi, tahta at da gece Yunan soyundan doğurduklarıyla Pergamon'u Truvalılar farkına varmadan ateşe vermezdi; böylece olup biten bütün işlerin hiçbir zaman cisim gibi kendi başına var olmadığını, boşluğun var olduğu anlamda da var sayılmadığını,
ne forte haec per se cogant nos esse fateri, / quando ea saecla hominum, quorum haec eventa fuerunt, / inrevocabilis abstulerit iam praeterita aetas; / namque aliud terris, aliud regionibus ipsis / eventum dici poterit quod cumque erit actum. / denique materies si rerum nulla fuisset / nec locus ac spatium, res in quo quaeque geruntur, / numquam Tyndaridis forma conflatus amore / ignis Alexandri Phrygio sub pectore gliscens / clara accendisset saevi certamina belli / nec clam durateus Troiianis Pergama partu / inflammasset equos nocturno Graiiugenarum; / perspicere ut possis res gestas funditus omnis / non ita uti corpus per se constare neque esse / nec ratione cluere eadem qua constet inane,
1.481daha çok, haklı olarak, onlara cismin ve her şeyin içinde olup bittiği yerin başa gelenleri diyebileceğini görürsün.
Cisimler de kısmen şeylerin ilk başlangıçlarıdır, kısmen ilkelerin bir araya gelmesinden oluşan şeylerdir. Ama şeylerin ilk başlangıçları olanları hiçbir güç söndüremez; çünkü katı cisimleriyle sonunda galip gelirler. Gerçi şeylerde katı cisimli bir şeyin bulunabileceğine inanmak zor görünür. Çünkü gökten düşen yıldırım evlerin duvarlarından çığlıklar ve sesler gibi geçer, demir ateşte akkor olur, kayalar şiddetli kızgın buharla çatlayıp parçalanır; altının sertliği gevşeyip sıcakla erir, tuncun buzu alevle yenilip sıvılaşır; sıcak da delip geçen soğuk da gümüşe işler, çünkü kadehleri usulünce elimizde tutarken, üstten
sed magis ut merito possis eventa vocare / corporis atque loci, res in quo quaeque gerantur. / Corpora sunt porro partim primordia rerum, / partim concilio quae constant principiorum. / sed quae sunt rerum primordia, nulla potest vis / stinguere; nam solido vincunt ea corpore demum. / etsi difficile esse videtur credere quicquam / in rebus solido reperiri corpore posse. / transit enim fulmen caeli per saepta domorum / clamor ut ac voces, ferrum candescit in igni / dissiliuntque fero ferventi saxa vapore; / cum labefactatus rigor auri solvitur aestu, / tum glacies aeris flamma devicta liquescit; / permanat calor argentum penetraleque frigus, / quando utrumque manu retinentes pocula rite
1.496suyun çiyi dökülünce ikisini de duyduk. Şeylerde katı hiçbir şey yokmuş gibi görünür. Ama doğru öğreti ve şeylerin tabiatı bizi zorladığı için, gel de dinle, birkaç dizeyle açıklayalım: katı ve ölümsüz cisimden oluşan şeyler vardır; onlara şeylerin tohumları ve ilk başlangıçları diyoruz, şimdi yaratılmış şeylerin bütün toplamı onlardan oluşur.
Önce, birbirine hiç benzemeyen iki şeyin, cismin ve her şeyin içinde olup bittiği yerin ikili bir tabiattan oluştuğu bulunduğuna göre, ikisinin de kendi başına ve saf olarak var olması zorunludur. Çünkü boşluk dediğimiz aralık nerede boşsa, orada cisim yoktur; cisim nerede yer tutuyorsa, orada da hiçbir şekilde boş bir boşluk yoktur. Demek ki ilk cisimler katıdır ve içlerinde boşluk yoktur.
sensimus infuso lympharum rore superne. / usque adeo in rebus solidi nihil esse videtur. / sed quia vera tamen ratio naturaque rerum / cogit, ades, paucis dum versibus expediamus / esse ea quae solido atque aeterno corpore constent, / semina quae rerum primordiaque esse docemus, / unde omnis rerum nunc constet summa creata. / Principio quoniam duplex natura duarum / dissimilis rerum longe constare repertast, / corporis atque loci, res in quo quaeque geruntur, / esse utramque sibi per se puramque necessest. / nam qua cumque vacat spatium, quod inane vocamus, / corpus ea non est; qua porro cumque tenet se / corpus, ea vacuum nequaquam constat inane. / sunt igitur solida ac sine inani corpora prima.
1.511Ayrıca doğmuş şeylerde boşluk bulunduğuna göre, çevresinde katı bir maddenin bulunması zorunludur; çünkü hiçbir şeyin cisminde boşluk sakladığı, içinde boşluk taşıdığı doğru bir akılla ispat edilemez, o boşluğu çevreleyenin katı olduğunu kabul etmedikçe. Bu da maddenin, şeylerin boşluğunu çevreleyebilen bir araya gelmesinden başka bir şey olamaz. Demek ki katı cisimden oluşan madde, öteki her şey çözüldüğü hâlde ölümsüz olabilir. Sonra boşluk dediğimiz şey olmasaydı, her şey katı olurdu; buna karşılık, kapladıkları yerleri dolduran belli cisimler olmasaydı, var olan bütün aralık boş bir boşluk olurdu. Demek ki cisim elbette boşlukla nöbetleşe bölünmüştür, çünkü ne tamamen dolu
Praeterea quoniam genitis in rebus inanest, / materiem circum solidam constare necessest; / nec res ulla potest vera ratione probari / corpore inane suo celare atque intus habere, / si non, quod cohibet, solidum constare relinquas. / id porro nihil esse potest nisi materiai / concilium, quod inane queat rerum cohibere. / materies igitur, solido quae corpore constat, / esse aeterna potest, cum cetera dissoluantur. / Tum porro si nil esset quod inane vocaret, / omne foret solidum; nisi contra corpora certa / essent quae loca complerent quae cumque tenerent / omne quod est spatium, vacuum constaret inane. / alternis igitur ni mirum corpus inani / distinctum, quoniam nec plenum naviter extat
1.526ne de tamamen boş bir şey vardır; öyleyse boşluğu dolu olandan ayırabilen belli cisimler vardır. Bunlar ne dışarıdan vurulan darbelerle çözülebilir, ne derinlemesine delinip sökülebilir, ne de başka bir yolla saldırıya uğrayınca sarsılabilir; bunu sana yukarıda biraz önce gösterdik. Çünkü boşluk olmadan hiçbir şey ezilemez, kırılamaz, kesilip ikiye yarılamaz görünür; nemi ve sızan soğuğu da, her şeyi tüketen, delip geçen ateşi de içine alamaz. Her şey içinde ne kadar çok boşluk taşıyorsa, bunların saldırısıyla o kadar derinden sarsılır. Öyleyse ilk cisimler, öğrettiğim gibi, katıysa ve içlerinde boşluk yoksa, ölümsüz olmaları zorunludur. Ayrıca madde ölümsüz olmasaydı,
nec porro vacuum; sunt ergo corpora certa, / quae spatium pleno possint distinguere inane. / haec neque dissolui plagis extrinsecus icta / possunt nec porro penitus penetrata retexi / nec ratione queunt alia temptata labare; / id quod iam supra tibi paulo ostendimus ante. / nam neque conlidi sine inani posse videtur / quicquam nec frangi nec findi in bina secando / nec capere umorem neque item manabile frigus / nec penetralem ignem, quibus omnia conficiuntur. / et quo quaeque magis cohibet res intus inane, / tam magis his rebus penitus temptata labascit. / ergo si solida ac sine inani corpora prima / sunt ita uti docui, sint haec aeterna necessest. / Praeterea nisi materies aeterna fuisset,
1.541şimdiye kadar her şey tamamen hiçliğe dönmüş, gördüğümüz her şey yoktan yeniden doğmuş olurdu. Ama yukarıda hiçbir şeyin yoktan yaratılamayacağını, doğmuş olanın da hiçliğe geri çağrılamayacağını öğrettiğime göre, ilk başlangıçların ölümsüz bir cismi olmalıdır; her şey son zamanında onlara çözülebilsin, madde şeylerin yenilenmesine yetsin diye. Demek ki ilk başlangıçlar katı bir yalınlıktadır; başka hiçbir yolla, çağlar boyu korunarak sonsuz zamandan beri şeyleri yenileyemezlerdi. Sonra tabiat şeylerin kırılmasına hiçbir sınır koymamış olsaydı, maddenin cisimleri geçmiş zamanın kırmasıyla şimdiye kadar öyle ufalanmış olurdu ki onlardan belli bir zamanda döllenen hiçbir şey ömrünün en son sınırına ulaşamazdı.
antehac ad nihilum penitus res quaeque redissent / de nihiloque renata forent quae cumque videmus. / at quoniam supra docui nil posse creari / de nihilo neque quod genitumst ad nil revocari, / esse inmortali primordia corpore debent, / dissolui quo quaeque supremo tempore possint, / materies ut subpeditet rebus reparandis. / sunt igitur solida primordia simplicitate / nec ratione queunt alia servata per aevom / ex infinito iam tempore res reparare. / denique si nullam finem natura parasset / frangendis rebus, iam corpora materiai / usque redacta forent aevo frangente priore, / ut nihil ex illis a certo tempore posset / conceptum summum aetatis pervadere finem.
1.556Çünkü her şeyin yeniden kurulmaktan çok daha çabuk çözülebildiğini görüyoruz; bu yüzden geçmiş bütün zamanın uzun ve sonsuz günlerinin şimdiye kadar sarsıp çözerek kırdığı şey, kalan zamanda hiçbir zaman yenilenemezdi. Oysa şimdi kırılmanın elbette belli bir sınırı konmuş olarak kalır; çünkü her şeyin yenilendiğini ve şeylere türlerine göre, çağlarının çiçeğine erişebilecekleri sınırlı zamanların konduğunu görüyoruz.
Buna şunu da ekle: maddenin cisimleri son derece katı olsa da, yumuşak olan her şeyin, havanın, suyun, toprağın, buharların nasıl olduğu ve her birinin hangi güçle meydana geldiği açıklanabilir, çünkü şeylere bir kez boşluk karışmıştır. Buna karşılık şeylerin ilk başlangıçları yumuşak olsaydı,
nam quidvis citius dissolvi posse videmus / quam rursus refici; qua propter longa diei / infinita aetas ante acti temporis omnis / quod fregisset adhuc disturbans dissoluensque, / numquam relicuo reparari tempore posset. / at nunc ni mirum frangendi reddita finis / certa manet, quoniam refici rem quamque videmus / et finita simul generatim tempora rebus / stare, quibus possint aevi contingere florem. / Huc accedit uti, solidissima materiai / corpora cum constant, possint tamen omnia reddi, / mollia quae fiunt, aer aqua terra vapores, / quo pacto fiant et qua vi quaeque gerantur, / admixtum quoniam semel est in rebus inane. / at contra si mollia sint primordia rerum,
1.571sert çakmaktaşlarının ve demirin nereden yaratılabildiği açıklanamazdı; çünkü bütün tabiat temelin ilkesinden tamamen yoksun kalırdı. Demek ki katı bir yalınlıkla güçlü olan cisimler vardır; her şey onların daha sık bir araya gelmesiyle sıkışıp güçlü kuvvetler gösterebilir. Sonra cisimlerin kırılmasına hiçbir sınır konmamış olsaydı bile, ezelî zamandan beri şeylerin bazı cisimleri şimdi de hayatta kalmış olmalıdır, henüz hiçbir tehlikeyle sınanmamış olanlar. Ama kırılgan bir tabiatla donanmış olduklarına göre, çağlar boyu sayısız darbeyle hırpalandıkları hâlde sonsuz zaman boyunca kalabilmiş olmaları birbirini tutmaz.
Sonra, şeylere türlerine göre büyümenin ve hayatı sürdürmenin bir sınırı konduğuna,
unde queant validi silices ferrumque creari, / non poterit ratio reddi; nam funditus omnis / principio fundamenti natura carebit. / sunt igitur solida pollentia simplicitate, / quorum condenso magis omnia conciliatu / artari possunt validasque ostendere viris. / porro si nullast frangendis reddita finis / corporibus, tamen ex aeterno tempore quaeque / nunc etiam superare necessest corpora rebus, / quae non dum clueant ullo temptata periclo. / at quoniam fragili natura praedita constant, / discrepat aeternum tempus potuisse manere / innumerabilibus plagis vexata per aevom. / Denique iam quoniam generatim reddita finis / crescendi rebus constat vitamque tenendi,
1.586tabiatın antlaşmalarıyla her şeyin neyi yapabildiği, neyi yapamadığı buyrulmuş olduğuna, hiçbir şey değişmeyip her şey öylesine sabit kaldığına, türlü türlü kuşların hepsi sırayla türlerinin lekelerini bedenlerinde taşıdığını gösterdiğine göre, bunların değişmez bir maddeden cisimleri olması gerekir elbette. Çünkü şeylerin ilk başlangıçları bir yolla yenilip değişebilseydi, neyin doğabileceği, neyin doğamayacağı, kısacası her şeyin gücünün ne yolla sınırlı olduğu, derine çakılmış sınır taşının nerede durduğu da belirsiz kalırdı; kuşaklar da türlerine göre bu kadar sık ana babalarının tabiatını, huylarını, yaşayışını ve hareketlerini tekrarlayamazdı.
Sonra, hislerimizin artık seçemediği o cismin her birinin en uç bir noktası bulunduğuna göre,
et quid quaeque queant per foedera naturai, / quid porro nequeant, sancitum quando quidem extat, / nec commutatur quicquam, quin omnia constant / usque adeo, variae volucres ut in ordine cunctae / ostendant maculas generalis corpore inesse, / inmutabilis materiae quoque corpus habere / debent ni mirum; nam si primordia rerum / commutari aliqua possent ratione revicta, / incertum quoque iam constet quid possit oriri, / quid nequeat, finita potestas denique cuique / qua nam sit ratione atque alte terminus haerens, / nec totiens possent generatim saecla referre / naturam mores victum motusque parentum. / Tum porro quoniam est extremum quodque cacumen / corporis illius, quod nostri cernere sensus
1.601o nokta elbette parçasızdır, en küçük tabiattan oluşur; hiçbir zaman kendi başına ayrı olmamıştır, bundan sonra da olamayacaktır; çünkü kendisi bir başka şeyin ilk ve tek parçasıdır. Sonra ona benzeyen başka başka parçalar sırayla sık bir saf hâlinde cismin tabiatını doldurur; bunlar kendi başlarına var olamayacakları için, hiçbir yolla koparılamayacakları yerde yapışık kalmaları zorunludur. Demek ki ilk başlangıçlar katı bir yalınlıktadır, en küçük parçalarla sıkıca birbirine tutunmuştur; bu parçaların bir araya gelmesiyle oluşmuş değillerdir, daha çok ölümsüz bir yalınlıkla güçlüdürler; tabiat şeyler için tohumlarını saklayarak onlardan hiçbir şeyin koparılmasına ya da eksiltilmesine izin vermez. Ayrıca en küçük bir şey olmazsa, en küçük
iam nequeunt, id ni mirum sine partibus extat / et minima constat natura nec fuit umquam / per se secretum neque post hac esse valebit, / alterius quoniamst ipsum pars primaque et una, / inde aliae atque aliae similes ex ordine partes / agmine condenso naturam corporis explent; / quae quoniam per se nequeunt constare, necessest / haerere unde queant nulla ratione revelli. / sunt igitur solida primordia simplicitate, / quae minimis stipata cohaerent partibus arte. / non ex illorum conventu conciliata, / sed magis aeterna pollentia simplicitate, / unde neque avelli quicquam neque deminui iam / concedit natura reservans semina rebus. / Praeterea nisi erit minimum, parvissima quaeque
1.616cisimler de sonsuz parçalardan oluşur; çünkü yarım bir parçanın parçasının her zaman yarısı bulunur, hiçbir şey sınır koymaz. Öyleyse şeylerin en büyüğü ile en küçüğü arasında ne fark olacak? Hiçbir fark olmayacak; çünkü bütün toplam tamamen sonsuz olsa da, en küçük olan şeyler de aynı biçimde sonsuz parçalardan oluşacaktır. Doğru akıl buna karşı haykırıp zihnin buna inanabileceğini reddettiğine göre, yenilip kabul etmek zorundasın: hiçbir parçası olmayan ve en küçük tabiattan oluşan şeyler vardır. Bunlar var olduğuna göre, onların da katı ve ölümsüz olduğunu kabul etmelisin. Sonra şeylerin yaratıcı tabiatı her şeyi en küçük parçalara çözülmeye zorlamayı âdet edinmiş olsaydı, artık onlardan hiçbir şeyi yeniden kuramazdı;
corpora constabunt ex partibus infinitis, / quippe ubi dimidiae partis pars semper habebit / dimidiam partem nec res praefiniet ulla. / ergo rerum inter summam minimamque quod escit, / nil erit ut distet; nam quamvis funditus omnis / summa sit infinita, tamen, parvissima quae sunt, / ex infinitis constabunt partibus aeque. / quod quoniam ratio reclamat vera negatque / credere posse animum, victus fateare necessest / esse ea quae nullis iam praedita partibus extent / et minima constent natura. quae quoniam sunt, / illa quoque esse tibi solida atque aeterna fatendum. / Denique si minimas in partis cuncta resolvi / cogere consuesset rerum natura creatrix, / iam nihil ex illis eadem reparare valeret
1.631çünkü hiçbir parçayla büyümemiş olan şeyler, doğurucu maddenin sahip olması gerekenlere sahip olamazlar: çeşitli bağlantılara, ağırlıklara, darbelere, çarpışmalara, hareketlere; her şey bunlarla meydana gelir.
Bu yüzden şeylerin maddesinin ateş olduğunu, her şeyin toplamının yalnız ateşten oluştuğunu düşünenler doğru öğretiden çok uzağa düşmüş görünüyorlar. Onların önderi olan Herakleitos savaşa ilk girendir; hakikati arayan ağırbaşlı Yunanlar arasında değil, boş kafalılar arasında karanlık dili yüzünden ünlüdür. Çünkü ahmaklar, ters dönmüş kelimelerin altına gizlendiğini gördükleri her şeye daha çok hayran olur, onu daha çok severler; kulaklara hoşça dokunabilen, sevimli bir sesle boyanmış olan şeyleri de doğru sayarlar.
Çünkü soruyorum: şeyler yalnız saf ateşten
propterea quia, quae nullis sunt partibus aucta, / non possunt ea quae debet genitalis habere / materies, varios conexus pondera plagas / concursus motus, per quas res quaeque geruntur. / Quapropter qui materiem rerum esse putarunt / ignem atque ex igni summam consistere solo, / magno opere a vera lapsi ratione videntur. / Heraclitus init quorum dux proelia primus, / clarus ob obscuram linguam magis inter inanis / quamde gravis inter Graios, qui vera requirunt; / omnia enim stolidi magis admirantur amantque, / inversis quae sub verbis latitantia cernunt, / veraque constituunt quae belle tangere possunt / auris et lepido quae sunt fucata sonore. / Nam cur tam variae res possent esse, requiro,
1.646yaratılmışsa nasıl bu kadar çeşitli olabilir? Çünkü sıcak ateşin yoğunlaşması ya da seyrekleşmesi hiçbir işe yaramazdı, eğer ateşin parçaları bütün ateşin sahip olduğu tabiatın aynısına sahipse. Parçalar bir araya gelince yanma daha keskin, ayrılıp dağılınca daha gevşek olurdu. Bu gibi sebeplerden bundan fazlasının olabileceğini düşünmek için hiçbir neden yoktur; hele şeylerin bu kadar büyük çeşitliliğinin yoğun ve seyrek ateşlerden çıkabileceğini hiç. Şu da var: şeylere boşluğun karıştığını kabul etselerdi, ateşler yoğunlaşabilir ve seyrek bırakılabilirdi; ama bunun kendilerine aykırı birçok sonucu olduğunu gördükleri ve şeylerde saf boşluk bırakmaktan kaçındıkları için, dik yokuştan korkarken doğru yolu yitirirler; bir de şunu görmezler: şeylerden boşluk çıkarılırsa
ex uno si sunt igni puroque creatae? / nil prodesset enim calidum denserier ignem / nec rare fieri, si partes ignis eandem / naturam quam totus habet super ignis haberent. / acrior ardor enim conductis partibus esset, / languidior porro disiectis disque supatis. / amplius hoc fieri nihil est quod posse rearis / talibus in causis, ne dum variantia rerum / tanta queat densis rarisque ex ignibus esse. / Id quoque: si faciant admixtum rebus inane, / denseri poterunt ignes rarique relinqui; / sed quia multa sibi cernunt contraria quae sint / et fugitant in rebus inane relinquere purum, / ardua dum metuunt, amittunt vera viai / nec rursum cernunt exempto rebus inane
1.661her şey yoğunlaşır, hepsinden tek bir cisim olur; o cisim kendinden hızla hiçbir şey salamaz, sıcak saçan ateşin ışık ve buhar fırlatması gibi; böylece ateşin sıkışmış parçalardan oluşmadığını görürsün.
Belki ateşlerin bir araya gelince sönebileceğine, cisimlerinin değişebileceğine başka bir yolla inanırlar; bunu yaparken hiçbir parçayı esirgemezlerse, bütün sıcaklık elbette tamamen hiçliğe gider, yaratılan her şey de yoktan olur. Çünkü değişip kendi sınırlarından çıkan her şey, hemen önceki hâlinin ölümü olur. Bu yüzden onlarda bir şeyin bozulmadan kalması gerekir; yoksa bütün şeyler tamamen hiçliğe döner, şeylerin bolluğu yoktan yeniden doğup gelişir.
Şimdi, aynı tabiatı her zaman koruyan son derece
omnia denseri fierique ex omnibus unum / corpus, nil ab se quod possit mittere raptim, / aestifer ignis uti lumen iacit atque vaporem, / ut videas non e stipatis partibus esse. / Quod si forte alia credunt ratione potesse / ignis in coetu stingui mutareque corpus, / scilicet ex nulla facere id si parte reparcent, / occidet ad nihilum ni mirum funditus ardor / omnis et e nihilo fient quae cumque creantur; / nam quod cumque suis mutatum finibus exit, / continuo hoc mors est illius quod fuit ante. / proinde aliquid superare necesse est incolume ollis, / ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes / de nihiloque renata vigescat copia rerum. / Nunc igitur quoniam certissima corpora quaedam
1.676kesin bazı cisimler bulunduğuna, bunların gidip gelmesiyle ve düzenlerinin değişmesiyle şeyler tabiatlarını değiştirip cisimler başka şekle girdiğine göre, şeylerin bu cisimlerinin ateşten olmadığını bilebilirsin. Çünkü bazılarının ayrılıp gitmesi, başkalarının eklenmesi, bazılarının da düzeninin değişmesi hiçbir şey fark ettirmezdi, eğer hepsi yine sıcaklığın tabiatını taşısaydı; çünkü yarattıkları her şey her bakımdan ateş olurdu. Ama kanaatimce durum şudur: bazı cisimler vardır ki çarpışmaları, hareketleri, düzenleri, konumları, şekilleri ateşleri meydana getirir, düzenleri değişince de tabiatlarını değiştirirler; bunlar ne ateşe benzer, ne de hislerimize cisimler salıp yaklaşarak dokunuşumuza değebilecek başka bir şeye.
Sonra her şeyin ateş olduğunu, şeylerin sayısında
sunt, quae conservant naturam semper eandem, / quorum abitu aut aditu mutatoque ordine mutant / naturam res et convertunt corpora sese, / scire licet non esse haec ignea corpora rerum. / nil referret enim quaedam decedere, abire / atque alia adtribui mutarique ordine quaedam, / si tamen ardoris naturam cuncta tenerent; / ignis enim foret omnimodis quod cumque crearet. / verum, ut opinor, itast: sunt quaedam corpora, quorum / concursus motus ordo positura figurae / efficiunt ignis mutatoque ordine mutant / naturam neque sunt igni simulata neque ulli / praeterea rei quae corpora mittere possit / sensibus et nostros adiectu tangere tactus. / dicere porro ignem res omnis esse neque ullam
1.691ateşten başka gerçek bir şey bulunmadığını söylemek, bu adamın yaptığı gibi, tam bir delilik gibi görünür. Çünkü kendisi hislere dayanarak hislere karşı savaşır, her şeye duyulan inancın bağlı olduğu, adını andığı ateşi de kendisinin onlarla tanıdığı hisleri sarsar. Hislerin ateşi gerçekten tanıdığına inanır da, hiç de daha az açık olmayan öteki şeyleri tanıdığına inanmaz. Bu bana hem boş hem de delice görünüyor; çünkü neye dayanacağız? Doğruyu ve yanlışı ayırt etmek için bizim için hislerin kendisinden daha kesin ne olabilir?
Ayrıca biri neden her şeyi ortadan kaldırıp yalnız sıcaklığın tabiatını bırakmak istesin de, ateşin var olduğunu inkâr edip başka bir şeyi bırakmasın? Çünkü ikisini de söylemek aynı ölçüde delilik görünüyor.
rem veram in numero rerum constare nisi ignem, / quod facit hic idem, perdelirum esse videtur. / nam contra sensus ab sensibus ipse repugnat / et labefactat eos, unde omnia credita pendent, / unde hic cognitus est ipsi quem nominat ignem; / credit enim sensus ignem cognoscere vere, / cetera non credit, quae nilo clara minus sunt. / quod mihi cum vanum tum delirum esse videtur; / quo referemus enim? quid nobis certius ipsis / sensibus esse potest, qui vera ac falsa notemus? / Praeterea quare quisquam magis omnia tollat / et velit ardoris naturam linquere solam, / quam neget esse ignis, aliam tamen esse relinquat? / aequa videtur enim dementia dicere utrumque. / Quapropter qui materiem rerum esse putarunt
1.706Bu yüzden şeylerin maddesinin ateş olduğunu, her şeyin toplamının ateşten oluşabileceğini düşünenler, şeylerin doğması için ilkeyi hava olarak koyanlar, ya da şeyleri suyun kendi başına biçimlendirdiğini, toprağın her şeyi yarattığını, toprağın şeylerin bütün tabiatlarına dönüştüğünü sananlar, hakikatten çok uzağa sapmış görünüyorlar. Şeylerin ilk başlangıçlarını ikiye katlayanları da ekle, havayı ateşe, toprağı suya katanları, ve her şeyin dört şeyden, ateşten, topraktan, havadan ve yağmurdan büyüyebileceğini sananları. Bunların başında Akragaslı Empedokles gelir; onu, toprakların üç köşeli kıyılarında bir ada doğurdu; çevresinde büyük kıvrımlarla dalgalanan İon denizi yeşilimsi dalgalarından tuzlu suyunu serper, hızlı deniz dar bir boğazla, dalgalarıyla
ignem atque ex igni summam consistere posse, / et qui principium gignundis aera rebus / constituere aut umorem qui cumque putarunt / fingere res ipsum per se terramve creare / omnia et in rerum naturas vertier omnis, / magno opere a vero longe derrasse videntur. / adde etiam qui conduplicant primordia rerum / aera iungentes igni terramque liquori, / et qui quattuor ex rebus posse omnia rentur / ex igni terra atque anima procrescere et imbri. / quorum Acragantinus cum primis Empedocles est, / insula quem triquetris terrarum gessit in oris, / quam fluitans circum magnis anfractibus aequor / Ionium glaucis aspargit virus ab undis / angustoque fretu rapidum mare dividit undis
1.721Aiolia topraklarının kıyılarını onun sınırlarından ayırır. Burada uçsuz bucaksız Kharybdis vardır, burada Aitna'nın alevlerinin homurtuları yeniden öfke toplamakla tehdit eder, öyle ki şiddeti yine ağzından fışkıran ateşleri kusup alevin şimşeklerini yeniden göğe taşısın. Bu büyük bölge insan milletlerine birçok bakımdan hayranlık verici görünse, görülmeye değer diye anılsa da, iyi şeylerle zengin, büyük bir insan gücüyle korunmuş olsa da, yine de içinde bu adamdan daha parlak, daha kutsal, daha şaşırtıcı, daha sevgili bir şey bulunmamış görünüyor. Dahası, onun tanrısal göğsünden çıkan şiirler yüksek sesle haykırıp parlak buluşlarını anlatır; öyle ki insan soyundan yaratılmış olduğuna güç inanılır.
Ama bu adam da, yukarıda andığımız, birçok bakımdan ondan çok daha aşağı, çok daha küçük olanlar da,
Aeoliae terrarum oras a finibus eius. / hic est vasta Charybdis et hic Aetnaea minantur / murmura flammarum rursum se colligere iras, / faucibus eruptos iterum vis ut vomat ignis / ad caelumque ferat flammai fulgura rursum. / quae cum magna modis multis miranda videtur / gentibus humanis regio visendaque fertur / rebus opima bonis, multa munita virum vi, / nil tamen hoc habuisse viro praeclarius in se / nec sanctum magis et mirum carumque videtur. / carmina quin etiam divini pectoris eius / vociferantur et exponunt praeclara reperta, / ut vix humana videatur stirpe creatus. / Hic tamen et supra quos diximus inferiores / partibus egregie multis multoque minores,
1.736birçok şeyi iyi ve tanrısal bir biçimde bulmuş olsalar da, yüreklerinin adeta içtapınağından, Phoibos'un üçayağından ve defnesinden kehanet söyleyen Pythia'dan çok daha kutsal ve çok daha kesin bir akılla cevaplar verseler de, şeylerin ilkelerinde yıkıma uğradılar, büyük oldukları için orada büyük bir düşüşle ağır biçimde düştüler.
Önce, şeylerden boşluğu çıkardıkları hâlde hareketi kabul ederler, yumuşak ve seyrek şeyleri, havayı, güneşi, ateşi, toprakları, hayvanları, ekinleri bırakırlar, ama bunların cismine boşluk karıştırmazlar. Sonra cisimlerin bölünmesine hiçbir sınır koymazlar, kırılmanın bir durağı olduğunu kabul etmezler, şeylerde en küçük bir şeyin bulunduğunu hiç kabul etmezler; oysa her şeyin, hislerimize en küçük görünen o en uç noktasının var olduğunu görüyoruz;
quamquam multa bene ac divinitus invenientes / ex adyto tam quam cordis responsa dedere / sanctius et multo certa ratione magis quam / Pythia quae tripodi a Phoebi lauroque profatur, / principiis tamen in rerum fecere ruinas / et graviter magni magno cecidere ibi casu. / Primum quod motus exempto rebus inani / constituunt et res mollis rarasque relinquunt / aera solem ignem terras animalia frugis / nec tamen admiscent in eorum corpus inane; / deinde quod omnino finem non esse secandis / corporibus facient neque pausam stare fragori / nec prorsum in rebus minimum consistere quicquam, / cum videamus id extremum cuiusque cacumen / esse quod ad sensus nostros minimum esse videtur,
1.751bundan, göremediğin şeylerin sahip olduğu en uç noktanın, şeylerin en küçüğü olarak var olduğu sonucunu çıkarabilirsin. Buna şunu da ekle: şeylerin ilk başlangıçlarını yumuşak kabul ederler; oysa yumuşak şeylerin doğmuş ve ölümlü bir cisimden olduğunu görürüz; öyle olunca da şeylerin toplamı artık tamamen hiçliğe dönmüş, şeylerin bolluğu yoktan yeniden doğup gelişmiş olmalıdır; bu ikisinin hakikatten ne kadar uzak olduğunu artık biliyorsun. Sonra bu dört şey birçok bakımdan birbirine düşmandır, birbirine zehirdir; bu yüzden bir araya gelince ya yok olurlar, ya da fırtına toplanınca şimşeklerin, yağmurların, rüzgârların dağılıp kaçtığını gördüğümüz gibi dağılıp kaçarlar. Sonra her şey dört şeyden yaratılıyor, her şey yeniden bunlara çözülüyorsa, neden onlara şeylerin ilk başlangıçları denilsin de,
conicere ut possis ex hoc, quae cernere non quis / extremum quod habent, minimum consistere rerum. / Huc accedit item, quoniam primordia rerum / mollia constituunt, quae nos nativa videmus / esse et mortali cum corpore, funditus ut qui / debeat ad nihilum iam rerum summa reverti / de nihiloque renata vigescere copia rerum; / quorum utrumque quid a vero iam distet habebis. / Deinde inimica modis multis sunt atque veneno / ipsa sibi inter se; quare aut congressa peribunt / aut ita diffugient, ut tempestate coacta / fulmina diffugere atque imbris ventosque videmus. / Denique quattuor ex rebus si cuncta creantur / atque in eas rursum res omnia dissoluuntur, / qui magis illa queunt rerum primordia dici
1.766tersine şeyler onların ilk başlangıçları sayılmasın? Çünkü nöbetleşe birbirinden doğarlar, ezelden beri renklerini ve bütün tabiatlarını birbirleriyle değiş tokuş ederler.
Yok, belki ateşin ve toprağın cismiyle havanın esintilerinin ve suyun çiyinin bir araya gelince birleşmede tabiatlarını hiç değiştirmediklerini düşünüyorsan, onlardan ne canlı bir şey, ne de ağaç gibi cansız cisimli bir şey yaratılamaz; çünkü bu karışık yığının toplanmasında her biri kendi tabiatını gösterecek, hava toprakla, ateş de çiyle karışmış hâlde kalıyor görünecektir. Oysa şeylerin doğmasında ilk başlangıçların gizli ve görünmez bir tabiat taşıması gerekir; yoksa onlardan biri öne çıkar, yaratılan her şeyin
quam contra res illorum retroque putari? / alternis gignuntur enim mutantque colorem / et totam inter se naturam tempore ab omni. / sin ita forte putas ignis terraeque coire / corpus et aerias auras roremque liquoris, / nil in concilio naturam ut mutet eorum, / nulla tibi ex illis poterit res esse creata, / non animans, non exanimo cum corpore, ut arbos; / quippe suam quicque in coetu variantis acervi / naturam ostendet mixtusque videbitur aer / cum terra simul et quodam cum rore manere. / at primordia gignundis in rebus oportet / naturam clandestinam caecamque adhibere, / emineat ne quid, quod contra pugnet et obstet
1.781kendine has olarak var olmasına karşı koyar, engel olur.
Dahası, gökten ve onun ateşlerinden başlarlar: önce ateşin hava esintilerine dönüştüğünü, ondan yağmurun doğduğunu, yağmurdan toprağın yaratıldığını, sonra her şeyin topraktan geri döndüğünü söylerler, önce su, sonra hava, sonra sıcaklık olarak; bunlar birbirine dönüşmekten, gökten toprağa, topraktan evrenin yıldızlarına gidip gelmekten hiç durmaz. İlk başlangıçlar bunu hiçbir şekilde yapmamalıdır. Çünkü değişmez bir şeyin hayatta kalması gerekir, yoksa bütün şeyler tamamen hiçliğe indirgenir; çünkü değişip kendi sınırlarından çıkan her şey, hemen önceki hâlinin ölümü olur. Bu yüzden biraz önce söylediğimiz şeyler değişime uğradığına göre, onların, hiçbir şekilde
quo minus esse queat proprie quodcumque creatur. / Quin etiam repetunt a caelo atque ignibus eius / et primum faciunt ignem se vertere in auras / aeris, hinc imbrem gigni terramque creari / ex imbri retroque a terra cuncta reverti, / umorem primum, post aera, deinde calorem, / nec cessare haec inter se mutare, meare / a caelo ad terram, de terra ad sidera mundi. / quod facere haud ullo debent primordia pacto. / immutabile enim quiddam superare necessest, / ne res ad nihilum redigantur funditus omnes; / nam quod cumque suis mutatum finibus exit, / continuo hoc mors est illius quod fuit ante. / quapropter quoniam quae paulo diximus ante / in commutatum veniunt, constare necessest
1.796dönüşemeyecek başka şeylerden oluşması zorunludur; yoksa bütün şeyler sana tamamen hiçliğe döner. Öyleyse neden daha çok, ateşi yaratmışlarsa, birkaçı çıkarılıp birkaçı eklenince, düzenleri ve hareketleri değişince, hava esintilerini de meydana getirebilecek, böylece her şeyi birbirine dönüştürebilecek böyle bir tabiatla donanmış bazı cisimler kabul etmiyorsun?
"Ama apaçık olgu gösteriyor," diyorsun, "her şey topraktan havanın esintilerine doğru büyür ve beslenir; mevsim uygun zamanda yağmurlara izin vermezse, öyle ki bulutların erimesiyle ağaçlar sallansın, güneş de kendi payına ısıtıp sıcaklık vermezse, ekinler, ağaçlar, hayvanlar büyüyemez." Elbette; biz de katı yiyecek ve yumuşak su bize yardım etmezse, bedenimiz eriyip gider, bütün hayat da
ex aliis ea, quae nequeant convertier usquam, / ne tibi res redeant ad nilum funditus omnis; / quin potius tali natura praedita quaedam / corpora constituas, ignem si forte crearint, / posse eadem demptis paucis paucisque tributis, / ordine mutato et motu, facere aeris auras, / sic alias aliis rebus mutarier omnis? / 'At manifesta palam res indicat' inquis 'in auras / aeris e terra res omnis crescere alique; / et nisi tempestas indulget tempore fausto / imbribus, ut tabe nimborum arbusta vacillent, / solque sua pro parte fovet tribuitque calorem, / crescere non possint fruges arbusta animantis.' / scilicet et nisi nos cibus aridus et tener umor / adiuvet, amisso iam corpore vita quoque omnis
1.811bütün sinirlerimizden ve kemiklerimizden çözülüp gider; çünkü hiç şüphesiz belli şeylerle desteklenir ve beslenir; başka başka şeyler de başka belli şeylerle. Elbette, birçok şeyde birçok şey için ortak olan birçok ilk başlangıç birçok biçimde karışmış olduğu için, çeşitli şeyler çeşitli şeylerle beslenir. Aynı ilk başlangıçların neyle, hangi konumda bir arada tutulduğu, birbirine hangi hareketleri verip aldığı da çoğu zaman çok önemlidir; çünkü göğü, denizi, toprakları, ırmakları, güneşi aynı şeyler oluşturur, ekinleri, ağaçları, hayvanları da aynı şeyler; ama başka şeylerle, başka biçimde karışarak hareket ederler. Dahası, bizim dizelerimizde de her yerde birçok harfin birçok kelimede ortak olduğunu görürsün; yine de dizelerin ve kelimelerin birbirinden
omnibus e nervis atque ossibus exsoluatur; / adiutamur enim dubio procul atque alimur nos / certis ab rebus, certis aliae atque aliae res. / ni mirum quia multa modis communia multis / multarum rerum in rebus primordia mixta / sunt, ideo variis variae res rebus aluntur. / atque eadem magni refert primordia saepe / cum quibus et quali positura contineantur / et quos inter se dent motus accipiantque; / namque eadem caelum mare terras flumina solem / constituunt, eadem fruges arbusta animantis, / verum aliis alioque modo commixta moventur. / quin etiam passim nostris in versibus ipsis / multa elementa vides multis communia verbis, / cum tamen inter se versus ac verba necessest
1.826hem anlamca hem de çıkardıkları sesle farklı olduğunu kabul etmen gerekir. Harfler yalnız düzenleri değişince bu kadarını yapabilir; şeylerin ilk başlangıçları ise, çeşitli şeylerin her birinin yaratılabilmesi için daha fazlasını kullanabilir.
Şimdi de Anaksagoras'ın, Yunanların andığı, bizim dilimizdeki ana dil yoksulluğunun adlandırmamıza izin vermediği homoiomeriasını inceleyelim; yine de şeyin kendisini kelimelerle açıklamak kolaydır. Önce, şeylerin homoiomeria dediği şeyle şunu anlatır: kemikler çok küçük, ufacık kemiklerden, iç organlar çok küçük, ufacık iç organlardan doğar, kan birçok kan damlasının bir araya gelmesiyle yaratılır; altının altın kırıntılarından oluşabileceğini, toprağın küçük topraklardan meydana geldiğini düşünür,
confiteare et re et sonitu distare sonanti. / tantum elementa queunt permutato ordine solo; / at rerum quae sunt primordia, plura adhibere / possunt unde queant variae res quaeque creari. / Nunc et Anaxagorae scrutemur homoeomerian / quam Grai memorant nec nostra dicere lingua / concedit nobis patrii sermonis egestas, / sed tamen ipsam rem facilest exponere verbis. / principio, rerum quam dicit homoeomerian, / ossa videlicet e pauxillis atque minutis / ossibus hic et de pauxillis atque minutis / visceribus viscus gigni sanguenque creari / sanguinis inter se multis coeuntibus guttis / ex aurique putat micis consistere posse / aurum et de terris terram concrescere parvis,
1.841ateşlerin ateşlerden, suyun sulardan olduğunu; öteki şeyleri de benzer bir akıl yürütmeyle tasarlar. Ama şeylerde hiçbir yerde boşluk olduğunu kabul etmez, cisimlerin bölünmesinin bir sınırı olduğunu da. Bu yüzden bana öyle geliyor ki bu iki noktada da yukarıda andığımız kişiler gibi aynı ölçüde yanılıyor.
Buna şunu da ekle: ilk başlangıçları fazlasıyla zayıf tasarlar; eğer ilk başlangıçlar şeylerin kendisiyle benzer bir tabiatla donanmışsa, onlar gibi zahmet çeker ve yok olurlarsa, hiçbir şey de onları yıkımdan alıkoymazsa. Çünkü güçlü bir baskı altında onlardan hangisi ölümün dişleri arasında ölümden kaçacak kadar dayanır? Ateş mi, su mu, hava mı? Hangisi? Kan mı, kemikler mi? Kanaatimce hiçbiri; çünkü her şey eşit ölçüde tamamen ölümlü olacaktır; tıpkı gözümüzün önünde
ignibus ex ignis, umorem umoribus esse, / cetera consimili fingit ratione putatque. / nec tamen esse ulla de parte in rebus inane / concedit neque corporibus finem esse secandis. / quare in utraque mihi pariter ratione videtur / errare atque illi, supra quos diximus ante. / Adde quod inbecilla nimis primordia fingit; / si primordia sunt, simili quae praedita constant / natura atque ipsae res sunt aequeque laborant / et pereunt, neque ab exitio res ulla refrenat. / nam quid in oppressu valido durabit eorum, / ut mortem effugiat, leti sub dentibus ipsis? / ignis an umor an aura? quid horum? sanguen an ossa? / nil ut opinor, ubi ex aequo res funditus omnis / tam mortalis erit quam quae manifesta videmus
1.856bir güçle yenilip yok olduğunu açıkça gördüğümüz şeyler gibi. Ama şeylerin hiçliğe düşemeyeceğine, yoktan da büyüyemeyeceğine, daha önce ispat edilmiş şeyleri şahit tutuyorum. Ayrıca besin bedeni büyütüp beslediğine göre, damarların, kanın, kemiklerin [başka türden şeylerden oluştuğunu] bilebiliriz.
Yok, bütün besinlerin karışık bir cismi olduğunu, içlerinde sinirlerin küçük cisimlerini, kemikleri, hatta damarları ve kan parçalarını taşıdığını söyleyecekler ise, o zaman bütün besinin, katı olanın da suyun da, kemiklerle, sinirlerle, irinle ve kanla karışmış başka türden şeylerden oluştuğunu düşünmek gerekecek. Ayrıca topraktan büyüyen bütün cisimler topraktaysa, toprağın da topraklardan çıkan başka türden şeylerden oluşması zorunludur.
ex oculis nostris aliqua vi victa perire. / at neque reccidere ad nihilum res posse neque autem / crescere de nihilo testor res ante probatas. / Praeterea quoniam cibus auget corpus alitque, / scire licet nobis venas et sanguen et ossa / * * * / sive cibos omnis commixto corpore dicent / esse et habere in se nervorum corpora parva / ossaque et omnino venas partisque cruoris, / fiet uti cibus omnis et aridus et liquor ipse / ex alienigenis rebus constare putetur, / ossibus et nervis sanieque et sanguine mixto. / Praeterea quae cumque e terra corpora crescunt, / si sunt in terris, terram constare necessest / ex alienigenis, quae terris exoriuntur.
1.870Bunu başka şeylere de aktar, aynı kelimeleri kullanabilirsin: odunlarda alev, duman ve kül saklıysa, odunların da odunlardan çıkan başka türden şeylerden oluşması zorunludur.
Burada gizlenmeye dair küçük bir kaçamak kalıyor; Anaksagoras bunu kendine alır: her şeyin her şeye karışmış olarak gizlendiğini, ama karışımda en çok bulunan, en göze çarpan ve en önde yer alan tek şeyin göründüğünü düşünür. Ama bu, doğru akıl yürütmeden çok uzak düşer. Çünkü o zaman ekinlerin de, taşın tehditkâr gücüyle ezildiklerinde, çoğu zaman kanın ya da bedenimizde beslenen şeylerden birinin bir işaretini vermesi gerekirdi. Taşı taşa sürttüğümüzde kan akması
transfer item, totidem verbis utare licebit: / in lignis si flamma latet fumusque cinisque, / ex alienigenis consistant ligna necessest, / ex alienigenis, quae lignis exoriuntur. / Linquitur hic quaedam latitandi copia tenvis, / id quod Anaxagoras sibi sumit, ut omnibus omnis / res putet inmixtas rebus latitare, sed illud / apparere unum, cuius sint plurima mixta / et magis in promptu primaque in fronte locata. / quod tamen a vera longe ratione repulsumst; / conveniebat enim fruges quoque saepe, minaci / robore cum in saxi franguntur, mittere signum / sanguinis aut aliquid, nostro quae corpore aluntur. / cum lapidi in lapidem terimus, manare cruorem
1.885gerekirdi; aynı yolla otların da çoğu zaman, yünlü koyunun memesindeki süt gibi tatlı damlalar, aynı tatta sular salması gerekirdi; toprak kesekleri ufalanınca çoğu zaman otların türlerinin, ekinlerin ve yaprakların toprak içinde ufacık dağılmış olarak gizlendiğinin görülmesi gerekirdi; son olarak odunlar kırılınca içlerinde kül ve dumanın, ufacık ateşlerin gizlendiğinin görülmesi gerekirdi. Bunların hiçbirinin olmadığını apaçık olgu öğrettiğine göre, şeylerin şeylere bu biçimde karışmış olmadığını, tersine birçok şey için ortak olan tohumların şeylerde birçok biçimde karışmış olarak gizlenmesi gerektiğini bilebilirsin.
"Ama büyük dağlarda çoğu zaman," diyorsun, "yüksek ağaçların yan yana duran en uç tepeleri, güçlü güney rüzgârlarının zorlamasıyla birbirine sürtünür,
consimili ratione herbis quoque saepe decebat, / et latices dulcis guttas similique sapore / mittere, lanigerae quali sunt ubere lactis, / scilicet et glebis terrarum saepe friatis / herbarum genera et fruges frondesque videri / dispertita inter terram latitare minute, / postremo in lignis cinerem fumumque videri, / cum praefracta forent, ignisque latere minutos. / quorum nil fieri quoniam manifesta docet res, / scire licet non esse in rebus res ita mixtas, / verum semina multimodis inmixta latere / multarum rerum in rebus communia debent. / 'At saepe in magnis fit montibus' inquis 'ut altis / arboribus vicina cacumina summa terantur / inter se validis facere id cogentibus austris,
1.900sonunda alev çiçeği açıp parlarlar." Elbette; yine de ateş odunların içine yerleşmiş değildir; ama sıcaklığın birçok tohumu vardır, sürtünmeyle bunlar bir araya akınca ormanlarda yangınlar yaratır. Alev ormanlarda hazır gizlenmiş olsaydı, ateşler hiçbir zaman saklanamaz, ormanları her yerde yakıp yıkar, ağaçları kül ederdi. Biraz önce söylediğimizi şimdi görüyor musun: aynı ilk başlangıçların neyle, hangi konumda bir arada tutulduğu, birbirine hangi hareketleri verip aldığı çoğu zaman çok önemlidir; aynı ilk başlangıçlar birbirine göre biraz değişince ateşleri ve odunu yaratır. Tıpkı kelimelerin kendisinin de harfleri birbirine göre biraz değiştirilerek oluşması gibi; "odun" ile "ateş"i ayrı seslerle belirttiğimiz hâlde.
donec flammai fulserunt flore coorto.' / scilicet et non est lignis tamen insitus ignis, / verum semina sunt ardoris multa, terendo / quae cum confluxere, creant incendia silvis. / quod si facta foret silvis abscondita flamma, / non possent ullum tempus celarier ignes, / conficerent volgo silvas, arbusta cremarent. / iamne vides igitur, paulo quod diximus ante, / permagni referre eadem primordia saepe / cum quibus et quali positura contineantur / et quos inter se dent motus accipiantque, / atque eadem paulo inter se mutata creare / ignes et lignum? quo pacto verba quoque ipsa / inter se paulo mutatis sunt elementis, / cum ligna atque ignes distincta voce notemus.
1.915Son olarak, açıkça görünen şeylerde gördüğün her şeyin, maddenin cisimlerine benzer bir tabiat yakıştırmadıkça olamayacağını düşünüyorsan, şeylerin ilk başlangıçları bu akıl yürütmeyle senin için yok olur gider: ilk başlangıçların titrek bir gülüşle sarsılıp kahkaha atması, tuzlu gözyaşlarıyla yüzlerini ve yanaklarını ıslatması gerekir.
Haydi şimdi, geri kalanı öğren ve daha açık dinle. Bunların ne kadar karanlık olduğunu bilmiyor değilim; ama büyük bir şan umudu keskin tirsosuyla yüreğimi vurdu, aynı anda göğsüme Musaların tatlı sevgisini saldı; şimdi bu sevginin dürtüsüyle, dinç bir zihinle Pieris kızlarının daha önce kimsenin ayağının basmadığı ıssız yerlerini dolaşıyorum. Dokunulmamış kaynaklara varmak, onlardan içmek hoşuma gidiyor; yeni çiçekler koparmak, başıma oradan, daha önce Musaların hiç kimsenin
Denique iam quae cumque in rebus cernis apertis / si fieri non posse putas, quin materiai / corpora consimili natura praedita fingas, / hac ratione tibi pereunt primordia rerum: / fiet uti risu tremulo concussa cachinnent / et lacrimis salsis umectent ora genasque. / Nunc age, quod super est, cognosce et clarius audi. / nec me animi fallit quam sint obscura; sed acri / percussit thyrso laudis spes magna meum cor / et simul incussit suavem mi in pectus amorem / Musarum, quo nunc instinctus mente vigenti / avia Pieridum peragro loca nullius ante / trita solo. iuvat integros accedere fontis / atque haurire iuvatque novos decerpere flores / insignemque meo capiti petere inde coronam,
1.930şakaklarını çevrelemediği yerden ünlü bir taç aramak hoşuma gidiyor; önce, büyük şeyler öğrettiğim ve zihni dinlerin sıkı düğümlerinden çözmeye uğraştığım için, sonra, karanlık bir konu üzerine böylesine parlak şiirler dizip her şeye Musaların zarafetini dokundurduğum için. Çünkü bu da sebepsiz görünmüyor; tıpkı hekimlerin çocuklara iğrenç pelinotunu vermeye çalışırken önce kadehlerin kenarına balın tatlı ve sarı sıvısını sürmeleri gibi; çocukluk çağının tedbirsizliği dudaklarına kadar aldansın, bu arada pelinotunun acı suyunu sonuna kadar içsin, aldatılsın ama tuzağa düşürülmüş olmasın, tersine bu yolla iyileşip güçlensin diye; ben de şimdi, bu öğreti onunla uğraşmamış olanlara çoğu zaman fazlasıyla tatsız göründüğü, halk da ondan
unde prius nulli velarint tempora Musae; / primum quod magnis doceo de rebus et artis / religionum animum nodis exsolvere pergo, / deinde quod obscura de re tam lucida pango / carmina musaeo contingens cuncta lepore. / id quoque enim non ab nulla ratione videtur; / sed vel uti pueris absinthia taetra medentes / cum dare conantur, prius oras pocula circum / contingunt mellis dulci flavoque liquore, / ut puerorum aetas inprovida ludificetur / labrorum tenus, interea perpotet amarum / absinthi laticem deceptaque non capiatur, / sed potius tali facto recreata valescat, / sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque videtur / tristior esse quibus non est tractata, retroque
1.945geri çekilip ürktüğü için, öğretimizi sana tatlı dilli Pieris şiiriyle anlatmak, adeta Musaların tatlı balıyla dokundurmak istedim; belki bu yolla zihnini dizelerimizde tutabilirim de bu arada şeylerin bütün tabiatını, hangi biçimle düzenlenip kurulduğunu iyice görürsün.
Ama maddenin son derece katı cisimlerinin çağlar boyu yenilmeden durmaksızın uçuştuğunu öğrettiğime göre, haydi şimdi, onların toplamının bir sınırı var mı, yok mu, açalım; aynı biçimde, bulunmuş olan boşluğun, ya da her şeyin içinde olup bittiği yerin ve aralığın bütünüyle sınırlı mı olduğunu, yoksa ölçüsüzce ve uçsuz bucaksız bir derinlikle mi açıldığını iyice görelim.
Öyleyse var olan bütün, yollarının hiçbir yönünde sınırlı değildir; çünkü öyle olsaydı bir ucu olmalıydı.
volgus abhorret ab hac, volui tibi suaviloquenti / carmine Pierio rationem exponere nostram / et quasi musaeo dulci contingere melle, / si tibi forte animum tali ratione tenere / versibus in nostris possem, dum perspicis omnem / naturam rerum, qua constet compta figura. / Sed quoniam docui solidissima materiai / corpora perpetuo volitare invicta per aevom, / nunc age, summai quaedam sit finis eorum / necne sit, evolvamus; item quod inane repertumst / seu locus ac spatium, res in quo quaeque gerantur, / pervideamus utrum finitum funditus omne / constet an immensum pateat vasteque profundum. / Omne quod est igitur nulla regione viarum / finitumst; namque extremum debebat habere.
1.960Ama bir şeyin ucu, ancak onun ötesinde onu sınırlayan bir şey varsa olabilir; öyle ki hislerimizin tabiatının artık daha ileri izleyemediği bir nokta görünsün. Şimdi, bütünün dışında hiçbir şey olmadığını kabul etmek gerektiğine göre, bütünün ucu yoktur, demek ki sınırdan ve ölçüden yoksundur. Onun hangi bölgesinde durduğunun da önemi yoktur; herkes hangi yerde durursa dursun, bütün her yöne doğru aynı ölçüde sonsuz kalır. Ayrıca, var olan bütün aralığın sınırlı olduğunu şimdi kabul edelim; biri en uzağa, son kıyılara kadar koşup uçan bir mızrak fırlatırsa, güçlü kuvvetlerle savrulan bu mızrağın gönderildiği yere gidip uzağa uçmasını mı tercih edersin, yoksa bir şeyin onu engelleyip önüne geçebileceğini mi düşünürsün? İkisinden birini kabul edip benimsemen gerekir.
extremum porro nullius posse videtur / esse, nisi ultra sit quod finiat, ut videatur / quo non longius haec sensus natura sequatur. / nunc extra summam quoniam nihil esse fatendum, / non habet extremum, caret ergo fine modoque. / nec refert quibus adsistas regionibus eius; / usque adeo, quem quisque locum possedit, in omnis / tantundem partis infinitum omne relinquit. / Praeterea si iam finitum constituatur / omne quod est spatium, si quis procurrat ad oras / ultimus extremas iaciatque volatile telum, / id validis utrum contortum viribus ire / quo fuerit missum mavis longeque volare, / an prohibere aliquid censes obstareque posse? / alterutrum fatearis enim sumasque necessest.
1.975İkisi de kaçış yolunu kapatır ve seni bütünün sınırsızca açıldığını kabul etmeye zorlar. Çünkü mızrağı engelleyen ve gönderildiği yere varıp sınıra yerleşmesine mani olan bir şey varsa da, dışarı doğru gidiyorsa da, sınırdan yola çıkmış değildir. Böylece seni izleyeceğim, son kıyıları nereye koyarsan koy soracağım: sonunda mızrağa ne olacak? Sonuç şu olacak: hiçbir yerde bir sınır kurulamayacak, kaçış imkânı da kaçışı hep daha öteye uzatacak.
Ayrıca bütün toplamın bütün aralığı her yandan belli kıyılarla kapatılmış olarak var olsaydı ve sınırlı olsaydı, maddenin bolluğu katı ağırlıklarıyla her yandan çoktan dibe akmış olurdu; göğün çatısı altında hiçbir şey olup bitemezdi, hatta ne gök olurdu ne de güneşin ışığı;
quorum utrumque tibi effugium praecludit et omne / cogit ut exempta concedas fine patere. / nam sive est aliquid quod probeat efficiatque / quo minus quo missum est veniat finique locet se, / sive foras fertur, non est a fine profectum. / hoc pacto sequar atque, oras ubi cumque locaris / extremas, quaeram: quid telo denique fiet? / fiet uti nusquam possit consistere finis / effugiumque fugae prolatet copia semper. / Praeterea spatium summai totius omne / undique si inclusum certis consisteret oris / finitumque foret, iam copia materiai / undique ponderibus solidis confluxet ad imum / nec res ulla geri sub caeli tegmine posset / nec foret omnino caelum neque lumina solis,
1.990çünkü bütün madde sonsuz zamandan beri çökerek yığılmış hâlde yatıyor olurdu. Oysa şimdi ilkelerin cisimlerine elbette hiçbir dinlenme verilmemiştir, çünkü hiçbir yerde bütünüyle bir dip yoktur ki oraya adeta akıp toplanabilsinler ve yerleşebilsinler. Her şey her yanda durmaksızın hareket içinde olup biter; maddenin hızlı cisimleri de sonsuzluktan gelip aşağıdan destek verir.
Son olarak, gözümüzün önünde bir şeyin başka bir şeyi sınırladığı görülür: hava tepeleri, dağlar havayı birbirinden ayırır, toprak denizi, deniz de bütün toprakları sınırlar; ama bütünü dışarıdan sınırlayan hiçbir şey yoktur. Demek ki yerin tabiatı ve derinliğin aralığı öyledir ki parlak şimşekler bile çağın kayıp giden uzantısı boyunca durmadan yol alarak onu baştan başa geçemez,
quippe ubi materies omnis cumulata iaceret / ex infinito iam tempore subsidendo. / at nunc ni mirum requies data principiorum / corporibus nullast, quia nil est funditus imum, / quo quasi confluere et sedes ubi ponere possint. / semper in adsiduo motu res quaeque geruntur / partibus in cunctis, infernaque suppeditantur / ex infinito cita corpora materiai. / Postremo ante oculos res rem finire videtur; / aer dissaepit collis atque aera montes, / terra mare et contra mare terras terminat omnis; / omne quidem vero nihil est quod finiat extra. / est igitur natura loci spatiumque profundi, / quod neque clara suo percurrere fulmina cursu / perpetuo possint aevi labentia tractu
1.1005hatta yol aldıkça gidecekleri yolu hiç kısaltamazlar; şeyler için o kadar büyük bir bolluk sınırları kaldırılmış olarak her yandan her yöne doğru her yerde açılır.
Ayrıca tabiat, şeylerin toplamının kendine bir ölçü koyamamasını sağlar; cismin boşlukla, boşluğun da cisimle sınırlanmasını zorunlu kılar; böylece nöbetleşe her şeyi sonsuz kılar. Ya da ikisinden biri ötekini sınırlamasaydı, yine de yalın tabiatıyla ölçüsüzce uzanırdı; o zaman ne deniz, ne toprak, ne göğün parlak tapınakları, ne ölümlü soy, ne tanrıların kutsal bedenleri bir saatlik kısa bir süre bile var olabilirdi. Çünkü maddenin bolluğu bir araya geldiği yerden itilip çözülmüş olarak büyük boşlukta sürüklenip giderdi; daha doğrusu hiçbir zaman bir araya gelip
nec prorsum facere ut restet minus ire meando; / usque adeo passim patet ingens copia rebus / finibus exemptis in cunctas undique partis. / Ipsa modum porro sibi rerum summa parare / ne possit, natura tenet, quae corpus inane / et quod inane autem est finiri corpore cogit, / ut sic alternis infinita omnia reddat, / aut etiam alterutrum, nisi terminet alterum eorum, / simplice natura pateat tamen inmoderatum, / nec mare nec tellus neque caeli lucida templa / nec mortale genus nec divum corpora sancta / exiguum possent horai sistere tempus; / nam dispulsa suo de coetu materiai / copia ferretur magnum per inane soluta, / sive adeo potius numquam concreta creasset
1.1020hiçbir şey yaratmazdı, çünkü dağılmış olarak toplanamazdı. Çünkü şeylerin ilk başlangıçları elbette ne bir tasarıyla, ne keskin bir zihinle her biri kendi düzeni içinde yerleşti, ne de her birinin hangi hareketleri vereceği konusunda anlaştılar; ama birçoğu birçok biçimde değişerek bütün evrende sonsuzluktan beri darbelerle itilip hırpalandığı için, her türlü hareketi ve birleşmeyi deneyerek sonunda, yaratılmış olan şu şeyler toplamını oluşturan düzenlere varırlar. Bir kez uygun hareketlere atılınca birçok uzun yıl boyunca da korunan bu toplam şunu sağlar: ırmaklar açgözlü denizi bol dalgalarıyla tazeler, toprak güneşin buharıyla ısınıp ürünlerini yeniler, canlıların soyu boy verip gelişir, kayıp giden esirin ateşleri yaşar.
ullam rem, quoniam cogi disiecta nequisset. / nam certe neque consilio primordia rerum / ordine se suo quaeque sagaci mente locarunt / nec quos quaeque darent motus pepigere profecto / sed quia multa modis multis mutata per omne / ex infinito vexantur percita plagis, / omne genus motus et coetus experiundo / tandem deveniunt in talis disposituras, / qualibus haec rerum consistit summa creata, / et multos etiam magnos servata per annos / ut semel in motus coniectast convenientis, / efficit ut largis avidum mare fluminis undis / integrent amnes et solis terra vapore / fota novet fetus summissaque gens animantum / floreat et vivant labentis aetheris ignes.
1.1035Maddenin bolluğu sonsuzluktan çıkıp gelemeseydi bunları hiçbir şekilde yapamazlardı; her şey kaybettiklerini zamanında onunla yenilemeyi âdet edinmiştir. Çünkü canlıların tabiatı besinden yoksun kalınca nasıl cismini kaybedip eriyip giderse, madde bir yolla yolundan saptırılıp sağlanamaz olur olmaz her şeyin de öyle çözülmesi gerekir. Dışarıdan her yandan gelen darbeler de bir araya gelmiş olan her toplamı koruyamaz. Çünkü sık sık vurarak bir parçayı tutabilirler, başkaları gelip toplam tamamlanıncaya kadar; ama bazen geri sekmeye zorlanırlar ve aynı zamanda şeylerin ilkelerine kaçmak için aralık ve zaman bahşederler, böylece onlar birleşmeden kurtulup serbestçe gidebilir. Bu yüzden, bir kez daha, birçok şeyin çıkıp gelmesi gerekir;
quod nullo facerent pacto, nisi materiai / ex infinito suboriri copia posset, / unde amissa solent reparare in tempore quaeque. / nam vel uti privata cibo natura animantum / diffluit amittens corpus, sic omnia debent / dissolui simul ac defecit suppeditare / materies aliqua ratione aversa viai. / nec plagae possunt extrinsecus undique summam / conservare omnem, quae cumque est conciliata. / cudere enim crebro possunt partemque morari, / dum veniant aliae ac suppleri summa queatur; / inter dum resilire tamen coguntur et una / principiis rerum spatium tempusque fugai / largiri, ut possint a coetu libera ferri. / quare etiam atque etiam suboriri multa necessest,
1.1050darbelerin de yetebilmesi için her yanda maddenin sonsuz bir gücü olması gerekir.
Bu konularda, Memmius, şuna inanmaktan uzak dur: derler ki her şey bütünün ortasına doğru yönelir, bu yüzden evrenin tabiatı hiçbir dış darbe olmadan ayakta durur; yukarısı ve aşağısı hiçbir yöne doğru çözülemez, çünkü her şey ortaya doğru yönelmiştir; sanki bir şeyin kendi üzerinde durabileceğine inanırsın! Toprağın altındaki bütün ağırlıkların yukarıya doğru yöneldiğini, toprağa tersine yerleşip dinlendiğini söylerler, şimdi suda gördüğümüz şeylerin yansıları gibi; benzer bir akıl yürütmeyle, hayvanların ters dönmüş olarak dolaştığını, topraktan göğün aşağıdaki yerlerine düşemeyeceklerini, tıpkı bizim bedenlerimizin kendiliğinden göğün tapınaklarına uçamayacağı gibi, ileri sürerler;
et tamen ut plagae quoque possint suppetere ipsae, / infinita opus est vis undique materiai. / Illud in his rebus longe fuge credere, Memmi, / in medium summae quod dicunt omnia niti / atque ideo mundi naturam stare sine ullis / ictibus externis neque quoquam posse resolvi / summa atque ima, quod in medium sint omnia nixa, / ipsum si quicquam posse in se sistere credis, / et quae pondera sunt sub terris omnia sursum / nitier in terraque retro requiescere posta, / ut per aquas quae nunc rerum simulacra videmus; / et simili ratione animalia suppa vagari / contendunt neque posse e terris in loca caeli / reccidere inferiora magis quam corpora nostra / sponte sua possint in caeli templa volare;
1.1065onlar güneşi görürken bizim gecenin yıldızlarını seçtiğimizi, göğün zamanlarını bizimle nöbetleşe paylaştıklarını, gündüzlerimize denk geceler geçirdiklerini. Ama bu boş [yanılgıyı] ahmaklara * * * bunu kucaklamışlar, çünkü * * * çünkü hiçbir orta olamaz * * * sonsuz olduğu için; hatta bir orta olsaydı bile, orada hiçbir şey durup kalamazdı * * * başka herhangi bir yoldan * * * Çünkü boşluk dediğimiz her yer ve aralık, ortadan da ortanın dışından da, hareketler nereye gidiyorsa ağırlıklara eşit ölçüde yol vermelidir. Cisimlerin vardıklarında ağırlıklarının gücünü kaybedip boşlukta durabilecekleri hiçbir yer yoktur; boşluk olan da hiçbir şeyi taşıyıp tutmamalı,
illi cum videant solem, nos sidera noctis / cernere et alternis nobiscum tempora caeli / dividere et noctes parilis agitare diebus. / sed vanus stolidis haec * * * / amplexi quod habent perv * * * / nam medium nihil esse potest * * * / infinita; neque omnino, si iam medium sit, / possit ibi quicquam consistere * * * / quam quavis alia longe ratione * * * / omnis enim locus ac spatium, quod inane vocamus, / per medium, per non medium, concedere debet / aeque ponderibus, motus qua cumque feruntur. / nec quisquam locus est, quo corpora cum venerunt, / ponderis amissa vi possint stare in inani; / nec quod inane autem est ulli subsistere debet,
1.1080tabiatının istediği gibi yol vermeyi sürdürmelidir. Demek ki şeyler orta sevdasına yenik düşüp bu yolla bir arada tutulamazlar.
Ayrıca bütün cisimlerin ortaya doğru yöneldiğini tasarlamazlar; yalnız toprağın ve suyun cisimlerinin, denizin sularının ve dağlardan gelen büyük dalgaların, adeta topraktan bir cisimde tutulan şeylerin öyle olduğunu söylerler; buna karşılık havanın ince esintilerinin ve sıcak ateşlerin aynı zamanda ortadan uzağa taşındığını ileri sürerler; bu yüzden bütün esirin çevresinde yıldızlarla titreştiğini, güneşin alevinin göğün maviliklerinde beslendiğini, çünkü ortadan kaçan bütün sıcaklığın orada toplandığını; ağaçların en üst dallarının da yapraklanamayacağını, eğer topraktan yavaş yavaş her birine besin
quin, sua quod natura petit, concedere pergat. / haud igitur possunt tali ratione teneri / res in concilium medii cuppedine victae. / Praeterea quoniam non omnia corpora fingunt / in medium niti, sed terrarum atque liquoris / umorem ponti magnasque e montibus undas, / et quasi terreno quae corpore contineantur, / at contra tenuis exponunt aeris auras / et calidos simul a medio differrier ignis, / atque ideo totum circum tremere aethera signis / et solis flammam per caeli caerula pasci, / quod calor a medio fugiens se ibi conligat omnis, / nec prorsum arboribus summos frondescere ramos / posse, nisi a terris paulatim cuique cibatum
1.1095yoksa evrenin surları alevler gibi uçarcasına büyük boşlukta çözülüp birden dağılır, geri kalan her şey de benzer biçimde onları izler, göğün gürleyen tapınakları yukarıdan yıkılır, toprak ayaklarımızın altından hızla çekilip gider, şeylerin ve göğün birbirine karışmış yıkıntıları arasında bütün toprak cisimlerini çözerek derin boşluğa gider; öyle ki bir an içinde ıssız aralıktan ve görünmez
ne volucri ritu flammarum moenia mundi / diffugiant subito magnum per inane soluta / et ne cetera consimili ratione sequantur / neve ruant caeli tonitralia templa superne / terraque se pedibus raptim subducat et omnis / inter permixtas rerum caelique ruinas / corpora solventes abeat per inane profundum, / temporis ut puncto nihil extet reliquiarum
1.1110ilk başlangıçlardan başka hiçbir kalıntı kalmaz. Çünkü cisimlerin önce hangi yandan eksik olduğunu kabul edersen, o yan şeyler için ölümün kapısı olacak, maddenin bütün kalabalığı oradan dışarı fırlayacaktır.
Bunları, küçük bir emekle yol gösterilerek iyice öğreneceksin; çünkü bir şey ötekinden aydınlanacak, kör gece yolunu kesip tabiatın en uç sırlarını görmeni engellemeyecek: şeyler şeylere böyle ışık tutacak.
desertum praeter spatium et primordia caeca. / nam qua cumque prius de parti corpora desse / constitues, haec rebus erit pars ianua leti, / hac se turba foras dabit omnis materiai. / Haec sic pernosces parva perductus opella; / namque alid ex alio clarescet nec tibi caeca / nox iter eripiet, quin ultima naturai / pervideas: ita res accendent lumina rebus.