Sevillalı Isidorus · Etimolojiler
VII. Kitap: Tanrı, Melekler ve Müminlerin Sınıfları
7.prVII. Kitap: Tanrı, Melekler ve Müminlerin Sınıfları7.prLIBER SEPTIMUS. DE DEO, ANGELIS 1, ET FIDELIUM ORDINIBUS.
LIBER SEPTIMUS. DE DEO, ANGELIS 1, ET FIDELIUM ORDINIBUS.
1. Tanrı
Son derece mutlu ve çok bilgili, pek çok dil bilen Hieronymus, İbrani adlarının yorumunu ilk olarak Latinceye aktarmıştır. Bunlardan, kısalık için çoğunu atlayarak, bazılarını yorumlarını ekleyerek bu esere koymaya çalıştım. Kelimelerin açıklaması ne anlaşılmak istediğini yeterince gösterir: bazı adların gerekçesi kendilerine özgü sebeplerdedir. Başlangıçta, İbranilerde Tanrı'ya verilen on adı veriyoruz.
İbranilerde Tanrı'nın birinci adı El'dir. Kimileri bunu Tanrı diye, kimileri de etimolojisini ifade ederek iskhyros, yani güçlü diye çevirmiştir; çünkü hiçbir zayıflık onu ezmez, güçlüdür ve her şeyi yapmaya yeterlidir.
İkinci ad Eloim'dir. Üçüncüsü Eloe; ikisi de Latincede Deus demektir. Bu ad Latinceye Yunanca adlandırmadan geçmiştir. Çünkü Yunancada Tanrı theos'tur, deos, yani korku gibidir. Deus adı buradan alınmıştır, çünkü kendisine tapanlar için korku kaynağıdır.
Tanrı asıl anlamıyla Baba'ya, Oğul'a ve Kutsal Ruh'a ait olan, Teslis'in adıdır. Tanrı hakkında aşağıda sıralanan öteki kelimeler de bu Teslis'e döner.
Tanrı'nın dördüncü adı Sabaoth'tur, Latinceye "orduların" ya da "güçlerin" diye çevrilir. Mezmur'da melekler onun hakkında şöyle der: "Şanlı Kral kimdir? Güçlerin Rabbi." Bu düzende pek çok güç vardır: melekler, başmelekler, beylikler ve otoriteler, göksel ordunun bütün sınıfları. Ama bunların hepsinin Rabbi O'dur; hepsi O'nun altındadır, hâkimiyetine tâbidir.
Beşincisi Elion'dur, Latinceye "yüce" (excelsus) diye çevrilir, çünkü göklerin üstündedir. Hakkında şöyle yazılıdır: "Rab yücedir, şanı göklerin üstündedir." Excelsus, "çok yüksek" (valde celsus) yerine söylenmiştir, çünkü ex burada "çok" yerine geçer; eximius da "çok seçkin" demektir.
Altıncı ad Eie'dir, yani "Olan." Yalnız Tanrı, ebedî olduğu için, yani başlangıcı olmadığı için, öz adını gerçekten taşır. Bu ad kutsal Musa'ya melek eliyle iletilmiştir. Mısır'dan kurtarılmak üzere halka gitmesini buyuranın adının ne olduğunu sorduğunda şu cevabı almıştır: "Ben Olan'ım. İsrailoğullarına diyeceksin ki: Olan beni size gönderdi." Sanki gerçekten Olan'a, değişmez olduğu için, kıyasla değişken yaratılmış şeyler yok gibidir.
Çünkü "oldu" denen artık yoktur, "olacak" denen ise henüz yoktur. Tanrı ise yalnız olmayı bilir; olmuş olmayı ve olacak olmayı bilmez.
Gerçekten var olan yalnız Baba'dır, Oğul ve Kutsal Ruh ile birlikte. O'nun özüne kıyasla bizim varlığımız yokluktur. Bu yüzden günlük konuşmada "Tanrı hayattadır" deriz, çünkü özüyle hayattadır, ölümün sahip olamadığı bir hayatla.
Yedinci ad Adonai'dir, genel olarak Rab diye çevrilir, çünkü bütün yaratıklara hâkimdir ya da bütün yaratıklar O'nun hâkimiyetine hizmet eder. Rab ve Tanrı, herkese hâkim olduğu ya da herkesçe korkulduğu içindir.
Sekizincisi Ia'dır, yalnız Tanrı için kullanılır; alleluia'nın son hecesinde de çınlar.
Dokuzuncusu Tetragrammaton'dur, yani "dört harfli"; İbranilerde asıl olarak Tanrı için kullanılır. İki ia, ia'dan oluşur, bunlar tekrarlanınca Tanrı'nın o söylenemez ve şanlı adını yapar. Söylenemez denmesi, söylenemeyeceği için değil, insan hissi ve aklıyla hiçbir biçimde sınırlandırılamayacağı içindir. Hakkında layıkıyla hiçbir şey söylenemediği için söylenemez olandır.
Onuncusu Saddai'dir, yani Her Şeye Kadir. Her Şeye Kadir denmesi her şeyi yapabilmesindendir; ama istediğini yapması bakımından, istemediğine katlanması bakımından değil. Bu O'nun başına gelseydi Her Şeye Kadir olmazdı. İstediği her şeyi yapar, bu yüzden Her Şeye Kadir'dir. Yine Her Şeye Kadir'dir, çünkü her yerdeki her şey O'nundur: bütün evrenin hükümranlığı yalnız O'ndadır.
Tanrı hakkında cevherî olarak söylenen başka adlar da vardır: Ölümsüz, Bozulmaz, Değişmez, Ebedî. Bu yüzden haklı olarak bütün yaratıkların önüne geçirilir.
Ölümsüzdür, nitekim hakkında "Yalnız O ölümsüzlüğe sahiptir" diye yazılmıştır, çünkü O'nun tabiatında hiçbir değişme yoktur. Her değişkenliğe ölümlülük denmesi yersiz değildir. Ruhun da bu anlamda öldüğü söylenir: bedene ya da başka bir cevhere dönüştüğü, değiştiği için değil, kendi cevherinde şimdi ya da önceden başka türlü olan her şey, olduğu şey olmaktan çıktığı ölçüde ölümlü bulunur. Bu yüzden yalnız Tanrı'ya ölümsüz denir, çünkü yalnız O değişmezdir.
CAPUT PRIMUM. De Deo. 1. Beatissimus Hieronymus, vir eruditissimus et linguarum multarum peritus, Hebraeorum nominum interpretationem primus in Latinam linguam convertit. Ex quibus, pro brevitate, praetermissis multis, quoddam huic operi, adjectis interpretationibus, interponenda studui. 2. Vocabulorum enim expositio satis indicat quid velint intelligi. Habent enim quaedam ex propriis causis nominum rationem. In principio autem decem nomina ponimus, quibus apud Hebraeos Deus vocatur. 3. Primum apud Hebraeos Dei nomen El dicitur, quod alii Deum, alii etymologiam ejus exprimentes, ἰσχυρὸν, id est, fortem, interpretati sunt, ideo quod nulla infirmitate opprimitur, sed fortis est, et sufficiens ad omnia perpetranda. 4. Secundum nomen Eloim. 5. Tertium Eloe, quod utrumque in Latinum Deus dicitur. Est autem nomen in Latinum ex Graeca appellatione translatum. Nam Deus Graece θεὸς dicitur, e quasi δέος, id est, timor; unde tractum est nomen Deus, quod eum colentibus sit timori. 6. Deus autem proprie nomen est Trinitati pertinens ad Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum. Ad quam Trinitatem etiam reliqua quae in Deo infra sunt posita vocabula referuntur. 7. Quartum nomen Dei dicitur Sabaoth, quod vertitur in Latinum, exercituum, sive virtutum, de quo in psalmo ab angelis dicitur: Quis est iste Rex gloriae? Dominus virtutum. 8. Sunt enim in hujusmodi ordinatione virtutes multae, ut angeli, archangeli, principatus et potestates, cunctique coelestis militiae ordines, quorum tamen ille Dominus est. Omnes enim sub ipso sunt, ejusque dominatui subjacent. 9. Quintum Elion, quod interpretatur in Latinum excelsus, quia supra coelos est, sicut scriptum est de eo: Excelsus Dominus, supra coelos gloria ejus. Excelsus autem dictus, pro valde celsus. Ex enim pro valde ponitur, sicut eximius, quasi valde eminens. 10. Sextum nomen Eie, id est, qui est. Deus enim solus, quia aeternus est, id est, quia exordium non habet, essentiae nomen vere tenet. Hoc enim nomen ad sanctum Moysen per angelum est delatum. 11. Quaerenti enim quod esset nomen ejus qui eum pergere praecipiebat ad populum ex Aegypto liberandum, respondit: Ego sum qui sum, et dices filiis Israel: Qui est misit me ad vos; tanquam in ejus comparatione, qui vere est, quia incommutabilis sit, ea quae mutabilia facta sunt quasi non sint. 12. Quod enim dicitur fuit, non est: et quod dicitur erit, nondum est. Deus autem esse tantum novit, fuisse et futurum esse non novit. 13. Solus enim Pater cum Filio et Spiritu sancto veraciter est, cujus essentiae comparatum esse nostrum non esse est. Unde et in communi eloquio dicimus:, e Vivit Deus, quia essentia vita vivit, quam mors non habet. 14. Septimum Adonai, quod generaliter Dominus interpretatur, quod dominetur creaturae cunctae, vel quod creatura omnis dominatui ejus deserviat. Dominus ergo et Deus, vel quod dominetur omnibus, vel quod timeatur a cunctis. 15. Octavum Ia, quod in Deo tantum ponitur, quod etiam in alleluia in novissima syllaba sonat. 16. Nonum Tetragrammaton, hoc est, quatuor litterarum, quod proprie apud Hebraeos in Deo ponitur, id est, duabus ia, ia, quae duplicata ineffabile illud et gloriosum nomen Dei efficiunt; dicitur autem ineffabilis, non quia dici non potest, sed quia finiri sensu et intellectu humano nullatenus potest, et ideo quia de eo nihil digne dici potest, ineffabilis est. 17. Decimum Saddai, id est, Omnipotens. Vocatus autem Omnipotens eo quod omnia potest, sed a faciendo quod vult, non a patiendo quod non vult. Quod si ei accideret, nequaquam esset Omnipotens; facit enim quidquid vult, et inde Omnipotens. 18. Item Omnipotens, quia ipsius sunt omnia quae ubique sunt. Solus enim totius mundi habet imperium. Dicuntur autem et alia quaedam in Deum substantialiter nomina, ut Immortalis, Incorruptibilis, Incommutabilis, Aeternus. Unde et merito cunctae praeponitur creaturae. 19. Immortalis, sicut de eo scriptum est: Qui solus habet immortalitatem, quia in ejus natura nulla est commutatio. Nam omnis mutabilitas non inconvenienter mortalitas dicitur, secundum quam et anima mori dicitur, non quia in corpus, vel in aliquam alteram substantiam mutatur et vertitur, sed in ipsa sua substantia quidquid alio modo nunc est aut fuit, secundum id quod destitit esse quod erat, mortalis utique deprehenditur, ac per hoc solus Deus dicitur Immortalis, quia solus incommutabilis.
7.1_2Bozulmaz denir, çünkü bozulamaz, çözülemez, bölünemez. Bölünmeyi kabul eden her şey yok olmayı da kabul eder. O ne bölünebilir ne yok olabilir; bu yüzden bozulmazdır.
Değişmezdir, çünkü hep kalır ve değişmeyi bilmez: ilerlemez, çünkü yetkindir; eksilmez, çünkü ebedîdir.
Ebedîdir, çünkü zamansızdır: ne başlangıcı ne sonu vardır. Sempiternus denmesi de bundandır, her zaman ebedî olduğu için. Kimileri aeternus'un aether'den geldiğine inanır, çünkü gök O'nun tahtı sayılır. Şu söz buradandır: "Göklerin göğü Rab'bindir." Bu dört ad tek bir şeyi anlatır: ebedî Tanrı, ölümsüz, bozulmaz ya da değişmez dense de aynı şey söylenir.
Görünmezdir, çünkü Teslis kendi cevheriyle ölümlülerin gözüne asla görünmemiştir; yalnız kendine tâbi, cisimsel yaratığın görüntüsüyle görünmüştür. Tanrı'nın özünün tezahürünü görüp yaşamak kimse için mümkün değildir. Musa'ya da böyle söylenmiştir. Yuhanna da mektubunda "Tanrı'yı kimse görmemiştir" der. O görünmez bir varlıktır; bu yüzden gözle değil kalple aranmalıdır.
Acı çekmezdir, çünkü insan zayıflığının yenildiği hiçbir hâlden etkilenmez. Şehvet, öfke, arzu, korku, keder, kıskançlık gibi insan zihnini bulandıran tutkuların hiçbiri O'na ulaşmaz. Tanrı'nın öfkelendiği, kıskandığı ya da üzüldüğü söylendiğinde bu, bizim kullanımımıza göre söylenir. Tanrı'da hiçbir karışıklık yoktur; en yüksek huzur O'ndadır.
Basit denmesi ya sahip olduğunu yitirmemesinden ya da kendisi ile kendisinde olan şeyin ayrı olmamasındandır. İnsan öyle değildir: insanda var olmak bir şey, bilge olmak başka şeydir; insan var olup bilge olmayabilir. Tanrı ise özü olduğu gibi bilgeliği de vardır, ama sahip olduğu şey aynı zamanda kendisidir ve hepsi tek birdir. Bu yüzden basittir: O'nda araz olan hiçbir şey yoktur, kendisi de kendisinde olan da özsel olarak vardır; ancak herhangi bir kişiye göre ilişkisel olarak olan bunun dışındadır.
En yüksek derecede iyidir, çünkü değişmezdir. Yaratık ise iyidir ama en yüksek iyi değildir, çünkü değişkendir. İyi olsa da en yüksek olamaz.
Cisimsiz denmesi, Tanrı'nın cisim değil ruh olduğuna inanılsın, öyle anlaşılsın diyedir. Ruh dendiğinde O'nun cevheri gösterilir.
Sınırsızdır, çünkü her şeyi kuşatır, O ise hiçbir şeyce kuşatılmaz; her şey O'nun her şeye kadirliği içinde sıkıştırılmıştır.
Yetkin denmesi, O'na hiçbir şey eklenemeyeceği içindir. Oysa yetkinlik yapılmış bir şeyin tamamlanması için söylenir. Yapılmamış olan Tanrı nasıl yetkindir? Ama insan yoksulluğu, söylenemez olan bir biçimde söylenebilsin diye, öteki kelimeler gibi bu kelimeyi de kendi kullanımından almıştır. Çünkü insan sözü Tanrı hakkında layıkıyla hiçbir şey söyleyemez; başka adlar da böyledir.
Yaratıcı denmesi, bütün evrendeki şeylerin O'nun tarafından yaratılmış olmasındandır: kökenini Tanrı'dan almayan hiçbir şey yoktur.
Birdir, çünkü bölünemez, ya da aynı ölçüde gücü taşıyabilecek başka hiçbir şey olamaz.
Tanrı hakkında söylenen bunlar, bir ve birlikte ebedî cevher sebebiyle bütün Teslis'e aittir: ister Baba'da, ister Tanrı suretindeki biricik Oğlu'nda, ister Baba Tanrı'nın ve biricik Oğlu'nun tek ruhu olan Kutsal Ruh'ta.
Bizim kullanımımızdan, uzuvlarımızdan ya da daha aşağı şeylerden Tanrı'ya alınan bazı kelimeler de vardır. Kendi tabiatında görünmez ve cisimsiz olsa da, sebeplerin etkilerine göre O'na şeylerin görüntüleri atfedilir; böylece kendini bizim konuşma tarzımızla daha kolay tanıtır. Her şeyi gördüğü için göz, her şeyi işittiği için kulak denir; yüz çevirdiğinde "yürür", baktığında "durur" denir.
Öteki benzer durumlarda da insan zihinlerinden Tanrı'ya benzerlik taşınır: "unutan", "hatırlayan" denmesi gibi. Peygamberin şu sözü de buradandır: "Orduların Rabbi canı üzerine ant içti." Tanrı'nın canı olduğundan değil, bu bizim duygumuzla anlatıldığı için.
Kutsal Yazılar'da Tanrı'nın yüzü de ten olarak değil, ilahî bilgi olarak anlaşılır; tıpkı herkesin görülen yüzüyle tanınması gibi. Duada Tanrı'ya söylenen şu da budur: "Bize yüzünü göster", yani "Bize bilgini ver."
- Incorruptibilis appellatur, quia corrumpi et dissolvi non posset, nec dividi. Quidquid enim capit divisionem, et interitum capit. Ille nec dividi potest. nec interire; inde incorruptibilis est. 21. Incommutabilis est, quia semper manet, et mutari nescit; nec proficit, quia perfectus est; nec deficit, quia aeternus est. 22. Aeternus est, quia sine tempore est. Non enim habet initium, neque finem. Hinc et sempiternus, eo quod sit semper aeternus. A quibusdam autem aeternus ab aethere creditur dictus, quoniam coelum sedes ejus habetur: unde est illud: Coelum caeli Domino; et haec ista quatuor unum significant, nam una eademque res dicitur, sive dicatur aeternus Deus, sive immortalis, sive incorruptibilis, sive immutabilis. 23. Invisibilis, quia nunquam per substantiam suam apparuit oculis mortalium Trinitas, nisi per speciem subjectae creaturae, ejusdemque corporeae; nam nemo potest ipsam manifestationem essentiae Dei videre, et vivere, sicut et dictum est Moysi. Unde et Joannes in Epistola sua dicit: Deum nemo vidit unquam Res est enim invisibilis, ideoque non oculo, sed corde quaerendus est. 24. impassibilis est, quia nullis perturbationibus afficitur quibus fragilitas humana succumbit. Non enim attingunt eum ullae passiones, ut libido, iracundia, cupiditas, timor, moeror, invidia, et caetera quibus humana mens turbatur. 25. Sed cum dicitur Deum irasci, aut zelare, aut dolere, nostro usu dicitur. Apud Deum enim perturbatio nulla est, apud quem tranquillitas summa est. 26. Simplex autem dicitur, sive non amittendo quod habet, seu quia non aliud est ipse, et aliud quod in ipso est sicut in homine, cujus aliud est esse, aliud sapere. 27. Nam et esse potest, et sapiens non esse; Deus autem habet et essentiam, habet et sapientiam; sed quod habet, hoc et est, et omnia unus est; ac proinde simplex est, quia non in eo aliquid accidentis est, sed et quod est, et quod in ipso est, essentialiter est, excepto quod relative ad quamcunque personam est. 28. Summe bonus, quia incommutabilis est. Creatura vero bonum, sed non summum est, quia mutabilis est. Et dum sit quidem bonum, non tamen esse potest et summum. 29. Incorporeus autem, vel incorporalis ideo dicitur Deus, at spiritus credatur, vel intelligatur esse non corpus. Nam dum dicitur spiritus, ejus significatur substantia, 30. Immensus, quia cuncta concludit, ipse a nullo concluditur, sed omnia intra ejus omnipotentiam coarctantur. 31. Perfectus dicitur, quia nihil ei possit adjici. Attamen de consummatione alicujus facti perfectio dicitur. Deus autem, qui non est factus, quomodo est perfectus? Sed hoc vocabulum de usu nostro sumpsit humana inopia, sicut et reliqua verba quatenus id quod ineffabile est utcunque dici possit, quoniam de Deo nihil digne humanus sermo dicit, sicut sunt et alia. 32. Creator dictus pro totius mundi rebus ab ipso creatis; nihil enim est quod non originem a Deo traxerit. Ipse et unus, quia dividi non potest, vel quia nihil esse aliud potest, quod tantumdem capiat potestatis. 33. Haec igitur, quae de Deo dicta sunt, ad totam pertinent Trinitatem, propter unam et coaeternam substantiam, sive in Patre, sive in Filio ejus Unigenito in forma Dei, sive in Spiritu sancto, qui unus est spiritus Dei Patris, et Filii ejus Unigeniti. 34. Sunt et quaedam vocabula ex usu nostro ad Deum sumpta, de membris nostris, sive de inferioribus, et quia in propria natura invisibilis, et incorporeus est, pro efficientiis tamen causarum in ipso rerum species ascribuntur, ut more locutionis nostrae. facilius seipsum insinuet, ut quia omnia videt, dicatur oculus; propter quod audit omnia, dicatur auris; pro eo autem quod avertitur, ambulat; pro eo quod spectat, stat. 36. Sic et in caeteris horum similibus ab humanis mentibus trahitur similitudo ad Deum, sicut et obliviscens, et memorans. Hinc est quod et propheta dicit: Juravit Dominus exercituum per animam suam; non quod Deus animam habeat, sed hoc nostro narrat affectu. i 37. Nam et facies Dei in Scripturis sanctis non caro, sed divina cognitio intelligitur eadem ratione qua per faciem conspectam quisque cognoscitur. Hoc enim in oratione dicitur Deo: Ostende nobis faciem tuam, ac si dicitur: Da nobis cognitionem tuam.
7.1_3Tanrı'nın izlerinden söz edilmesi de aynı yoldandır. Tanrı şimdi aynada tanınır, ama gelecekte her seçilmişe yüz yüze sunulduğunda, Her Şeye Kadir kusursuz olarak bulunacaktır. O zaman seçilmişler, şimdi izlerini yakalamaya çalıştıkları, aynada gördükleri söylenen O'nun görüntüsünü seyredeceklerdir.
Yer alış, durum, mekân ve zaman da Tanrı için asıl anlamda değil, benzerlik yoluyla aktarılarak söylenir. "Keruvlar üzerinde oturur" denmesi yer alışa aittir; "Uçurum giysisi gibi O'nun örtüsüdür" durumuna; "Yılların bitmeyecek" zamana; "Göğe çıksam, oradasın" mekâna aittir.
Peygamberde de saman taşıyan arabanın görüntüsü Tanrı için söylenir. Bütün bunlar figürle söylenir, çünkü bunların hiçbiri O'nun cevherine ait değildir.
- Sic et vestigia Dei dicuntur, quia nunc Deus per speculum agnoscitur; ad perfectum vero Omnipotens reperietur, dum in futurum facie ad faciem quibusque electis praesentabitur, ut ipsam speciem contemplentur, cujus nunc vestigia comprehendere conantur, hoc est, quem videre per speculum dicuntur. 39. Nam, et situs, et habitus, et locus, et tem. pus in Deum non proprie, sed per similitudinem translate dicuntur, quippe sedere super cherubim dicitur, quod est ad situm; et abyssus, tanquam vestimentum, amictus ejus, quod est ad habitum; et, Anni tui non deficient, quod ad tempus pertinet; et, Si ascendero in coelum, tu ibi es, quod ad locum, 40. Nam et in propheta, plaustri portantis fenum species ad Deum dicitur. Et haec omnia per figuram Deus, quia nihil est horum ad proprietatem substantiae ejus.
7.22. Tanrı'nın Oğlu
İlahî Yazılar'da Mesih'in pek çok biçimde adlandırıldığı görülür. Baba Tanrı'nın biricik Oğlu, Baba'ya eşit iken, kurtuluşumuz için kul suretini almıştır. Bu yüzden O'nun bazı adları ilahîliğin cevherinden, bazıları ise üstlenilen insanlığın tertibinden gelir.
Mesih (Christus), chrisma'dan gelir, yani meshedilmiş demektir. Yahudilere kâhinliğe ya da krallığa çağrılanları meshedecek kutsal bir yağ hazırlamaları buyurulmuştu. Şimdi krallar için erguvan giysi krallık makamının nişanı olduğu gibi, onlar için de kutsal yağla mesh, adı ve krallık gücünü verirdi. Mesh edilmekten christi denmiştir.
Chrisma Yunanca, Latince unctio denir. Rab'be de ad veren ruhanî olan bu meshtir, çünkü Baba Tanrı tarafından ruhla meshedilmiştir. Havarilerin İşleri'nde söylendiği gibi: "Bu şehirde, meshettiğin kutsal Oğlun'a karşı toplandılar." Görünür yağla değil elbette, görünür yağla işaret edilen lütuf armağanıyla.
Mesih, Kurtarıcı'nın özel adı değil, bir gücün ortak adıdır. Mesih dendiğinde ortak bir makam adı söylenir; İsa Mesih dendiğinde Kurtarıcı'nın özel adı söylenir. Mesih adı başka hiçbir yerde, başka hiçbir millette bulunmamış, yalnız Mesih'in peygamberlikle bildirildiği, geleceği krallıkta bulunmuştur.
İbranice Messias, Yunanca Christos, Latince "meshedilmiş" denir.
Jesus İbranicedir; Yunanca Sōtēr, Latince Salutaris ya da Salvator diye çevrilir, çünkü bütün milletlere kurtuluş getirmek üzere gelmiştir. İncil yazarı da bu adın etimolojisini şöyle gösterir: "Adını İsa koyacaksın, çünkü O halkını kurtaracak." Mesih Kral'ı gösterdiği gibi, İsa da Kurtarıcı'yı gösterir. Bizi herhangi bir kral değil, kurtarıcı kral kurtarır. Latince bu kelimeye eskiden sahip değildi, ama sahip olabilirdi, nitekim istediğinde sahip oldu.
Emmanuel İbraniceden Latinceye "Tanrı bizimle" diye çevrilir: yani Tanrı Bakire'den doğarak ölümlü tende insanlara görünmüş, yeryüzündekilere göğe giden kurtuluş yolunu açmıştır.
Tanrı ve Rab adları O'nun ilahîliğinin cevherine aittir. Tanrı, Baba ile tek cevherden olduğu için; Rab, yaratıkların hizmet ettiği için söylenir. Tanrı ve insan, çünkü söz ve tendir. Bu yüzden iki kez doğmuş denir: Baba O'nu ebediyette annesiz doğurdu, Ana da zamanda babasız doğurdu.
Biricik (Unigenitus) denmesi, ilahîliğin üstünlüğü bakımından kardeşsiz olmasındandır. İlk doğan denmesi ise insanı üstlenmesi bakımındandır: bu üstlenişte evlat edinme lütfuyla kardeşlere sahip olmaya, onlara ilk doğan olmaya tenezzül etmiştir.
Homousios Baba ile cevher birliği bakımından söylenir. Yunancada cevhere ya da öze ousia, bire homos denir. İkisi birleşince "bir cevher" anlamına gelir. Homousion denen işte şudur: "Ben ve Baba biriz", yani Baba ile aynı cevherden. Bu ad kutsal Yazılar'da bulunmasa da bütün Teslis'in savunulmasında korunur, çünkü doğru söylendiğini gösteren gerekçe verilir. Baba'nın da bu kitaplarda hiçbir yerde "doğmamış" diye okunmaması gibi; ama yine de böyle söylenmesi ve inanılması gerektiğinden şüphe edilmez.
Homoeusios "benzer cevherli" demektir, çünkü Tanrı nasılsa sureti de öyledir: Tanrı görünmez, suret görünmez.
Başlangıç, çünkü her şey O'ndandır ve O'ndan önce hiçbir şey yoktur.
Son, çünkü ya zamanların sonunda tende alçakgönüllülükle doğmaya, ölmeye ve son yargıyı üstlenmeye tenezzül etmiştir, ya da yaptığımız her şeyi O'na yöneltiriz; O'na ulaştığımızda da arayacak daha ötede bir şeyimiz kalmaz.
Tanrı'nın Ağzı'dır, çünkü O'nun Sözü'dür. Dil ile söylenen sözler için sık sık "şu dil, bu dil" dediğimiz gibi, Tanrı'nın Sözü için de ağız denir, çünkü sözler ağızla kurulur.
Söz denmesi, Baba'nın her şeyi O'nunla yaratması ya da buyurmasındandır.
Hakikat, çünkü aldatmaz, vaat ettiğini verir. Hayat, çünkü yaratmıştır. Suret denmesi, Baba'ya tam benzerliği içindir. Figür'dür, çünkü kul suretini alarak, işlerinin ve kudretinin benzerliğiyle Baba'nın suretini ve sınırsız büyüklüğünü kendinde göstermiştir.
Tanrı'nın Eli'dir, çünkü her şey O'nunla yapılmıştır. Bu yüzden bütün yaratığın işi dolayısıyla sağ el de denir, çünkü yaratık O'nunla biçimlenmiştir. Kol'dur, çünkü her şey O'nunla tutulur.
CAPUT II. De Filio Dei. 1. Multis etiam modis Christus appellari in Scripturis invenitur divinis. Nam ipse Dei Patris Unigenitus Filius, dum esset aequalis Patri, propter salutem nostram formam servi accepit. Proinde quaedam nomina in illo ex divinitatis substantia, quaedam ex dispensatione susceptae humanitatis assumpta sunt. 2. Christus namque a chrismate est appellatus, hoc est, unctus. 300d Praeceptum enim fuerat Judaeis ut sacrum conficerent unguentum quo perungi possent ii qui vocabantur ad sacerdotium, vel ad regnum; et e sicut nunc regibus indumentum purpurae insigne est regiae dignitatis, sic illis unctio sacri unguenti nomen ac potestatem regiam conferebat, et inde christi dicti a chrismate. quod est unctio. 3. Nam chrisma Graece, Latine unctio nuncupatur, quae etiam Domino nomen accommodavit facta spiritualis, quia spiritu unctus est a Deo Patre, sicut dicitur in Actibus apostolorum: Collecti sunt enim in hac civitate, adversus sanctum Filium tuum, quem unxisti; non utique oleo visibili, sed gratiae dono, quod visibili significatur unguento. 4. Non est autem Salvatoris proprium nomen Christus, sed communis nuncupatio potestatis; dum enim dicitur Christus, commune dignitatis nomen est; dum Jesus Christus, proprium est vocabulum Salvatoris. 5. Christi autem nomen nusquam alibi omnino, nec in aliqua gente fuit, nisi tantum in illo regno ubi Christus prophetabatur, et unde venturus erat. 6. Messias autem Hebraice dicitur, Graece Christus, Latina autem locutione unctus. 7. Jesus Hebraice, Graece Σωτήρ, Latine autem Salutaris, sive Salvator interpretatur, pro eo quod cunctis gentibus salutifer venit. 8. Etymologiam enim nominis hujus etiam evangelista significat, dicens: Vocabis nomen ejus Jesum, quia ipse salvum. faciet populum suum. Sicut enim Christus significat Regem, ita Jesus significat Salvatorem. 9. Non itaque nos salvos facit quicunque rex, sed rex Salvator. Quod verbum Latina lingua antea non habebat, sed habere poterat, sicut potuit, quando voluit. 10. Emmanuel ex Hebraeo in Latinum significat nobiscum Deus, scilicet quia per Virginem natus Deus hominibus in carne mortali apparuit, ut terrenis viam salutis ad coelum aperiret. Ad divinitatis substantiam quae pertinent ista sunt, Deus, Dominus. 11. Deus autem dictus, propter unicam cum Patre substantiam. Dominus, propter servientem creaturam. 12. Deus autem et homo, quia verbum et caro. Unde, et bis genitus dicitur, sive quia Pater eum genuit sine Matre in aeternitate, sive quia Mater sine Patre in tempore. 13. Unigenitus autem vocatur secundum divinitatis excellentiam quia sine fratribus; Primogenitus, secundum susceptionem hominis, in qua per adoptionem gratiae fratres habere dignatus est, quibus esset primogenitus 14. Homousios Patri ab unitate substantiae appellatur. Substantia enim, vel essentia Graece οὐσία dicitur, ὂμος unum. Utrumque igitur conjunctum sonat una substantia. Hoc enim vocatur homousion, quod est: Ego et Pater unum sumus, hoc est, ejusdem cum Patre substantiae. 15. Quod nomen, etsi scriptum in sanctis Litteris non inveniatur, in assertione tamen totius Trinitatis defenditur, quia datur ratio, unde recte dici ostendatur; sicut et Pater in illis libris nusquam Ingenitus legitur, sed tamen dicendus esse atque credendus non dubitatur. 16. Homoeusios similis substantiae, quia qualis Deus, talis est et imago ejus. Invisibilis Deus, et imago invisibilis. 17. Principium, eo quod ab ipso sint omnia, et quia ante eum nihil. 18. Finis, vel quia dignatus est in fine temporum humiliter in carne nasci, et mori, et judicium novissimum ipse suscipere, vel quia quidquid agimus ad illum referimus; et cum ad eum pervenerimus, ultra quod quaeramus non habemus. 19. Os Dei est, quia Verbum ejus est. Nam sicut pro verbis, quae per linguam fiunt, saepe dicimus, illa, et illa lingua, ita, et pro Dei verbo os ponitur, quia mos est ut ore verba formentur. 20. Verbum autem ideo dicitur, quia per eum Pater omnia condidit, sive jussit. 21. Veritas, quia non fallit, sed tribuit, quod promisit. Vita, quia creavit. Imago dicitur propter parem similitudinem Patris. 22 Figura est, quia suscipiens formam servi, operum virtutumque similitudine Patris in se imaginem atque immensam magnitudinem designavit. 23. Manu Dei est, quod omnia per ipsum facta sunt. Hinc et dextera propter effectum operis totius creaturae. quae per ipsum formata est. Brachium, quia ab ipso omnia continentur.
7.2_2Kudret'tir, çünkü Baba'nın bütün gücünü kendinde taşır, gök ve yerin bütün yaratığını yönetir, tutar ve idare eder.
Bilgeliktir, çünkü ilmin sırlarını ve bilgeliğin gizlerini açar. Baba ve Kutsal Ruh da bilgelik, kudret, ışık olsa da bu adlar asıl olarak Oğul'a verilir.
Parıltı denmesi, açığa çıkarması içindir. Işık (lumen), çünkü aydınlatır. Nur (lux), çünkü hakikati seyretmek için kalp gözlerini açar. Güneş, çünkü aydınlatıcıdır. Doğuş (Oriens), çünkü ışığın kaynağı, şeylerin aydınlatıcısıdır ve bizi ebedî hayata doğurur.
Kaynak'tır, çünkü şeylerin kökenidir ya da susamışları doyurur. O aynı zamanda A ve Ω'dır. Alfa harfinden önce hiçbir harf gelmez: harflerin ilkidir, Tanrı'nın Oğlu gibi. Nitekim O, Yahudiler sorduğunda kendinin başlangıç olduğunu söylemiştir. Bu yüzden Yuhanna da Vahiy'de bu harfi özellikle anarak der ki: "Ben A ve Ω'yım, ilk ve sonum." İlk, çünkü O'ndan önce hiçbir şey yoktur; son, çünkü son yargıyı kendisi üstlenecektir.
Aracı, çünkü Tanrı ile insan arasında konmuştur, insanı Tanrı'ya götürmek için. Yunanlar O'na mesitēs der.
Paraklitos, yani savunucu, çünkü Baba katında bizim için aracılık eder. Yuhanna O'nun hakkında şöyle der: "Baba katında savunucumuz var: adil olan İsa Mesih." Paraklitos Yunanca bir addır, Latincede advocatus denir. Bu ad hem Oğul'a hem Kutsal Ruh'a verilir. Rab de İncil'de şöyle der: "Baba'dan dileyeceğim, size başka bir Paraklitos verecek."
Şefaatçi denmesi, suçumuzun kalkması için özen göstermesinden, günahlarımızın yıkanması için çalışmasındandır.
Damat'tır, çünkü gökten inip Kilise'ye yapışmıştır; Yeni Ahit'in barışıyla iki kişi tek ten olsun diye.
Melek denmesi, Baba'nın ve kendi iradesinin haberini getirmesindendir. Peygamberde de, Tanrı ve meleklerin Rabbi iken, "büyük öğüdün meleği" diye okunur.
Gönderilmiş denmesi, Söz ten olarak bu evrene görünmesindendir. Kendisi de der ki: "Ben Baba'dan çıktım ve bu evrene geldim."
İnsan denmesi, doğmuş olmasındandır. Peygamber, çünkü gelecek olanı açıkladı. Kâhin, çünkü bizim için kendini kurban olarak sundu. Çoban, çünkü bekçidir. Öğretmen, çünkü gösterendir. Nasıralı, yerinden dolayı. Nazaraeus liyakatinden dolayı, yani kutsal ya da temiz demektir, çünkü günah işlememiştir.
Mesih, daha kolay anlaşılsın diye başka, daha aşağı şeylerden de adların görüntülerini kendine çeker. Ekmek denir, çünkü tendir. Asma, çünkü O'nun kanıyla kurtarıldık. Çiçek, çünkü seçilmiştir. Yol, çünkü O'nun aracılığıyla Tanrı'ya gideriz. Kapı, çünkü O'ndan Tanrı'ya gireriz. Dağ, çünkü güçlüdür. Kaya, çünkü inananların sağlamlığıdır.
Köşe taşı, ya sünnetten ve sünnetsizlikten gelen iki ayrı duvarı Kilise'nin tek yapısında birleştirdiği için, ya da kendinde melekler ile insanlara barış sağladığı için.
Sürçme taşı, çünkü alçakgönüllü geldiğinde inançsız insanlar O'na çarpmıştır; Havari'nin dediği gibi, skandal kayası olmuştur: "Yahudiler için skandal."
Temel denmesi, imanın O'nda en sağlam olması ya da Katolik Kilise'nin O'nun üzerine kurulmasındandır.
Mesih masumiyeti için Kuzu'dur. Sabrı için Koyun. Önderliği için Koç. Günahlı tene benzerliği için Oğlak. Bizim için kurban edildiği için Dana. Krallığı ve gücü için Aslan. Ölümü ve bilgeliği için Yılan. Dirildiği için aynı zamanda Solucan. Dirilişten sonra yıldızlara döndüğü için Kartal. Çektiklerimizin ve tenin hakaretlerine kadar indiği bilinen birinin aşağı işaretlerle tasvir edilmesine şaşmamak gerekir.
O, Baba Tanrı'nın çağlardan önce birlikte ebedî Oğlu iken, zamanın doluluğu gelince kurtuluşumuz için kul suretini almış ve insan oğlu olmuştur.
Bu yüzden Yazılar'da O'nun hakkında bazı şeyler Tanrı suretine, bazıları kul suretine göre söylenir. Bunlardan iki tanesi örnek olarak anılır, biri birine, öteki öbürüne bağlansın diye. Tanrı suretine göre kendisi için "Ben ve Baba biriz" demiştir; kul suretine göre "Baba benden büyüktür."
Ne için ne dendiğini pek anlamayan insanlar, kul sureti için söylenenleri Tanrı suretine aktarmak ister. Kişilerin birbirine göre konumlarını gösteren adları da tabiatın ve cevherin adları saymak ister ve imanda yanılgıya düşerler.
- Virtus, pro eo quod omnem potestatem Patris in semetipso habeat; et omnem coeli terraeque creaturam gubernet, contineat atque regat. 25. Sapientia, pro eo quod ipse revelet mysteria scientiae et arcana sapiendae. Sed tamen cum sit Pater, et Spiritus sanctus sapientia, et virtus, et lumen, et lux, proprie tamen iis nominibus Filius nuncupatur. 26. Splendor autem appellatur, propter quod manifestat. Lumen, quia illuminat. Lux, quia ad veritatem contemplandam cordis oculos reserat. Sol, quia illuminator. 27. Oriens, quia luminis fons, et illustrator est rerum, et quod oriri nos faciat ad vitam aeternam. 28. Fons, quia rerum origo est, vel quod satiat sitientes. Ipse quoque A, et Ω; alpha enim litteram nulla praecedit; prima est enim litterarum, sicut et Filius Dei; ipse enim se principium Judaeis interrogantibus esse respondit. Unde et Joannes, in Apocalypsi, proprie ipsam litteram ponens ait: Ego sum A, et Ω, primus et novissimus(Apoc. XXII, 13). Primus, quia ante eum nihil est: novissimus, quia judicium novissimum ipse suscipiet. 29. Mediator, quia inter Deum et hominem medius constitutus est, ut hominem ad Deum perduceret, unde et illum Graeci μεσίτην vocant. 30. Paracletus, id est, advocatus, quia pro nobis intercedit apud Patrem; sicut et de eo dicit Joannes: Advocatum habemus apud Patrem Jesum Christum Justum (/ Joan. II, 1). 31. Paracletus autem Graecum est, quod Latine dicitur advocatus. Quod nomen et Filio, et Spiritui sancto ascribitur, juxta quod et Dominus in Evangelio ait: Rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis (Joan. X XIV, 16). 32. Intercessor autem idem vocatur, quia pro culpa nostra removenda curam gerit, et pro abluendis nostris criminibus curam impendit. 33. Sponsus, quia descendens e coelo, adhaesit Ecclesiae, ut pace Novi Testamenti essent duo in carne una. 34. Angelus dicitur propter annuntiationem paternae, ac suae voluntatis. Unde, et apud prophetam magni consilii angelus legitur, dum sit Deus, et Dominus angelorum. 35. Missus dicitur, eo quod apparuit huic mundo Verbum caro factum, unde et idem dicit: Ego a Patre exivi, et veni in hunc mundum (Joan. xvi, 26). 36. Homo autem dicitur, quia natus est. Propheta, quia futura revelavit. Sacerdos, quia pro nobis se hostiam obtulit. Pastor, quia custos. Magister, quia ostensor. Nazaroeus, vero a loco. Nazaroeus a merito, id est, Sanctus, sive mundus, quia peccatum non fecit. 37. Siquidem et de aliis inferioribus rebus nominum species ad se trahit Christus, ut facilius intelligatur. 38. Dicitur enim Panis, quia caro. Vitis, quia sanguine ipsius redempti sumus. Flos, quia electus. Via, quia per ipsum ad Deum imus. Ostium, quia per ipsum ad Deum ingredimur. Mons, quia fortis. Petra, quia firmitas est credentium. 39. Lapis angularis, vel quia duos parietes e diverso, id est, de circumcisione et praeputio venientes in unam fabricam Ecclesiae jungit; vel quod pacem in se angelis et hominibus facit. 40. Lapis offensionis, 3 quia veniens humilis, offenderunt in eum increduli homines; et factus est petra scandali, sicut dicit Apostolus: Judaeis quidem scandalum. 41. Fundamentum autem ideo vocatur, quia fides in eo firmissima est, vel quia super eum catholica Ecclesia constructa est. 42. Nam et Christus Agnus pro innocentia. Ovis, propter patientiam. Aries, propter principatum. Haedus, propter similitudinem carnis peccati. 43. Vitulus, pro eo quod pro nobis est immolatus. Leo, pro regno et fortitudine. Serpens, pro morte et sapientia. Idem et vermis, quia resurrexit. 44. Aquila, propter quod post resurrectionem ad astra remeavit. Nec mirum si vilibus significationibus figuretur, qui usque ad nostrarum passionum, seu carnis contumelias descendisse cognoscitur. 45. Qui, cum sit coaeternus Dei Patris ante saecula Filius, postquam venit plenitudo temporis, propter salutem nostram formam servi accepit, et factus est hominis filius. 46. Inde quaedam de illo in Scripturis secundum formam Dei, quaedam secundum formam servi dicuntur. Quorum, exempli gratia, duo quaedam commemorantur, ut singula ad singula referantur. Secundum formam enim Dei de seipso dixit: Ego et Pater unum sumus; secundum formam servi: Quoniam Pater major me est. 47. Homines autem minus intelligentes quid pro quo dicatur, ea quae propter formam servi dicta sunt volunt transferre ad formam Dei: et rursus ea quae dicta sunt ut ad se invicem personae referantur, volunt nomina esse naturae atque substantiae, et faciunt errorem in fide.
7.2_3İnsan tabiatı Tanrı'nın Oğlu ile öyle birleşmiştir ki iki cevherden tek kişi olmuştur. Çarmıha yalnız insan katlanmıştır, ama kişinin birliği yüzünden Tanrı'nın da katlandığı söylenir. Şu yazı da buradandır: "Bilselerdi, şan Rabbi'ni asla çarmıha germezlerdi." Tanrı'nın Oğlu'nun çarmıha gerildiğini itiraf ederiz, ama ilahîliğin kudretiyle değil insanlığın zayıflığıyla; kendi tabiatının kalıcılığıyla değil bizimkini üstlenmesiyle.
- Sic autem Dei Filio conjuncta est humana natura, ut ex duabus substantiis fieret una persona. Solus igitur homo pertulit crucem, sed propter unitatem personae et Deus dicitur pertulisse. 49. Hinc est Quod scribitur: Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8). Filium ergo Dei crucifixum fatemur, non ex virtute divinitatis, sed ex infirmitate humanitatis; non ex suae naturae permansione, sed ex nostrae susceptione.
7.33. Kutsal Ruh
Kutsal Ruh'un Tanrı diye ilan edilmesi, Baba'dan ve Oğul'dan çıkması ve onların cevherine sahip olmasındandır. Çünkü Baba'dan Baba'nın kendisinden başka bir şey çıkamaz.
Ruh, bir şeye göre ilişkili olduğu bakımdan söylenir: soluyan, soluğuyla üfleyendir ve Ruh adını bundan alır. Kutsal Ruh ise kendine özgü bir tarzda, Baba'ya ve Oğul'a göre ilişkilidir, çünkü onların Ruhudur.
Ruh adı her zaman bir şeye göre söylenmez, kimi zaman bir tabiatı gösterir. Kutsal Yazılar'da bütün cisimsiz tabiatlara ruh denir. Bu yüzden bu ad yalnız Baba'ya, Oğul'a ve Kutsal Ruh'a değil, bütün akıllı yaratıklara ve cana da uyar.
Tanrı'nın Ruhu'na kutsal denmesi, Baba'nın ve Oğul'un kutsallığı olmasındandır. Baba da ruhtur, Oğul da ruhtur, Baba da kutsaldır, Oğul da kutsaldır; ama yine de asıl anlamıyla O'na Kutsal Ruh denir, ikisinin aynı özden ve aynı cevherden kutsallığı olarak.
Kutsal Ruh'a doğmuş denmez, Teslis'te iki Oğul sanılmasın diye. Doğmamış diye de ilan edilmez, aynı Teslis'te iki Baba olduğuna inanılmasın diye.
Çıkan denmesi, Rab'bin şu tanıklığıyladır: "Size söyleyeceğim daha çok şey var, ama şimdi duyamazsınız. Baba'dan çıkan hakikat Ruhu gelecek, benden alacak ve size her şeyi bildirecek." O yalnız tabiatça çıkmaz, Teslis'in işlerini görmek için de durmadan her zaman çıkar.
Doğan Oğul ile çıkan Kutsal Ruh arasındaki fark şudur: Oğul birinden doğar, Kutsal Ruh ikisinden çıkar. Bu yüzden Havari der ki: "Mesih'in Ruhu olmayan O'nun değildir."
Kutsal Ruh, yaptığı işten dolayı melek olarak da anlaşılır. Hakkında şöyle denmiştir: "Gelecek şeyleri size bildirecek." Melek Yunanca, Latince nuntius diye çevrilir. Bu yüzden Lut'a iki melek görünmüştür; onlarda Rab tek olarak anılır, bunlardan Oğul'u ve Kutsal Ruh'u anlarız. Baba'nın gönderildiği ise hiçbir yerde okunmaz.
Kutsal Ruh'a Paraklitos denmesi tesellidendir: paraklēsis Yunanca, Latincede consolatio denir. Mesih O'nu, kendisi gözlerinin önünden göğe çıktıktan sonra yas tutan havarilere göndermiştir. Teselli eden, Rab'bin şu sözüne göre üzülenlere gönderilir: "Ne mutlu yas tutanlara, çünkü onlar teselli edilecektir." Yine şöyle demiştir: "Damat onlardan alındığında damadın oğulları yas tutacak."
Yine Paraklitos denmesi, geçici sevinçlerini yitiren canlara teselli vermesindendir. Kimileri Paraklitos'u Latincede hatip ya da savunucu diye çevirir. Çünkü Kutsal Ruh söyler ve öğretir; bilgelik sözü O'nun aracılığıyla verilir, kutsal Yazı O'nun esiniyle yazılmıştır.
Kutsal Ruh'a yedi biçimli denmesi armağanları yüzündendir: herkes layık olduğu ölçüde O'nun tek doluluğundan parça parça bunlara erişmeyi hak eder. O, Bilgelik ve Anlayış Ruhu, Öğüt ve Cesaret Ruhu, İlim ve Dindarlık Ruhu, Rab Korkusu Ruhu'dur.
Ellinci mezmurda ise "yönetici Ruh" okunur. Orada Ruh'un üç kez tekrarlanması yüzünden kimileri Teslis'i anlamıştır, çünkü "Tanrı Ruh'tur" diye yazılmıştır. Cisim olmayıp yine de var olanın ruh olması gerekir. Bu yüzden kimileri orada Teslis'in gösterildiğini anlar: yönetici Ruh'ta Baba'yı, doğru Ruh'ta Oğul'u, kutsal Ruh'ta Kutsal Ruh'u.
Kutsal Ruh'a armağan denmesi verilmesindendir: donum adı dando'dan gelir. Rab İsa Mesih'in ölülerden dirildikten sonra göğe çıkıp Kutsal Ruh'u verdiği, inananların O'nunla dolarak bütün milletlerin dilleriyle konuştuğu çok iyi bilinir.
Tanrı'nın armağanı olması, O'nun aracılığıyla Tanrı'yı sevenlere verildiği ölçüdedir. Tanrı kendi katında Tanrı'dır, bizim için ise armağandır. Ama Kutsal Ruh ebediyetle armağandır, lütuf armağanlarını istediği gibi herkese dağıtır. Peygamberliği dilediğine verir, günahları dilediğine bağışlar: Kutsal Ruh olmadan günahlar bağışlanmaz.
Kutsal Ruh'a asıl olarak sevgi denmesi, ya kendisinden çıktığı Baba ile Oğul'u tabiatça birleştirip onlarla bir olduğunu göstermesinden, ya da bizde, Tanrı'da kalmamızı ve O'nun bizde kalmasını sağlamasındandır.
CAPUT III. De Spiritu sancto. 1. Spiritus sanctus ideo praedicatur Deus, quia ex Patre Filioque procedit, et substantiam eorum habet. Neque enim aliud de Patre procedere potuit, quam quod ipse est Pater. 2. Spiritus autem dictus secundum id quod ad aliquid refertur; et spirans utique spiritu inspirans est, et ex eo appellatus Spiritus est. Proprio autem modo quodam dicitur Spiritus sanctus secundum quod refertur ad Patrem, et Filium, quod eorum Spiritus sit. 3. Nam et hoc nomen, quod Spiritus dicitur, non semper secundum id quod refertur ad aliquid, sed secundum id quod aliquam naturam significat. 4. Omnis enim incorporea natura spiritus in Scripturis sacris appellatur. Unde non tantum Patri et Filio et Spiritui sancto, sed omni rationali creaturae, et animae hoc vocabulum congruit. 5. Ideo igitur spiritus Dei sanctus vocatur, quia Patris et Filii sanctitas est. Nam cum sit et Pater Spiritus, et Filius spiritus, et Pater sanctus et Filius sanctus, proprie tamen ipse vocatur Spiritus sanctus, tanquam sanctitas coessentialis et consubstantialis amborum. 6. Spiritus sanctus ideo non dicitur genitus, ne duo in Trinitate Filii suspicentur. Ideo non praedicatur ingenitus, ne duo Patres in ipsa Trinitate credantur. 7. Procedens autem dicitur, testimonio Domini dicentis: Multa adhuc habeo, quae vobis loquar, sed non potestis illa modo audire. Veniet autem Spiritus veritatis, qui a Patre procedit, et de meo accipiet, ille vobis indicabit omnia (Joan. XVI,12,13). Hic autem non solum natura procedit, sed semper ad peragenda Trinitatis opera indesinenter procedit. 8. Hoc autem interest inter nascentem Filium et procedentem Spiritum sanctum, quod Filius ex uno nascitur; Spiritus sanctus ex utroque procedit, et ideo dicit Apostolus: Qui autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Ad Rom. VIII, 9). 9. Spiritus sanctus ex opere etiam et angelus intelligitur; dictam est enim de illo: Et quae ventura sunt annuntiabit vobis (Joan. xvi, 13); et utique angelus Graece, Latine nuntius interpretatur. Unde et duo angeli apparuerunt Loth, in quibus Dominus singulariter appellatur, quos intelligimus Filium et Spiritum sanctum; nam Pater nunquam legitur missus. 10. Spiritus sanctus, quod dicitur Paracletus, a consolatione dicitur; παράϰλησις enim Graece, Latine consolatio appellatur. Christus enim eum apostolis lugentibus misit, postquam ab eorum oculis ipse in caelum ascendit. 11. Consolator enim tristibus mittitur, secundum illam ejusdem Domini sententiam: Beati lugentes, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. v, 5), ipse etiam dixit: Tunc lugebunt filii sponsi, cum ablatus ab eis fuerit sponsus (Id. IX, 15). 12. Item Paracletus pro eo quod consolationem praestet animabus quae gaudium temporale amittant. Alii Paracletum Latine oratorem, vel advocatum interpretantur. Ipse enim, Spiritus sanctus dicit, ipse docet, per ipsum datur sermo sapientiae, ab ipso sancta Scriptura inspirata est. 13. Spiritus sanctus ideo septiformis nuncupatur propter dona, quae de unita ejus plenitudine particulatim quique, ut digni sunt, consequi promerentur. Ipse enim Spiritus Sapientiae et intellectus, Spiritus consilii et fortitudinis, Spiritus scientiae et pietatis, Spiritus timoris Domini. 14. Spiritus autem principalis in psalmo quinquagesimo legitur, ubi quia tertio Spiritus repetitur, nonnulli Trinitatem intellexerunt, ideo quia scriptum est: Deus Spiritus est. Quod enim non est corpus, et tamen est, videtur restare ut spiritus sit. Intelligunt ergo ibi nonnulli Trinitatem significari: in Spiritu principali Patrem, in Spiritu recto Filium, in Spiritu sancto Spiritum sanctum. 15. Spiritus sanctus ideo donum dicitur, eo quod datur. A dando enim donum est nuncupatum. Notissimum est enim Dominum Jesum Christum, cum post resurrectionem a mortuis ascendisset in coelum, dedisse Spiritum sanctum, quo credentes impleti, linguis omnium gentium loquebantur. 16. In tantum autem donum Dei est, in quantum datur eis qui per eum diligunt Deum. Apud se autem Deus est, apud nos autem donum est, sed sempiterne Spiritus sanctus donum est, distribuens singulis gratiarum dona, prout vult. 17. Nam et prophetias quibus vult impertit, et peccata quibus vult dimittit. Nam peccata sine Spiritu sancto non donantur. 18. Spiritus sanctus inde proprie charitas nuncupatur, vel quia naturaliter eos a quibus procedit conjungit, et se unum cum eis esse ostendit, vel quia in nobis id agit, ut in Deo maneamus, et ipse in nobis.
7.3_2Bu yüzden Tanrı'nın armağanları arasında sevgiden büyük bir şey, Kutsal Ruh'tan büyük bir armağan yoktur.
Lütuf da O'dur. Liyakatimizle değil ilahî irade ile bedava (gratis) verildiği için lütuf (gratia) denir. Tanrı'nın biricik Sözü'nü özel olarak Bilgelik adıyla andığımız gibi, Kutsal Ruh ve Baba da genel anlamda bilgelik olsa da, Kutsal Ruh'a özel olarak Sevgi adı verilir, Baba ve Oğul da genel anlamda sevgi olsa da.
Kutsal Ruh'un Tanrı'nın Parmağı olduğu İncil kitaplarında çok açık ilan edilir. Bir İncil yazarı "Tanrı'nın parmağıyla cinleri çıkarıyorum" derken, öteki aynı şeyi "Tanrı'nın Ruhu ile cinleri çıkarıyorum" diye söylemiştir. Bu yüzden Kanun, kuzunun kesilmesinden elli gün sonra Tanrı'nın parmağıyla yazılmıştır; Rab İsa Mesih'in çilesinden elli gün sonra da Kutsal Ruh gelmiştir.
Tanrı'nın Parmağı denmesi, O'nun Baba ve Oğul'la birlikte iş gören gücünün gösterilmesi içindir. Pavlus da şöyle der: "Bütün bunları, dilediği gibi herkese dağıtan tek ve aynı Ruh yapar." Vaftizle Mesih'te ölüp yeniden doğduğumuz gibi, Tanrı'nın Parmağı ve ruhanî mühür olan Ruh ile de mühürleniriz.
Kutsal Ruh'un güvercin görüntüsünde geldiği yazılıdır: O'nun tabiatı basitlik ve masumiyet kuşuyla ilan edilsin diye. Rab de "Güvercinler gibi basit olun" der. Bu kuşun bedeninde safra yoktur, yalnız masumiyeti ve sevgisi vardır.
Kutsal Ruh'a Ateş adı verilmesi, Havarilerin İşleri'nde dillerin bölünmesi sırasında ateş gibi görünmesi ve her birinin üzerine oturması içindir. Havarilere çeşitli dillerin lütfunu, müminlerin halklarını eğitmeye yetkin olsunlar diye vermiştir. Her birinin üzerine oturduğunun söylenmesi, O'nun birçok kişi arasında bölünmediğinin, her birinde bütün olarak kaldığının anlaşılması içindir; ateşlerde çoğu kez âdet olduğu gibi. Yanan ateşin tabiatı budur: kaç kişi ona, kaç kişi erguvan parıltılı alevine bakarsa bakmış olsun, hepsine ışığının görüntüsünü verir, hepsine hizmetini sunar, kendisi de yine bütünlüğünde kalır.
Kutsal Ruh İncil'de Su adıyla da anılır. Rab seslenip şöyle der: "Susayan bana gelsin ve içsin. Bana inananın karnından diri su ırmakları akacaktır." İncil yazarı ne dediğini açıklamıştır: "Bunu, kendisine inananların alacağı Ruh hakkında söylüyordu."
Ama sır suyu başka, Tanrı'nın Ruhunu gösteren su başkadır. Sır suyu görünür, Ruh suyu görünmezdir. Biri bedeni yıkar ve ruhta olanı gösterir; o Kutsal Ruh ile ise ruhun kendisi temizlenir ve doyurulur.
Kutsal Ruh'a, Havari Yuhanna'nın tanıklığıyla mesh denmesi şundandır: yağ tabiî ağırlığıyla her sıvının üstünde durduğu gibi, Kutsal Ruh da başlangıçta suların üstünde durmuştu. Bu yüzden Rab'bin sevinç yağıyla, yani Kutsal Ruh ile meshedildiği okunur.
Havari Yuhanna da Kutsal Ruh'a mesh der: "O'ndan aldığınız mesh sizde kalsın; kimsenin size öğretmesine gerek yoktur, O'nun meshi size her şeyi öğretir." Kutsal Ruh görünmez meshin kendisidir.
4. Teslis
Teslis (Trinitas) denmesi, belli üç şeyden tek bir bütünün oluşmasındandır, "Üçbirlik" (Triunitas) gibi: hafıza, anlayış ve irade gibi; zihin bunlarda kendinde ilahî Teslis'in bir suretini taşır. Üç iken birdirler, çünkü her biri kendinde kalır ve hepsi hepsindedir.
Baba, Oğul ve Kutsal Ruh, Teslis'tir ve birliktir. Aynı şey hem bir hem üçtür: tabiatta bir, kişilerde üç. Haşmetin ortaklığı için bir, kişilerin kendine özgülüğü için üç.
Çünkü Baba bir başkası, Oğul bir başkası, Kutsal Ruh bir başkasıdır; ama başka biri, başka bir şey değil, çünkü eşit ölçüde basit, eşit ölçüde değişmez ve birlikte ebedî iyidir.
Yalnız Baba başkasından değildir, bu yüzden yalnız O'na doğmamış denir. Yalnız Oğul Baba'dan doğmuştur, bu yüzden yalnız O'na doğmuş denir. Yalnız Kutsal Ruh Baba'dan ve Oğul'dan çıkar, bu yüzden yalnız O'na ikisinin Ruhu denir.
Bu Teslis'te bazı adlar adlandırıcı, bazıları özeldir. Özel olanlar özsel adlardır: Tanrı, Rab, Her Şeye Kadir, Değişmez, Ölümsüz. Özel denmesi, bir oldukları cevherin kendisini göstermelerindendir.
- Unde, et in donis Dei nihil majus est charitate, et nullum majus est donum Dei quam Spiritus sanctus. 20. Ipse est et gratia, quae, quia non meritis nostris, sed voluntate divina gratis datur, inde gratia nuncupatur. Sicut autem unicum Dei Verbum proprie vocamus nomine Sapientiae, cum sit universaliter et Spiritus sanctus et Pater ipse sapientia, ita Spiritus sanctus proprie nuncupatur vocabulo Charitatis, cum sit et Pater, et Filius universaliter charitas. 21. Spiritus sanctus Digitus Dei esse in libris Evangelii apertissime declaratur. Cum enim unus evangelista dixisset: In digito Dei ejicio daemonia, e alius hoc idem ita dixit: In Spiritu Dei ejicio daemonia. Unde et digito Dei scripta lex est, data die quinquagesimo ab occisione agni; et die quinquagesimo a passione Domini Jesu Christi venit Spiritus sanctus. 22. Ideo autem Digitus Dei dicitur, ut ejus operatoria virtus cum Patre et Filio significetur. Unde et Paulus ait: Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult I Cor. XII,11). Sicut autem per baptismum in Christo morimur, et renascimur, ita spiritu signamur, qui est Digitus Dei et spirituale signaculum. Spiritus sanctus idcirco in Columba specie venisse scribitur, ut natura ejus per avem simplicitatis et innocentiae declaretur. Unde, et Dominus: Estote, inquit, simplices sicut columbae (Matth. x, 16). Haec enim avis corporaliter ipso felle caret, habens tantum innocentiam et amorem. 23. Spiritus sanctus inde nomine Ignis appellatur, propter quod in Actibus apostolorum per divisionem linguarum, ut ignis apparuit, qui, et insedit super unumquemque eorum. 24. Propterea autem diversarum linguarum gratiam apostolis dedit, ut idonei efficerentur fidelium eruditioni populorum. 25. Quod vero supra singulos sedisse memoratur, id causae est, ut intelligatur per plures non fuisse divisus, sed mansisse in singulis totus, sicut fere ignibus mos est. 26. Hanc enim naturam habet ignis accensus, ut quanti ad eum, ⟦?⟧ quanti ad crinem purpurei splendoris aspexerint, tantis visum suae lucis impertiat, tantis ministerium sui muneris tribuat, et ipse nihilominus in sui integritate permaneat. 27. Spiritus sanctus nomine Aquae appellatur in Evangelio, Domino clamante et dicente: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat. Qui credit in me, flumina aquae vivae fluent de ventre ejus. Evangelista autem exposuit unde diceret. Secutus enim ait: Hoc autem dicebat de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum (Joan. VII, 39) 28. Sed aliud est aqua sacramenti, aliud aqua, quae significat Spiritum Dei. Aqua enim sacramenti visibilis est; aqua Spiritus invisibilis est. Ista abluit corpus, et significat quod fit in anima; per illum autem Spiritum sanctum ipsa anima mundatur et saginatur. 29. Spiritus sanctus ideo unctio dicitur, Joanne testante apostolo, quia sicut oleum naturali pondere superfertur omni liquori, ita in principio superferebatur Spiritus sanctus aquis. Unde et Dominus oleo exsultationis, hoc est, Spiritu sancto fuisse legitur unctus. 30. Sed et Joannes apostolus Spiritum sanctum unctionem vocat, dicens: Et vos, inquit, unctionem, quam accepistis ab eo, permaneat in vobis; et necesse non habetis, ut aliquis doceat vos, sed sicut unctio ejus, docet vos de omni re (1 Joan. II, 27). Ipse enim Spiritus sanctus unctio est invisibilis. CAPUT IV. De eadem Trinitate. 1. Trinitas appellata, quod fiat totum unum ex quibusdam tribus, quasi Triunitas, ut memoria, intelligentia et voluntas, in quibus mens habet in se quamdam imaginem divinae Trinitatis. Nam dum tria sint unum sunt, quia et singula in se manent, et omnia in omnibus. 2. Pater igitur, et Filius, et Spiritus sanctus, Trinitas et unitas. Idem enim unum, idem et tria. In natura unum, in personis tria. Unum propter Majestatis communionem, tria propter personarum proprietatem. 3. Nam alius Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus; sed alius quidem, non aliud, quia pariter simplex, pariterque incommutabile bonum et coaeternum. 4. Pater solus, non est de alio, ideo solus appellatur ingenitus. Filius solus de Patre est natus, ideo solus dicitur genitus. Spiritus sanctus solus de Patre et Filio procedit, ideo solus amborum nuncupatur Spiritus. 5. In hac Trinitate, alia appellativa nomina, alia propria sunt. Propria sunt essentialia, ut Deus, Dominus, Omnipotens, Immutabilis, Immortalis. Et inde propria, quia ipsam substantiam significant, qua unum sunt.
7.3_3Adlandırıcı olanlar ise Baba, Oğul ve Kutsal Ruh; Doğmamış, Doğmuş ve Çıkan'dır. Bunlar birbirine göre oldukları için aynı zamanda görelidir. Tanrı dendiğinde öz söylenir, çünkü kendi bakımından söylenir. Baba, Oğul ve Kutsal Ruh dendiğinde ise birbirine göre söylenirler. Baba kendine göre değil, Oğul'a göre söylenir, çünkü onun Oğlu vardır. Oğul da böyledir, çünkü onun Babası vardır. Kutsal Ruh da böyledir, çünkü Baba'nın ve Oğul'un Ruhudur.
Bu adlarla birbirlerine göre oldukları gösterilir, bir oldukları cevherin kendisi değil. Bu yüzden Teslis kişilerin ilişkisel adlarındadır; ilahîlik üçlenmez, teklik içindedir. Üçlense, tanrıların çokluğunu getirmiş oluruz.
Melekler ve kutsal insanlar için tanrılar adı çoğul olarak söylenir, çünkü eşit değillerdir. Mezmur onlar hakkında şöyle der: "Ben dedim ki: Tanrılarsınız." Baba, Oğul ve Kutsal Ruh için ise, tek ve eşit ilahîlikleri yüzünden, Tanrılar değil, Tanrı adının söylendiği gösterilir. Havari'nin dediği gibi: "Bizim için tek Tanrı vardır." Ya da ilahî sesle söylendiği gibi: "Dinle ey İsrail, Rab Tanrın tek Tanrı'dır." Yani hem Teslis vardır hem tek Rab Tanrı vardır.
Yunanlarda Teslis hakkındaki iman şöyledir: Bir ousia, yani bir tabiat ya da bir öz denmiş gibi; üç hypostasis, yani Latincede ya üç kişi ya üç cevher. Latince Tanrı hakkında asıl olarak yalnız öz der; cevher ise asıl anlamda değil, zorlamayla söylenir. Çünkü Yunanlarda substantia gerçekten kişi olarak anlaşılır, tabiat olarak değil.
- Appellativa vero Pater, et Filius., et Spiritus sanctus, Ingenitus, et Genitus, et Procedens. Eadem et relativa, quia ad se invicem referuntur. Cum enim dicitur Deus, essentia est, quia ad seipsum dicitur. Cum vero dicitur Pater, et Filius, et Spiritus sanctus relative dicuntur, quia ad se invicem referuntur. 7. Nam Pater non ad seipsum, sed ad Filium relative dicitur, quia est ei Filius; sic et Filius relative dicitur, quia est ei Pater; sic et Spiritus sanctus, quia est Patris Filiique Spiritus. 8. His enim appellationibus hoc significatur, quod ad se invicem referuntur, non ipsa substantia, qua unum sunt. Proinde Trinitas in relativis personarum nominibus est; deitas non triplicatur, sed in singularitate est; quia si triplicatur, deorum inducimus pluralitatem. 9. Nomen autem deorum in angelis et sanctis hominibus ideo pluraliter dicitur, propter quod non sint aequales. 10. De quibus psalmus: Ego dixi: Dii estis. De Patre autem, et Filio, et Spiritu sancto, propter unam et aequalem divinitatem non nomen Deorum, sed Dei esse ostenditur, sicut ait Apostolus: Nobis tamen unus Deus, vel sicut voce divina dicitur: Audi, Israel, Dominus Deus tuus, Deus unus est, scilicet, ut, et Trinitas sit, et unus Dominus Deus sit. 11. Fides apud Graecos de Trinitate hoc modo est: una ούσία, ac si dicatur una natura, aut una essentia; tres hypostases, quod resonat in Latinum, vel tres personas, vel tres substantias. 12. Nam Latinitas proprie non dicit de Deo, nisi essentiam; substantiam vero non proprie dicit, sed abusive, quoniam vere substantia apud Graecos persona intelligitur, non natura.
7.55. Melekler
Melekler (angeli) Yunanca bu adı taşır, İbranicede malakim denir, Latincede ise "haberciler" (nuntii) diye çevrilir; çünkü Rab'bin iradesini halklara haber verirler.
"Melek" bir vazifenin adıdır, bir tabiatın değil. Onlar her zaman ruhturlar; ama gönderildikleri zaman melek diye anılırlar.
Ressamların onlara kanat çizme serbestliği de bu yüzdendir: her yere çabucak gidip geldiklerini göstermek ister. Şairlerin masallarında da rüzgârların, hızları yüzünden, kanatlı olduğu söylenir. Kutsal Kitap da bunun için der: "Rüzgârların kanatları üzerinde yürüyen."
Kutsal metinler meleklerin dokuz sınıfı olduğuna tanıklık eder: melekler, başmelekler, tahtlar, egemenlikler, kudretler, beylikler, güçler, Kerubim ve Serafim. Bu vazifelerin neden böyle adlandırıldığını tek tek açıklayacağız.
Melekler, gökten insanlara haber vermek için gönderildikleri için bu adı alır; çünkü Yunancadaki angelus Latincede "haberci" demektir.
Başmelekler (archangeli) Yunanca bir addır, Latincede "en yüksek haberciler" diye çevrilir. Küçük ve önemsiz şeyleri haber verenlere melek, en yüce şeyleri haber verenlere başmelek denir. Başmelek denmesinin sebebi meleklerin arasında birinci mevkide olmalarıdır; çünkü Yunancada arkhos Latincede "başta olan" demektir. Bunlar, her meleğin vazifesi kendilerinin buyruğu altında belirlenen önderler ve başlardır.
Başmeleklerin meleklerin başında olduğuna Zekeriya peygamber tanıklık eder: "Ve işte benimle konuşan melek çıktı, başka bir melek de onu karşılamaya çıktı ve ona dedi ki: Koş, şu gence söyle: Yeruşalim surlarsız olarak meskûn olacak."
Meleklerin vazifelerinde yukarıdaki güçler aşağıdakilere düzen vermeseydi, bir melek insana söyleyeceği şeyi başka bir melekten öğrenemezdi.
Başmeleklerin bazıları özel adlarla anılır; bu adlar onların işlerinde neye güç yetirdiklerini gösterir.
Cebrail (Gabriel) İbraniceden dilimize "Tanrı'nın gücü" diye çevrilir. Tanrı'nın kudreti ya da gücü nerede görünecekse oraya Cebrail gönderilir.
Bunun içindir ki Rab'bin doğacağı ve dünyaya galip geleceği zaman, Meryem'e Cebrail geldi; havadaki güçleri yenmek için alçakgönüllülükle gelmeye razı olan Kişi'yi ona haber verdi.
Mikail (Michael) "Kim Tanrı gibi?" demektir. Dünyada şaşırtıcı bir kudret eseri gerçekleşeceği zaman bu başmelek gönderilir. Adı da bu işten gelir: çünkü Tanrı'nın yapmaya gücü yettiğini kimse yapamaz.
Rafael (Raphael) "şifa" ya da "Tanrı'nın ilacı" demektir. İyileştirme ve tedavi işi neredeyse Tanrı bu başmeleği oraya gönderir; "Tanrı'nın ilacı" denmesi bundandır.
Tobit'e gönderilen de bu başmelektir; onun gözlerine şifa verdi, körlüğünü silip görmesini geri getirdi. Meleğin vazifesi adının anlamından anlaşılır.
Uriel "Tanrı'nın ateşi" demektir. Çalıda bir ateşin göründüğünü okuruz; yukarıdan bir ateşin gönderilip buyrulanı yerine getirdiğini de okuruz.
Tahtlar, egemenlikler, beylikler, güçler ve kudretler: Havari bütün gök topluluğunu bu adlarla kuşatır. Bunlardan meleklerin sınıfları ve makamları anlaşılır. Vazifelerin bu dağılımına göre kimine tahtlar, kimine egemenlikler, kimine beylikler, kimine güçler denir; birbirlerinden ayrıldıkları belli makamlara göre.
Kudretler (virtutes) denenler, dünyada işaretlerin ve mucizelerin kendileri aracılığıyla gerçekleştiği bir tür melek hizmetleridir; kudretler adını da bunun için alırlar.
Güçler (potestates), düşman kuvvetlerin kendilerine boyun eğdiği meleklerdir. Bu adı, kötü ruhların dünyaya istedikleri kadar zarar vermesin diye onların gücüyle dizginlenmesinden alırlar.
Beylikler (principatus), melek ordularının başında olanlardır. Emirlerindeki melekleri ilahî hizmeti yerine getirmek için düzene koydukları için bu adı almışlardır. Kimileri hizmet eder, kimileri huzurda durur; Daniel'in dediği gibi: "Binlerce bin ona hizmet ediyor, on binlerce yüz bin önünde duruyordu."
Egemenlikler (dominationes), kudretlerin ve beyliklerin de üstünde olanlardır. Melek ordularının geri kalanına egemen oldukları için bu adla anılırlar.
Tahtlar (throni), Latincede "oturaklar" denen melek ordularıdır. Tahtlar denmesi, Yaratan'ın onların üstünde oturması ve yargılarını onlar aracılığıyla düzenlemesindendir.
Caput V. De angelis. 1. Angeli Graece vocantur, Hebraice dicuntur melachim Latine vero nuntii interpretantur, ab eo quod Domini voluntatem populis nuntient. 2. Angelorum autem vocabulum officii nomen est, non naturae; semper enim spiritus sunt, sed cum mittuntur, vocantur angeli. 3. Quibus ideo pictorum licentia pennas facit, ut celerem eorum in cuncta discursum significent, sicut et juxta fabulas poetarum venti pennas habere dicuntur, propter velocitatem, scilicet. Unde Scriptura sacra dicit: Qui ambulat super pennas ventorum (Ps. CIII, 5). 4. Novem autem ordines esse angelorum sacrae Scripturae testantur, id est, angeli, archangeli, throni, dominationes, virtutes, principatus, potestates, cherubim et seraphim: quorum officiorum vocabula, cur ita dicta sint interpretando exsequemur. 5. Angeli vocantur, propter quod de coelis ad annuntiandum hominibus mittuntur; angelus enim Graece, Latine nuntius dicitur. 6. Archangeli Graeca lingua, Latina summi nuntii interpretantur; qui enim parva vel minima annuntiant, angeli; qui vero summa, archangeli nuncupantur, archangeli dicti, quod primatum teneant inter angelos; ἀρχός enim Graece, Latine princeps interpretatur. Sunt enim duces et principes, sub quorum ordine unicuique angelorum officia deputata sunt. 7. Nam quia archangeli angelis praesunt, Zacharias propheta testatur, dicens: Et ecce angelus, qui loquebatur in me egrediebatur, et angelus alius egrediebatur in occursum ejus, et dixit ad eum: Curre et loquere ad puerum istum, dicens: Absque muro habitabitur Jerusalem (Zac. II, 3). 8. Si enim in ipsis officiis angelorum nequaquam potestates superiores inferiores disponerent, nullo modo hoc,quod homini diceretangelus, ab angelo cognovisset. 9.Quidam autem archangelorum privatis nominibus appellantur, ut per vocabula ipsa in opere suo, quid valeant designetur. 10. Gabriel Hebraice in linguam nostram vertitur fortitudo Dei. Ubi enim potentia divina vel fortitudo manifestatur, Gabriel mittitur. 11. Unde et eo tempore quo erat Dominus nasciturus, et triumphaturus de mundo, Gabriel venit ad Mariam, ut illum annuntiaret, qui ad debellandas aereas potestates humilis venire dignatus est. 12. Michael interpretatur quis ut Deus? Quandc enim aliquid in mundo mirae virtutis fit, hic archangelus mittitur. Et ex ipso opere nomen est ejus, quia nemo valet facere quod facere praevalet Deus. 13. Raphael interpretatur curatio, vel medicina Dei; ubicunque enim curandi et medendi opus necessarium est, hic archangelus a Deo mittitur, et inde medicina Dei vocatur. 14. Unde et ad Tobiam idem archangelus missus oculis ejus curationem adhibuit, et caecitate detersa visum restituit; nominis enim interpretatione et angeli officium designatur, 15. Uriel interpretatur Ignis Dei, sicut legimusapparuisse ignem in rubo. Legimus etiam ignem missum desuper, et implesse quod praeceptum est. 16. Throni autem, et dominationes, et principatus, et potestates, et virtutes, quibus universam coelestem societatem Apostolus complectitur, ordines angelorum et dignitates intelliguntur, et pro hac ipsa distributione officiorum alii throni. alii dominationes, alii principatus, alii potestates dicuntur, pro certis dignitatibus quibus invicem distinguuntur. 17. Virtutes angelica quaedam ministeria perhibentur, per quae signa et miracula in mundo fiunt, propter quod et virtutes dicuntur. 18. Potestates sunt quibus virtutes adversae subjectae sunt, et inde potestatum nomine nuncupantur, quia maligni spiritus eorum potestate coercentur, ne, tantum mundo noceant quantum cupiunt. 19. Principatus sunt hi qui angelorum agminibus praesunt. Qui pro eo quod subditos angelos ad explendum ministerium divinum disponunt, principatus vocabulum acceperunt. Nam alii sunt qui administrant, alii qui assistunt, sicut per Danielem dicitur: Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei (Dan. VII, 10). 20. Dominationes sunt ii qui etiam virtutibus et principatibus praeeminent, qui pro eo quod caeteris angelorum agminibus dominantur, dominationes vocantur. 21. Throni sunt agmina angelorum qui latino eloquio sedes dicuntur; et vocati throni, quia illis conditor praesidet, et per eos judicia sua disponit.
7.5_2Kerubim de göklerin yüce güçleri ve melek hizmetleri olarak anılır. İbraniceden dilimize "bilgi bolluğu" diye çevrilir. Çünkü melek ordularının daha yükseğidirler; Tanrı'ya daha yakın durdukları için ilahî bilgiyle ötekilerden daha çok doludurlar. Kerubim, yani "bilginin doluluğu" denmesi bu yüzdendir.
Sandığın kapağı üzerinde madenden yapılan o iki canlı varlık da bunlardır; meleklerin orada bulunduğunu göstermek için yapılmıştır ve Tanrı onların ortasında görünür.
Serafim de aynı şekilde bir melek topluluğudur. İbraniceden Latinceye "yananlar" ya da "tutuşturanlar" diye çevrilir. Yananlar denmesinin sebebi, onlarla Tanrı arasında başka hiçbir meleğin bulunmamasıdır; O'nun huzurunda ne kadar yakın dururlarsa ilahî ışığın parlaklığıyla o kadar alevlenirler.
Bu yüzden tahtta oturan Tanrı'nın yüzünü ve ayaklarını örterler. Geri kalan melek topluluğu da Tanrı'nın özünü tam olarak göremez, çünkü Serafim onu örter.
Melek ordularının bu adları, her sınıfa özel olmakla birlikte bir yanıyla hepsine ortaktır. Mesela bazı meleklerin sınıfı özel olarak "tahtlar", yani Tanrı'nın oturakları diye belirtilir; ama Mezmur yazarı da "Kerubim üzerinde oturan" der.
Melek sınıflarının böyle özel adlarla anılmasının sebebi, o vazifeyi kendi sınıflarında daha tam biçimde almış olmalarıdır. Bunlar hepsine ortak olmakla birlikte, bu adlar ilgili sınıfa ayrılmıştır.
Daha önce söylendiği gibi, her birine kendine özgü vazifeler verilmiştir ve bunları dünyanın başlangıcında hak ettikleri bellidir. Meleklerin yerlerin ve insanların başında olduğuna, peygamber aracılığıyla bir melek şöyle tanıklık eder: "Pers krallığının beyi bana karşı durdu."
Demek ki başında melek bulunmayan hiçbir yer yoktur. Her işin başlangıcını da melekler gözetir.
Bu sınıflar ve ayrımlar, kötülerin düşüşünden sonra gökteki gücünde kalan meleklerindir. Dönek melekler düştükten sonra öbürleri ebedî saadetin sebatında sağlamlaştı. Bu yüzden göğün yaratılışından sonra, en baştaki "Kubbe olsun" sözü tekrarlanır ve "kubbeye gök dendi" diye eklenir.
Kuşkusuz bu, kötü meleklerin yıkımından sonra kalanların ebedî sebatın sağlamlığına eriştiğini gösterir. Artık hiçbir düşüşle yüz çevirmez, hiçbir kibirle yıkılmazlar. Tanrı aşkında ve seyrinde sağlam kalarak, kendilerini yaratandan başka hiçbir şeyi tatlı bulmazlar.
İşaya'da iki Serafim'den söz edilmesi, mecazen Eski ve Yeni Ahit'i gösterir. Tanrı'nın yüzünü ve ayaklarını örtmeleri ise şunu anlatır: dünyadan öncesini ve dünyadan sonrasını bilemeyiz, yalnız ortada olanı onların tanıklığıyla seyrederiz.
Her birinin altışar kanadı vardır; çünkü bu çağda dünyanın yapısından yalnız altı günde yapılan şeyleri biliriz. Birbirlerine üç kez "Kutsal" diye seslenmeleri de tek tanrılıkta Teslis'in sırrını gösterir.
6. Adını bir önsezi sayesinde alan insanlar
İlk insanların çoğu adlarını kendilerine özgü sebeplerden almıştır. Bu adlar onlara peygamberce konmuştur, öyle ki ya gelecekteki ya da önceki durumlarına uygun düşer.
Ruhanî sırrı olduğu gibi bırakarak, burada yalnızca harfî anlamıyla tarihsel açıklamayı izleyeceğiz. Etimolojinin yorumuna girmediğimiz yerde yalnız etimolojinin Latincesini vereceğiz.
Tek bir İbranice adın farklı biçimlerde yorumlanması, vurgu ve harf farkından ileri gelir; adlar böylece değişik anlamlara kayar.
Âdem, aziz Hieronymus'un aktardığı gibi "insan", ya da "topraktan olan" veya "kırmızı toprak" demektir. Çünkü ten topraktan yapılmıştır, toprak insanın yapıldığı maddedir.
Havva "hayat", "felaket" ya da "vah" demektir. Hayat, çünkü doğuşun başlangıcı oldu; felaket ve vah, çünkü suçuyla ölümün sebebi oldu. Felaket (calamitas) adı da "düşme"den (cadere) gelir.
Kimileri de Havva'ya hayat ve felaket denmesini, kadının sık sık erkeğe kurtuluş, sık sık da felaket ve ölüm getirmesine, yani "vah"a bağlar.
Kabil "edinme" demektir. Babası adının kökenini bildirerek şöyle dedi: "Kabil, yani Tanrı sayesinde bir insan edindim." Aynı ad "ağıt" anlamına da gelir, çünkü Habil'i öldürdüğü için kendisi de öldürüldü ve suçunun cezasını çekti.
Habil "yas" demektir; bu ad onun öldürüleceğini önceden gösteriyordu. Aynı ad "boşluk" anlamına da gelir, çünkü çabucak dağılıp ortadan kalktı.
- Cherubim autem, et ipsae sublimes coelorum potestates et angelica ministeria perhibentur: qui ex Hebraeo in linguam nostram interpretantur scientiae multitudo. Sunt enim sublimiora agmina angelorum, qui pro eo quod vicinius positi divina scientia caeteris amplius pleni sunt, cherubim, hoc est, plenitudo scientiae appellantur. 23. Ipsa suntduo illa animalia super propitiatorium arcae ficta ex metallo, propter significandam angelorum praesentiam, in quorum medio ostenditur Deus. 24. Seraphim quoque similiter multitudo est angelorum qui ex Hebraeo in Latinum ardentes, vel incendentes interpretantur, qui idcirco ardentes vocantur, quia inter eos et Deum nulli angeli consistunt, et ideo quanto vicinius coram eo consistunt, tanto magis claritate divini luminis inflammantur. 25. Unde et ipsi velant faciem et pedes sedentis in throno Dei, et idcirco caetera angelorum turba videre Dei essentiam plene non valet quoniam seraphim eam tegit. 26. Haec igitur vocabula agminum angelorum ita sunt specialia ordinum singulorum, ut tamen sint ex parte communia omnium. Nam dum throni sedes Dei in quorumdam angelorum ordine specialiter designentur, tamen per Psalmistam, Qui sedes super cherubim (Ps. LXXIX, 2), dicitur. 27. Sed ideo isti ordines angelorum privatis nominibus appellantur, quia hoc ipsum officium in proprio ordine plenius acceperunt. Et cum sint omnibus communia, propria tamen haec nomina suis ordinibus deputantur. 28. Unicuique enim, sicut praedictum est, propria officia sunt injuncta, quae promeruisse eos in mundi constat exordio. Nam quia angeli et locis et hominibus praesunt, per prophetam testatur angelus dicens: Princeps regni Persarum restitit mihi (Dan. x, 13). 29. Unde apparet nullum esse locum cui angeli non praesint. Praesunt enim et auspiciis operum omnium. 30. Hic est ordo vel distinctio angelorum, qui post lapsum malorum in caelesti vigore steterunt. Nam post, quam apostatae angeli ceciderunt, hi in perseverantia aeternae beatitudinis solidati sunt. Unde et post coeli creationem in principio repetitur: Fiat firmamentum, et vocatum est firmamentum caelum (Gen. I, 6 et 8). 31. Nimirum ostendens, quod post ruinam angelorum malorum, hi qui permanserunt, firmitatem aeternae perseverantiae consecuti sunt, nullo jam lapsu aversi, nulla superbia cadentes, sed firmiter in Dei amore et contemplatione manentes, nihil aliud dulce habent, nisi eum a quo creati sunt. 32. Quod autem duo seraphim in Isaia leguntur, figuraliter veteris, et novi Testamenti significationem ostendunt. Quod vero faciem et pedes Dei operiunt, quia praeterita ante mundum, et futura post mundum scire non possumus, sed media tantum, eorum testimonio contemplamur. 33. Singuli senas alas habent, quia de fabrica tantum mundi, quae in sex diebus facta sunt, in praesenti saeculo novimus. Quod clamant ter Sanctus alter ad alterum, Trinitatis in una divinitate demonstrant mysterium. Caput VI. De hominibus, qui quodam praesagio nomen acceperunt 1. Plerique primorum hominum ex propriis causis originem nominum habent. Quibus ita prophetice Indita sunt vocabula, ut aut futuris, aut praecedentibus eorum causis conveniant. 2. In quibus tamen manente spirituali sacramento, nunc tantum ad litteram intellectum historiae persequemur. Ubi autem etymologiae interpretationem non attigimus, solam ipsam etymologiam in Latinum posuimus. 3. Quod autem unum nomen Hebraicum aliter, atque aliter interpretatur, hoc secundum accentuum et litterarum evenit diversitatem, ut in variis significationibus nomina commutentur. 4. Adam, sicut beatus Hieronymus tradidit, homo, sive terrenus, sive terra rubra interpretatur. Ex terra enim facta est caro, et humus hominis faciendi materies fuit. 5. Heva interpretatur vita, sive calamitas, sive, vae: Vita, quia origo fuit nascendi; calamitas et vae, quia per praevaricationem causa exstitit moriendi. A cadendo enim nomen sumpsit calamitas. 6. Alii autem dicunt ob hoc etiam Hevam vitam et calamitatem appellatam, quia saepe mulier viro causa salutis est, saepe calamitatis, et mortis, quod est vae. 7. Cain possessio interpretatur; unde etymologiam ipsius exprimens pater ejus ait: Cain, id est, possedi hominem per Deum. Idem et lamentatio, eo quod pro interfecto Abel interfectus sit, et poenam sui sceleris dederit. 8. Abel luctus interpretatur, quo nomine praefigurabatur occidendus. Idem et vanitas, quia cito solutus est, atque subtractus.
7.5_3Şit "diriliş" demektir, çünkü kardeşinin öldürülmesinden sonra doğdu; sanki kardeşini ölülerden diriltiyordu. Aynı ad "konma" da demektir, çünkü Tanrı onu Habil'in yerine koydu.
Enoş, kendi dilinin farkına göre "insan" ya da "adam" demektir. Bu ad ona yakışıyordu; onun hakkında "Rab'bin adını çağırmak o zaman başladı" diye yazılmıştır. Yine de İbranilerin çoğu, putların ilk kez o zaman Rab'bin adına ve O'na benzetilerek yapıldığını düşünür.
Hanok "adanma" demektir; Kabil sonradan onun adına bir şehir kurdu.
Kenan (Cainam) "ağıt" ya da "onların edinmesi" demektir. Çünkü Kabil "edinme" ise, ondan türeyen Kenan adı "onların edinmesi" olur.
Metuşelah "öldü" demektir. Adın etimolojisi açıktır. Bazıları onun babasıyla birlikte yukarı alındığını ve tufanı atlattığını düşünmüştür. Tam da bu yüzden "öldü" diye çevrilir; tufandan sonra yaşamadığı, o felakette öldüğü gösterilsin diye. Çünkü tufandan Gemi'de yalnız sekiz insan kurtulmuştur.
Lemek "vuran" demektir. Kabil'e vurup onu öldüren odur; bunu sonradan karılarına kendisi de itiraf eder.
Nuh "dinlenme" demektir, çünkü onun zamanında geçmişin bütün işleri tufanla dindi. Babası onun adını Nuh koyarken şöyle demişti: "Bu bizi bütün işlerimizden dinlendirecek."
Sam "adı konmuş" demektir, çünkü adını soyundan gelecek olanların önsezisiyle almıştır. Atalar, peygamberler, havariler ve Tanrı'nın halkı ondan gelir; adı güneşin doğuşundan batışına kadar milletler arasında büyük olan Mesih de onun soyundandır.
Ham "sıcak" demektir; o da geleceğin önsezisiyle bu adı almıştır. Çünkü soyu yeryüzünün güneşe yakın olduğu için daha sıcak olan kısmını edindi. Bu yüzden Mısır'a bugün bile Mısırlıların dilinde Cham denir.
Yafet "genişlik" demektir. Milletlerin halkı ondan doğar; milletlerden gelen inananların çokluğu ona genişlediği için bu genişlikten ötürü Yafet denmiştir.
Ham'ın oğlu Kenan (Chanaan) "onların hareketi" demektir. Bu, onların işinden başka nedir? Çünkü babasının hareketi, yani işi yüzünden lanetlendi.
Arpakşat "yıkımı iyileştiren" demektir.
Kûş İbranicede "Habeş" demektir; adını kendi soyundan gelenlerden almıştır, çünkü Habeşler ondan doğmuştur.
Nemrut "zorba" demektir. Halkların üzerinde görülmemiş bir zorbalığa ilk el atan odur; dinsizliğin kulesini Tanrı'ya karşı yükseltmeye de o girişti.
Eber "geçiş" demektir. Etimolojisi gizemlidir: Tanrı onun soyundan geçti gidecekti, lütuf milletlere aktarıldığı için onlarda kalmayacaktı. İbraniler ondan çıkmıştır.
Peleg "bölünme" demektir. Babası ona bu adı, yeryüzü dillere bölündüğü sırada doğduğu için koydu.
Terah "çıkışın araştırılması" demektir.
Melkisedek "adil kral" demektir. Kral, çünkü sonradan Şalem'e hükmetti; adil, çünkü Kanun'un ve İncil'in sırlarını birbirinden ayırarak, hayvan kurbanları yerine ekmek ve kâse sunusunu kurban etti.
Lut "sapan" demektir. Sodomluların işlerine katılmadı, tenin yasak yangınlarından saptı.
Moab "babadan" demektir; bütün ad etimolojidir. Çünkü büyük kız onu babasından gebe kaldı.
Ammon'un adının sebebi "halkımın oğlu" diye verilir. Ad öyle türemiştir ki bir kısmı anlam, bir kısmı sözün kendisidir. Çünkü Ammonlulara adını veren ammi "halkım" demektir.
Saray "benim hanımım" demektir, çünkü yalnızca bir evin hanımıydı. Sonra adının sebebi değişince sondan i harfi atıldı ve Sara, yani "hanım" denildi. Çünkü bütün milletlerin hanımı olacaktı; Rab'bin İbrahim'e vaat ettiği gibi: "Sara'dan sana bir oğul vereceğim, onu kutsayacağım, milletlerin atası olacak; halkların kralları da ondan çıkacak."
Hacer "yabancı" ya da "dönen" demektir. Mısırlıydı; soy yetiştirmek için İbrahim'in koynuna verilmiş bir yabancıydı, küçümsemesinden sonra meleğin azarlamasıyla Sara'ya döndü.
Ketura "tütsü" demektir.
İsmail "Tanrı'nın işitmesi" demektir. Nitekim şöyle yazılmıştır: "Ve adını İsmail koydu, çünkü Tanrı onu işitti."
Esav'ın üç adı vardır ve kendine özgü sebeplerden değişik biçimde anılır. Esav, yani "kırmızı" denir, çünkü kırmızı mercimeği pişirip yedi ve onun için ilk oğulluk hakkını yitirdi. Edom denir, çünkü vücudu kırmızıydı; Latincede bu "kanlı" demektir. Seir denir, çünkü kıllı ve kaba tüylüydü: doğduğunda baştan aşağı bir post gibi kıllıydı.
- Seth interpretatur resurrectio, eo quod post fratris interfectionem natus sit, quasi resurrectionem fratris ex mortuis suscitaret. Idem, et positio, quia posuit eum Deus pro Abel. 10. Enos juxta propriae linguae varietatem, homo, vel vir dicitur. Et congrue hoc vocabulum habuit. De eo enim scriptum est: Tunc initium fuit invocandi nomen Domini. Licet plerique Hebraeorum arbitrentur quod tunc primum in nomine Domini et similitudine ejus fabricata sunt idola. 11. Enoch dedicatio. In ipsius enim nomine civitatem postea aedificavit Cain. 12. Cainam lamentatio, vel possessio eorum; sicut enim Cain possessio, ita derivatum nomen, quod est Cainam, facit possessio eorum. 13. Mathuaalem interpretatur mortuus est. Evidens etymologia nominis. Quidam enim cum patre translatum fuisse, et diluvium praeteriisse putaverunt. Ob hoc signanter transfertur mortuus est, ut ostenderetur non vixisse eum post diluvium, sed in eodem cataclysmo fuisse defunctum. Soli enim octo homines in Area diluvium evaserunt. 14. Lamech percutiens. Iste enim percussit et interfecit Cain; quod etiam ipse postea perpetrasse uxoribus confitetur. 15. Noe requies interpretatur, pro eo, quod sub illo omnia retro opera quieverunt per diluvium. Unde et pater ejus vocans nomen ejus Noe, dixit: Iste requiescere nos faciet ab omnibus operibus nostris (Gen. v, 29). 16. Sem dicitur nominatus, quod nomen ex praesagio posteritatis accepit. Ex ipso enim patriarchae et prophetae, et apostoli, et populus Dei, ex ejus quoque stirpe et Christus, cujus ab ortu solis, usque ad occasum magnum est nomen in gentibus. 17. Cham, calidus, et ipse ex praesagio futuri cognominatus est. Posteritas enim ejus eam terrae partem possedit, quae vicino sole calentior est. Unde et Aegyptus usque hodie Aegyptiorum lingua Cham dicitur. 18. Japheth latitudo. Ex eo enim populus gentium nascitur, et quia lata est ei gentibus multitudo credentium ab eadem latitudine, Japheth dictus est. 19. Chanaan, filius Cham, interpretatur motus eorum. Quod quid est aliud, nisi opus eorum? Pro motu enim patris, id est, pro opere ejus, maledictus est. 20. Arfaxat sanans depopulationem. 21. Chus Hebraice Aethiops interpretatur, a posteritate sui generis nomen sortitus. Ab ipso enim sunt progeniti Aethiopes. 22. Nembrod interpretatur tyrannus. Iste enim prior arripuit insuetam in populos tyrannidem,et ipse aggressus est adversus Deum impietatis aedificare turrem. 23. Heber transitus. Etymologia ejus mystica est, quod ab ejus stirpe transiret Deus, nec perseveraret in eis translata in gentibus gratia. Ex ipso enim sunt exorti Hebraei. 24. Phaleg divisio, cui pater propterea tale nomen imposuit, quia tunc natus est, quando per linguas terra divisa est. Thara Exploratio ascensionis. 25. Melchedech rex justus. Rex, quia ipse postea imperavit Salem; justus, pro eo quod discernens sacramenta Legis et Evangelii, non pecudum victimas, sed oblationem panis et calicis in sacrificium obtulit. 26. Loth declinans. Factis enim Sodomorum non consensit, sed eorum illicita carnis incendia declinavit. 27. Moab ex patre, et totum nomen etymologiam habet. Concepit enim eum primogenita filia de patre. 28. Ammon, cujus causa nominis redditur filius populi mei, sic derivatur, ut ex parte sensus nominis, ex parte ipse sit sermo. Ammi enim, a quo dicti sunt Ammonitae, vocatur populus meus. 29. Sarai interpretatur princeps mea, eo quod esset unius tantummodo domus materfamilias. Postea causa nominis immutata, ablata de fine i littera, dicitur Sara, id est, princeps. Omnium quippe gentium futura princeps erat, sicut et Dominus pollicitus fuerat Abraham: Dabo tibi ex Sara, filium, et benedicam ei, et erit in gentes; sed et reges populorum erunt ex ea (Gen. XVII, 16). 30. Agar advena, vel conversa. Fuit enim Aegyptia, complexui Abrahae advena causa generandi data, quae post contemptum, angelo increpante, conversa est ad Saram. 31. Cetora thymiama. 32. Ismael interpretatur auditio Dei; sic enim scriptum est: Et vocavit nomen ejus Ismael, quia exaudivit eum Deus (Gen. xvi, 11). 33. Idem trinomius est, et ex propriis causis varie nuncupatur. Dicitur enim Esau, id est, rufus, ob coctionem rufae lentis ita appellatus, oujus edulio primogenita perdidit. Edom autem ob ruborem corporis dictus est, quod Latine sanguineus dicitur. Seir vero, quod fuerit hispidus et pilosus; quando enim natus est, totus, sicut pellis, pilosus erat.
7.5_4Bu yüzden üç adla anılır: Esav, yani "kırmızı"; Edom, yani "kanlı"; Seir, yani "kıllı"; çünkü onda yumuşaklık yoktu.
Rebeka "sabır" ya da "çok alan kadın" demektir.
Lea "yorgun" demektir, elbette doğurmaktan: doğurganlığı yüzünden Rahel'den çok daha fazla ağrı çekti.
Rahel "koyun" demektir; çünkü Yakup onun için Laban'ın koyunlarını güttü.
Zilpa "açık ağız" demektir.
Bilha "eskimiş" demektir. Dina "davaya dönüşen" diye çevrilir, çünkü Şekem'de kavganın sebebi oldu.
Tamar "ölen kocaları için acılık" demektir. Aynı ad "değişen" demektir de; çünkü kayınbabasıyla yattığında kendini fahişe kılığına soktu.
Peres adını, doğum zarını yırttığı için "bölünme"den, yani phares'ten almıştır. Kendilerini adil sayıp halktan ayıran Ferisilere "ayrılmışlar" denmesi de bundandır.
Elinde kırmızı iplik bulunan kardeşi Zerah "doğan" demektir. Ya önce o göründüğü için ya da Tarihler Kitabı'nda yazıldığı gibi ondan pek çok adil doğduğu için Zerah, yani "doğan" diye adlandırıldı.
Eyüp Latinceye "acı çeken" diye çevrilir, ve yerinde bir addır: teninin yaralanması ve çektiği ağrılar yüzünden. Adının etimolojisi felaketlerini önceden gösteriyordu.
Firavun bir insanın adı değil, bir unvandır; bizde de kralların, kendi adları olduğu halde Augustus diye anılması gibi. Latincede Firavun "onu çıplak bırakan", elbette Tanrı'yı, ya da "onu dağıtan" diye karşılanır, çünkü Tanrı'nın halkına eziyet etti.
Yannes "deniz adamı" ya da "işaret nerede" demektir. Onun işareti Musa'nın işaretleri karşısında geri çekilip tükendi; bu yüzden büyücüler "Bu Tanrı'nın parmağıdır" dediler.
Yambres "deriden deniz" ya da "baştaki deniz" demektir.
Musa "sudan alınmış" demektir. Firavun'un kızı onu nehrin kıyısına bırakılmış buldu, alıp evlat edindi ve adını Musa koydu, çünkü onu sudan almıştı.
Harun "gücün dağı" demektir, çünkü buhurdanı alıp sağ kalanlarla öldürülenlerin ortasında durdu ve ölümün yıkımını güçlü bir dağ gibi durdurdu.
Elazar "Tanrı'nın yardımı" demektir.
Balak "aşağı atan" ya da "yutan" demektir.
Balam "boş halk" demektir.
Pinehas "ağza kıyan" demektir. Zimri'yi Midyanlı fahişeyle birlikte hançerle deldi ve Rab'bin öfkesini yatıştırıp bağışlamasını sağladı.
Zimri "bu tahrik eden" ya da "acılaştıran" demektir. Adı özellikle acılıktan gelen bir önsezidir, çünkü günah işleyerek halka acı verdi.
Rahab "genişlik", "kıtlık" ya da "hamle" demektir.
Yeşu "kurtarıcı" demektir. Mesih'in örneği olarak halkı çölden kurtarıp vaat edilen ülkeye götürdü.
Kalev "yürek gibi" ya da "köpek" demektir.
Otniel "onun vakti Tanrı'dır" ya da "Tanrı'nın cevabı" demektir.
Ehut "şanlı" demektir.
Barak "şimşek çakan" demektir.
Debora "arı" ya da "çok konuşan" demektir. Arı, çünkü Sisera'ya karşı savaşırken savaşa çok hazırdı; onu öldürünce bir ilahi söyledi, "çok konuşan" denmesi bundandır. Yael "çıkış" demektir.
Gideon "onların kötülüğünün sınanması" demektir. Sık sık verilen işaretlerle, düşmana karşı gelecek zaferi nasıl bir önsezi ile sağlayacağı ona öğretildi; bu gelecekteki sınamadan adının kökenini aldı.
Abimelek "babam kraldır" demektir.
Tola "küçük kurt" ya da "kırmızı boya" demektir.
Yair "aydınlatan" demektir.
Yiftah "açan" ya da "açılmış" demektir.
Hesbon "düşünce" ya da "kederin bağı" demektir.
Abdon "onun kulu" demektir.
Şimşon "onların güneşi" ya da "güneşin gücü" demektir. Çünkü gücüyle ünlü oldu ve İsrail'i düşmanlarından kurtardı.
Delila "yoksul kadıncık" ya da "kova" demektir.
Boaz "güçte" ya da "gücün bulunduğu kişi" demektir.
Naomi "teselli bulmuş kadın" diye çevrilebilir; çünkü kocası ve oğulları gurbette ölünce Moablı gelinini teselli için yanında tuttu.
Rut "acele eden" demektir. Yabancıydı, putperest bir halktandı; yurdunu bırakıp İsrail topraklarına geçmek için acele etti ve kayınvalidesine "Nereye gidersen ben de gideceğim" dedi.
Hanna "onun lütfu" demektir, çünkü önce tabiatça kısırdı, sonunda Tanrı'nın lütfuyla çocuk sahibi oldu.
Eli "Tanrım" demektir.
Hofni "yalınayak" demektir. Eli'nin kâhinlik hizmetine seçilen oğluydu; adı bu hizmeti yitireceğini anlatır. Çünkü Havari "İncil'in barışına hazırlık için ayaklar giydirilmiş" der.
Peygamber de "Barış müjdeleyenlerin ayakları ne güzeldir" der. Hofni'ye yalınayak denmesi, adıyla Eski Ahit kâhinliğinin eski halktan alındığını göstermek içindir.
Hofni'nin kardeşi Pinehas "dilsiz ağız" demektir; bu da eski kâhinliğin ve öğretinin susacağını gösterir.
Samuel "adı Tanrı" demektir.
İşay "adanın kurbanı" ya da "tütsü" demektir.
- Atque ideo tribus nominibus appellatur, Esau, id est, rufus; Edom, id est, sanguineus; Seir, id est, pilosus, quia non habuit lenitatem. 35. Rebecca patientia, sive, quae multum acceperit. 36. Lia laboriosa, utique generando. Plurimos enim dolores quam Rachel fecunditate pariendi experta est. 37. Rackel interpretatur ovis, pro ea enim Jacob pavit oves Laban. 38. Zelpha os hians. Bala inveterata. Dina transfertur in causam, jurgii enim in Sichimis causa exstitit. 39. Thamar amaritudo pro viris mortuis. Eadem, et commutans. Mutavit enim se in habitum meretricis, quando cum socero suo concubuit. 40. Phares ab eo quod diviserit membranulam secundinarum, divisionis, id est, Phares sortitus est nomen. Unde et Pharisaei, qui se quasi justos a populo separabant, diviti appellabantur. 41. Zara frater ejus, in cujus manu erat coccinum, interpretatur oriens: sive quia primus apparuit, sive quod plurimi ex eo justi nati sunt, ut in Libro Paralipomenon continetur, Zara, id est, oriens, appellatus est. 42. Job in Latinum vertitur dolens, et recte, propter percussionem carnis et passiones dolorum. Calamitates enim suas nominis etymologia praefiguravit. 43. Pharao nomen est non hominis, sed honoris; sic enim et apud nos Augusti appellantur reges cum propriis nominibus censeantur. Exprimitur autem in Latinum Pharao denudans eum, utique Deum, sive dissipator ejus, populi enim Dei fuit afflictor. 44. Jannes marinus, sive ubi est signum. Cessit et defecit signum ejus coram signis Moysi: unde, et dixerunt magi: Hic digitus Dei est. 45. Mambres, mare pelliceum sive mare in capite. 46. Moyses interpretatur sumptus ex aqua. Invenit enim eum ad ripam fluminis expositum filia Pharaonis, quem colligens adoptavit sibi; vocavitque nomen ejus Moyses, eo quod de aqua sumpsisset eum. 47. Aaron mons fortitudinis interpretatur, propter quod thuribulum accipiens in medio superstitum et interemptorum obviam stetit, et ruinam mortis quasi quidam mons fortis exclusit. 48. Eleazar, Dei adjutorium. Balac, praecipitans, sive devorans. Balaam, vanus populus. 49. Phinees, ori parcens, transfixit enim pugione Zambri, cum scorto Madianitide, et Domini furorem placavit, ut parceret. 50. Zambri, iste lacessens, vel amaricans. Proprie enim nomen ab amaritudine praefiguratum, quod peccando amaricaverit populum, 51. Raab, latitudo, vel fames, sive impetus. Josue interpretatur salvator. Ipse euim in figura Christi populum a deserto salvavit, et in terram repromissionis induxit. 52. Caleb, quasi cor, aut canis. Othoniel, tempus ejus Deus, vel responsio Dei. Aoth, gloriosus. Barach, fulgurans 53. Debbora, apis, vel loquax. Apis, quia fuit ad bellum promptissima, dimicans adversus Sisaram; quo perempto, cecinit canticum, inde loquax. Jahel, ascensio. 54. Gedeon, experimentum iniquitatis eorum. Frequentibus enim documentis informatus est quali praesagio contra hostes futuram victoriam expediret, ex quo futuro experimento etymologiam nominis sumpsit. 55. Abimelech, pater meus rex. Tholah, vermiculus, vel coccinum. Jair, illuminans. Jephte, aperiens, vel apertus. Hesebon, cogitatio, sive vinculum maeroris. Abdo, servus ejus. 56. Samson sol eorum, vel solis fortitudo. Fuit enim virtute clarus, et liberavit Israel de hostibus. Dalila, paupercula, vel situla. Booz, in fortitudine, sive in quo robur. 57. Noemi, quam interpretari possumus consolatam, eo quod, marito et liberis peregre mortuis, nurum Moabitidem in consolationem suam tenuit. 58. Ruth, interpretatur festinans. Alienigena enim erat ex populo gentili, quae relicta patria festinavit transire in terram Israel, dicens socrui suae: Quocunque perrexeris, pergam. 59. Anna gratia ejus interpretatur, quia dum esset prius sterilis natura, postremo Dei gratia fecundata est. HELl, Deus meus. 60. Ophni, discalciatus. Filius enim fuit Heli electus in ministerium sacerdotii, cujus amissionem suo expressit vocabulo. Apostolus enim ait: Calciati pedes in praeparationem Evangelii pacis. 61. Et propheta: Quam speciosi pedes qui annuntiant pacem. Iste ergo discalciatus interpretatur, ut ejus nomine veteris Testamenti sacerdotium a veteri populo significaretur ablatum. 62. Phinees, frater Ophni, os mutum interpretatur, quo significatur sacerdotii veteris et doctrinae silentium. Samuel, nomen ejus Deus. Jessai, insulae sacrificium, vel incensum.
7.5_5Saul "dileme" demektir. Bilindiği gibi İbrani halkı onu kendine kral olarak diledi ve onu Tanrı'ya göre değil, kendi isteğine göre aldı.
Davut "eli güçlü" demektir, elbette savaşta çok güçlü olduğu için. Aynı ad "özlenen" demektir de; yani soyu bakımından: peygamber o soy hakkında "Bütün milletlerin Özlediği gelecek" diye önceden bildirmişti.
Süleyman'ın üç adı olduğu söylenir. Birinci adı Süleyman, yani "barışçı"dır, çünkü onun krallığında barış vardı. İkinci adı Yedidya'dır, çünkü Rab tarafından sevilen ve sevimli kişiydi. Üçüncü adı Kohelet'tir; bu Yunanca ecclesiastes, Latince "vaizci" demektir, çünkü halka hitap ederdi.
Yonatan "güvercin armağanı" demektir.
Abşalom "babanın barışı" demektir; bu ad zıt anlamla (antiphrasis) konmuştur, çünkü babasıyla savaştı. Ya da Davut'un o savaşta oğluna yatıştığı okunduğu içindir: öyle ki ölümüne büyük acıyla ağladı.
Rehoboam "halkın genişliği" demektir; bu da zıt anlamladır, çünkü on boy ondan ayrılınca kendisine yalnız iki boy kaldı.
Abiya "baba rabdır" ya da "baba idi" demektir.
Asa "kaldıran" ya da "yukarı kaldıran" demektir.
Yehoşafat "Rab'bin hükmü" demektir.
Yoram "yüce olan" demektir.
Ahazya "Rab'bi kavrayan" demektir.
Atalya "Rab'bin vakti" demektir.
Yoaş "soluyan" ya da "Rab'bin gücü" demektir.
Amatsya "halkı kaldıran" demektir.
Uzziya "Rab'bin gücü" demektir.
Azarya "Rab'bin yardımı" demektir.
Uzziya, Azarya da denen kişidir; iki adı vardır. Kendine yasak olan kâhinliği sahiplenmeye kalkıştığı için alnına cüzzamla vurulan odur.
Yotam "yetkin" demektir. Adının etimolojisi güzeldir: Rab'bin gözünde doğru olanı yaptı ve Tapınak'ın yüksek kapısını inşa etti.
Ahaz "kavrayan" demektir.
Hizkiya "güçlü Rab" demektir.
Manaşşe "unutkan" demektir. Çünkü pek çok suç ve kutsala saygısızlıkla Tanrı'yı bırakmış ve unutmuştu; ya da Tanrı onun günahlarını unuttu.
Amon "sadık" ya da "yüklü" demektir.
Yoşiya "Rab'bin tütsüsünün bulunduğu yer" demektir. Adın etimolojisi ona uygundur: putları yakan odur.
Yehoahaz "güçlü" demektir.
Yehoyakim "hazırlığın bulunduğu yer" demektir.
Elyakim "Tanrı'nın dirilişi" demektir.
Yekonya "Rab'bin hazırlığı" demektir.
Sidkiya "Rab'bin adili" demektir.
Yarovam "yargılama" ya da "halkın davası", bazılarının dediği gibi "bölünme" demektir; çünkü onun krallığında İsrail halkı bölündü ve Davut soyunun krallığından koptu. Halkın bölünmesinin sebebi oydu.
Zimri "mezmur" ya da "ilahim" demektir.
Omri "benim kıvırcığım" demektir.
Ahav "babanın kardeşi" demektir.
İzebel "kan akışı" ya da "kan akıtan", daha doğrusu "gübrelik nerede" demektir. Çünkü aşağı atıldı ve köpekler etini yedi; İlyas'ın önceden söylediği gibi: "İzebel'in eti toprağın üzerinde gübre gibi olacak."
Ahazya "Tanrı'yı kavrayan" demektir.
Yehu "kendisi" ya da "odur" demektir.
Yoahaz "güçlü" demektir.
Şallum "onun gölgesi" ya da "dileme" demektir.
Menahem "teselli eden" demektir.
Pekahya "açan" demektir.
Nabukadnetsar "dar bir testinin peygamberliği" ya da "böyle bir işareti peygamberce gösteren" demektir; yani gördüğü anlatılan ve Daniel'in yorumladığı gelecek rüyasını. Ya da onun tarafından sürgüne götürülenler için "sıkıntıyı bilerek oturma" demektir.
Zerubbabil'in adı, İbranilerde üç tam addan oluştuğu nakledilir: zo "bu", ro "hoca", Babel ise tam olarak "Babilli"dir. Böylece Zerubbabil "bu, Babil'den gelen hocadır" olur; çünkü Babil'de doğdu ve orada Yahudi milletinin başı oldu.
- Saul petitio interpretatur; notum est enim quomodo Hebraeorum populus eum sibi regem petierit, et accepit non secundum Deum, sed secundum suam voluntatem. 64. David, fortis manu, utique, quia fortissimus in praeliis fuit. Ipse et desiderabilis, in stirpe scilicet sua, de qua praedixerat propheta: Veniet Desideratus cunctis gentibus. 65. Salomon trinomius fuisse perhibetur. Primum vocabulum ejus Salomon dicitur, id est, pacificus, eo quod in regno ejus pax fuerit. Secundum nomen Idida, eo quod fuerit dilectus, et amabilis Domino. Tertium vocabulum ejus Coheleth, quod Graece appellatur ecclesiastes, Latine concionator, quod ad populum loqueretur. 66. Jonathas, columbae donum. 67. Absalom, patris pax per antiphrasin, eo quod bellum adversus patrem gessisset, sive quod in ipso bello David placatus fuisse legitur filio, adeo ut etiam magno cum dolore exstinctum plangeret. 68. Roboam, latitudo populi, et ipsum per antiphrasin, quod decem tribubus ab eo separatis, duae tantum ei relictae sint. 69. Abia, pater dominus, vel pater fuit. Asa, tollens, sive sustollens. Josaphat, Domini judicium. Joram, qui est excelsus. Achazias, apprehendens Dominum; 70. Athalia, tempus Domini. Joas, spirans, vel Domini robur. Amasias, populum tollens. Ozias, fortitudo Domini. Azarias, auxilium Domini. 71. Ozias autem ipse est qui et Azarias, duplici nomine. Ipse est qui illicitum sibi sacerdotium vendicare conatus, lepra in fronte percussus est. 72. Joathan est perfectus. Pulchram etymologiam nominis habet; fecit enim rectum in conspectu Domini, et portam templi aedificavit excelsam. 73. Achaz, apprehendens. Ezechias, fortis Dominus. Manasses, obliviosus. Per multa enim scelera et sacrilegia reliquerat et oblitus fuerat Dei, sive quod oblitus est Deus peccatorum illius. 74. Amon, fidelis vel onustus. Josias, ubi est incensum Domini, propria etymologia nominis. Iste est enim qui simulacra combussit. 75. Joachaz, robustus. Joachim, ubi est praeparatio. Eliachim, Dei resurrectio. Jechonias, praeparatio Domini. Sedechias, justus Domini. 76. Jeroboam, judicatio, sive causa populi, vel, ut quidam aiunt, divisio interpretatur, pro eo quod in regno ejus divisus sit populus Israel, et praecisus a regno stirpis David. Divisionis enim populi causa iste exstitit. 77. Zambri, Psalmus, vel Canticum meum. Omri, crispans meus. Achab, frater patris. 78. Jezabel, fluxus sanguinis, vel fluens sanguinem, sed melius, ubi est sterquilinium. Praecipitata enim deorsum, comederunt carnes ejus canes, sicut praedixerat Elias: Et erunt, inquit, carnes Jezabel sicut stercus super faciem terrae. 79. Ochozias, apprehendens Deum. Jehu, ipse, vel est. Joatha, robustus. Sella, umbra ejus, vel petitio Manahem, consolans. Phaceas, aperiens. 80. Nabuchodonosor, prophetia lagunculae angusta, sive prophetans istius modi signum, per somnium scilicet futurorum, quod vidisse narratur, et Daniel interpretatus est; sive, sessio in agnitione angustiae pro iis qui in captivitatem ab eo ducti sunt. 81. Zorobabel, apud Hebraeos ex tribus integris nominibus traditur esse compositus. Zo, iste; ro, magister; Babel proprie Babylonium sonat; et efficitur nomen Zorobabel, iste magister de Babylone, in Babylone enim ortus est, ubi et princeps gentis Judaeae exstitit.
7.77. Atalar
Bazı ataların adlarının kökenini not etmek gerekir ki adlarında neyin yankılandığını bilelim; çünkü çoğu adını kendine özgü sebeplerden almıştır. Ata (patriarcha) "babaların başı" demektir; çünkü Yunancada arkhos "baş"tır.
Avram önce "halkı gören baba" diye anıldı, elbette yalnız İsrail bakımından. Sonra İbrahim adını aldı; bu ad "çok milletlerin babası" diye çevrilir, ki bu henüz imanla gelecekte olacak bir şeydi. "Milletler" kelimesi adın içinde yoktur, ama anlaşılır: nitekim "Adın İbrahim olacak, çünkü seni çok milletlerin babası yaptım" denir.
İshak adını gülmekten aldı. Kendisi vaat edildiğinde babası sevinç içinde şaşırarak gülmüştü; o üç adam aracılığıyla vaat edildiğinde annesi de sevinç içinde kuşkuyla gülmüştü. Bu sebeple İshak adını aldı, çünkü adı "gülme" demektir.
Şunu da bilmek gerekir ki Eski Ahit'te dört kişi, doğmadan önce hiçbir örtü olmaksızın kendi adlarıyla çağrılmıştır: İsmail, İshak, Süleyman ve Yoşiya. Kutsal metinleri okuyunuz.
Yakup "ayak kaydıran" demektir: ya doğarken doğan kardeşinin ayağını tuttuğu için ya da sonra kardeşini hileyle aldattığı için. Esav da bu yüzden şöyle dedi: "Adının Yakup konması boşuna değil, işte beni ikinci kez ayağımdan kaydırdı."
İsrail "Tanrı'yı gören adam" demektir. Bu adı bütün gece güreşip mücadelede meleği yendiği ve sabah yıldızı doğarken kutsandığı zaman aldı. Tanrı'yı gördüğü için İsrail diye anıldı; kendisi de der ki: "Rab'bi gördüm ve canım kurtuldu."
Ruben "görmenin oğlu" demektir. Çünkü Lea onu doğurduğunda adını Ruben koyup "Tanrı benim düşkünlüğümü gördü" dedi.
Şimon "işitme" demektir. Çünkü Lea onu doğurduğunda "Tanrı beni işitti" dedi.
Levi "eklenen" demektir. Çünkü Lea, onu doğurduğunda kocasının sevgisinden kuşku duymayarak dedi ki: "Kocam şimdi benimle olacak, çünkü ona üç oğul doğurdum."
Yahuda "itiraf" demektir. Çünkü Lea onu doğurduğunda Rab'be şöyle övgü sundu: "Şimdi buna karşılık Rab'be şükredeceğim"; bu yüzden Yahuda diye anıldı. Adı böylece "itiraf"tan, yani şükürden gelir.
İssakar "ücret vardır" demektir. Çünkü is "vardır", sachar "ücret" demektir. Bunun sebebi, Lea'nın oğlu Ruben'in adamotlarıyla, Rahel'e ait olan kocanın yanına girmeyi kendine satın almış olmasıdır. Bu yüzden o doğunca Lea "Tanrı ücretimi verdi" dedi.
Zevulun "mesken" demektir. Lea bu altıncı oğlunu doğurmuştu; bu yüzden artık güvenle "Kocam benimle oturdu" dedi. Oğlunun adı da "mesken" oldu.
Naftali'nin adının sebebi "döndürme" ya da "karşılaştırma"dır. Çünkü cariyesi Bilha onu doğurunca Rahel dedi ki: "Tanrı beni kız kardeşimle birlikte bir meskende oturttu."
Dan "yargı" demektir. Çünkü Bilha onu doğurunca hanımı Rahel dedi ki: "Rab beni yargıladı, işitti ve bana bir oğul verdi." Adının sebebini böyle anlattı: Rab kendisini yargıladığı için cariyenin oğluna "yargı" adını koydu.
Gad "olay" ya da "kuşanma"dan adlandırılmıştır. Çünkü Zilpa onu doğurunca hanımı Lea, "Talihle" dedi, yani "kuşanmış" ya da "olayla".
Aşer "mesut" demektir. Çünkü Zilpa onu doğurunca Lea dedi ki: "Ne mutlu bana, kadınlar beni mesut sayacak." Mesut denmesinden ötürü, adın etimolojisine göre ona "Mesut" adını verdi.
Yusuf'un adını annesi "artma" diye koydu, çünkü kendisine bir oğul daha eklenmesini diliyordu. Firavun onu Safenat Paneah diye adlandırdı; bu İbranicede "gizli şeylerin bulucusu" demektir, çünkü karanlık rüyaları açıklamış, kıtlığı önceden bildirmişti.
Ama bu ad bir Mısırlı tarafından konduğu için o dilin mantığına uymalıdır. Mısırcada Safenat Paneah "dünyanın Kurtarıcısı" demektir, çünkü yeryüzünü kapıya dayanmış kıtlığın yıkımından kurtardı.
Benyamin "sağ elin oğlu", yani gücün oğlu demektir; çünkü sağ ele jamin denir. Annesi ölürken onun adını Benoni, yani "acımın oğlu" koymuştu. Babası bunu değiştirip "sağ elin oğlu" adını verdi.
Manaşşe adı, babasının emeklerini unutmasından gelir; İbranicede unutmaya böyle denir.
Efrayim, Tanrı onu çoğalttığı için bu adı almıştır ve bu ad dilimize "artma" diye çevrilir.
CAPUT VII. De patriarchis. 1. Quorumdam patriarcharum etymologiae notandae sunt, ut sciamus quid in suo vocabulo resonent. Nam plerique eorum ex causis propriis nomina acceperunt. Patriarcha interpretatur patrum princeps. Ἀρχὸς enim Graece princeps est. 2. Abram primum vocatus est pater videns populum, propter Israel, scilicet, tantum; postea appellatus Abraham, quod transfertur pater multarum gentium, quod erat adhuc per fidem futurum. Gentium autem non habetur in nomine, sed subauditur, juxta illud: Erit nomen tuum Abraham, quia patrem multarum gentium posui te. 3. Isaac, ex risu nomen accepit. Riserat enim pater quando ei promissus est, admirans in gaudio. Risit et mater, quando per illos tres viros promissus est, dubitans in gaudio. Ex hac ergo causa nomen accepit Isaac, interpretatur enim risus. 4. Sciendum autem quod quatuor in veteri Testamento absque ullo velamine nominibus suis, antequam nascerentur, vocati sunt; Ismael, Isaac, Salomon, et Josias. Lege Scripturas. 5. Jacob, supplantator interpretatur, sive quod in ortu plantam nascentis fratris apprehenderit, sive quod postea fratrem arte deceperit. Unde et Esau dixit: Juste vocatum est nomen ejus Jacob, supplantavit enim me ecce secundo. 6. Israel, vir videns Deum. Tunc enim hoc nomen accepit, quando tota nocte luctatus vicit in certamine angelum, et oriente lucifero benedictus est. Inde propter visionem Dei Israel appellatus est, sicut et ipse ait: Vidi Dominum, et salva facta est anima mea. 7. Ruben, interpretatur visionis filius. Sic enim quando eum peperit Lia vocavit nomen ejus Ruben dicens: Quia vidit Deus humilitatem meam. 8. Simeon, interpretatur auditio. Sic enim dixit Lia quando peperit eum: Quia exaudivit me Deus. 9. Levi, additus. Dixit enim Lia quando peperit eum, non ambigens de amore viri: Nunc mecum erit vir meus, quia peperi ei tres filios. 10. Judas confessio dicitur. Quando enim peperit eum Lia, laudem Domino retulit dicens: Nunc super hoc confitebor Domino; et ob id vocatus est Judas. A confessione itaque nomen ejus est dictum, quod est gratiarum actio. 11. Issachar interpretatur, est merces. Is quippe dicitur est, Sachar merces. Hoc autem ideo, quia mandragoris filii Ruben introitum viri, qui Racheli debebatur, ad se emerat Lia. Unde et dum natus est, dixit Lia: Dedit Deus mercedem meam. 12. Zabulon interpretatur habitaculum. Sextum enim hunc filium genuerat Lia; propterea jam secura dixit: Habitavit mecum vir meus. Unde, et filius ejus vocatus est habitaculum. 13. Nephthalim de conversione, sive comparatione causa nominis ejus est. Unde et dixit Rachel, cum eum peperisset ancilla ejus Bala: Habitare me fecit Deus habitationem cum sorore mea. 14. Dan interpretatur judicium. Bala enim dum eum peperisset, dixit Rachel domina ejus: Judicavit me Dominus, et exaudiens dedit mihi filium. Causam nominis expressit, ut ab eo quod judicasset se Dominus, filio ancillae judicii nomen imponeret. 15. Gad ab eventu, sive procinctu vocatus est. Quando enim peperit eum Zelpha, dixit domina ejus Lia: In fortuna, id est quod dicitur, in procinctu, vel eventu. 16. Aser beatus dicitur, dum enim peperisset eum Zelpha, dixit Lia: Beata ego, et beatificant me mulieres; et ab eo quod beata dicatur, ex etymologia nominis Beatum vocavit. 17. Joseph, ab eo quod sibi alium addi mater optaverat, vocavit augmentum. Hunc Pharao Zaphanath Phaaneca appellavit, quod Hebraice absconditorum repertorem sonat, pro eo quod obscura somnia revelavit, et sterilitatem praedixit. 18. Tamen, quia hoc nomen ab Aegyptio ponitur, ipsius linguae debet habere rationem. Interpretatur ergo Zaphanath Phaaneca Aegyptio sermone Salvator mundi, eo quod orbem terrae ab imminente famis excidio liberarit. 19. Benjamin interpretatur filius dextrae, quod est virtutis. Dextra enim appellatur Jamin. Mater quippe ejus moriens vocaverat nomen ejus Benoni, id est, filius doloris mei. Pater hoc mutavit, filium dextrae nominans. 20. Manasses dictus ab eo quod sit pater ejus oblitus laborum suorum. Ita enim Hebraice vocatur oblivio. 21. Ephraim, eo quod auxerit eum Deus, et ex hoc vocabulo in linguam nostram transfertur augmentum.
7.88. Peygamberler
Putperestlerin kâhin-şair (vates) dediklerine bizimkiler peygamber der; "önceden söyleyenler" gibi, çünkü ileriye dair söyler ve gelecek hakkında doğruları önceden bildirirler. Bizim peygamber dediklerimize Eski Ahit'te "görenler" denirdi, çünkü başkalarının görmediğini görür, sır içinde gizli olanı önceden görürlerdi.
Bu yüzden Samuel'de şöyle yazılıdır: "Gidelim, görene." İşaya da "Rab'bi yüksek ve yukarı kaldırılmış bir tahtta otururken gördüm" der. Hezekiel de: "Gökler açıldı ve Tanrı'dan görüntüler gördüm."
Bazı peygamberlerin adlarının kökeni not edilmelidir, çünkü adları, yaptıkları ve söyledikleriyle gelecek için neyi önceden bildirdiklerini yeterince gösterir.
İlyas "Rab Tanrı" demektir. Geleceğin önsezisiyle bu adı almıştır. Çünkü Baal'in dört yüz kâhiniyle kurban konusunda çekiştiği zaman, Rab'bin adını çağırınca gökten yakmalık kurbanın üzerine ateş indi. Bütün halk bunu görünce yüzüstü kapanıp "Rab, Tanrı odur" dedi.
Halk sonradan Rab Tanrı'yı onun aracılığıyla tanıyacağı için önceden bu adı almıştır. Aynı ad "Rab'bin güçlüsü" diye de çevrilir: ya o kâhinleri öldürdüğü için ya da Ahav'ın düşmanlığına katlandığı için.
Elişa "Rab'bin kurtuluşu" demektir. Bu adı da geleceğin önsezisiyle almıştır. Nitekim pek çok kudret eseri gösterdi ve kıtlığı defederek halkı ölümden kurtardı.
Natan "verdi" ya da "verenin" demektir.
İşaya "Rab'bin Kurtarıcısı" demektir, yerinde bir addır; çünkü bütün milletlerin Kurtarıcısını ve O'nun sırlarını ötekilerden daha çok duyurur.
Yeremya "Rab'bin yücesi" demektir, çünkü kendisine "Seni milletlerin ve krallıkların üstüne koydum" denmiştir.
Hezekiel "Tanrı'nın gücü" demektir.
Daniel "Tanrı'nın yargısı" demektir. Ya ihtiyarların davasında ilahî sorgunun hükmünü ortaya koyup onların yalanını bulduğu ve Suzanna'yı ölümden kurtardığı için; ya da geleceğin bazı işaretler ve bilmecelerle gösterildiği görüntüleri ve rüyaları keskin bir zihinle ayırt edip açıkladığı için. Ona "arzuların adamı" da denmiştir, çünkü arzu ekmeğini yemedi, şehvet şarabını içmedi.
Hoşea "kurtarıcı" ya da "kurtaran" demektir. Çünkü putperestlik suçu yüzünden Tanrı'nın İsrail halkına öfkesini önceden bildirmişken Yahuda evine kurtuluş haber verdi. Bu yüzden Yahuda kralı Hizkiya'nın, önceki kralların kutsadığı putları kaldırarak Rab'bin Tapınağı'nı temizleyip arındırdığı görülür.
Yoel "Rab Tanrı", "Tanrı'dan başlayan" ya da "Tanrı'nın oldu" demektir. Adının etimolojisi kesin olmayan bir yankı taşır.
Amos "koparılmış halk" demektir. Çünkü peygamberliği, artık Rab'den koparılmış ve altın buzağılara kulluk eden İsrail halkına yönelikti; ya da Davut soyunun krallığından koparılmış olduğu için.
Nahum "inleyen" ya da "teselli eden" demektir. Çünkü kanlı şehri azarlar, sonra yıkılışından sonra Siyon'u teselli ederek "İşte müjdeci ve barış haberi getirenin ayakları dağların üzerinde" der.
Habakkuk "kucaklayan" demektir: ya Rab'bin sevgilisi olduğu için "kucaklama" denir, ya da Tanrı'yla mücadeleye girdiği için "kucaklayan", yani güreşen adını almıştır. Hiç kimse Tanrı'yı bu kadar cesur bir sesle adalet tartışmasına çağırmaya kalkışmamıştır: insanlık işlerinde ve bu dünyanın düzeninde neden bunca haksızlık dönüyor diye.
Mika "bu kim?" ya da "şu kim?" demektir. Çünkü putlar yüzünden Samiriye'yi, Elihu hakkında söylenen şu tarzda tehdit eder: "Sözleri karıştıran bu kim?"
Sefanya "gözetleme yeri" ya da "Rab'bin sırrı" diye çevrilir; ikisi de peygambere uyar. Çünkü onlar Tanrı'nın sırlarını bilir. Bu yüzden Hezekiel'e "Seni İsrail evine gözcü koydu" denir, başka bir yerde de "Rab kulları peygamberlere açmadıkça hiçbir şey yapmaz."
Ovadya "Rab'bin kulu" demektir. Çünkü Musa Rab'bin hizmetkârı ve havari Mesih'in kulu olduğu gibi, milletlere elçi olarak gönderilen bu kişi de peygamberlik hizmetine ve kulluğa yaraşır şeyleri görür ve duyurur; "Rab'bin kulu" denmesi bundandır.
Yunus "güvercin" ya da "acı çeken" demektir. Güvercin, inlemesi yüzünden: balığın karnında üç gün kaldığı zaman. Acı çeken, ya Ninovalıların kurtuluşundan duyduğu keder yüzünden ya da güneşin hararetine karşı gölgesine sığındığı sarmaşığın birden kuruması yüzünden.
CAPUT VIII. De prophetis. 1. Quos gentilitas vates appellat, hos nostri prophetas vocant, quasi praefatores, quia porro fantur, et de futuris vera praedicunt. Qui autem a nobis prophetae, in veteri Testamento videntes appellabantur, quia videbant ea quae caeteri non videbant, et praespiciebant ea quae in mysterio abscondita erant. 2. Hinc est quod scriptum est in Samuele: Eamus ad videntem. Hinc Isaias: Vidi, inquit, Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum. Et Ezechiel: Aperti sunt caeli, et vidi visiones Dei. 3. Quorumdam autem prophetarum nominum etymologiae annotandae sunt. Vocabula enim eorum satis ostendunt quid in futurum factis dictisque suis praenuntiassent. 4. Elias interpretatur Dominus Deus. Ex futuri igitur praesagio sic vocatur. Nam dum altercaretur in sacrificio cum quadringentis sacerdotibus Baal, invocato nomine Domini, descendit de coelo ignis super holocaustum. Quod cum vidisset omnis populus, cecidit in faciem suam, et ait: Dominus ipse est Deus (III Reg. XVIII, 30). 5. Ex hac igitur causa tale prius nomen accepit pro eo quod per eum postea cognoverit populus Dominum Deum. Idem et fortis Domini interpretatur, vel propter quod interfecit eosdem sacerdotes, vel propter quod Achab adversitatem toleravit. 6. Elisaeus Domini salus interpretatur, vocabulum autem idem ex futuri praesagio accepit. Denique et multas virtutes fecit, et famem pellens populum a morte salvavit. 7. Nathan, dedit, sive dantis. Isaias interpretatur Salvator Domini. Et merito; Salvatorem enim universarum gentium, ejusque sacramenta amplius quam caeteri praedicat. 8. Jeremias excelsus Domini, pro eo quod dictum est ei: Constitui te super gentes et regna (Jer i, 10). 9. Ezechiel, fortitudo Dei. Daniel, judicium Dei, sive quia in presbyterorum judicio sententiam divinae examinationis exhibuit, dum, reperta eorum falsitate Susannam ab interitu liberavit; sive quod visiones et somnia, quibus per signa quaedam et aenigmata futura monstrabantur, sagaci mente discernens aperuit; Hic et desideriorum vir appellatus est, quia panem desiderii non manducavit, et vinum concupiscentiae non bibit. 10. Osee, salvator, aut salvans. Dum enim iram Dei in populum Israel ob crimen idololatriae prophetasset, domui Judae salutem praenuntiavit. Propter quod Ezechias rex Juda, sublatis idolis quae praecedentes reges consecraverant, templum Domini purgasse ac purificasse monstratur. 11. Joel, Dominus Deus, sive incipiens Deo, vel fuit Dei. Haec enim ejus vocabulum resonat etymologia incerta. 12. Amos, populus avulsus. Prophetia enim ejus ad populum fuit Israel, quia jam avulsus erat a Domino, et aureis vitulis serviebat, sive avulsus a regno stirpis David. 13. Nahum, gemens, sive consolator. Increpat enim civitatem sanguinum, et post eversionem illius consolatur Sion dicens: Ecce super montes pedes evangelizantis et annuntiantis pacem (Isa. XLII, 7). 14. Habacuc amplexans, quia, vel ex eo quod amabilis Domini fuit, vocatur amplexatio, vel quod in certamen cum Deo congreditur, amplexantis, id est, luctantis sortitus est nomen. Nullus enim tam audaci voce ausus est Deum ad disceptationem justitiae provocare, cur in rebus humanis, et mundi istius πολιτεία tanta rerum versatur iniquitas. 15. Micheas, quis hic, vel quis iste? Comminatur enim Samariae ob causam simulacrorum illo modo, quo de Eliu dicitur: Quis est iste involvens sententias (Job, XXXVIII, 2)? 16. Sophonias, specula, vel arcanum Domini interpretatur, utrumque ad prophetam convenit. Ipsi enim sciunt mysteria Dei. Unde ad Ezechielem dicitur: Speculatorem te posuit domui Israel (Ezec. III, 17). Et alibi: Non faciet Dominus quidquam, nisi revelaverit servis suis prophetis (Amos, III, 7). 17. Abdias, servus Domini. Sicut enim Moyses famulus Domini, et apostolus servus Christi, ita iste legatus ad gentes missus videt, et praedicat, quae prophetali digna sunt ministerio, et servitute, inde servus Domini. 18. Jonas interpretatur columba, sive dolens. Columba pro gemitu, quando in ventre ceti triduo fuit. Dolens autem, vel propter tristitiam, quam habuit de salute Ninivitarum, vel propter hederam subito arescentem, cujus umbraculo tegebatur contra solis ardorem.
7.8_2Yahudilerin dediğine göre o, İlyas'ın dirilttiği Sarefatlı dulun oğlu Amittay'dır; annesi sonra İlyas'a şöyle dedi: "Şimdi anladım ki sen Tanrı adamısın ve ağzındaki Tanrı sözü doğrudur." Bu yüzden çocuğa Amittay denmiştir. Amittay İbraniceden Latinceye "hakikat" diye çevrilir; ve İlyas hakikati söylediği için dirilen çocuğa hakikatin oğlu denmiştir.
Zekeriya "Rab'bin hatırlaması" demektir. Tapınağın harabiyetinin yetmişinci yılı dolunca, Zekeriya'nın vaaz etmesiyle Rab halkını hatırladı; Darius'un buyruğuyla Tanrı'nın halkı geri döndü ve Şehir ile Tapınak yeniden yapıldı.
Hagay Latincede "bayram sevinci içinde" ve "neşeli" diye yankılanır. Çünkü yıkılmış Tapınağın yapılacağını peygamberce bildirir ve sürgünün yasından sonra dönüşün sevincini duyurur.
Malaki "Rab'bin meleği", yani habercisi demektir. Çünkü söylediği her şeye Rab'bin buyruğu gibi inanılırdı. Bu yüzden Yetmişler onun adını şöyle çevirmiştir: "Rab'bin sözünün İsrail üzerine meleğinin eliyle yüklenmesi."
Ezra "yardımcı" demektir.
Nehemya "Rab tarafından teselli eden" demektir. Bu adları gelecek olanın bir önsezisiyle almışlardır; çünkü yurda dönen bütün o halka yardımcı ve teselli oldular. Rab'bin Tapınağı'nı onlar yeniden yaptı, surlarla kulelerin yapımını da onlar onardı.
Hananya "Tanrı'nın lütfu" demektir. Aynı kişi Keldanice Şadrak'tır, bu da "benim güzelim" diye çevrilir.
Azarya "Rab'bin yardımı" demektir. Aynı kişi Abed-Nego'dur; bu Latinceye "hizmet ederim, susarım" diye çevrilir.
Mişael "Rab'bin bataklığı olan" demektir; aynı kişi Meşak'tır, bu da "gülme" ya da "sevinç" diye çevrilir.
Ahiya "onun kardeşi" demektir.
Şemaya "Rab'bi işiten" demektir.
Asaf "toplayan" demektir.
Etan "güçlü" ya da "tutuşmuş" demektir.
Yedutun "onların üzerinden atlayan" ya da "onları sıçrayan" demektir.
Toprağa yapışmış, yere eğilmiş, aşağıdaki şeyleri düşünen ve ümitlerini geçici şeylere bağlayan bazı kimselerin üzerinden, "atlayan" diye adlandırılan bu kişi ilahi söyleyerek atlamıştır.
Heman "alan" ya da "onların korkusu" demektir.
Berekya "mübarek Rab" ya da "Rab'bin mübareki" demektir. Hulda "kıstırma" ya da "sapak" demektir. Yudit "öven" ya da "itiraf eden" demektir. Ester "gizlenmiş kadın" demektir.
Zekeriya "Rab'bin hatırlaması" demektir, çünkü "kutsal ahdini hatırlamak" diye ilahi söyler.
Vaftizci Yahya "Rab'bin lütfu" demektir, çünkü peygamberliğin sınırı ve lütfun öncüsüdür, ya da lütfun verildiği vaftizin başlangıcıdır.
Bunlar Eski ve Yeni Ahit'in peygamberleridir. Onların sonu Mesih'tir; Baba O'na "Seni milletlere peygamber yaptım" der.
Peygamberliğin yedi türü vardır. Birincisi kendinden geçiş, yani zihnin aşılmasıdır; Petrus'un kendinden geçmişken gökten çeşitli hayvanlarla indirilen o kabı görmesi gibi.
İkinci tür görüdür; İşaya'nın "Rab'bi yüce bir tahtta otururken gördüm" demesi gibi. Üçüncü tür rüyadır; Yakup'un uyurken göğe dayanan merdiveni görmesi gibi. Dördüncü tür buluttan gelendir; Tanrı'nın Musa'ya ve dertlerinden sonra Eyüp'e söylemesi gibi.
Beşinci tür gökten gelen sestir; İbrahim'e "Çocuğa elini sürme" diye seslenmesi gibi, yolda Saul'a "Saul, Saul, bana neden zulmediyorsun?" diye seslenmesi gibi.
Altıncı tür kendisine verilen meseldir; Süleyman'da Süleyman'ın Meselleri'nde olduğu gibi, Balak tarafından çağrıldığında Balam'da olduğu gibi. Yedinci tür Kutsal Ruh'la dolmaktır; hemen bütün peygamberlerde olduğu gibi.
Başkaları üç tür görü olduğunu söylemiştir. Biri beden gözlerine göredir; İbrahim'in Mamre meşesinin altında üç adamı, Musa'nın çalıdaki ateşi, öğrencilerin dağda Musa ile İlyas arasında suretlenmiş Rab'bi görmesi ve benzerleri gibi.
İkincisi ruha göredir; beden aracılığıyla hissettiğimiz şeyleri hayal ederiz. Petrus'un o tepsinin gökten çeşitli hayvanlarla indirildiğini görmesi gibi, İşaya'nın Rab'bi en yüksek tahtta bedence değil ruhça görmesi gibi.
Çünkü Tanrı'yı cisimsel bir biçim kuşatmaz; ama pek çok şey asıl anlamda değil mecazen söylendiği gibi, pek çok şey de mecazen gösterilir.
Üçüncü görü türü ise ne cisimsel hislerle ne de cisimsel şeylerin suretlerini alan ruh kısmıyla, ancak anlaşılan hakikatin seyredildiği zihin bakışıyla olandır. Daniel'in, Belşatsar'ın bedenle gördüğünü zihinle görmesi gibi. Bu tür olmadan öteki ikisi ya yararsızdır ya da yanılgıya götürür. Ama bütün bu türleri Kutsal Ruh yönetir.
- Ipse est, et Amathi Sareptanae viduae filius, ut Judaei affirmant, quem resuscitavit Elias, matre postea ad eum dicente: Nunc cognovi quoniam vir Dei es tu, et verbum Dei in ore tuo verum est (III Reg. XVII, 24). Ob hanc causam ipsum puerum Amathi vocitatum. Amathi enim ex Hebraeo in Latinam linguam veritas dicitur, et ex eo quod verum Elias locutus est, ille, qui suscitatus est, filius nuncupatus est veritatis. 20. Zacharias, memoria Domini. Septuagesimo enim anno desolationis templi completo, Zacharia praedicante, memoratus est Dominus populi sui; jussuque Darii reversus est Dei populus, et reaedificata est, et Urbs, et templum. 21. Aggeus in Latinum festivus et laetus resonat. Destructum enim templum aedificandum prophetat, et post luctum captivitatis regressionis laetitiam praedicat. 22. Malachias interpretatur angelus Domini, id est, nuntius; quidquid enim loquebatur, quasi a Domino essent mandata, ita credebantur, et inde ita nomen ejus Septuaginta transtulerunt, dicentes: Assumptio Verbi Domini super Israel in manu angeli ejus (Malach I, 1). 23. Esdras, adjutor. Nehemias, consolator a Domino. Quodam enim praesagio futurorum nomina ista sortiti sunt. Fuerunt enim in adjutorium et consolationem omni illi populo redeunti ad patriam. Nam et templum Domini idem reaedificaverunt, et murorum ac turrium opus ipsi restauraverunt. 24. Ananias, gratia Dei. Idem, et Sidrac lingua Chaldaea, quod interpretatur decorus meus. 25. Azarias, auxilium Domini. Idem et Abdenago, quod in Latinum vertitur serviens taceo. 26. Misael, quae palus Domini; ipse et Misach, quod interpretatur risus, vel gaudium. 27. Ahia, frater ejus. Semeia, audiens Dominum. Asaph, congregans. Ethan, robustus, sive accensus. 28. Idhitum, transiliens eos, sive saliens eos. Quosdam enim inhaerentes humo, curvatos in terram, et ea quae in imo sunt cogitantes, et in rebus transeuntibus spem ponentes transilivit canendo iste qui vocatur transiliens. 29. Eman, accipiens, vel formido eorum. Barachia, benedictus Dominus, vel benedictus Domini. Olda, districtio, sive diverticulum. Judith, laudans, vel confitens. Esther, absconsa. 30. Zacharias, memoria Domini, ob hoc, quia canit: Memorari testamenti sui Sancti (Luc, i, 72). 31. Joannes Baptista, Domini gratia, eo quod sit limes prophetiae, praenuntius gratiae, sive initium baptismatis, per quod gratia ministratur. 32. Hi sunt prophetae Veteris, Novique Testamenti, quorum finis Christus, cui dicitur a Patre: Et prophetam in gentibus posui te (Jer. I, 5). 33. Prophetiae autem genera septem sunt: Primum genus, Ecstasis, quod est mentis excessus, sicut vidit Petrus vas illud submissum de coelo in stupore mentis cum variis animalibus. 34. Secundum genus, visio sicut apud Isaiam dicentem: Vidi Dominum sedentem super solium excelsum (Isa vi, 1). Tertium genus, somnium, sicut Jacob subnixam in coelo scalam dormiens vidit. Quartum genus, per nubem, sicut ad Moysen, et ad Job post plagam loquitur Deus. 35. Quintum genus, vox de coelo, sicut ad Abraham sonuit dicens: Ne injicias manum tuam in puerum (Gen. XXII, 12). Et ad Saulum in via: Saule, Saule, quid me persequeris (Act IX, 4)? 36. Sextum genus, accepta parabola, sicut apud Salomonem in Proverbiis, et apud Balaam, cum evocaretur a Balac. Septimum genus, repletio sancti Spiritus, sicut pene apud omnes prophetas. 37. Alii tria genera visionum esse dixerunt. Unum secundum oculos corporis, sicut vidit Abraham tres viros sub ilice Mambre, et Moyses ignem in rubo, et discipuli transfiguratum Dominum in monte inter Moysen, et Eliam, et caetera hujusmodi. 38. Alterum secundum spiritum, quod imaginamur ea quae per corpus sentimus, sicut vidit Petrus, discum illum submitti de coelo cum variis animalibus, et sicut Isaias Dominum in sede altissima non corporaliter, sed spiritualiter vidit.\n\n39. Non enim Deum forma corporea circumterminat, sed quemadmodum figurate, non proprie multa dicuntur, ita etiam figurate multa monstrantur. 40. Tertium autem genus visionis est, quod neque corporeis sensibus, neque illa parte animae, qua corporalium rerum imagines capiuntur, sed per intuitum mentis, quo intellecta conspicitur veritas, sicut Daniel hoc praedictum mente vidit, quod Balthasar viderat corpore, sine quo genere illa duo, vel infructuosa sunt, vel etiam in errorem mittunt. Omnia tamen haec genera Spiritus sanctus moderatur.
7.8_3Peygamberliğe yalnız iyi değil kötü de sahip olabilir; çünkü Kral Saul'un peygamberlik ettiğini görüyoruz. Aziz Davut'a zulmediyordu ve Ruh'la dolarak peygamberlik etmeye başladı.
9. Havariler
Havariler (apostoli) "gönderilenler" demektir; adları bunu gösterir. Yunancadaki angeloi Latincede "haberciler" denildiği gibi, Yunancadaki apostoloi de Latincede "gönderilenler" diye anılır. Çünkü Mesih onları bütün dünyaya İncil'i yaymak için gönderdi. Öyle ki bazıları İranlılara ve Hintlilere kadar ulaştı, milletleri öğretti, Mesih'in adıyla büyük ve inanılmaz mucizeler yaptı; böylece işaretler ve harikalar tanıklık ederek söyledikleri ve gördükleri şeyler hususunda onlara inanıldı. Çoğunun adlarının kendine özgü sebepleri vardır.
Petrus adını kayadan (petra), yani üzerine Kilise kurulan Mesih'ten almıştır. Kaya adını Petrus'tan almadı, Petrus adını kayadan aldı; tıpkı Mesih'in Hıristiyan'dan değil, Hıristiyan'ın Mesih'ten adlandırılması gibi. Bu yüzden Rab, Petrus "Sen yaşayan Tanrı'nın Oğlu Mesih'sin" demiş olduğu için, "Sen Petrus'sun ve bu kayanın üzerine..." der. Sonra da ona Rab: "Senin itiraf ettiğin bu kayanın üzerine Kilisemi kuracağım" der. Çünkü Kaya Mesih'ti; Petrus'un kendisi de bu temel üzerine yapıldı.
Kefas denmesi, havarilerin başına konmuş olmasındandır; çünkü Yunancada kephalē "baş" demektir. Petrus'taki bu ad da Süryanicedir.
Şimon Baryona dilimizde "güvercinin oğlu" diye yankılanır; bu ad hem Süryanice hem İbranicedir. Çünkü Süryanicede bar "oğul", her iki dilde de jona "güvercin" demektir.
Başkaları, Şimon'un yani Petrus'un Yuhanna'nın oğlu olduğunu düz anlamıyla kabul eder; "Yuhanna oğlu Şimon, beni seviyor musun?" sorusuna dayanarak. Yazıcı hatasıyla bozulduğunu, Barjoanna, yani "Yuhanna oğlu" yerine bir heceyi atarak Barjona yazıldığını düşünürler. Joanna ise "Rab'bin lütfu" demektir.
Petrus'un üç adı olduğu da bellidir: Petrus, Kefas ve Şimon Baryona. Şimon İbranicede "itaatkâr" demektir.
Saulus İbranicede ayartı diye anılır; çünkü önce Kilise'yi denemekle meşguldü. Zalimdi ve Hıristiyanlara zulmederken bu adı taşıyordu.
Sonra adı değişti ve Saulus'tan Paulus oldu; bu ad "şaşılacak" ya da "seçilmiş" demektir. Şaşılacak, çünkü ya pek çok işaret gösterdi ya da Doğu'dan Batı'ya bütün milletlere Mesih'in İncil'ini vaaz etti.
Seçilmiş, çünkü Havarilerin İşleri'nde Kutsal Ruh der ki: "Barnabas ile Saulus'u seçtiğim iş için bana ayırın." Latincede ise Paulus "az"dan (paulum) gelir; bu yüzden kendisi de der ki: "Ben bütün havarilerin en küçüğüyüm." Saulus'ken kibirli ve şişkindi; Paulus'ken alçakgönüllü ve küçük.
Bu yüzden "paulo post seni göreceğim", yani "azıcık sonra" deriz. Küçük olduğunu da kendisi söyler: "Ben havarilerin en sonuncusuyum" ve "Bütün azizlerin en küçüğü olan bana." Kefas ile Saulus'un adlarının değiştirilmesi, İbrahim ve Sara gibi adlarıyla da yeni olsunlar diyedir.
Petrus'un ten kardeşi ve lütuf ortağı Andreas, İbrani etimolojisine göre "güzel" ya da "cevap veren" demektir; Yunancada ise anēr "adam"dan gelip "erkekçe" diye anılır.
Yuhanna adını bir tür kehanetle liyakatinden almıştır; çünkü "kendisinde lütuf olan" ya da "Rab'bin lütfu" demektir. İsa onu öteki havarilerden çok sevmişti.
Zebedi oğlu Yakup babasından adlandırılır; onu bırakıp Yuhanna ile birlikte gerçek Baba'nın ardından gittiler. Bunlar gök gürültüsünün oğullarıdır; imanlarının sağlamlığı ve büyüklüğünden ötürü Boanerges diye adlandırılmışlardır. Bu, Yuhanna'nın kardeşi, Rab'bin göğe çıkışından sonra Herodes tarafından öldürüldüğü bilinen Zebedi oğlu Yakup'tur.
Alfay oğlu Yakup, Zebedi oğlu denen ilk Yakup'tan ayrılsın diye böyle lakap almıştır; o Zebedi'nin oğlu nasıl denirse bu da Alfay'ın oğludur. Lakabı ikisi de babadan almıştır.
Bu küçük Yakup'tur ki İncil'de Rab'bin kardeşi diye anılır. Çünkü Alfay'ın karısı Meryem, Rab'bin Annesinin kız kardeşiydi. Evangelist Yuhanna ona Kleopas'ın Meryem'i der; adını babadan, soy birliğinden ya da başka bir sebepten vererek. Alfay ise İbraniceden Latinceye "binincisi" ya da "bilgin" diye geçer.
Filippus "kandillerin ağzı" ya da "ellerin ağzı" demektir.
Tomas "uçurum" ya da "ikiz" demektir; bu yüzden Yunanca Didimos diye anılır.
Bartolomeus "suları askıda tutanın oğlu" ya da "beni askıya alanın oğlu" demektir. Süryanicedir, İbranice değil.
- Habere autem Prophetiam, non solum bonus, sed etiam malus potest; nam invenimus Sautem regem prophetasse. Persequebatur enim sanctum David, et impletus Spiritu prophetare coepit. CAPUT IX. De apostolis. 1. Apostoli missi interpretantur: hoc enim eorum nomen indicat. Nam sicut Graece ἅγγελοι, Latine nuntii vocantur, ita Graece apostoli, Latine missi appellantur. Ipsos enim misit Christus evangelizare per universum mundum, ita ut quidam Persas, Indosque penetrarent, docentes gentes, et facientes in nomine Christi magna et incredibilia miracula, ut, attestantibus signis et prodigiis crederetur illis in iis quae dicebant et viderant. Habent autem plerique ex iis causas suorum vocabulorum. 2. Petrus a petra nomen accepit, hoc est, a Christo super quem est fundata Ecclesia. Non enim a Petro petra, sed Petrus a petra nomen sortitus est, sicut non Christus a Christiano, sed Christianus a Christo vocatur, ideoque ait Dominus: Tu es Petrus, et super hanc petram, etc., quia dixerat Petrus: Tu es Christus Filius Dei vivi; deinde ei Dominus: Super hanc, inquit, petram, quam confessus es, aedificabo Ecclesiam meam. Petra enim erat Christus, super quod fundamentum etiam ipse aedificatus est Petrus. 3. Cephas dictus, eo quod in capite sit constitutus apostolorum; ϰεϕαλὴ enim Graece caput dicitur, et ipsum nomen in Petro Syrum est. 4. Simon Barjona in linguam nostram sonat filius columbae, et est nomen Syrum pariter et Hebraeum. Bar quippe Syra lingua filius, Jona columba, utroque sermone, dicitur. 5. Alii simpliciter accipiunt, quod Simon, id est, Petrus filius sit Joannis, juxta illam interrogationem: Simon Joannis, diligis me? et volunt Scriptorum vitio depravatum, ut pro Barjoanna, hoc est, filius Joannis, Barjona scriptum sit, una detracta syllaba. Joanna autem interpretatur Domini gratia. 6. Et fuisse constat Petrum trinomium: Petrum, Cepham, et Simonem Barjona; Simon autem Hebraice interpretatur obediens. 7. Saulus Hebraico sermone tentatio dictus,eo quod prius in tentatione Ecclesiae sit versatus. Persecutor enim erat, et inde nomen habebat istud, quando persequebatur Christianos. 8. Postea, mutato nomine, de Saulo factus est Paulus, quod interpretatur mirabilis, sive electus. Mirabilis, vel quia multa signa fecit, vel quia ab Oriente usque ad Occasum Evangelium Christi in omnibus gentibus praedicavit. 9. Electus, sicut in Actibus apostolorum Spiritus sanctus dicit: Segregate mihi Barnabam, et Saulum ad opus, ad quod elegi eos (Act. XIII, 12). Latino autem sermone Paulus a modico dictus; unde et ipse ait: Ego sum minimus apostolorum omnium (I Cor. xv, 9). Quando enim Saulus, superbus, elatus; quando Paulus, humilis et modicus. 10. Ideo sic loquimur: Paulo post videbo te, id est, post modicum. Nam quia modicus factus est, ipse dicit: Ego enim sum novissimus apostolorum; et: Mihi minimo omnium sanctorum (Eph. III, 8). Cephas autem et Saulus ideo mutato nomine sunt vocati, ut essent etiam ipso nomine novi, sicut Abraham et Sara. 11. Andraeas, frater Petri carne, et cohaeres gratiae, secundum Hebraeam etymologiam, interpretatur decorus, sive respondens, sermone autem Graeco a viro virilis appellatur. 12. Joannes, quodam vaticinio ex merito nomen accepit; interpretatur enim in quo est gratia, vel Domini gratia. Amplius enim eum caeteris apostolis dilexit Jesus. 13. Jacobus Zebedaei a patre cognominatur, quem relinquens, cum Joanne verum Patrem secuti sunt. Hi sunt filii tonitrui, qui etiam Boanerges ex firmitate et magnitudine fidei nominati sunt. Hic est Jacobus filius Zebedaei, frater Joannis, qui post Ascensionem Domini ab Herode manifestatur occisus. 14. Jacobus Alphaei ob distinctionem prioris cognominatus qui dicitur filius Zebedaei, sicut iste filius Alphaei: cognomentum igitur ambo a patre sumpserunt. 15. Iste est Jacobus minor, qui in Evangelio frater Domini nominatur, quia Maria uxor Alphaei, soror fuit Matris Domini, quam Mariam Cleophae Joannes evangelista cognominat, a patre, sive a gentilitate familiae, aut quacunque alia causa ei nomen imponens. Alphaeus autem Hebraeo sermone in Latinum exprimitur, millesimus, sive doctus. 16. Philippus, os lampadarum vel os manuum. Thomas, abyssus, vel geminus, unde Graece Didymus appellatur. Bartholomaeus, filius suspendentis aquas, vel filius suspendentis me. Syrum est, non Hebraeum.
7.8_4Matta İbranicede "bağışlanmış" diye karşılanır. Aynı kişiye, geldiği boydan ötürü Levi de denir. Latincede ise işinden Publicanus (vergi tahsildarı) adını almıştır, çünkü vergi tahsildarları arasından seçilip havariliğe alınmıştır.
Kenanlı Şimon, Şimon Petrus'tan ayrılsın diye, Rab'bin suları şaraba çevirdiği Celile'deki Kana köyünden böyle anılır. Başka bir Evangelist'te Zelot diye yazılan odur; çünkü cana "gayret" demektir.
Yakup'un Yahuda'sı, başka yerde Lebbeus denilen kişidir; adı mecazen "yürek"ten gelir, biz bunu küçültme olarak "yürekçik" diyebiliriz. Başka bir Evangelist'te Taddeus diye yazılır; kilise tarihi onun Edessa'ya Kral Abgar'a gönderildiğini nakleder.
Yahuda İskariyot adını ya doğduğu köyden ya da İssakar boyundan almıştır; kendi mahkûmiyetine dair geleceğin bir önsezisiyle. Çünkü İssakar "ücret" demektir, Rab'bi sattığı hainin parasını göstermek için; şöyle yazıldığı gibi: "Ücretimi, otuz gümüşü, bana biçtikleri bedeli aldılar."
Matias, havariler arasında lakabı olmayan tek kişidir ve "bağışlanmış" demektir; Yahuda yerine diye anlaşılır. Çünkü iki kişi için kura çekilince havariler tarafından onun yerine seçildi.
Markos "buyrukla yüce" demektir, elbette vaaz ettiği En Yüce'nin İncil'i yüzünden.
Luka "kendisi kalkan" ya da "kendisi yükselten" demektir, çünkü başkalarından sonra İncil'in vaazını yükseltti.
Barnabas "Peygamberin oğlu" ya da "tesellinin oğlu" demektir.
- Matthaeus, in Hebraeo donatus exprimitur. Idem et appellatus Levi ex tribu a qua ortus fuit. In Latino autem ex opere Publicani nomen accepit, quia ex Publicanis fuit electus, et in apostolatum translatus. 18. Simon Cananaeus, ad distinctionem Simonis Petri, de vico Galilaeae Cana; ubi aquas Dominus mutavit in vinum: ipse est qui in alio evangelista scribitur Zelotes, Cana quippe zelus interpretatur. 19. Judas Jacobi, qui alibi appellatur Lebbaeus, figuratum nomen habet a corde, quod nos diminutive corculum possumus appellare: ipse in alio evangelista Thaddaeus scribitur, quem ecclesiastica tradit Historia missum Edessam ad Abagarum regem. 20. Judas Iscariotes, vel a vico, in quo ortus est, vel ex tribu Issachar vocabulum sumpsit, quodam praesagio futuri in condemnationem sui. Issachar enim interpretatur merces, ut significaretur pretium proditoris, quo vendidit Dominum, sicut scriptum est: Et acceperunt mercedem meam, triginta argenteos, pretium quo appretiatus sum ab eis (Matth. XXVII, 9). 21. Matthias, qui inter apostolos sine cognomine solus habetur, interpretatur donatus, ut subaudiatur pro Juda; iste enim in locum ejus electus est ab apostolis, cum pro duobus sors mitteretur. 22. Marcus excelsus mandato, utique propter Evangelium Altissimi, quod praedicavit. 23. Lucas, ipse consurgens sive ipse elevans, eo quod elevaverit praedicationem Evangelii post alios. 24. Barnabas, filius Prophetae, vel filius consolationis.
7.1010. İncil'deki öteki adlar
Meryem "aydınlatan" ya da "denizin yıldızı" demektir, çünkü dünyanın Işığını doğurdu. Süryanicede ise Meryem'e "Hanım" denir, ve güzel bir addır: çünkü Rab'bi doğurdu.
Elizabet "Tanrımın doygunluğu" ya da "Tanrımın yemini" demektir.
Magdalena "kule" demektir. Marta "kışkırtan" ya da "tahrik eden" demektir, Süryanicede ise "hükmeden".
Natanael "Tanrı'nın armağanı" demektir, çünkü Tanrı'nın armağanı olarak onda hile, yani ikiyüzlülük yoktu.
Zebedi "bağışlanmış" ya da "bu akan" demektir.
Zakkay "adil", "aklanmış" ya da "aklanacak" demektir; Süryanice bir addır, İbranice değil.
Lazar "yardım edilmiş" demektir, çünkü ölümden diriltildi.
Herodes "deriden", "şanlı" demektir; etimolojisi açıktır.
Kayafa "araştıran", "kurnaz" ya da "ağzından kusan" demektir: çünkü haksız ağzıyla adili mahkûm etti, gerçi bunu peygamberlik sırrıyla haber verdiyse de.
Pontius "öğüdü geri çeviren" demektir, elbette Yahudilerin öğüdünü. Çünkü su alıp ellerini yıkadı ve "Bu Adil'in kanından suçsuzum" dedi.
Pilatus "çekiçlinin ağzı" demektir; çünkü Mesih'i ağzıyla hem akladı hem mahkûm etti, çekiççi gibi iki yana da vurdu.
Barabbas "hocanın oğlu"dur; kuşkusuz Yahudilerin o hocasının, yani cinayetlerin sebebi olan ve bugün hâlâ onlarda hüküm süren şeytanın oğlu.
CAPUT X. De reliquis in Evangelio nominibus. 1. Maria, illuminatrix, sive stella maris; genuit enim Lumen mundi. Sermone autem Syro Maria Domina nuncupatur, et pulchre, quia Dominum genuit. 2. Elisabeth, Dei mei saturitas, vel Dei mei juramentum. 3. Magdalena, turris. Martha, irritans, aut provocans; sermone autem Syro interpretatur dominans. 4. Nathanael, donum Dei, quia dolus, id est, simulatio, dono Dei, in eo non fuit. 5. Zebedaeus, donatus, sive fluens iste. Zacchaeus, justus, sive justificatus, sive justificandus: Syrum est nomen, non Hebraeum. 6. Lazarus, adjutus, eo quod sit a morte resuscitatus. Herodes, pelliceus, gloriosus, clara etymologia. 7. Caiphas, investigator, aut sagax, aut vomens ore; iniquo enim ore suo justum condemnavit, quamvis hoc mysterio prophetali annuntiasset. 8. Pontius, declinans consilium, utique Judaeorum; accepta enim aqua lavit manus suas, dicens: Innocens ego sum a sanguine hujus Justi (Matth. XVII, 24). 9. Pilatus, os malleatoris, quia dum Christum ore suo, et justificat, et condemnat, more malleatoris utraque ferit. 10. Barrabas, filius magistri, eorum absque dubio Judaeorum magistri, qui est diabolus, homicidiorum auctor, qui usque hodie regnat in eis.
7.1111. Şehitler
Şehitler (martyres) Yunanca bu adı taşır, Latincede "tanıklar" denir; bu yüzden tanıklıklara Yunanca martyria denir. Tanık denmesi, Mesih'e tanıklık için acılara katlanmalarından ve hakikat için ölüme kadar mücadele etmelerindendir.
Onlara Latincede mümkün olduğu halde "tanıklar" değil de Yunancadaki gibi şehit demememiz, bu Yunanca kelimenin Kilise'nin kulaklarına daha tanıdık gelmesindendir; Latince yerine kullandığımız pek çok Yunanca ad gibi.
Yeni Ahit'te şehitlerin ilki Stefanos'tur; bu ad İbranicede "ölçü" demektir, çünkü şehitlikte müminlerin taklidi için ilk o oldu. Aynı ad Yunancadan Latinceye "taçlandırılmış" diye çevrilir, ve bu peygamberce söylenmiştir; olacak olan, geleceğe dair bir kehanetle önce adında yankılanmıştır. Çünkü acı çekti ve adının karşılığı olanı aldı. Stephanos "taç" demektir; alçakça taşlandı, ama yücelikle taçlandırıldı.
Şehitliğin iki türü vardır: biri açık acı çekmede, öteki ruhun gizli faziletinde. Çünkü düşmanın tuzaklarına katlanan ve bütün tensel arzulara direnen pek çok kişi, kendini Her Şeye Kadir Tanrı'ya yüreğinde kurban ederek barış zamanında bile şehit olmuştur; bunlar zulüm zamanında yaşasalardı da şehit olabilirdi.
CAPUT XI. De martyribus. 1. Martyres Graeca lingua Latine testes dicuntur, unde, et testimonia Graece martyria nuncupantur. Testes autem ideo vocati sunt, quia propter testimonium Christi passiones sustinuerunt, et usque ad mortem pro veritate certaverunt. 2. Quod vero non testes (quod Latine utique possemus), sed Graece martyres appellamus, familiarius Ecclesiae auribus hoc Graecum verbum sonat, sicut multa Graeca nomina, quae pro Latinis utimur. 3. Martyrum primus in Novo Testamento Stephanus fuit qui sermone Hebraeo interpretatur norma, quod prior fuerit in martyrio ad imitationem fidelium: idem autem ex Graeco sermone in Latinum vertitur coronatus, et hoc prophetice, ut quod sequeretur in re, vaticinio quodam futuri prius in vocabulo resonaret; passus est enim, et quod vocabatur accepit. Stephanus enim corona dicitur, humiliter lapidatus, sed sublimiter coronatus. 4. Duo autem sunt martyrii genera, unum in aperta passione, alterum in occulta animi virtute. Nam multi hostis insidias tolerantes, et cunctis carnalibus desideriis resistentes, per hoc quod se Omnipotenti Deo in corde mactaverunt, etiam pacis tempore martyres facti sunt, qui etiam, si persecutionis tempore existerent, martyres esse potuerunt.
7.1212. Ruhban
Ruhbana (cleri, clerici) bu adın verilmesinin sebebinin, havariler tarafından ilk atandığını okuduğumuz Matias'ın kurayla seçilmesi olduğuna inanıyoruz. Çünkü Yunancada klēros "kura" ya da "miras" demektir.
Bu yüzden Rab'bin payından oldukları için, ya da Rab onların payı olduğu için böyle anılırlar. Genel olarak Mesih'in Kilisesi'nde hizmet edenlerin hepsine ruhban denir; dereceleri ve adları şunlardır:
kapıcı, mezmurcu, okuyucu, cin çıkarıcı, akolit, yardımcı diyakoz, diyakoz, papaz ve piskopos.
Piskoposlar sınıfı dörde bölünür: patrikler, başpiskoposlar, metropolitler ve piskoposlar.
Patrik Yunanca bir addır, "babaların en yücesi" demektir; çünkü birinci, yani havari mevkiini tutar. En yüksek şerefi taşıdığı için bu adla anılır; Roma, Antakya ve İskenderiye patrikleri gibi.
Başpiskopos Yunanca bir addır, piskoposların en yücesi olduğu için; çünkü havarilerin yerini tutar, hem metropolitlerin hem öteki piskoposların başında bulunur. Metropolitler ise şehirlerin büyüklüğünden adlandırılmıştır.
Her eyaletin başında bulunurlar; öteki kâhinler onların otoritesine ve öğretisine bağlıdır, onlarsız öteki piskoposların bir şey yapması caiz değildir, çünkü bütün eyaletin bakımı onlara verilmiştir.
Yukarıda belirtilen bütün bu sınıflara tek ve aynı adla piskopos denir; ama kimilerinin özel ad kullanması, tek başlarına aldıkları yetkinin farkından ötürüdür.
Patrik "babaların başı"dır; çünkü arkhos "baş" demektir.
Başpiskopos "piskoposların başı"dır; metropolit de şehrin büyüklüğünden gelir.
Piskoposluk adı, atanan kişinin yukarıdan gözetmesinden, yani emrindekilerin bakımını üstlenmesinden gelir; çünkü Yunancada skopein Latincede "bakmak" demektir.
Piskoposlar Yunanca bir addır, Latincede "gözcüler" diye çevrilir. Çünkü gözcü, Kilise'nin başına konan kişidir; altındaki halkın âdetlerini ve hayatını gözetip önceden gördüğü için böyle denir.
Pontifex kâhinlerin başıdır; izleyenlere bir yol gibidir. Ona yüce kâhin de, pontifex maximus da denir; çünkü kâhinleri ve levileri o atar, bütün kilise sınıflarını o düzenler, herkese ne yapması gerektiğini o gösterir.
Eskiden krallar aynı zamanda pontifex'ti; çünkü atalarımızın âdeti, kralın aynı zamanda kâhin ve pontifex olmasıydı. Bu yüzden Roma imparatorlarına da pontifex denirdi.
Vates adı "zihnin gücü"nden (vi mentis) gelir. Anlamı çok yönlüdür: kâh kâhini, kâh peygamberi, kâh şairi gösterir.
Antistes kâhindir; önde durduğu için böyle denmiştir: Kilise'nin sırasında birincidir, üstünde kimse yoktur.
Sacerdos, Yunanca ile Latincenin birleşmesinden oluşmuş bir addır, "kutsal olanı veren" gibi. Kral (rex) yönetmekten (regere) geldiği gibi, sacerdos da kutsamaktan gelir; çünkü takdis eder ve kutsar.
Putperestlerin kâhinlerine flamen denirdi. Başlarında bir külah taşırlardı; üstünde kısa bir değnek, onun üstünde de bir parça yün olurdu. Sıcakta bunu taşıyamadıkları için başlarını yalnız bir iplikle bağlamaya başladılar.
Çünkü başı tamamen açık dolaşmak dine aykırıydı. Kullandıkları iplikten (filum) ötürü flamen, yani filamen denmiştir. Ama bayram günlerinde ipliği çıkarıp kâhinliğin yüceliği için külah takarlardı.
Presbyter (papaz) Yunanca bir addır, Latincede "yaşlı" diye çevrilir. Yaşından ya da ileri ihtiyarlığından değil, aldıkları şeref ve makamdan ötürü presbyter diye anılırlar. Bu yüzden eskilerde piskoposlarla papazlar aynıydı; çünkü biri makamın, öteki yaşın adıdır.
Papazlara kâhin denmesi de piskoposlar gibi kutsal olanı vermelerindendir. Kâhin olmakla birlikte piskoposluğun zirvesine sahip değildirler; çünkü ne kutsal yağla alnı mühürlerler ne de Teselli Edici Ruh'u verirler. Bunun yalnız piskoposlara ait olduğunu Havarilerin İşleri gösterir.
Leviler atalarının adıyla anılmıştır; çünkü Leviler Levi'den çıkmıştır. Tanrı'nın Tapınağı'nda gizli ayinin hizmetleri onlar tarafından yerine getirilirdi. Yunancada bunlara diyakoz, Latincede hizmetkâr denir. Çünkü kâhinde takdis olduğu gibi diyakozda da sırrın dağıtımı vardır.
Hypodiaconi Yunanca addır, biz bunlara yardımcı diyakoz deriz. Böyle anılmaları, levilerin buyruk ve vazifelerine bağlı olmalarındandır. Tanrı'nın Tapınağı'nda müminlerden sunuları alır, sunağa konmak üzere levilere götürürler. İbranilerde bunlara Netinim denir.
CAPUT XII. De clericis. 1. Cleros et clericos hinc appellatos (credimus) quia Matthias sorte electus est, quem primum per apostolos legimus ordinatum, ϰλη̄ρος, enim Graece, sors, vel haereditas dicitur. 2. Propterea ergo dicti clerici, quod de sorte sunt Domini, vel quia Dominum partem habent. Generaliter autem clerici nuncupantur omnes qui in Ecclesia Christi deserviunt, quorum gradus et nomina haec sunt: 3. Ostiarius, psalmista, lector, exorcista, acolythus, subdiaconus, diaconus, presbyter et episcopus. 4. Ordo episcoporum quadripertitus est, id est, in patriarchis, archiepiscopis, metropolitis atque episcopis. 5. Patriarcha Graeca lingua summus Patrum interpretatur, quia primum, id est, apostolicum retinet locum, et ideo quia summo honore fungitur, tali nomine censetur, sicut Romanus, Antiochenus et Alexandrinus. 6. Archiepiscopus Graeco vocabulo, quod sit summus episcoporum, tenet enim vicem apostolicam, et praesidet, tam metropolitanis quam episcopis caeteris. (Metropolitani autem a mensura civitatum vocati.) 7. Singulis enim provinciis praeeminent, quorum auctoritati et doctrinae caeteri sacerdotes subjecti sunt, sine quibus nihil reliquos episcopos agere licet, sollicitudo enim totius provinciae ipsis commissa est. 8. Omnes autem superius designati ordines uno eodemque vocabulo episcopi nominantur, sed ideo privato nomine quidam utuntur propter distinctionem potestatis, quam singulariter acceperunt. 9. Patriarcha, patrum princeps; Αρχος enim princeps. 10. Archiepiscopus, princeps episcoporum, sicut metropolitanus a mensura civitatem. 11. Episcopatus autem vocabulum inde ductum, quod ille qui superefficitur superintendat, curam scilicet subditorum gerens, σϰοπει̃ν enim Graece, Latine intendere dicitur. 12. Episcopi autem Graece, Latine speculatores interpretantur; nam speculator est praepositus in Ecclesia, dictus, eo quod speculetur, atque prospiciat populorum infra se positorum mores et vitam. 13. Pontifex, princeps sacerdotum est, quasi via sequentium, ipse et summus sacerdos, ipse et pontifex maximus nuncupatur; ipse enim efficit sacerdotes atque levitas, ipse omnes ordines ecclesiasticos disponit, ipse quid unusquisque facere debeat ostendit. 14. Antea autem pontifices et reges erant; nam majorum haec erat consuetudo, ut rex esset etiam sacerdos et pontifex. Unde et Romani imperatores pontifices dicebantur. 15. Vates a vi mentis appellatus, cujus significatio multiplex est; nam modo sacerdotem, modo prophetam significat, modo poetam. 16. Antistes sacerdos dictus, ab eo quod ante stat, primus est enim in ordine Ecclesiae, et supra se nullum habet. 17. Sacerdos autem nomen habet compositum ex Graeco et Latino, quasi sacrum dans, sicut enim rex a regendo, ita sacerdos, a sanctificando vocatus est; consecrat enim, et sanctificat. 18. Sacerdotes autem gentilium flamines dicebantur. Hi in capite habebant pileum, in quo erat brevis virga desuper, habens lanae aliquid. Quod cum per aestum ferre non possent, filo tantum capita religare coeperunt. 19. Nam nudis penitus capitibus incedere nefas erat: unde a filo, quo utebantur, flamines dicti sunt, quasi filamines. Verum festis diebus filo deposito, pileum imponebant pro sacerdotii eminentia. 20. Presbyter Graece, Latine senior interpretatur non modo pro aetate, vel decrepita senectute, sed propter honorem et dignitatem, quam acceperunt, presbyteri nominantur: unde et apud veteres idem episcopi et presbyteri fuerunt, quia illud nomen dignitatis est, hoc aetatis. 21. Ideo autem et Presbyteri sacerdotes vocantur quia sacrum dant, sicut et episcopi; qui licet sint sacerdotes, tamen pontificatus apicem non habent, quia nec chrismate frontem signant, nec Paracletum Spiritum dant, quod solis deberi episcopis lectio Actuum apostolorum demonstrat. 22. Levitae ex nomine auctoris vocati; de Levi enim Levitae exorti sunt, a quibus in templo Dei mystici sacramenti ministeria explebantur. Hi Graece diaconi, Latine ministri dicuntur, quia sicut in sacerdote consecratio, ita in diacono mysterii dispensatio habetur. 23. Hypodiaconi Graece, quos nos subdiaconos dicimus, qui ideo sic appellantur, quia subjacent praeceptis et officiis levitarum. Oblationes enim in templo Dei a fidelibus ipsi suscipiunt, et levitis superponendas altaribus deferunt: hi apud Hebraeos Nathinaei vocantur.
7.12_2Okuyucular okumaktan, mezmurcular mezmur söylemekten adlandırılmıştır. Birincileri halka ne yapacaklarını vaaz eder, ikincileri dinleyenlerin ruhunu pişmanlığa uyandırmak için ilahi söyler; gerçi bazı okuyucular da öyle dokunaklı okur ki kimilerini yasa ve ağıta sürükler.
Bunlara sözcü de denir, çünkü uzağa haber verirler. Sesleri öyle büyük ve öyle açık olmalıdır ki uzakta bulunanların kulaklarını bile doldursun.
Kantora, sesini ezgide ayarladığı için bu ad verilir. Musiki sanatında, bilginlerin Latince söyleyebildiği gibi, iki türü vardır: praecentor ve succentor.
Praecentor ezgide sesini önden veren, succentor ardından söyleyerek karşılık verendir.
Concentor uyum sağlayandır. Uyum sağlamayan, birlikte söylemeyen de concentor olmaz.
Acolythi Yunanca bir addır, Latincede "mum taşıyanlar" denir; İncil okunacağı ya da kurban sunulacağı zaman mumları taşıdıkları için.
Çünkü o zaman onlar kandilleri yakıp taşır; karanlığı kovmak için değil, zira o sırada güneş parlar, sevinci göstermek için. Cismanî ışığın simgesi altında, İncil'de okuduğumuz o ışık gösterilsin diye: "Dünyaya gelen her insanı aydınlatan gerçek ışık vardı."
Cin çıkarıcılar Yunancadan Latinceye "yemin ettirenler" ya da "azarlayanlar" diye geçer. Cin tutmuşların ya da kirli ruh taşıyanların üzerine Rab İsa'nın adını okur, onlardan çıksın diye O'nun adıyla yemin ettirirler.
Kapıcılar, başka adıyla bekçiler, Eski Ahit'te Tapınağı korumak için seçilmişlerdi; ne suretle olursa olsun kirli biri içeri girmesin diye. Kapıcı denmesi, Tapınağın kapılarının başında bulunmalarındandır. Anahtarı ellerinde tutarak içeride ve dışarıda her şeyi korurlar, iyilerle kötüler arasında yargı yaparak müminleri kabul eder, imansızları geri çevirirler.
- Lectores a legendo; Psalmistae, a psalmis canendis vocati; illi enim praedicant populis quid sequantur; isti canunt ut excitent ad compunctionem animos audientium, licet et quidam lectores ita miseranter pronuntient, ut quosdam ad luctum lamentationemque compellant. 25. Iidem etiam pronuntiatores vocantur, quod porro annuntient; tanta enim, et tam clara erit eorum vox, ut quamvis longe positorum aures adimpleant. 26. Cantor autem vocatus, quia vocem modulatur in cantu. Hujus duo genera dicuntur in arte musica, sicut ea docti homines Latine dicere potuerunt, praecentor, et succentor. 27. Praecentor, qui vocem praemittit in cantu. Succentor autem, qui subsequenter canendo respondet. 28. Concentor autem dicitur, quia consonat; qui autem non consonat, nec concinit, nec concentor erit. 29. Acolythi Graece, Latine ceroferarii dicuntur, a deportandis cereis quando legendum Evangelium est, aut sacrificium offerendum. 30. Tunc enim accenduntur luminaria ab eis, et deportantur, non ad effugandas tenebras, dum sol eodem tempore rutilet, sed ad signum laetitiae demonstrandum, ut sub typo luminis corporalis illa lux ostendatur de qua in Evangelio legitur: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. 31. Exorcistae ex Graeco in Latinum adjurantes, sive increpantes vocantur. Invocant enim super energumenos, vel super eos qui habent spiritum immundum, nomen Domini Jesu, adjurantes per eum ut egrediatur ab eis. 32. Ostiarii. Iidem et janitores, qui in veteri Testamento electi sunt ad custodiam templi, ut non ingrederetur illud immundus in omni re: dicti autem Ostiarii, quod praesint ostiis templi. Ipsi enim tenentes clavem, omnia intus extraque custodiunt, atque inter bonos et malos habentes judicium, fideles recipiunt, respuunt infideles.
7.1313. Keşişler
Keşiş (monachus) Yunanca etimolojiden gelir, çünkü tektir; Yunancada monas "teklik" demektir. Keşiş adı tek başına yaşayan diye çevriliyorsa, tek olan kişinin kalabalıkta işi ne? Keşişlerin birkaç türü vardır.
Kenobitler; biz bunlara "ortak yaşayanlar" diyebiliriz. Çünkü manastır (coenobium) çok kişinindir.
Münzeviler (anachoretae), manastır hayatından sonra çöle çekilip orada tek başına yaşayanlardır; insanlardan uzağa çekildikleri için böyle anılırlar. Münzeviler İlyas'ı ve Yahya'yı, kenobitler havarileri taklit eder.
Eremitler, münzevi de denenlerdir; insanların gözünden uzakta çölü ve ıssız yalnızlıkları ararlar. Çünkü eremus "uzak" gibi söylenir.
Abba Süryanice bir addır, Latincede "baba" demektir; Pavlus Romalılara yazarken bunu açıklayarak "Onda Abba, Baba diye sesleniriz" der ve tek bir ad için iki dil kullanır. Çünkü Süryanicede babaya abba der, sonra da Latincede yine pater der.
14. Öteki müminler
Hıristiyan, yorumun gösterdiği kadarıyla, meshedilmekten ya da Yaratan'ın ve Yazar'ın adından gelir. Çünkü Yahudilerin Yahuda'dan adlandırılması gibi, Hıristiyanlar da Mesih'ten adlandırılmıştır. Hocanın adından izleyicilere lakap verilmiştir.
Eskiden Yahudiler Hıristiyanlara hakaret olarak Nasıralılar derdi; çünkü Efendimiz ve Kurtarıcımız Celile'nin bir köyünden ötürü Nasıralı diye anılmıştı.
Adı olup işi olmayan kişi Hıristiyanlığıyla övünmesin. Adın ardından iş geldiği yerde o kesinlikle Hıristiyandır; çünkü adını aldığı Kişi'nin yürüdüğü gibi yürüyerek işleriyle kendini Hıristiyan gösterir.
Katolik "küllî" ya da "genel" demektir; çünkü Yunanlar küllî olana katholikon der.
Ortodoks doğru inanan ve inandığı gibi yaşayan kişidir. Çünkü Yunancada orthōs "doğru", doxa "şan"dır: yani "doğru şanın insanı." Yaşadığı gibi inanmayan kişi bu adla anılamaz.
Neofit Yunanca bir addır, Latincede "yeni", "acemi mümin" ya da "yeni yeniden doğmuş" diye çevrilebilir.
Katekümen, henüz iman öğretisini dinleyen ama vaftizi almamış kişidir; çünkü Yunancada katēkhoumenos "dinleyici" demektir.
Lütfu isteyen (competens), iman eğitiminden sonra Mesih'in lütfunu birlikte isteyen kişidir; competentes denmesi "istemek"tendir.
Laik "halktan" demektir; çünkü Yunancada laos "halk"tır.
Proselit, yani yabancı ve sünnetli olup Tanrı'nın halkına karışan kişi, Yunanca bir addır.
CAPUT XIII. De monachis. 1. Monachus Graeca etymologia vocatus, eo quod sit singularis; μονἀς enim Graece singularitas dicitur. Ergo si solitarius interpretatur vocabulum monachi, quid facit in turba qui solus est? Plura sunt autem genera monachorum. 2. Coenobitae, quos nos in commune viventes possumus appellare. Coenobium enim plurimorum est. 3. Anachoritae sunt qui post coenobialem vitam deserta petunt, et soli habitant per deserta; et ab eo quod procul ab hominibus recesserunt, tali nomine nuncupantur; sed anachoritae Eliam et Joannem, coenobitae apostolos imitantur. 4. Eremitae ii sunt qui et anachoritae, ab hominum conspectu remoti, eremum et desertas solitudines appetentes. Nam eremum dicitur quasi remotum. 5. Abba autem Syrum nomen, significat in Latinum pater, quod Paulus Romanis scribens exposuit, dicens: In quo clamamus Abba, pater, in uno nomine duabus usus linguis. Dicit enim abba Syro nomine patrem, et rursus Latine nominat itidem Patrem. CAPUT XIV. De caeteris fidelibus. 1. Christianus, quantum interpretatio ostendit, de unctione deducitur, sive de nomine Auctoris et Creatoris. A Christo enim Christiani sunt cognominati, sicut a Juda Judaei. De Magistri quippe nomine cognomen sectatoribus datum est. 2. Christiani autem olim a Judaeis, quasi opprobrio, Nazaraei vocabantur, pro eo quod Dominus noster atque Salvator a vico quodam Galilaeae Nazaraeus sit appellatus. 3. Non se autem glorietur Christianum, qui nomen habet, et facta non habet. Ubi autem nomen secutum fuerit opus, certissime ille est Christianus, quia se factis ostendit Christianum, ambulans sicut et ille ambulavit, a quo et nomen traxit. 4. Catholicus universalis, sive generalis interpretatur; nam Graeci universale ϰαθολιϰόν vocant. 5. Orthodoxus est recte credens, et ut credit vivens; ὀρθω̃ς enim Graece recte dicitur, δόξα gloria: hoc est, vir rectae gloriae. Quo nomine non potest vocari qui aliter vivit quam credit. 6. Neophytus Graece, Latine novellus, et rudis, fidelis, vel nuper renatus interpretari potest. 7. Catechumenus dictus pro eo quod adhuc doctrinam fidei audit, nec dum tamen baptismum percepit, nam ϰατηχούμενος Graece auditor dicitur. 8. Competens vocatur qui post instructionem fidei competit gratiam Christi, inde et a petendo competentes vocati. 9. Laicus, popularis; λαὸς enim Graece populus dicitur. 10. Proselytus, id est, advena, et circumcisus, qui miscebatur populo Dei, Graecum est.