İçeriğe geç
Etimolojiler

Sevillalı Isidorus · Etimolojiler

VI. Kitap: Kilisenin Kitapları ve Görevleri

6.prVI. Kitap: Kilisenin Kitapları ve Görevleri

6.pr

LIBER SEXTUS. DE LIBRIS ET OFFICIIS ECCLESIASTICIS.

6.1

1. Eski ve Yeni Ahit

Eski Ahit'e bu ad, Yeni Ahit gelince son bulduğu için verilmiştir. Havari de bunu anarak şöyle der: "Eski şeyler geçti, işte her şey yeni oldu."

Yeni Ahit'e ise yenilediği için bu ad verilmiştir. Onu ancak lütufla eskilikten kurtulup yenilenmiş insanlar öğrenir; bunlar artık Yeni Ahit'e, yani göklerin krallığına aittir.

İbraniler, Ezra'nın gösterdiği yolda, Eski Ahit'i harflerinin sayısınca yirmi iki kitap sayar ve üç bölüme ayırır: Kanun, Peygamberler ve Hagiographa.

Birinci bölüm olan Kanun beş kitaptır. Birincisi Beresith, yani Tekvin; ikincisi Veelle Semoth, yani Çıkış; üçüncüsü Vaicra, yani Levililer; dördüncüsü Vajedabber, yani Sayılar; beşincisi Elleaddebarim, yani Tesniye. Bunlar Musa'nın beş kitabıdır; İbraniler bunlara thora, Latinler lex der. Asıl anlamıyla Kanun, Musa eliyle verilen kanundur.

İkinci bölüm Peygamberler'dir ve sekiz kitap içerir. Birincisi Nun oğlu Yeşu'dur, Latincede Nave oğlu İsa denir; ikincisi Sophtin, yani Hâkimler; üçüncüsü Samuel, yani Krallar'ın birincisi; dördüncüsü Melachim, yani Krallar'ın ikincisi; beşincisi İşaya, altıncısı Yeremya, yedincisi Hezekiel; sekizincisi Thereazar, yani On İki Peygamber. Bu on iki kitap kısalıkları yüzünden birbirine eklendiği için bir sayılır.

Üçüncü bölüm Hagiographa'dır, yani kutsal şeyler yazanların kitapları. Dokuz kitap vardır: birincisi Eyüp, ikincisi Mezmurlar, üçüncüsü Misle, yani Süleyman'ın Meselleri; dördüncüsü Coheleth, yani Vaiz; beşincisi Sir hassirim, yani Ezgiler Ezgisi; altıncısı Daniel; yedincisi Dibrehajamim, yani Günlerin Sözleri, öbür adıyla Paralipomenon; sekizincisi Ezra, dokuzuncusu Ester. Bunların hepsi birlikte, beş, sekiz ve dokuz, yukarıda toplandığı gibi yirmi iki eder.

Kimileri Rut'u ve Latincede Yeremya'nın Ağıtı denen Cinoth'u Hagiographa'ya ekleyerek, Rab'bin huzurunda duran yirmi dört ihtiyara denk, Eski Ahit'i yirmi dört cilt sayar.

Bizde Eski Ahit'in bir dördüncü bölümü daha vardır: İbrani kanonunda bulunmayan kitaplar. Birincisi Hikmet Kitabı, ikincisi Ecclesiasticus, üçüncüsü Tobit, dördüncüsü Yudit, beşinci ve altıncısı Makkabiler'dir. Yahudiler bunları apokrif kitaplar arasına ayırsa da Mesih'in Kilisesi ilahî kitaplar arasında sayar, onurlandırır ve ilan eder.

Yeni Ahit'te iki bölüm vardır. Birincisi İncil bölümüdür: Matta, Markos, Luka ve Yuhanna. İkincisi Havariler bölümüdür: Pavlus on dört, Petrus iki, Yuhanna üç mektupla, Yakup ve Yahuda birer mektupla, bir de Havarilerin İşleri ile Yuhanna'nın Vahyi.

İki Ahit'in bütünü üç yönden ayrılır: tarih, ahlâk ve alegori. Bu üçü de çok çeşitli kısımlara bölünür: Tanrı'nın, meleklerin ve insanların neler yapıp söylediği; peygamberlerin Mesih ve onun bedeni hakkında, şeytan ve onun uzuvları hakkında, eski ve yeni halk hakkında, şimdiki çağ, gelecek krallık ve yargı hakkında neler önceden bildirdiği.

2. Kutsal kitapların yazarları ve adları

İbranilerin geleneğine göre Eski Ahit'in yazarları şunlardır. İlk olarak Musa, ilahî Tarih'in evren anlatısını, Pentateuchus denen beş ciltte yayımlamıştır. Pentateuchus adı beş ciltten gelir: Yunancada pente beş, teukhos cilt demektir.

Tekvin Kitabı adını, evrenin başlangıcını ve çağın doğuşunu içermesinden alır.

Çıkış, İsrail halkının Mısır'dan çıkışını anlatır ve adını da bundan alır.

Levililer, Levililerin hizmetlerini ve kurbanların çeşitlerini ele aldığı, Levi soyunun bütün düzenini kaydettiği için bu adı taşır.

Sayılar Kitabı, Mısır'dan çıkan oymakları saydığı ve çöldeki kırk iki konaklama yerini anlattığı için böyle adlandırılır.

Tesniye Yunanca bir addır. Latince "ikinci kanun" diye çevrilir: bu, bir tekrar ve İncil kanununun ön tasviridir. Önceki şeyleri içerir, ama içinde tekrarlanan her şey yenidir.

6.1

CAPUT PRIMUM. De Veteri et Novo Testamento. 4. Vetus Testamentum ideo dicitur, quia veniente Novo cessavit, de quo Apostolus meminit, dicens: Vetera transierunt et ecce facta sunt omnia nova. 2. Testamentum autem Novum ideo nuncupatur, quia innovat. Non enim illud discunt nisi homines renovati ex vetustate per gratiam, et pertinentes jam ad Testamentum Novum, quod est regnum coelorum. 3. Hebraei autem Veteris Testamenti, Esdra auctore, juxta numerum litterarum suarum, viginti duos libros accipiunt, dividentes eos in tres ordines, Legis scilicet, et Prophetarum, et Hagiographorum. 4. Primus ordo Legis, in quinque libris accipitur, quorum primus est Beresith, quod est Genesis; secundus Veelle Semoth, quod est Exodus; tertius Vaicra, quod est Leviticus; quartus Vajedabber, quod est Numeri; quintus Elleaddebarim, quod est Deuteronomium. 5. Hi sunt quinque lib. Moysi, quos Hebraei thora, Latine legem appellant. Proprie autem Lex appellatur, quae per Moysen data est. 6. Secundus ordo est Prophetarum, in quo continentur libri octo, quorum primus Josue Den-Nun, qui Latine Jesu Nave dicitur; secundus Sophtin, quod est Judicum; tertius Samuel, qui est Regum primus; quartus Melachim, qui est Regum secundus; quintus Isaias, sextus Jeremias; septimus Ezechiel; octavus Thereazar, qui dicitur Duodecim prophetarum; qui libri, quia sibi pro brevitate adjuncti sunt, pro uno accipiuntur. 7. Tertius est ordo Hagiographorum, id est, sancta scribentium, in quo sunt libri novem, quorum primus Job; secundus Psalterium; tertius Misse, quod est Proverbia Salomonis; quartus Coheleth, quod est Ecclesiastes; quintus Sir hassirim, quod est Cantica canticorum; sextus Daniel; septimus Dibrehajamim, quod est Verba dierum, hoc est Paralipomenon; octavus Esdras; nonus Esther, qui simul omnes v, VIII et ix, fiunt XXII, sicut superius comprehensi sunt. 8. Quidam autem Ruth et Cinoth, quod Latine dicitur Lamentatio Jeremiae, Hagiographis adjiciunt, et xxiv volumina Testamenti Veteris faciunt, juxta viginti quatuor seniores, qui ante conspectum Domini assistunt. 9. Quartus est apud nos ordo Veteris Testamenti eorum librorum qui in canone Hebraico non sunt. Quorum primus Sapientiae liber est; secundus Ecclesiasticus; tertius Thobias; quartus Judith; quintus et sextus Machabaeorum, quos licet Judaei inter apocrypha separent, Ecclesia tamen Christi inter divinos libros, et honorat et praedicat. 10. In Novo autem Testamento duo sunt ordines: primus Evangelicus, in quo sunt Matthaeus, Marcus, Lucas et Joannes; secundus apostolicus, in quo sunt Paulus in quatuordecim Epistolis, Petrus in duabus, Joannes in tribus, Jacobus et Judas in singulis. Actu, apostolorum et Apocalypsis Joannis. 11. Summa autem utriusque Testamenti trifarie distinguitur, id est, in historia, in moribus, in allegoria. Rursus ista tria multifarie dividuntur, id est, quid a Deo, quid ab angelis, vel hominibus gestum dictumque sit, quid a prophetis praenuntiatum de Christo et corpore ejus; quid de diabolo et membris ipsius; quid de veteri et novo populo; quid de praesenti saeculo, et futuro regno, atque judicio. CAPUT II. De scriptoribus et vocabulis sanctorum librorum. f. Veteris Testamenti secundum Hebraeorum traditionem hi perhibentur auctores. Primus Moyses Divinae Historiae cosmographiam in quinque voluminibus edidit, quod Pentateuchum nominatur. 2. Pentateuchum autem a quinque voluminibus dicitur: πέντε enim Graece quinque, τευ̃χος volumen vocatur. 3. Genesis liber inde appellatur, eo quod exordium mundi et generatio saeculi in eo contineatur. 4. Exodus vero exitum ab Aegypto vel egressum populi Israel digerit, et ex ea causa nomen accepit. 5. Leviticus appellatur, eo quod Levitarum ministeria et diversitatem victimarum exsequitur, totusque in eo ordo Leviticus annotatur. 6. Numerorum liber vocatur, eo quod in eo egressae de Aegypto tribus dinumerantur, et quadraginta duarum per eremum mansionum in eo descriptio continetur. 7. Deuteronomium Graeco sermone appellatur, quod Latine interpretatur secunda lex, id est, repetitio, et evangelicae legis praefiguratio, quae sic ea habet quae priora sunt, ut tamen nova sint omnia quae in eo replicantur.

6.1_2Yeşu Kitabı adını Nave oğlu İsa'dan, yani Yeşu'dan alır ve onun tarihini içerir. İbraniler yazarının da bu Yeşu olduğunu söyler. Kitapta Ürdün geçildikten sonra düşman krallıklar yıkılır, toprak halka paylaştırılır; tek tek şehirler, köyler, dağlar ve sınırlarla Kilise'nin ve göksel Kudüs'ün ruhanî krallıkları önceden tasvir edilir.

Hâkimler Kitabı adını, Musa'dan ve Yeşu'dan sonra, Davut ve öbür krallar ortaya çıkmadan önce İsrail'e başkanlık eden halk önderlerinden alır. Bu kitabı ve Rut'u Samuel'in yazdığına inanılır.

Samuel Kitabı aynı Samuel'in doğumunu, kâhinliğini ve yaptıklarını anlatır, bu yüzden adını ondan almıştır. Bu kitap Saul ile Davut'un tarihini içerse de ikisi de Samuel'e bağlanır, çünkü Saul'u krallığa, Davut'u da gelecekteki krala o meshetmiştir. Kitabın ilk kısmını yine Samuel yazmış, sonrasını sonuna kadar Davut yazmıştır.

Melachim adı, Yahuda'nın ve İsrail milletinin krallarını ve yaptıklarını zaman sırasına göre anlattığı için verilmiştir: İbranicede melachim, Latince "krallar" demektir. Bu kitabı ilk olarak Yeremya tek ciltte toplamıştır; önceden tek tek kralların tarihlerine dağılmıştı.

Paralipomenon Yunanca bir addır; biz buna "atlananlar" ya da "kalanlar" diyebiliriz. Çünkü Kanun'da ya da Krallar kitaplarında atlanmış veya tam anlatılmamış olanlar burada özetle ve kısaca açıklanır.

Eyüp Kitabı'nı kimileri Musa'nın yazdığını düşünür, kimileri peygamberlerden birinin. Kimileri de, kendine özgü bir mücadeleye katlanan kişinin hangi zaferleri kazandığını yine kendisinin anlatmış olması gerektiğini düşünerek, yazarın acılarının darbesinden sonra Eyüp'ün kendisi olduğunu kabul eder.

Eyüp Kitabı'nın başı ve sonu İbranilerde düz yazıyla örülmüştür. "Doğduğum gün yok olsun" dediği yerden "Bu yüzden kendimi kınıyor ve tövbe ediyorum" dediği yere kadar olan orta kısmı ise baştan sona kahramanlık vezniyle akar.

Mezmurlar Kitabı'na Yunanca psalterion, İbranice nebel, Latince organum denir. Mezmurlar diye adlandırılması, bir peygamber psalterium eşliğinde söylerken korunun uyumla karşılık vermesindendir. Kitabın İbranice başlığı Thehilim'dir, "İlahiler Cildi" diye çevrilir.

Mezmurların yazarları başlıklarda adı geçenlerdir: Musa, Davut, Süleyman, Asaf, Etan, Yedutun, Korah oğulları, Ezrahlı Heman ve ötekiler. Ezra bunları tek ciltte toplamıştır.

İbranilerde bütün mezmurların vezinli şiir olarak yazıldığı kesindir. Romalı Flaccus ile Yunan Pindaros gibi, kimi iambosla koşar, kimi Alkaios vezniyle çınlar, kimi Sappho vezniyle parıldar, üç ya da dört ölçülü ayakla ilerler.

Davut oğlu İsrail Kralı Süleyman, adlarının sayısınca üç cilt yazmıştır. Birincisi İbranice Misle'dir; Yunanlar Parabolai, Latinler Meseller der, çünkü onda karşılaştırmalı benzetmeler altında sözlerin figürlerini ve hakikatin suretlerini göstermiştir. Hakikatin kendisini ise anlayacak olanlara, örtüsü altında saklı bırakmıştır.

İkinci kitaba Cohelath adını vermiştir; Yunanca Ecclesiastes, Latince Concionator, yani halka seslenen denir. Çünkü sözü, Meseller'deki gibi özel olarak bir kişiye değil genel olarak herkese yönelmiş, evrende gördüğümüz her şeyin gelip geçici ve kısa olduğunu, bu yüzden asla arzu edilmemesi gerektiğini öğretir.

Üçüncü kitabı Sir hassirim diye adlandırmıştır; Latinceye Canticum canticorum, yani Ezgiler Ezgisi diye çevrilir. Burada düğün şarkısıyla Mesih ile Kilise'nin birleşmesini gizemli biçimde terennüm eder. Ezgiler Ezgisi denmesi, kutsal Yazılar'daki bütün ezgilerden üstün tutulmasındandır; nitekim Kanun'da bazı şeyler kutsal, onlardan büyük olanlar ise "kutsalların kutsalı" diye anılır.

Josephus'un ve Hieronymus'un yazdığına göre bu üç kitabın şiirleri, kendi dillerinde altı ölçülü ve beş ölçülü dizelerle yazılmıştır.

Peygamberden çok İncil yazarı olan İşaya kitabını yayımlamıştır; kitabın bütün dokusu belagatli düz yazıyla ilerler, ezgisi ise altı ölçülü ve beş ölçülü dizelerle akar.

Yeremya da kitabını ve threni'lerini aynı biçimde yayımlamıştır. Biz bunlara ağıt deriz, çünkü üzüntülü durumlarda ve cenazelerde söylenir. Bunlarda farklı vezinlerle dört alfabe düzenlemiştir. İlk ikisi adeta Sappho vezniyle yazılmıştır: birbirine bağlı, yalnız bir harfle başlayan üç dizeyi bir kahramanlık kesiti kapatır. Üçüncü alfabe üç ölçülü yazılmıştır, üçer dizenin her biri üç aynı harfle başlar. Dördüncü alfabe birinci ve ikinciye benzer.

6.1_2
  1. Josue liber nomen accepit a Jesu lilio Nave, cujus historiam continet, scriptorem vero ejus eumdem Josue Hebraei asseverant, in cujus textu post Jordanis transitum regna hostium subvertuntur, terra populo dividitur, et per singulas urbes, viculos, montes atque confinia Ecclesiae coelestisque Jerusalem, spiritualia regna praefigurantur. 9. Judicum nominatur a principibus populi, qui praefuerunt in Israel post Moysen et Josue, antequam David et caeteri reges existerent. Hunc librum et Ruth edidisse creditur Samuel. Liber Samuel ejusdem Samuelis nativitatem, et sacerdotium, et gesta de. scribit, idcirco et ab eo nomen accepit. 10. Et quamvis hic liber Saul et David historiam contineat, utrique tamen ad Samuel referuntur, quia ipse unxit Saul in regnum, ipse David in regem futurum. Cujus libri primam partem conscripsit idem Samuel, sequentia vero ejus usque ad calcem scripsit David. 11. Melachim proinde appellatur, eo quod reges Judae et Israeliticae gentis, gestaque eorum, per ordinem digerat temporum. Melachim enim Hebraice, Latine regum interpretatur. Hunc librum Jeremias primus in unum volumen coegit. Nam antea sparsus erat per singulorum regum historias. 12. Paralipomenon Graece dicitur, quod nos praetermissorum, vel reliquorum dicere possumus, quia ea quae in lege vel in Regum libris, vel omissa, vel non plene relata sunt, in isto summatim et breviter explicantur. 13. Librum Job quidam Moysen scripsisse arbitrantur; alii unum ex prophetis; nonnulli vero eumdem Job post plagam suae passionis scriptorem fuisse existimant, arbitrantes ut qui certamina specialis pugnae sustinuit, ipse narraret quas victorias expedivit. 14. Principia autem et fines libri Job apud Hebraeos prosa oratione contexta sunt; media autem ipsius ab eo loco in quo ait: Pereat dies in qua natus sum, usque ad eum locum: Idcirco ego me reprehendo, et ago paenitentiam, omnia heroico metro discurrunt. 15. Psalmorum liber, Graece psalterium, Hebraice nebel, Latine organum dicitur. Vocatus autem Psalmorum quod uno propheta canente ad psalterium, chorus consonando responderet. Titulus autem in Psalmis Hebraicus Thehilim quod interpretatur Volumen hymnorum. 16. Auctores autem psalmorum sunt qui ponuntur in titulis: Moyses, scilicet, et David, et Salomon, Asaph, Ethan, Idithun, et filii Core Eman Ezraithae, et. reliquorum, quos Esdras uno volumine comprehendit. 17. Omnes autem psalmos apud Hebraeos metrico. carmine constat esse compositos. Nam in morem Romani Flacci, et Graeci Pindari, nunc alii iambo currunt, nunc Alcaico personant; nunc Saphico nitent, trimetro, vel tetrametro pede incedentes. 18. Salomon, filius David, rex Israel, juxta numerum vocabulorum suorum tria volumina edidit, quorum primus est Hebraice Misle, quem Graeci Parabolas, Latini proverbiorum nominant, eo quod in ipso sub comparativa similitudine figuras verborum et imagines veritatis ostenderit. 19. Ipsam autem veritatem ad intelligendum tegentibus reservavit. Secundum librum Cohelath vocavit, qui Graece Ecclesiastes dicitur, Latine Concionator, eo quod sermo ejus non specialiter ad unum, sicut in Proverbiis, sed ad universos generaliter dirigatur, docens omnia quae in mundo cernimus caduca esse et brevia, et ob hoc minime appetenda. 20. Tertium librum Sir hassirim praenotavit, qui in Latinam linguam vertitur Canticum canticorum; ubi per epithalamium carmen conjunctionem Christi et Ecclesiae mystice canit. Dictum autem Canticum canticorum, eo quod omnibus canticis praeferatur, quae in Scripturis sacris habentur, sicut quaedam in lege dicuntur sancta, quibus majora sunt sancta sanctorum. 21. Horum autem trium librorum carmina hexametris et pentametris versibus apud suos composita perhibentur, ut Josephus, Hieronymusque scribunt. 22. Isaias, evangelista potius quam propheta, edidit librum suum, cujus omnis textus eloquentia prosa incedit. Canticum vero hexametro, et pentametro versu discurrit. 23. Jeremias similiter edidit librum suum cum threnis ejus, quos nos lamenta vocamus, eo quod in tristioribus rebus funeribusque adhibeantur, in quibus quadruplex diverso metro composuit alphabetum, quorum duo prima quasi Saphico metro scripta sunt, quia tres versiculos, qui sibi nexi sunt, et ab una tantum littera incipiunt, heroicum comma concludit. 24. Tertium alphabetum trimetro scriptum est, et a ternis litteris iidem versus terni incipiunt. Quartum alphabetum simile primo et secundo habetur.

6.1_3Hezekiel'le Daniel'in kitaplarını bazı bilge kişilerin yazdığı söylenir. Hezekiel'in başı ve sonu pek çok karanlıkla örtülüdür. Daniel ise açık bir dille dünya krallıklarını bildirir ve Mesih'in geliş zamanını en açık öngörüyle kaydeder.

Uzun ciltler yazdıkları için Büyük Peygamberler denen dört kişi bunlardır. On İki Peygamber Kitabı yazarlarının adlarıyla başlıklandırılır; bunlara, sözleri kısa olduğu için Küçük Peygamberler denir. Bu yüzden birbirine eklenerek tek ciltte toplanmışlardır. Adları şunlardır: Hoşea, Yoel, Amos, Ovadya, Yunus, Mika, Nahum, Habakkuk, Sefanya, Hagay, Zekeriya ve Malaki.

Ezra Kitabı yazarının adını taşır, içinde aynı Ezra'nın ve Nehemya'nın sözleri bir arada bulunur. Bir tek Ezra Kitabı'ndan söz edilmesi kimseyi şaşırtmasın: ikinci, üçüncü ve dördüncü kitaplar İbranilerde yoktur, apokrif sayılır.

Ester Kitabı'nı Ezra'nın yazdığına inanılır. Burada Kilise'nin figürü olan kraliçenin Tanrı'nın halkını kölelikten ve ölümden kurtardığı, adı "kötülük" diye çevrilen Haman'ın öldürülmesiyle kutlanan günün sonraki nesillere bırakıldığı anlatılır.

Hikmet Kitabı İbranilerde hiçbir yerde yoktur; üslubu da daha çok Yunan belagatinin kokusunu taşır. Yahudiler bunun Philon'un olduğunu söyler. Hikmet adını almasının sebebi, Baba'nın hikmeti olan Mesih'in gelişini ve çektiklerini açıkça ifade etmesidir.

Ecclesiasticus'u ise en kesin bilgiyle Kudüslü Sirak oğlu İsa yazmıştır; Zekeriya'nın andığı başkâhin İsa'nın torunudur. Latinler bu kitabı, üslup benzerliği yüzünden Süleyman'ın adıyla başlıklandırır. Ecclesiasticus denmesi, bütün Kilise'nin dinî yaşayış terbiyesi için büyük bir özen ve yöntemle yayımlanmış olmasındandır. İbranilerde de bulunur, ama apokrifler arasında sayılır.

Yudit, Tobit ve Makkabiler kitaplarının hangi yazarlarca yazıldığı hiç belli değildir. Adlarını yaptıkları anlatılan kişilerin adlarından alırlar.

Dört İncil kitabını dört İncil yazarı tek tek yazmıştır.

İlk olarak Matta, İncil'ini Yahudiye'de İbrani harfleri ve sözleriyle yazmıştır. Müjdelemeye Mesih'in insan olarak doğuşundan başlar: "Davut oğlu, İbrahim oğlu İsa Mesih'in soy kitabı." Böylece Mesih'in, Kutsal Ruh eliyle peygamberlerde vaat edildiği gibi, bedence atalarının soyundan geldiğini anlatır.

İkinci olarak, Kutsal Ruh'la dolu Markos, İtalya'da öğrencisi olarak Petrus'un ardından gidip Mesih'in İncil'ini Yunanca yazmıştır. O, başlangıcını peygamberlik ruhundan alır: "Çölde haykıranın sesi: Rab'bin yolunu hazırlayın." Böylece Mesih'in, ten alışından sonra evrende İncil'i vaaz ettiğini göstermek ister. Çünkü Mesih'in kendisine de peygamber denmiştir, yazıldığı gibi: "Seni milletler arasında peygamber yaptım."

Üçüncü olarak, bütün İncil yazarları arasında Yunancayı en iyi bilen Luka, ki Yunanistan'da hekimdi, İncil'ini piskopos Theophilus'a yazmıştır. Başlangıcını kâhinlik ruhundan alır: "Yahudiye Kralı Herodes'in günlerinde Zekeriya adlı bir kâhin vardı." Böylece Mesih'in, bedence doğuştan ve İncil'in vaazından sonra evrenin kurtuluşu için kurban olduğunu açıklar. Mezmurlar'da hakkında "Sen Melkisedek düzenine göre sonsuza dek kâhinsin" denen Kâhin odur. Mesih gelince Yahudilerin kâhinliği sustu, kanun ve peygamberlik sona erdi.

Dördüncü ve son olarak Yuhanna, İncil'ini Asya'da yazmıştır. Söz'den başlar. Böylece, bizim için doğmaya ve acı çekmeye tenezzül eden Kurtarıcı'nın, çağlardan önce Tanrı'nın Sözü olduğunu, gökten geldiğini ve ölümden sonra yeniden göğe döndüğünü gösterir.

Kutsal Ruh'un Hezekiel aracılığıyla dört canlıyla işaret ettiği dört İncil yazarı bunlardır. Dört canlı olması, Hıristiyan dininin imanının onların vaazıyla evrenin dört yanına yayılmış olmasındandır. Canlı denmesi, Mesih'in İncil'i insanın canı için vaaz edildiği içindir. İçleri dışları gözlerle doludur, çünkü peygamberlerin söylediklerini ve vaat edilenlerin gerçekleştiğini görürler. Bacakları dosdoğrudur, çünkü İnciller'de eğri bir şey yoktur. Altışar kanatları bacaklarını ve yüzlerini örter, çünkü örtülü olanlar Mesih'in gelişinde açığa çıkmıştır.

Evangelium "iyi haber" diye çevrilir: Yunancada eu iyi, angelia haber demektir. Melek de buradan "haberci" diye çevrilir.

6.1_3
  1. 1 Ezechiel et Daniel a viris quibusdam sapientibus scripti esse perhibentur, quorum Ezechiel principia et fines multis Labet obscuritatibus involuta. Daniel vero claro sermone regna orbis pronuntiat, et tempus adventus Christi manifestissima praedicatione adnotat. 26. Hi sunt quatuor prophetae qui Majores vocantur, quia prolixa volumina condiderunt. Liber duodecim prophetarum auctorum suorum nominibus praenotatur, qui propterea dicunlur Minores, quia sermones eorum breves sunt. 27. Unde et connexi Sibimet invicem in uno volumine continentur, quorum nomina sunt: Osee, Joel, Amos, Abdias. Jonas, Michaeas, Nahum, Habacuc. Sophonias, Aggaeus, Zacharias et Malachias. 28. Esdrae liber auctoris sui titulo praenotatur, in cujus textu ejusdem Esdrae, Nehemiaeque sermones pariter continentur. Nec quemquam moveat quod unus Esdrae dicitur liber, quia secundus, tertius et quartus non habentur apud Hebraeos, sed inter apocryphos deputantur. 29. Esther librum Esdras creditur conscripsisse, in quo eadem regina sub figura Ecclesiae Dei populum a servitute et morte eripuisse scribitur, atque, interfecto Aman, qui interpretatur iniquitas, diei celebritas in posteros mittitur. 30. Liber Sapientiae apud Hebraeos nusquam esi, unde et ipse stylus Graecam magis eloquentiam redolet. Hunc Judaei Philonis esse affirmant, qui proinde Sapientiae nominatur, quia in eo Christi adventus, qui est sapientia Patris, et passio ejus evidenter exprimitur. 31. Librum autem Ecclesiasticum certissime Jesus, filius Sirach, Hierosolymita, nepos Jesu sacerdotis magni, composuit, de quo meminit Zacharias; qui liber apud Latinos propter eloquii similitudinem Salomonis titulo praenotatur. 32. Dictus autem Ecclesiasticus, eo quod de totius Ecclesiae disciplina religiosae conversationis magna tura et ratione sit editus. Hic et apud Hebraeos reperitur, sed inter apocryphos habetur. 33. Judith vero et Tobias, sive Machabaeorum libri, quibus auctoribus scripti sint minime constat. Habent autem vocabula ex eorum nominibus quorum gesta scribuntur. 34. Quatuor libros Evangeliorum quatuor evangelistae singulariter conscripserunt. 35. Primus Matthaeus conscripsit Evangelium litteris Hebraicis, et sermonibus in Judaea, initians evangelizare ab humana Christi nativitate, dicens: Liber generationis Jesu Christi filii David, filii Abraham, significans descendisse corporaliter ex semine patriarcharum Christum, sicut promissum erat in prophetis per Spiritum sanctum. 36. Secundus Marcus plenus Spiritu sancto scripsit Evangelium Christi eloquio Graeco, in Italia secutus Petrum, ut discipulus. Is initium a spiritu prophetali fecit, dicens: Vox clamantis in deserto: Parate viam Domino, ut ostenderet Christum post assumptionem carnis Evangelium praedicasse in mundo. Ipse enim Christus et propheta dictus est, sicut seriptum est: Et prophetam in gentibus posui te. 37. Tertius Lucas, inter omnes evangelistas Graeci sermonis eruditissimus, quippe ut medicus in Graecia, Evangelium scripsit Theophilo episcopo, initians a sacerdotali spiritu, dicens: Fuit in diebus Herodis regis Judaeae sacerdos quidam nomine Zacharias, ut manifestaret Christum, post nativitatem carnis ct praedicationem Evangelii, hostiam fuisse effectum pro salute mundi. 38. Ipse est enim Sacerdos de quo dictum est in Psalmis: Tu es Sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Ubi enim Christus advenit, sacerdotium Judaeorum obmutuit, lex et prophetia cessavit. 39. Quartus Joannes scripsit Evangelium ultimus in Asia, incipiens a Verbo, ut ostenderet eumdem Salvatorem qui pro nobis dignatus est nasci et pati, ipsum ante saecula Dei Verbum esse, ipsum a coelo venisse, et post mortem ad coelum iterum remeasse. 40. Hi suut quatuor evangelistae, quos per Ezechielem Spiritus sanctus significavit in quatuor animalibus. Propterea autem quatuor animalia, quia per quatuor mundi partes fides Christianae religionis eorum praedicatione disseminata est. 41. Animalia autem dicta sunt quoniam propter animam hominis praedicatur Evangelium Christi. Nam et oculis plena erant intus, et foris, quoniam pervident quae dicta sunt a prophetis, et quae promissa erant impleri. 42. Crura autem eorum recta, quia nihil pravum in Evangeliis. Et alas senas tegentes crura, et facies suas, revelata sunt enim quae tegebantur in adventu Christi. 43. Evangelium autem interpretatur bona annuntiatio. Graece enim εύ bene, ἀγγελία dicitur annuntiatio. Unde, et angelus nuntius interpretatur.

6.1_4Havari Pavlus on dört mektup yazmıştır. Bunların dokuzunu yedi kiliseye, kalanını öğrencileri Timoteos'a, Titus'a ve Filimon'a yazmıştır.

İbranilere Mektup'un ise, üslup farkı yüzünden, Latinlerin çoğunca onun olduğu şüphelidir. Kimileri bunu Barnabas'ın yazdığını, kimileri Clemens'in yazdığını sanır.

Petrus kendi adını taşıyan iki mektup yazmıştır. Bunlara Katolik denmesi, yalnız bir halka ya da şehre değil, genel olarak bütün milletlere yazılmış olmalarındandır.

Yakup, Yuhanna ve Yahuda da kendi mektuplarını yazmıştır.

Havarilerin İşleri, Hıristiyan imanının milletler arasındaki ilk adımlarını ve doğmakta olan Kilise'nin tarihini anlatır. Yazarının İncil yazarı Luka olduğu bilinir. Bu eserde doğmakta olan Kilise'nin bebekliği örülür, havarilerin tarihi saklanır; Havarilerin İşleri adı da bundandır.

Apokalipsis kitabını İncil yazarı Yuhanna, İncil'i vaaz ettiği için Patmos adasına sürüldüğü söylenen dönemde yazmıştır. Apocalypsis Yunancadan Latinceye revelatio diye çevrilir. Vahiy, gizli olanların açığa çıkarılmasıdır. Yuhanna da şöyle der: "İsa Mesih'in vahyi: Tanrı onu kullarına açıkça göstermek için ona verdi."

Kutsal kitapların yazarları bunlardır. Kutsal Ruh eliyle konuşarak bizim eğitimimiz için hem yaşama öğütlerini hem de inanma kuralını yazmışlardır.

Bunların dışında kalan ciltlere apokrif denir. Apocrypha "gizli" demektir, çünkü şüphe götürürler. Kökenleri karanlıktır, doğru yazıların otoritesini bize en kesin ve bilinen silsileyle ulaştıran Babalar'ca bilinmez. Bu apokriflerde bir miktar hakikat bulunsa da pek çok yanlış yüzünden kanonik otoriteleri yoktur. Basiretli kişiler haklı olarak, bunların adına yazıldıkları kişilere ait olduğuna inanılmaması gerektiğine hükmeder. Sapkınlar, peygamberlerin adlarıyla pek çok metin ve Havarilerin adlarıyla daha yeni metinler ortaya atmıştır. Bunların hepsi, dikkatli bir incelemeyle apokrif adı altında kanonik otoriteden uzaklaştırılmıştır.

6.1_4
  1. Paulus apostolus suas scripsit Epistolas quatuordecim, ex quibus novem septem Ecclesiis scripsit, reliquas discipulis suis Timotheo, Tito et Philemoni. 45 Ad Hebraeos autem Epistola a plerisque Latinis ejus esse incerta est propter dissonantiam sermonis, eamdemque alii Barnabam conscripsisse, alii a Clemente scriptam fuisse suspicantur. 46. Petrus scripsit duas nominis sui Epistolas, quae Catholicae ideo nominantur, quia non uni tantum populo, vel civitati. sed universis gentibus generaliter scriptae sunt. 47. Jacobus, et Joannes, et Judas, suas scripserunt, Epistolas. 48. Actus apostolorum primordia fidei Christianae gentibus, et nascentis Ecclesiae historiam digerit. Actuum apostolorum scriptorem Lucam esse (constat) evangelistam; in quo opere nascentis Ecclesiae infantia texitur, et apostolorum historia retinetur. Unde et Actus apostolorum dicitur. 49. Apocalypsim librum Joannes evangelista scripsit, eo tempore quo ob Evangelii praedicationem in insula Pathmos traditur relegatus. Apocalypsis autem ex Graeco in Latinum revelatio interpretatur. Revelatio enim dicitur manifestatio eorum quae abscondita erant, juxta quod et ipse Joannes dicit: Apocalypsis Jesu Christi, quam dedit illi Deus palam facere servis suis. 50. Hi sunt scriptores sacrorum librorum, qui, per Spiritum sanctum loquentes ad eruditionem nostram, et praecepta vivendi et credendi regulam conscripserunt 51. Praeter haec et alia volumina apocrypha nuncupantur. Apocrypha autem dicta, id est, secreta, quia in dubium veniunt. Est enim eorum occulta origo, nec patet Patribus, ex quibus usque ad nos auctoritas. veracium scripturarum certissima et notissima successione pervenit. In iis apocryphis, etsi invenitur aliqua veritas, tamen propter multa falsa nulla est in eis canonica auctoritas, quae recte a prudentibus judicantur non esse eorum credenda quibus ascribuntur. 52. Nam multa, et sub nominibus prophetarum, et recentiora sub nominibus apostolorum ab haereticis proferuntur, quae omnia sub nomine apocryphorum auctoritate canonica diligenti examinatione remota sunt.
6.33. Kütüphaneler

Bibliotheca adını Yunancadan alır, çünkü kitaplar orada saklanır: biblion "kitap", thēkē "saklama yeri" diye çevrilir.

Yazıcı Ezra, Kanun Keldanilerce yakıldıktan sonra Yahudiler Kudüs'e dönünce, Eski Ahit'in kütüphanesini ilahî Ruh'un esiniyle yeniden kurdu. Milletlerce bozulmuş bütün Kanun ve Peygamberler ciltlerini düzeltti, bütün Eski Ahit'i yirmi iki kitaba böldü; böylece kanunda harf sayısı kadar kitap oldu.

Yunanlarda ilk kütüphaneyi Atina tiranı Peisistratos'un kurduğuna inanılır. Atinalılar bunu genişletti; Xerxes Atina'yı yakınca onu Perslere götürdü; uzun zaman sonra Seleukos Nikator yeniden Yunanistan'a geri getirdi.

Çeşitli milletlerin ciltlerini toplama ve çevirmenler eliyle Yunancaya aktarma hevesi krallarda ve öteki şehirlerde buradan doğmuştur.

Sonra Büyük İskender ve ardılları bütün kitaplarla kütüphaneler kurmaya yöneldi. Bunların başında Philadelphos lakaplı Ptolemaios gelir. Bütün yazın alanında son derece keskin görüşlü olan bu kral, kütüphane hevesinde Peisistratos'la yarışarak kütüphanesine yalnız milletlerin yazılarını değil ilahî yazıları da topladı. Onun zamanında İskenderiye'de yetmiş bin kitap bulunmuştur.

6.3

CAPUT III. De bibliothecis. 1. Bibliotheca a Graeco nomen accepit, eo quod ibi recondantur libri. Nam βιλίων librorum θήϰη repositio interpretatur. 2. Bibliothecam Veteris Testamenti Esdras scriba post incensam legem a Chaldaeis, dum Judaei regressi fuissent in Jerusalem, divino afflatus Spiritu, reparavit; cunctaque legis ac prophetarum volumina, quae fuerant a gentibus corrupta, correxit, totumque Velus Testamentum in viginti duos libros constituit, ut tot libri essent in lege quot habebantur et litterae. 3. Apud Graecos autem bibliothecam primus instituisse Pisistratus creditur, Atheniensium tyrannus; quam deinceps ab Atheniensibus auctam Xerxes, incensis Athenis, avexit in Persas, longoque post tempore Seleucus Nicanor rursus in Graeciam retulit. 4. Hinc studium regibus urbibusque caeteris natum est comparandi volumina diversarum gentium, et per interpretes in Graecam linguam vertendi. 5. Debinc magnus Alexander, vel successores ejus, instruendis omnium librorum bibliothecis animum intenderunt, maxime Ptolemaeus cognomento Philadelphus, omnis litteraturae sagacissimus, cum studio bibliothecarum Pisistratum aemularetur, non solum gentium scripturas, sed etiam et divinas litteras in bibliothecam suam contulit. Nam septuaginta millia librorum bujus temporibus Alexandriae inventa sunt.

6.44. Çevirmenler

Yine o, başkâhin Eleazar'dan Eski Ahit'in Yazılar'ını isteyerek, İskenderiye kütüphanesinde bulunan bu metinleri Yetmiş çevirmen eliyle İbraniceden Yunancaya aktarttı. Her biri ayrı bir hücreye kapatıldığı hâlde hepsi Kutsal Ruh sayesinde öyle çevirdi ki, hiçbirinin nüshasında ötekilerden, kelime sırasında bile, farklı bir şey bulunmadı.

Kutsal sözleri İbraniceden Yunancaya aktaran başka çevirmenler de olmuştur: Aquila, Symmachus ve Theodotion. Bir de yazarı belli olmayan halk çevirisi vardır, çevirmeninin adı bilinmediği için Beşinci Edisyon diye anılır. Origenes altıncı ve yedinci edisyonları da olağanüstü bir emekle bulmuş, öteki edisyonlarla karşılaştırmıştır.

Üç dil bilen presbyter Hieronymus da aynı Yazılar'ı İbraniceden Latinceye çevirmiş, belagatle aktarmıştır. Onun çevirisi haklı olarak ötekilerden üstün tutulur: kelimelere daha sıkı bağlıdır, anlamı daha açıktır ve bir Hıristiyan çevirmenin eseri olduğundan hakikate daha yakındır.

6.4

CAPUT IV. De interpretibus. 1. Hic etiam, et ab Eleazaro pontifice petens Scripturas Veteris Testamenti, in Graecam vocem ex Hebraica lingua per septuaginta interpretes transferre curavit, quas in Alexandrina bibliotheca habuit. 2. < Siquidem singuli in singulis cellulis separati, ita omnia per Spiritum sanctum interpretati, unt, ut nihil in alicujus eorum codice inventum esse quod in caeteri.-, vel in verborum ordine, discreparet 3. Fuerunt et alii interpretes, qui ex Hebraea lingua in Graecam sacra eloquia transtulerunt, sicut Aquila Symmachus et Theodotion, sicut etiam et vulgaris illa interpretatio, cujus auctor non apparet, et ob hoc sine nomine interpretis. Quinta Editio nuncupatur. 4. Praeterea sextam et septimam Editionem Origene. miro labore reperit, et cum caeteris Editionibus comparavit. 5. Presbyter quoque Hieronymus, trium lingua rum peritus, ex Hebraeo in Latinum eloquium easdem Scripturas convertit, eloquenterque transfudit, cujus interpretatio merito caeteris antefertur. Nam est, et verborum tenacior, et perspicuitate sententiae clarior, atque, utpote a Christiano interprete, verior.

6.55. Roma'ya ilk kitap getiren

Roma'ya ilk kez bol miktarda kitabı, Makedonya Kralı Perseus'u yendikten sonra Aemilius Paulus getirmiştir; ardından Lucullus, Pontos ganimetinden getirmiştir. Bunlardan sonra Caesar, Marcus Varro'ya mümkün olan en büyük kütüphaneyi kurma görevini verdi.

Roma'da kütüphaneleri ilk olarak halka açan, Yunanca ve Latince kütüphaneleri birlikte, yazarların heykellerini de ekleyerek, savaş ganimetinden kurduğu çok görkemli bir avluda Pollio'dur.

6.5

CAPUT V. De eo qui primum Romam libros advexit 1. Romam primus librorum copiam advexi. Aemilius Paulus, Perse Macedonum rege devicto; deinde Lucullus e Pontica praeda. Post hos Caesar dedit Marco Varroni negotium quam maximae bibliothecae construendae. 2. Primum autem Romae bibliothecas publicavit Pollio, Graecas simul atque Latinas, additis auctorum imaginibus in atrio quod de manubiis magnificentissimum instruxerat.

6.66. Bizde kütüphane kuranlar

Bizde de Caesarealı Eusebius'un hayatını yazdığı şehit Pamphilus, kutsal kütüphane hevesinde Peisistratos'a denk olmaya ilk çabalayan kişidir: kütüphanesinde yaklaşık otuz bin cilt vardı.

Hieronymus ile Gennadius da kilise yazarlarını bütün dünyada arayarak sırayla izlemiş, çalışmalarını tek ciltlik bir dizinde toplamışlardır.

7. Çok yazanlar

Latinler arasında Marcus Terentius Varro sayısız kitap yazmıştır. Yunanlar arasında da Khalkenteros olağanüstü övgülerle anılır: o kadar çok kitap yayımlamıştır ki, herhangi birimiz başkalarının o kadar kitabını kendi eliyle güç bela kopya edebilir.

Yunanlar arasından bizim yazarlarımızdan Origenes, Yazılar üzerine emeğinde, eserlerinin sayısıyla hem Yunanları hem Latinleri geçmiştir. Hieronymus onun kitaplarından altı bin tanesini seçtiğini söyler.

Ama Augustinus, yeteneğiyle ve ilmiyle bunların hepsinin çalışmalarını geride bırakmıştır. O kadar çok şey yazmıştır ki, gece gündüz çalışan biri onun kitaplarını yazmaya şöyle dursun okumaya bile yetişemez.

6.6

CAPUT VI. Qui apud nos bibliothecas instituerunt. 1. Apud nos quoque Pamphilus martyr, cuju8 vitam Eusebius Caesariensis conscripsit, Pisistratum in sacrae bibliothecae studio primus adaequare contendit. Hic enim in bibliotheca sua prope triginta voluminum millia habuit. 1. Hieronymus quoque atque Gennadius Ecclesiasticos scriptores toto orbe quaerentes ordine persecuti sunt, eorumque studia in uno voluminis indiculo comprehenderunt. CAPUT VII. Qui multa scripserunt. 1. Marcus Terentius Varro apud Latinos innumerabiles libros scripsit. Apud Graecos quoque Chalcenterus miris attollitur laudibus, quod tantos libros ediderit quantos quisque nostrum alienos scribere propria manu vix possit. 2. De nostris quoque apud Graecos Origenes, in Scripturarum labore, tam Graecos quam Latinos operum suorum numero superavit. Denique Hieronymus sex millia librorum ejus selegisse fatetur. 3. Horum tamen omnium studia Augustinus ingenio vel scientia sua vicit. Nam tanta scripsit, ut diebus ac noctibus non solum scribere libros ejus quisquam, sed nec legere quidem occurrat.

6.88. Eser türleri

Eserlerin üç türü vardır. Birinci tür excerpta'dır, Yunanca scholia denir; bunlarda karanlık ya da güç görünen yerlere özetle ve kısaca değinilir. İkinci tür homilialardır, Latinler bunlara halk önünde söylenen "sözler" der. Üçüncüsü tomus'lardır, biz bunlara kitap ya da cilt deriz. Homilialar halka seslenir; tomus'lar, yani kitaplar ise daha büyük tartışmalar içerir.

Diyalog iki ya da daha çok kişinin konuşmasıdır, Latinler sermo der; Yunanların diyalog dediğine biz sermo deriz.

Sermo adı, iki kişi arasında "örüldüğü" (seritur) içindir. Vergilius'ta da şöyle geçer: "Birbirleriyle çeşit çeşit sözler örüyorlardı." Tractatus bir şeyin çok yönlü açıklamasıdır, çünkü fikri kendi kendine yoklayarak anlamı pek çok yöne çeker (trahat).

Sermo, tractatus ve verbum birbirinden farklıdır. Sermo için bir başka kişi gerekir; tractatus özellikle kişinin kendine yöneliktir; verbum ise herkese. Bu yüzden "halka söz söyledi" denir.

Commentaria adı "zihinle birlikte" (cum mente) gibidir. Bunlar yorumlardır: hukuk şerhleri, İncil şerhleri gibi.

Apologeticum bir savunmadır, kimilerinin suçlayanlara verdiği karşılıktır. Yalnız savunma ya da inkârdan ibarettir; ad Yunancadır.

Panegyricum, kralları övmek için kullanılan, ölçüsüz ve dağınık bir konuşma türüdür; insanlar bunu yazarken pek çok yalanla yaltaklanır. Bu kötülük, hafiflikleri konuşma yeteneği ve inanılmaz bir bollukla donanmış olup pek çok yalan bulutu kaldıran Yunanlardan çıkmıştır.

Fasti kitapları, kralların ya da konsüllerin yazıldığı kitaplardır. Adları fasces'ten, yani iktidar simgelerinden gelir; bu yüzden kral ve konsüller hakkında yayımlandıkları için Fasti kitapları denir.

Prooemium konuşmanın başlangıcıdır. Prooemiumlar kitapların başıdır, davanın anlatısından önce dinleyenlerin kulaklarını hazırlamak için uydurulur. Latince bilenlerin çoğu bu kelimeyi çevirmeden kullanmıştır; bizde çevrilmiş olarak praefatio, yani "ön konuşma" denir.

Praecepta, ne yapılması ya da ne yapılmaması gerektiğini öğreten öğütlerdir. Ne yapılacağı: "Tanrını sev; babana ve anana saygı göster." Ne yapılmayacağı: "Zina etmeyeceksin; çalmayacaksın."

Benzer biçimde, putperestlerin öğütleri de ya buyurur ya yasaklar. Yapılmasını buyurur: "Çıplak sür, çıplak ek." Yasaklar: "Asmaların arasına fındık ekme, sürgünlerin ucundan da tutma."

İlk öğütleri İbranilerde Musa yazmıştır, Latinlerde ilk öğütleri kâhin Marcius düzenlemiştir. Şu söz onlardandır: "En son konuş, ilk sus."

Parabolae ve problemler, adlarıyla, kendilerinin daha derinden araştırılması gerektiğini gösterir. Parabola bir şeyin benzerliğini taşır. Kelime Yunanca olsa da artık Latince gibi kullanılır. Bilindiği gibi, şeylerin benzetmeleri denen parabollerde, söz konusu şeyler karşılaştırılır.

Problemata, Latincede önermeler denilenler, tartışmayla çözülmesi gereken bir şey içeren sorulardır.

Soru (quaestio) bir araştırmadır: var mı, nedir, nasıldır diye sorulur.

Argumentum adı ise "keskin" (argutum) ya da şeyleri kanıtlamak için keskin bir biçimde bulunmuş gibi demektir.

Epistola'ya Yunanlar böyle der; Latincede "gönderilen" diye çevrilir.

Papirüs ve parşömen kullanılmadan önce, mektup konuşmaları ağaçtan yontulmuş küçük tabletlere yazılırdı; taşıyıcılarına da bu yüzden tabellarii denmiştir.

9. Balmumu tabletler

Balmumu tabletler harflerin malzemesidir, küçüklerin sütanneleridir. "Çocuklara zekâyı onlar verir, anlamın ilk adımlarını." Bunlarla uğraşmayı ilk Yunanların öğrettiği söylenir. Yunanlar ve Etrüskler önce balmumuna demir kalemle yazıyordu. Sonra Romalılar demir kalem bulundurulmasını yasakladı. Yazıcılar arasında "balmumunu demirle kesme" sözü buradan gelir. Sonra balmumuna kemikle yazılması âdet oldu. Atta bunu bir satirinde şöyle gösterir: "Sabanı balmumuna çevirelim, kemik uçla sürelim." Graphium Yunanca, Latincede scriptorium denir, çünkü graphē yazı demektir.

6.8

CAPUT VIII. De generibus opusculorum. I. Opusculorum genera sunt tria. Primum genus excerpta sunt, quae Graece scholiam nuncupantur; in quibus ea quae videntur obscura vel difficilia, summatim ac breviter praestringuntur. 2. Secundum genus homiliae sunt, quas Latini verba appellant quae proferuntur in populis. Tertium, tomi, quos nos libros vel volumina nuncupamus. Homiliae autem ad vulgus loquuntur; tomi vero, id est, libri, majoris sunt disputationis. Dialogus est collatio 254duorum, vel plurimorum, quam Latini sermonem dicunt. Nam quos Graeci dialogos vocant nos sermones vocamus. 3. Sermo autem dictus, quia inter utrumque seritur. Unde et in Virgilio Multa inter sese vario sermone serebant. Tractatus est ullius rei multiplex expositio, eo quod trahat sensum in multa, sententiam contrectando secum. 4. Differt autem sermo, tractatus et verbum. Sermo enim altera eget persona, tractatus specialiter ad se ipsum est, verbum autem ad omnes. Unde et dicitur: Verbum fecit ad populum. 5. Commentaria dicta quasi cum mente. Sunt enim interpretationes, ut commenta juris, J commenta Evangelii. 6. Apologeticum est excusatio, in quo solent quidam accusantibus respondere. In defensione enim aut negatione sola positum est, et est nomen Graecum. 7. 1 Panegyricum est licentiosum, et laciniosum genus dicendi in laudibus regum, in cujus compositione homines multis mendaciis adulantur. Quod malum a Graecis exortum est, quorum levitas instructa dicendi facultate et copia incredibili multas mendaciorum nebulas suscitavit. 8. Fastorum libri sunt in quibus reges vel consules scribuntur, fascibus dicti, id est, potestatibus. Unde et ob id libri Fastorum dicuntur, quia de regibus et consulibus editi sunt. 9. Prooemium est initium dicendi. Sunt enim prooemia principia librorum, quae ante causae narrationem ad instruendas audientium aures coaptantur. Cujus nomen plerique Latinitatis periti sine translatione posuerunt; hoc autem vocabulum apud nos interpretatum praefatio nuncupatur, quasi praelocutio. 10. Praecepta sunt quae aut quid faciendum, aut quid non faciendum sil, docent. Quid faciendum, ut: Dilige Deum tuum, et honora patrem tuum, et matrem tuam. Quid non faciendum, ut: Non maechaberis; non furtum facies. 11. Similiter et gentilium praecepta vel jubent, vel velant. Jubent faciendum, ut: Nudus ara, sere nudus. Vetant, ut: Nove inter vites corylum sere, neve flagella Summa pete. 12. Primus autem praecepta apud Hebraeos Moyses scripsit, apud Latinos Martius vales primus praecepta composuit. Ex quibus cst illud: Postremus dicas, primus taceas. 13. Parabolae et problemata nominibus suis indicant altius se perscrutari oportere, Parabola quippe alicujus rei similitudinem per se gerit, quod licet sit vocabulum Graecum, jam tamen pro Latino usurpatur. Et notum est quod in parabolis, quae dicuntur rerum similitudines, rebus de quibus agitur comparantur. 14. Problemata autem, quae Latine appellantur propositiones, quaestiones sunt habentes aliquid quod disputatione solvendum sit. 15. Quaestio autem est quaesitio, cum quaeritur an sit, quid sit, quale sit. 16. Argumentum vero dictum quasi argutum, vel quasi argute inventum, ad comprobandas res. 17. Epistolam proprie Graeci vocant quod interpretatur Latine missa. 18. Ante chartae et membranarum usum, in dedolatis ex ligno codicillis epistolarum alloquia scribebantur. Unde et portitores earum tabellarios vocaverunt. CAPUT IX. De ceris. 1. Cerae litterarum materies, parvulorum nutrices, ipsae... Dant ingenium pueris primordia sensus, quarum studium primi Graeci tradidisse produntur. Graeci autem et Thusci primum ferro in ceris scripserunt, postea Romani jusserunt ne graphium ferreum quis haberet. 2. Unde et apud scribas dicebatur: Ceram ferro ne caedito. Postea institutum est ut ceram ossibus scriberent, sicut iudicat Atta in satyra dicens: Vertamus vomerem in ceram, mucroneque aremus Osseo... Graphium autem Graece, Latine scriptorium dicitur. Nam γραϕὴ scriptura est.

6.1010. Papirüs

Papirüs kullanımını ilk Mısır sağlamıştır; işe Memphis şehrinde başlanmıştır. Memphis Mısırlıların bir şehridir ve papirüs kullanımı ilk kez orada bulunmuştur. Lucanus'un dediği gibi: "Memphis'in kâğıdı susuz papirüsten yapılır." Papirüse "susuz" demesi, sıvıyı içmesindendir.

Charta adı, papirüsün kabuğu parça parça (carptim) soyulup yapıştırılmasındandır. Pek çok türü vardır. Birincisi ve en seçkini Augustus kâğıdıdır, krallara layıktır, büyük boydadır ve Octavius Augustus'un şerefine böyle adlandırılmıştır. İkincisi Livia'nın şerefine Liviana'dır. Üçüncüsüne hieratika denir, çünkü kutsal kitaplar için seçilirdi; Augustus kâğıdına benzer, ama rengi soluktur. Dördüncüsü Taeniotica'dır, yapıldığı İskenderiye'deki yerin adını taşır. Beşincisi Saitica'dır, Sais kasabasından adını alır. Altıncısı Corneliana'dır, ilk kez Mısır valisi Cornelius Gallus yaptırmıştır. Yedincisi emporetica, yani tüccar kâğıdıdır, çünkü yazıya pek elverişli olmadığından mallar buna sarılır.

6.10

CAPUT X. De chartis... Chartarum usum primum Aegyptus ministravit coeptum apud Memphiticam urbem; Memphis enim civitas Aegyptiorum est, ubi chartae usus inventus est primum, sicut ait Lucanus: Conficitur bibula Memphitis charta papyro. Bibulam autem papyrum dixit, quod humorem bibat. 2. Charta autem dicta, quod carptim papyri tegmen decerptum glutinatur. Cujus genera quam plura sunt. Prima, et praecipua Augustaea, regia, et majoris forma, in honorem Octavii Augusti appellata. 3. Secunda Liviana ob honorem Liviae; tertia hieratica dicta, eo quod ad sacros libros eligebatur, similis Augustaeae, sed subcolorata. 4. Quarta Taeniotica, a loco Alexandriae, qui ita vocatur, ubi fiebat; quinta Saitica ab oppido Sii. 5. Sexta Corneliana, a Cornelio Gallo, praefecto Aegypti, primum confecta; septima emporetica, quod ea merces involvuntur, cum sit scripturis minus idonea.

6.1111. Parşömenler

Bergama kralları papirüsten yoksun kalınca ilk olarak derileri icat ettiler. Pergamena adı, nesillerin aktarmasıyla bugüne kadar buradan korunmuştur. Bunlara membrana denmesi, hayvanların uzuvlarından (membra) soyulmalarındandır.

Önceleri sarı, yani safran renginde yapılıyordu. Sonra Roma'da beyaz parşömen bulundu, ama bunun uygunsuz olduğu görüldü, çünkü hem çabuk kirlenir hem okuyanların gözünü yorar. Nitekim daha ehil mimarlar kütüphanelerde altın tavan gerekmediğini, zeminin de Karystos mermerinden başka bir şey olmaması gerektiğini düşünür: altının parıltısı gözü köreltir, Karystos'un yeşili gözü dinlendirir. Sarraflığı öğrenenler de dinarların damgası altına mersin yeşili bezler koyar; değerli taş oymacıları da hiçbir şeyin daha yeşil olmadığı böceklerin sırtına sık sık bakar; ressamlar da aynısını yapar, görme yorgunluklarını yeşille gidermek için.

Parşömenler beyaz, sarı ya da erguvanîdir. Beyazlar tabiatça öyledir. Sarı parşömen iki renklidir, yapımcı tarafından bir yüzü boyanır, yani safranlanır. Persius bundan şöyle söz eder: "Artık kitap da hazır, tüyleri alınmış iki renkli parşömen de." Erguvanî olanlar ise erguvan renge boyanır; üzerlerinde eritilmiş altın ve gümüş harfler hâlinde belirir.

12. Kitapların yapılışı

Putperestlerde bazı kitap türleri belli ölçülerle yapılırdı. Şiirler ve mektuplar daha kısa boyda, tarihler ise daha büyük boyda yazılırdı. Yalnız papirüse ya da parşömene değil, fil bağırsağına, ebegümeci ve palmiye yapraklarından dokunmuş şeylere de yazılırdı. Cinna bu türden şöyle söz eder:

"Aratos'un kandilleri başında uzun uzun uykusuz kaldığın, göksel ateşleri öğrendiğimiz bu şiirleri sana, kurumuş ebegümeci yaprağına yazılmış küçük bir kitap olarak, Bithynia'dan bir armağan gibi küçük bir gemiyle getirdim."

Kitapların kenarlarını kesmek ilk kez Sicilya'da yaygınlaştı. Başlangıçta sünger taşıyla düzeltilirlerdi. Catullus da bu yüzden şöyle der: "Kime sunayım bu zarif yeni küçük kitabı, kuru sünger taşıyla az önce parlatılmış?"

6.11

CAPUT XI. De pergamenis, 1. Pergameni reges cum charta indigerent, membrana primi excogitaverunt. Unde et pergamenarum nomen hucusque tradente sibi posteritate servatum est. Haec membrana dicuntur, quia ex membris pecudum detrahuntur. 2. Fiebant autem primum coloris lutei, id est, crocei, postea vero Romae candida membrana reperta sunt, quod apparuit inhabile esse, quod, et facile sordescant, aciemque legentium laedant. Cum peritiores architecti neque aurea lacunaria ponenda in bibliothecis putent, neque pavimenta alia quam e Carysteo marmore, quod auri fulgor hebetet, et Carysti viriditas reficiat oculos. 3. Nam et qui nummulariam discunt, denariorum formis myrteos pannos subjiciunt, et gemmarum sculptores scarabeorum terga, quibus nihil est viridius, subinde respiciunt, et pictores idem faciunt, ut laborem visus eorum viriditate recreent. 4. Membrana autem aut candida, aut lutea, aut purpurea sunt. Candida naturaliter existunt. Luteum membranum bicolor est, quod a confectore una tingitur parte, id est crocatur, de quo Persius: Jam liber, et positis bicolor membrana capillis. 5. Purpurea vero inficiuntur colore purpureo, in quibus aurum et argentum liquescens patescat in litteras. CAPUT XII. De libris conficiendis. 1. Quaedam genera librorum apud gentiles certis modulis conficiebantur. Breviore forma, carmina atque epistolae. At vero historiae majori modulo scribebantur, et non solum in charta, vel membranis, ed etiam, et in omentis elephantinis, textilibusque malvarum foliis, atque palmarum. 2. Cujus generis Cinna sic meminit: Haec tibi Arataeis multum invigilata lucernis Carmina, queis ignes novimus aerios, Levis in aridulo malvae descripta libello Prusiaca vexi munera navicula. 3. Circumcidi libros Siciliae primum increbuit. Nam initio pumicabantur. Unde et ait Catullus: Cui dono lepidum novum libellum Arido modo pumice expolitum?

6.1313. Kitapların adları

Codex birçok kitaptan oluşur, liber ise tek ciltliktir. Codex adı, istiare yoluyla ağaçların ya da asmaların gövdesinden (caudex) gelir, çünkü dallar gibi birçok kitabı içinde taşır.

Volumen, sarılmasından (volvendo) adını alan kitaptır; İbranilerde kanun cildi, peygamberlerin ciltleri gibi.

Liber ağaç kabuğunun odunun bitişiğindeki iç zarıdır. Vergilius bundan söz eder: "Yüksek karaağacın liber'i." Üzerine yazdığımız şeye liber denmesi de bundandır, çünkü papirüs ve parşömen kullanılmadan önce ciltler ağaçların iç kabuğundan yapılır, yani birleştirilirdi. Yazıcılara da ağaçların liber'inden librarii denmiştir.

6.13

CAPUT XIII. De librorum vocabulis. 1. Codex multorum librorum est, liber unius voluminis. Et dictus Codex per translationem a caudicibus arborum, seu vitium, quasi caudex, quod in se multitudinem librorum quasi ramorum contineat. 2. Volumen liber est a volvendo dictus, sicut apud Hebraeos volumen legis, volumina prophetarum. 3. Liber est interior tunica corticis quae ligno cohaeret. De quo Virgilius: Alta liberaret in ulmo. Unde et liber dicitur in quo scribimus, quia ante usum chartae vel membranorum de libris arborum volumina fiebant, id est, compaginabantur. Unde et scriptores a libris arborum librarios vocaverunt.

6.1414. Kitap yazıcıları ve aletleri

Librarii'nin eskiden bibliopola diye adlandırıldığı bilinir: Yunanlar kitaba biblos der. Librarii'ye antiquarii de denir. Ama librarii hem yeni hem eski yazanlardır; antiquarii ise yalnız eski yazanlardır, adlarını da bundan almışlardır.

Scriba, adını yazmaktan (scribendo) alır, işini kelimenin niteliğiyle ifade eder.

Yazıcının aletleri kamış ve tüydür. Sözler bunlarla sayfalara işlenir. Kamış ağaçtan, tüy kuştandır. Tüyün ucu ikiye ayrılır, bütün gövdede birlik korunur. Sanırım bu bir sır içindir: iki uçla Eski ve Yeni Ahit işaret edilir, onlarla da acı çekişin kanıyla dökülen Söz'ün sırrı ifade edilir.

Calamus adı, sıvıyı koymasındandır (ponat). Bu yüzden denizciler arasında calare "koymak" demektir.

Penna adı, pendendo'dan, yani uçmaktan gelir; dediğimiz gibi kuşa aittir.

Kitap yapraklarına folia denmesi ya ağaç yapraklarına benzemelerinden ya da körüklerden, yani kesilen hayvanlardan yüzülen derilerden yapılmalarındandır. Yaprağın kısımlarına pagina denir, çünkü birbirine tutturulurlar.

Halk arasında dizelere versus denmesi, eskilerin yeryüzü sürülür gibi yazmalarındandır. Önce kalemi soldan sağa götürür, sonra aşağıya dönüp yeniden sağa doğru yazarlardı; köylüler bugün de bunlara versus der.

Scheda, henüz düzeltilmekte olan, kitaplara henüz geçirilmemiş metindir. Ad, tomus gibi Yunancadır.

6.14

CAPUT XIV. De librariis, et eorum instrumentis. 1. Librarios (constat) ante bibliopolas dictos. Librum enim Graeci βίλον vocant. Librarii autem idem et antiquarii vocantur; sed librarii sunt qui et nova et vetera scribunt, antiquarii qui tantummodo vetera, unde et nomen sumpserunt. 2. A scribendo autem scriba nomen accepit, officium exprimens vocabuli qualitate. 3. Instrumenta scribae calamus et penna. Ex his enim verba paginis infiguntur, sed calamus arboris est, penna avis, cujus acumen in duo dividitur, in toto corpore unitate servata (credo) propter mysterium, ut in duobus apicibus Vetus et Novum Testamentum signaretur, quibus exprimitur verbi sacramentum sanguine passionis effusum. 4. Dictus autem calamus quod liquorem ponat. Unde et apud nautas CALARE ponere dicitur. 5. Penna autem a pendendo vocata, id est, volando. Est enim, ut diximus, avium. 6. Folia autem librorum appellata, sive ex similitudine foliorum arborum, seu quia ex follibus fiunt, id est, ex pellibus quae de occisis pecudibus detrahi solent, cujus partes paginae dicuntur, eo quod sibi invicem compingantur. 7. Versus autem vulgo vocati, quia sic scribebant antiqui sicut aratur terra. A sinistra enim ad dexteram primum deducebant stylum; deinde convertebantur ad inferiora et rursum ad dexteram versus, quos hodieque rustici versus vocant. 8. Scheda est, quod adhuc emendatur, et necdum in libris redactum est, et est nomen Graecum, sicut et tomus.

6.1515. İnciller'in kanonları

İnciller'in kanonlarını ilk olarak İskenderiye piskoposu Ammonios düşünmüş, sonra Caesarealı Eusebius onun izinden giderek daha tam bir biçimde düzenlemiştir. Bunlar, öteki İncil yazarlarından hangilerinin benzer, hangilerinin kendine özgü şeyler söylediğini bulabilmemiz ve bilebilmemiz için yapılmıştır.

Sayıları ondur. Birincisi dördünün aynı şeyi söylediği sayıları içerir: Matta, Markos, Luka ve Yuhanna. İkincisi üçünün söylediklerini: Matta, Markos, Luka. Üçüncüsü üçünün: Matta, Luka, Yuhanna. Dördüncüsü üçünün: Matta, Markos, Yuhanna. Beşincisi ikisinin: Matta, Luka. Altıncısı ikisinin: Matta, Markos. Yedincisi ikisinin: Matta, Yuhanna. Sekizincisi ikisinin: Markos, Luka. Dokuzuncusu ikisinin: Luka, Yuhanna. Onuncusu her birinin kendine özgü söylediklerini içerir.

Kullanımları şöyledir: Her İncil yazarında bölümlerin yanına bir sayı konmuştur; bu sayıların altına da kırmızıyla işaretlenmiş bir rakam konmuştur. Bu rakam, üzerindeki sayının kaçıncı kanonda bulunduğunu gösterir. Örneğin rakam birse birinci kanonda, ikiyse ikinci kanonda, üçse üçüncü kanonda, böylece sırayla onuncuya kadar.

Herhangi bir İncil'i açtığında, öteki İncil yazarlarından hangilerinin benzer şeyler söylediğini bilmek istersen, bölümün yanındaki sayıyı al ve gösterdiği kanonda o sayıyı ara. Orada kaç kişinin ve kimlerin söylediğini bulacaksın. Sonra metinde o sayıların gösterdiği yerleri arayarak her İncil'de aynı konuda neler söylediklerini bulursun.

6.15

CAPUT XV. De canonibus Evangeliorum. 1. Canones Evangeliorum Ammonius, Alexandriae episcopus, primus excogitavit, quem postea Eusebius Caesariensis secutus, plenius composuit. Qui ideo facti sunt, ut per eos invenire et scire possimus qui reliquorum evangelistarum similia aut propria dixerunt. 2. Sunt autem numero decem, quorum primus continet numeros in quibus quatuor eadem dixerunt: Matthaeus, Marcus, Lucas, et Joannes; secundus, in quibus tres, Matthaeus, Marcus, Lucas; tertius, in quibus tres, Matthaeus, Lucas, Joannes; quartus, in quibus tres, Matthaeus, Marcus, Joannes. 3. Quintus, in quibus duo, Matthaeus, Lucas; sextus, in quibus duo, Matthaeus, Marcus; septimus, in quibus duo, Matthaeus, Joannes; octavus, in quibus duo, Marcus, Lucas; nonus, in quibus duo, Lucas, Joannes. 4. Decimus, in quibus singuli eorum propria quaedam dixerunt, quorum ex positio haec est. Per singulos enim evangelistas numerus quidam capitulis affixus adjacet, quihus numeris subdita est aera quaedam minio notata, quae indicat in quoto canone positus sit numerus cui subjecta est aera. 5. Verbi gratia: si est aera prima, in primo canone; si secunda, in secundo; si tertia, in tertio, et sic per ordinem usque ad decimum perveniens. 6. Si igitur, aperto quolibet Evangelio, placuerit scire qui reliquorum evangelistarum similia dixerunt, assumes adjacentem numerum capituli, et requires ipsum Itinerum in suo canone quem indicat, ibique invenies quot et qui dixerint, et ita demum in corpore inquisita loca quae ex ipsis numeris indicantur per singula Evangelia de iisdem dixisse invenies.

6.1616. Konsil kanonları

Yunanca canon'a Latincede regula denir. Regula adı, dosdoğru götürdüğü, hiçbir zaman başka yana çekmediği içindir. Kimileri regula'nın yönettiği (regat) için, kimileri doğru yaşamanın ölçüsünü verdiği için, kimileri de eğri ve bozuk olanı düzelttiği için böyle dendiğini söylemiştir.

Genel konsillerin kanonları Constantinus zamanında başlamıştır. Önceki yıllarda zulüm şiddetliyken halkları eğitme imkânı hiç yoktu. Hıristiyanlığın çeşitli sapkın öğretilere bölünmesi de bundandır: anılan imparatorun zamanına kadar piskoposların bir araya gelme izni yoktu. Hıristiyanlara özgürce toplanma imkânını o vermiştir.

Onun zamanında kutsal Babalar, bütün dünyadan Nikaia Konsili'nde bir araya gelerek, İncil'in ve Havariler'in imanına göre Havariler'den sonraki ikinci inanç formülünü aktardılar.

Öteki konsiller arasında, bütün imanı başlıca kapsayan dört saygıdeğer sinod olduğunu biliyoruz; bunlar dört İncil, ya da cennetin aynı sayıdaki ırmağı gibidir.

Bunların birincisi, üç yüz on sekiz piskoposun katıldığı Nikaia sinodudur, Constantinus Augustus'un hükümdarlığında toplanmıştır. Burada Arius'un kutsal Teslis'in eşitsizliği hakkında ileri sürdüğü inançsızlık küfrü hüküm giymiş, aynı kutsal sinod inanç formülüyle, Tanrı Oğul'un Baba Tanrı ile aynı özden olduğunu tarif etmiştir.

İkinci sinod, yüz elli Baba'nın katılımıyla yaşlı Theodosius döneminde Konstantinopolis'te toplanmıştır. Kutsal Ruh'un Tanrı olduğunu inkâr eden Macedonius'u hükme bağlamış, Kutsal Ruh'un Baba ve Oğul ile aynı özden olduğunu göstermiş ve bütün Yunan ve Latin itirafının kiliselerde söylediği formülü vermiştir.

Üçüncü sinod, Birinci Efes sinodudur, iki yüz piskoposla genç Theodosius Augustus döneminde yapılmıştır. Mesih'te iki kişi olduğunu ileri süren Nestorius'u haklı bir lanetle hükme bağlamış, Rab İsa Mesih'in iki tabiatta tek kişi olarak kaldığını göstermiştir.

Dördüncü sinod, altı yüz otuz kâhinin katıldığı Khalkedon sinodudur, İmparator Marcianus döneminde yapılmıştır. Bu sinod, Tanrı'nın Sözü'nde ve tende tek tabiat bulunduğunu söyleyen Konstantinopolisli başrahip Eutyches'i, onun savunucusu İskenderiye piskoposu Dioscorus'u ve yine Nestorius'u, öteki sapkınlarla birlikte Babalar'ın tek kararıyla önceden hükme bağlamıştır. Aynı sinod, Rab Mesih'in Bakire'den, onda hem ilahî hem insanî tabiatın cevherini itiraf edeceğimiz biçimde doğduğunu ilan etmiştir.

Bu dört başlıca sinod, imanın öğretisini en tam biçimde ilan eder. Kutsal Babalar'ın Tanrı'nın ruhuyla dolu olarak onayladığı başka konsiller varsa, bu dördünün otoritesinden sonra gelmek üzere bütün güçleriyle geçerli kalırlar; işlemleri bu derlemede yer alır.

Synodus Yunancadan "yol arkadaşlığı" ya da "toplantı" diye çevrilir.

Concilium adı ise Roma âdetinden gelir. Davaların görüldüğü zamanda herkes bir araya gelir, ortak dikkatle görüşürdü. Concilium da bu ortak dikkatten, "ortak bakış" (communicilium) gibi denmiştir: çünkü cilia gözlere aittir. Consilium da considium'dan, d'nin l'ye dönüşmesiyle gelir.

Coetus ise toplantı ya da birleşmedir, coeundo'dan, yani bir araya gelmekten gelir. Conventus adı da bundandır. Conventus, coetus ve concilium, birçok kişinin bir araya gelme topluluğundan adını alır.

6.16

CAPUT XVI. De canonibus conciliorum. 1. Canon autem Graece, Latine regula nuncupatur. Regula autem dicta, quod recte ducit, nec aliquando aliorsum trahit. Alii dixerunt regulam dictam vel quod regat, vel quod normam recte vivendi praebeat, vel quod distortum pravumque quid corrigat. 2. Canones autem generalium conciliorum a temporibus Constantini coeperunt. In praecedentibus namque annis, persecutione fervente, docendarum plebium minime dabatur facultas. 3. Inde Christianitas in diversas haereses est scissa, quia non erat licentia episcopis in unum convenire, nisi tempore supradicti imperatoris. Ipse namque dedit facultatem Christianis libere congregari. 4. Sub hoc etiam sancti Patres in concilio Nicaeno de omni orbe terrarum convenientes, juxta fidem evangelicam et apostolicam, secundum post apostolos symbolum tradiderunt 5. Inter caetera autem concilia quatuor esse (scimus) venerabiles synodos, quae totam principaliter fidem complectuntur. quasi quatuor Evangelia, vel totidem paradisi lumina. 6. Harum prima Nicaena synodus trecentorum octodecim episcoporum Constantino Augusto imperante peracta eit. In qua Arianae perfidiae damnata blasphemia, quam de inaequalitate sanctae Trinitatis idem Arius asserebat; consubstantialem Deo Patri, Deum Filium eadem sancta synodus per symbolum definivit. 1. Secunda synodus centum quinquaginta Patrum sub Theodosio seniore Constantinopoli congregata est, quae Macedonium, Spiritum Sanctum Deum esse negantem, condemnans, consubstantialem Patri et Filio sanctum Spiritum demonstravit, dans symboli formam. quam tota Graecorum et Latinorum confessio in Ecclesiis praedicat. 8. Tertia synodus Ephesina prima, ducentorum episcoporum sub juniore Theodosio Augusto edita, quae Nestorium duas personas in Christo asserentem justo anathemate condemnavit, ostendens manere in duabus naturis unam Domini Jesu Christi personam. 9. Quarta synodus Chalcedonensis sexcentorum triginta sacerdotum sub Martiano principe habita est, in qua Euthychem Constantinopolitanum abbatem Verbi Dei et carnis unam naturam pronuntiantem, et ejus defensorem Dioscorum quemdam Alexandrinum episcopum, et ipsum rursum Nestorium cum reliquis haereticis una Patrum sententia praedamnavit, Indicans eadem synodus Christum Dominum de Virgine sic natum, ut in eo substantiam et divinae et humanae confiteamur naturae 10. Quatuor hae sunt synodi principales, fidei doctrinam plenissime praedicantes; sed et si qua sunt concilia Quae sancti Patres spiritu Dei pleni sanxerunt, post istorum quatuor auctoritatem omni manent stabilita vigore, quorum gesta in hoc corpore condita continentur. 11. Synodus autem ex Graeco interpretatur comitatus, vel caetus. 12. Concilii vero nomen tractum est et more Romano. Tempore enim quo causae agebantur, conveniebant omnes in unum, communique intentione tractabant. Unde et concilium a communi intentione dictum, 1 quasi communicilium. Nam cilia oculorum sunt. Unde, et CONSIDIUM, consilium, in litteram transeunte. 13. Coetus vero conventus est, ver congregatio, a coeundo, id est, conveniendo in unum Unde et conventus est nuncupatus; sicut conventus coetus, vel concilium a societate multorum in unum.

6.1717. Paskalya döngüsü

Paskalya döngüsünü ilk kez İmparator Alexander zamanında piskopos Hippolytus yazmıştır. Ondan sonra çok sınanmış yazarlar, Caesarealı Eusebius, İskenderiyeli Theophilus, Aquitanialı Prosper ve Victorius, bu bayramın hesaplarını genişleterek pek çok döngü yayımlamışlardır.

Bunun hesabını İskenderiye şehrinin çok mutlu piskoposu Cyrillus, beş kere on dokuz yılı hesaplayarak doksan beş yıl için, Paskalya bayramının hangi ayın hangi takvim gününde ya da ayın kaçıncı gününde kutlanması gerektiğini son derece kısa biçimde kaydetmiştir.

Bu döngüye cyclus denmesi, daire biçiminde düzenlenmesindendir; yılların düzenini adeta çember içinde değişiklik olmadan ve hiçbir sanat gerektirmeden kapsar. Bu yüzden her konuda basit biçimde yapılmış şiirlere de cyclica denmiştir. Laterculum adı da buradan, yılların düzenini yan yana dizilmiş olarak taşımasındandır.

Birinci döngü on dokuz yıllıktır. Tamamlanınca ilk başlangıca dönülür.

Eskiden Kilise, Paskalya'yı Yahudilerle birlikte, hangi güne denk gelirse gelsin, ayın on dördünde kutlardı. Kutsal Babalar Nikaia sinodunda bu âdeti yasakladılar; yalnız Paskalya ayına ve aya değil, Rab'bin dirilişinin gününe de bakılmasını buyurdular. Bu yüzden Rab'bin Günü atlanmasın diye Paskalya'yı ayın on dördünden yirmi birine kadar uzattılar.

Pascha kelimesi Yunanca değil, İbranicedir. Yunancada paskhein "acı çekmek" demektir, ama ad acı çekmeden değil geçişten gelir: Tanrı'nın halkı o sırada Mısır'dan geçtiği için İbranice kelimeyle Pascha denmiştir. İncil'de de şöyle denir: "İsa bu dünyadan Baba'ya geçme saatinin geldiğini görünce."

Onun gecesi, Kralımız ve Tanrımız'ın gelişi yüzünden uykusuz geçirilir; O'nun diriliş zamanı bizi uyurken değil uyanık bulsun diye. Bu gecenin iki gerekçesi vardır: ya O, acı çektiği zaman bu gecede hayata döndü ya da ileride yargılamaya dirildiği aynı saatte gelecektir.

Paskalya'yı öyle kutlarız ki yalnız Mesih'in ölümünü ve dirilişini anmayız, O'nunla ilgili tanıklık edilen öteki şeylere de sırların anlamı için bakarız. Yeni hayatın başlangıcı ve giyinmemiz, eskisini çıkarmamız buyrulan yeni insan için, eski mayayı atıp yeni hamur olmamız için, çünkü Paskalyamız Mesih kurban edilmiştir: işte hayatın bu yeniliği için yılın ayları içinde birinci ay gizemli biçimde Paskalya kutlamasına ayrılmıştır.

Paskalya'nın üçüncü haftanın bir gününde, yani ayın on dördünden yirmi birine denk gelen günde kutlanması şunu gösterir: yedi gün sayısıyla geçen çağın bütün zamanı içinde, bu sırrı şimdi üçüncü zaman açmıştır. Birinci zaman kanundan önceki, ikincisi kanun altındaki, üçüncüsü lütuf altındaki zamandır. Peygamberlerin bilmecesinde önceden gizli olan sır işte artık burada açığa çıkmıştır. Bu yüzden, çağın bu üç zamanı için Rab'bin dirilişi üç günlüktür.

Paskalya gününün ayın on dördünden yirmi birine kadar yedi gün içinde aranması da yedi sayısının kendisi içindir. Bu sayı çoğu kez bütünlüğün işareti olarak kullanılır, bütünlük örneği olarak Kilise'nin kendisine de verilir. Havari Yuhanna'nın Vahiy'de yedi kiliseye yazması bundandır. Kilise, hâlâ bu ölümlü tende bulunduğu için, değişkenliği yüzünden Yazılar'da ay adıyla gösterilir.

Görüşlerin çeşitliliği yüzünden Paskalya bayramının gözetilmesi zaman zaman yanılgı doğurur. Latinler birinci ayın ayını 5 Mart'tan 3 Nisan'a kadar arar; ayın on dördü Rab'bin Günü'ne denk gelirse Paskalya'yı bir sonraki Rab'bin Günü'ne erteler. Yunanlar birinci ayın ayını 8 Mart'tan 5 Nisan'a kadar gözetir; ayın on beşi Rab'bin Günü'ne denk gelirse kutsal Paskalya'yı kutlar. Böylece iki taraf arasındaki bu görüş ayrılığı Paskalya kuralını bozar.

Yalnız on iki ayı, yani 354 günü olan yıla ortak yıl denir. Ortak denmesi, sık sık iki tanesinin bağlı olarak gelip Paskalya bayramında birbirini izlemesindendir; embolismus yılı ise her zaman tektir.

Embolismus yılı on üç ay ayı, yani 384 gün içerdiği gösterilen yıldır. Kutsal Musa'ya Tanrı'nın bildirdiği yıl budur; o yıl uzakta oturanlara ikinci ayda Paskalya kutlamaları buyurulur.

6.17

CAPUT XVII. De cyclo paschali. 1. Paschalem cyclum Hippolytus episcopus temporibus Alexandri imperatoris primus conscripsit. Post quem probatissimi auctores Eusebius Caesariensis, Theophilus Alexandrinus, Prosper quoque natione Aquitanus, atque Victorius, amplificatis ejusdem festivitatis rationibus, multiplices circulos ediderunt. 2. Cujus quidem rationem beatissimus Cyrillus Alexandrinae urbis episcopus in xcv annos per quinquies decem novies calculans, quoto Kalendas, vel luna debeat paschalis solemnitas celebrari, summa brevitate notavit. 3. Cyclus autem vocatus, eo quod in orbem digestus sit, et quasi in circulo dispositum ordinem complectatur annorum sine varietate et sine ulla arte. 4. Unde factum est Ut cujusque materiae carmina simplici formitate facta cyclica vocarentur. Hinc et laterculum dictum, quod ordinem habeat stratum annorum. 5. Primus cyclus decemnovenalis. 10. Post cujus expletionem ad primum exordium recurrendum. Antiquitus Ecclesia Pascha decima quarta luna cum Judaeis celebrabat, quocunque die occurreret: quem ritum sancti Patres in Nicaena synodo prohibuerunt, constituentes non solum lunam paschalem et mensem inquirere, sed etiam et diem Resurrectionis dominicae observare, et ob hoc Pascha a quarta decima luna usque ad vigesimam primam extenderunt, ut dies Dominicus non omitteretur. 11. Pascha autem vocabulum non Graecum, sed Hebraeum est; nec a passione, quoniam πάσχειν Graece dicitur pati, sed a transitu Hebraeo verbo Pascha appellatum est, eo quod tunc populus Dei ex Aegypto transierit. Unde et in Evangelio: Cum vidisset, inquit, Jesus, quia venit hora ut transiret de mundo ad Patrem. 12. Cujus nox ideo pervigil ducitur, propter adventum Regis ac Dei nostri, ut tempus resurrectionis ejus nos non dormientes, sed vigilantes inveniat. Cujus noctis duplex ratio est, sive quod in ea vitam tunc recepit cum passus est; sive quod postea eadem hora qua resurrexit ad judicandum venturus est. 13. Eo autem modo agimus Pascha, ut non solum mortem et resurrectionem Christi in memoriam revocemus, sed etiam caetera (quae circa eum attestantur ad sacramentorum significationem inspiciamus. 14. Propter initium enim novae vitae, et propter novum hominem, quem jubemur induere, et exuere veterem, expurgantes vetus fermentum, ut simus nova conspersio, quoniam Pascha nostrum immolatus est Christus; propter hanc ergo vitae novitate primus mensis in anni mensibus celebrationi paschali mystice attributus est. 15. Quod vero tertiae hebdomadae die Pascha celebratur, id est qui dies occurrit a quarta decima in vicesimam primam, hoc significat quia in toto tempore saeculi, quod septenario dierum numero agitur, nunc tertium tempus boc sacramentum aperuit. 16. Primum enim tempus est ante legem, secundum sub lege, tertium sub gratia. Ubi jam manifestatum es sacramentum prius occultum in prophetico aenigmate, ideo et propter haec tria saeculi tempora resurrectio Domini triduana est. 17. Quod vero a quarta decima luna usque ad vigesimam primam per dies septem paschalis dies quaeritur, hoc fit propter ipsum numerum septenarium, quo universitatis significatio saepe figuratur, qui etiam ipsi Ecclesiae tribuitur propter instar universitatis, unde et Joannes apostolus, in Apoc., ad septem scribit Ecclesias. 18. Ecclesia vero in ista adhuc mortalitate carnis constituta, propter ipsam mutabilitatem, lunae Domine in Scripturis significatur. 19. Varia autem observantia opinionum paschalis festivitatis interdum errorem gignit. Latini namque a tertio Nonas Martii, usque in tertium Nonas Aprilis primi mensis lunam inquirunt, et si quarta decima luna die Dominico provenerit, in alio die Dominico Pascha protrahunt. 20. Graeci primi mensis lunam ab octavo Idus Martias usque in diem Non. April. observant, et si quinta decima luna die Dominico incurrerit, sanctum Pascha celebrant. Hujusmodi igitur dissensio Inter utrosque Paschalem regulam turbat. 21. Communis annus dicilur qui a duodecim tantum lunas, hoc est, dies CCCLIV habet. Dictus autem communis, quia saepe duo ita conjuncti incedunt, ut invicem se in Paschali solemnitate sequantur; nam embolismus annus semper solus est. 22. Embolismus annus est qui tredecim menses lunares, id est, CCCLXXXIV dies habere monstratur. Ipse est annus sancto Moysi divinitus revelatus, in quo jubentur ii qui longius habitabant in secundo mense Pascha celebrare.

6.17_2Embolismus Yunanca bir addır; Latince "fazladan ekleme" diye çevrilir, çünkü on bir ay günü eksik görünen ortak yılların sayısını tamamlar.

Embolismus ve ortak yıllar şöyle bulunur: Önceki Paskalya'nın ayın on dördünden sonrakinin ayın on dördüne kadar 384 gün varsa yıl embolismus'tur, 354 gün varsa ortaktır.

Bissextus dört yılda bir eklenen gündür. Her yıl bir as'ın dörtte biri kadar artar; dördüncü yılda bir as tamamlanınca bir bissextus yapar.

Bissextus denmesi, iki kere altı ile çarpılınca bir as, yani bir gün etmesindendir; quadrans da dört kere alındığı için böyle denir. Bu, güneşin yılda günlerin akışına ekledikleridir. Ya da yıl, ancak Mart'ın altıncı günü öncesini iki kez sayarsan eklenebildiği için: yani hem ilk olarak Mart Kalendleri'nden altı gün önceyi, hem de bissextus eklenerek yine Mart Kalendleri'nden altı gün önceyi tekrar edersen.

Mart Kalendleri'nden altı gün önceden Ocak Kalendleri'nin bir gün öncesine kadar, ayın akışında bissextus eklenir ve oradan çıkarılır.

Araya eklenen günlere intercalares denmesi, arasına konulmalarındandır: ayın ve güneşin hesapları uyuşsun diye. Calare "koymak", intercalare "araya koymak" demektir.

Yunanlar epactae der, Latinler yıllık ay eklemeleri; bunlar on birer artarak otuza kadar kendi içinde döner. Mısırlılar bunları ayın ölçümü güneşin hesabına eşitlensin diye ekler. Çünkü ayın akışı yirmi dokuz buçuk gün ışık verir ve ay yılında 354 gün olur. Güneş yılının akışına göre on bir gün artar; Mısırlılar bunları ekler. Bu yüzden adjectiones denir. Bunlar olmadan hangi yılda, ayda ve günde ayın kaçıncı olduğunu bulamazsın.

Epactae her zaman 22 Mart'ta, o gün ay neyse aynı ayda bulunur. On dokuz yıllık daire içinde yer alırlar. Yirmi dokuz epacta'ya ulaşınca, ki bu on dokuz yıllık dairenin sonudur, ertesi yıl yirmi dokuza on bir ekleyip otuzu çıkararak on demeyeceksin; oradan dönüp on bir diyeceksin.

6.17_2
  1. Embolismus autem nomen Graecum est, quod interpretatur Latine super augmentum, eo quod expleat numerum annorum communium, quibus undecim lunares dies deesse cernuntur. 24. Embolismi autem anni et communes sic inveniuntur. Si enim a quarta decima luna Paschae praecedentis, usque ad quartam decimam sequentis CCCLXXXIV dies fuerint, embolismalis annus est; si CCCLIV, communis. 25. Bissextus est post annos quatuor unus dies adjectus. Crescit enim per singulos annos quarta pars assis. At ubi quarto anno assem compleverit, bissextum unum facit. 26. Dictus autem bissextus, quia bis sexies ductus amem facit, quod est unus dies; sicut quadrantem propter quater ductum, quod est bissextus, quem super dierum cursum in anno sol facit; sive quod nequeat annus subintroduci, nisi bissexto Kal. Mart. computaveris, hoc est, et prima die sexta Kal. Martias, 2t addito bissexto alio die sexto Kal. Martias iteraveris. 27. A sexto autem Kal. Martias usque in diem pridie Kalendas Januarias, in lunae cursu bissextus apponitur, atque inde detrahitur. 28. Intercalares autem dies idcirco vocantur, quia interponuntur, ut ratio lunae solisque conveniant. Calare enim ponere dicitur; intercalare, interponere. 29. Epactas Graeci vocant, Latini adjectiones annuas lunares, quae per undenarium numerum usque ad tricenarium, in se revolvuntur. Quas ideo Aegyptii adjiciunt, ut lunaris emensio rationi solis aequetur. 30. Dona enim juxta cursum viginti novem semis dies lucere dignoscitur, et fiunt in annum lunarem dies CCCLIV... Remanent ad cursum anni solaris dies undecim, quos Aegyptii adjiciunt. 31. Unde el adjectiones vocantur: absque his non invenies lunam quota sii in quolibet anno, et mense, et die. Istae epactae semper xi Kal. April. reperiuntur in eadem luna quae fuerit eo die. 32. Continentur autem circulo decemnovenali. sed cum ad xxix Epactas pervenerit, qui est circulus decemnovenalis, jam sequenti anno non addes super viginti novem, undecim, ut decem annunties detractis triginta, sed inde reverteris, ut undecim pronunties.
6.1818. Öteki bayramlar

Festivitas adı bayram günlerinden (festi dies) gelir, "festiditas" gibidir, çünkü bu günlerde yalnız ilahî iş yapılır. Bunların zıttı fasti'dir, yani hukukun söylendiği (fatur) günler. Solemnitas kutsal törenlerden söylenir; din gereği değiştirilmemesi gereken biçimde benimsenmiştir, adını solum'dan, yani sağlam ve katı olandan alır. Celebritas adı ise o günlerde yeryüzüne değil yalnız göğe ait işlerin görülmesindendir.

Paskalya bütün bayramların ilkidir; adı hakkında yukarıda söylendi.

Pentekost da Paskalya gibi İbranilerde kutlanan bir gündü; Paskalya'dan beş onluk sonra kutlanır, adını da bundan alır: Yunancada pente beş demektir. O gün kanuna göre, yeni ürünlerden yapılmış adak ekmekleri sunulurdu. Eski Ahit'te jübile yılı bunun figürünü taşır; bu figür şimdi vaat edilen ebedî dinlenmeyi önceden gösterir.

Epifani'ye Yunanca böyle, Latincede apparitio ya da manifestatio denir. O gün Mesih, bir yıldızın işaretiyle, secde edilmek üzere Mecusilere görünmüştür; bu, inanan milletlerin ilk ürününün figürüydü. Aynı gün Rab'bin vaftiz sırrı ve suyun şaraba dönmesi, Rab'bin yaptığı mucizelerin başlangıcı olmuştur.

İki Epifani vardır. Birincisinde doğan Mesih, bir melek haber vererek İbrani çobanlara görünmüştür. İkincisinde ise milletlerin halkları arasından gelen Mecusilere, yıldız göstererek, secde etsinler diye yemliğin beşiğini sunmuştur.

İbranilerin Scenopegia bayramı Yunancadan Latinceye "çadırların kutsanması" diye çevrilir. Yahudiler bunu, Mısır'dan yola çıkıp çadırlarda yaşadıkları yürüyüşün anısına kutlardı; ad buradan gelir: Yunancada skēnē çadır demektir. Bu bayram İbranilerde Eylül'de kutlanırdı.

Neomenia, bizdeki Kalendler'dir. İbranilerde aylar ayın akışına göre hesaplandığı için, ve Yunancada ay mēnē olduğu için, Neomenia yani yeni ay denir. İbranilerde Kalend günleri kanuni düzenlemeyle bayramdı. Mezmur'da şöyle denir: "Ayın başında boru çalın, bayramınızın şanlı gününde."

Encaenia tapınağın yeni kutsanmasıdır: Yunancada kainon yeni demektir. Yeni bir şey kutsandığında buna encaenia denir. Yahudiler tapınağın kutsanma bayramını Ekim'de kutlar.

Palmiyeler Günü denmesi, Rabbimiz ve Kurtarıcımız'ın, peygamberin söylediği gibi, Kudüs'e giderken sıpaya oturduğunun anlatılmasındandır. O zaman palmiye dallarıyla yürüyen halk kalabalığı O'nu karşılayıp şöyle haykırmıştı: "Hozana, Rab'bin adıyla gelen İsrail Kralı mübarektir."

Halk bu güne Capitilavium der, çünkü o gün meshedilecek çocukların başını yıkamak âdettendir; kırk gün perhizinin gözetilmesiyle kirlenmiş olarak vaftize gelmesinler diye.

Bu gün, Rab'bin Paskalyası'nın bayramı yakın olduğu için, inanç formülü adaylara aktarılır: Tanrı'nın lütfunu almak için acele edenler itiraf edecekleri imanı tanısınlar diye.

Rab'bin Sofrası denmesi, o gün Kurtarıcı'nın öğrencileriyle Paskalya yemeğini yemesindendir. Bu gün, aktarıldığı gibi, bugün de kutlanır; o gün kutsal yağ hazırlanır; yeninin başlangıcı ve Eski Ahit'in sonu ilan edilir.

Sabbatum İbranilerde, kelimesinin anlamıyla, "dinlenme" adını taşır: Tanrı o gün dünyayı tamamlayıp dinlenmiştir. Rab de o gün mezarda dinlendi, Yahudilerin gelecek olanın gölgesi olarak tutmaları buyurulan o dinlenmenin sırrını doğrulamak için. Ama Mesih mezarında onun figürünü tamamlayınca, Sebt'in gözetilmesi de dinlendi.

Rab'bin Günü adı, o gün Rabbimiz'in dirilişinin sevincinin kutlanmasındandır. Bu gün Yahudiler için değil, Hıristiyanlar için Rab'bin dirilişiyle ilan edilmiş ve o andan itibaren kendi bayramını kazanmıştır. Yahudilere yalnız Sebt'in kutlanması buyurulmuştu, çünkü önceden ölülerin dinlenmesi vardı; ölümden dirilip bir daha ölmeyen birinin dirilişi ise yoktu. Rab'bin bedeninde, Kilise'nin bedeninin sonda umduğu şey başta önden gitsin diye böyle bir diriliş gerçekleşince, Rab'bin Günü, yani hem sekizinci hem birinci gün, kutlanmaya başlamıştır.

19. Görevler

Görevlerin pek çok türü vardır, ama başlıcası kutsal ve ilahî işlerdeki görevdir. Officium adı efficiendo'dan, yani yerine getirmekten gelir, "efficium" gibidir, ses güzelliği için bir harf değişmiştir. Ya da herkes kimseye zarar vermeyen (officiant), herkese yararlı işler yapsın diye bu ad verilmiştir.

6.18

CAPUT XVIII. De reliquis festivitatibus. 1. Festivitas dicta a festis diebus, quasi festiditas, eo quod in eis sola res divina lit. Quibus contrarii sunt fasti, in quibus jus fatur, id est, dicitur. Solemnitas a sacris dicitur, ita suscepta, ut mutari ob religionem non debeat a solo, id est, firmo, atque solido nominata. 2. Celebritas autem nominatur, quod non ibi terrena, sed coelestia tantum agantur. 3. Pascha festivitatum omnium prima est, de cujus vocabulo jam superius dictum est. 4. Pentecoste sicut et Pascha apud Hebraeos celebris dies erat, quae post quinque decadas Paschae celebratur; unde et vocabulum sumpsit. Πέντε enim Graece quinque, in quo die secundum legem panes propositionis de novis frugibus offerebantur. 5. Cujus figuram annus jubilaeus in Testamento veteri gessit; quae nunc iterum per figuram repromissionis aeternam requiem praefigurat. 6. I Epiphania Graece, Latine apparitio, sive manifestatio vocatur. Eo enim die Christus sideris indicio magis apparuit adorandus. Quod fuit figura primitiae credentium gentium 7. Quo die et dominici baptismatis sacramentum, et permutatae in vinum aquae, factorum per Dominum signorum principia exstiterunt. 8. Duae sunt autem Epiphaniae: prima in qua natus Christus pastoribus Hebraeorum angelo nuntiante apparuit; secunda, ex qua in gentium populis stella indice praesepis cunabula magis adoraturis exhibuit. 9. Scenopegia solemnitas Hebraeorum, de Graeco in Latinum, tabernaculorum dedicatio interpretatur, quae celebrabatur a Judaeis in memoriam expeditionis, cum ab Aegypto promoti, in tabernaculis agebant, et ex eo Scenopegia; σϰήνη enin Graece tabernaculum dicitur. Quae solemnitas apud Hebraeos Septembri mense celebrabatur. 10. Neomenia, apud nos Kalendae; apud Hebraeos autem (quia secundum lunarem cursum menses supputantur), et Graece μήνη luna appellatur; inde Neomenia, id est, nova luna. 11. Erant enim apud Hebraeos ipsi dies Kalendarum ex legati institutione solemnes, de quibus dicitur in psalmo: Canite initio mensis tuba, in die insigni solemnitatis vestrae. 12. Encaenia autem est nova templi dedicatio. Graece enim ϰαινὸν dicitur novum. Quando enim aliquid novum dedicatur, encaenia dicitur. Hanc dedicationis templi solemnitatem Judaei Octobri mense celebrant. 13. Dies Palmarum ideo dicitur, quia in eo Dominus et Salvator noster, sicut propheta cecinit, Jerusalem tendens asellum sedisse perhibetur. Tunc gradiens cum ramis palmarum multitudo plebium obviam et clamaverunt: Osanna, benedictus qui venit in nomine Domini, Rex Israel. 14. Vulgus autem ideo eum diem Capitilavium vocant, quia tunc moris est lavandi capita infantium, qui ungendi sunt, ne observatione quadragesimae sordidata ad tinctionem accederent. 15. Hoc autem die symbolum competentibus traditur propter confinem dominicae Paschae solemnitatem: ut qui jam ad De! gratiam percipiendum festinant fidem, quam confiteantur agnoscant. 16. Coena dominica dicta est, ed quod in illo die Salvator Pascha cum discipulis suis fecerit; quod hodie, sicut est traditum, celebratur, sanctamque in eo chrisma conficitur, atque initium novi, et veteris cessatio Testamenti declaratur. 17. Sabbatum ab Hebraeis ex interpretatione vocabuli sui requies nominatur, quod Deus in ipso, perfecto mundo, requievisset. 18. Siquidem et eo die requievit in sepulcro Dominus, ut quietis illius mysterium confirmaret, quod Judaeis observandum in umbra futuri praeceptum est. Sed postquam Christus in sepultura sua ejus figuram adimplevit, observatio ejus quievit. 19. Dominicas dies proinde vocatur, quia in eo resurrectionis Domini nostri gaudium celebratur. Qui dies non Judaeis, sed Christianis in resurrectionem Domini declaratus est, et ex illo habere coepit festivitatem suam. 20. Illis enim solum celebrandum Sabbatum traditum est, quia erat ante requies mortuorum; resurrectio autem nulius erat qui resurgens a mortuis non moreretur. 21. Postquam autem facta est talis resurrectio in corpore Domini, ut praeiret in capite Ecclesiae quod corpus Ecclesiae speraret in fine, jam dies Dominicus, id est, octavus, qui et primus, celebrari coepit. CAPUT XIX. De officiis. 1. Officiorum plurima sunt genera, sed praecipuum illud quod in sacris divinisque rebus habetur. officium autem ab efficiendo di tum, quasi efficium propter decorem sermonis una mutata littera, vel certe un quisque illa agat quae nulli officiant, sed prosint omnibus.

6.18_2Akşam ibadeti, gecenin başlangıcında yapılır; adını gece doğarken yükselen Vesper yıldızından alır. Sabah ibadeti gün ışığının başlangıcında yapılır, adını sabah başlarken doğan Lucifer yıldızından alır. Bu iki zamanın anlamıyla Tanrı'nın gece gündüz durmadan övülmesi gerektiği gösterilir.

Missa, kurban zamanında, Levili "Vaftiz adayı kaldıysa dışarı çıksın" diye seslenerek adayların dışarı gönderildiği (mittuntur) andır. Missa buradan gelir, çünkü henüz yeniden doğmadıkları bilinenler sunak sırlarına katılamaz.

Chorus, kutsal törenlerde toplanan kalabalıktır. Bu adı almasının sebebi, başlangıçta sunakların çevresinde çelenk gibi durup ilahi söylemeleridir. Kimileri chorus'un concordia'dan, yani sevgide kurulan uyumdan geldiğini söyler: sevgi yoksa uygun karşılık verilemez.

Bir kişi söylerse Yunanca monodia, Latince sincinnium denir; iki kişi söylerse bicinium; çok kişi söylerse chorus. Chorea ise şarkıyla oynanan oyundur, ya da grupların dansıdır.

Antiphona Yunancadan "karşılıklı ses" diye çevrilir: iki koro sırayla birbirine karşılık vererek söyler, ya da ses birinden öbürüne geçer. Bu ilahi söyleme türünü Yunanların bulduğu aktarılır.

Responsorium'ları İtalyanlar aktarmıştır. Bu ezgilere bu adın verilmesi, biri bitirince öbürünün ona karşılık vermesindendir. Responsorium ile antiphona arasındaki fark şudur: responsorium'da bir kişi dizeyi söyler, antiphona'da ise korolar dizeleri sırayla söyler.

Lectio denmesi, mezmur ya da ilahi gibi söylenmeyip yalnız okunmasındandır. Birinde ezgi, öbüründe yalnız sunuş aranır.

Canticum, sevinçle şarkı söyleyenin sesidir.

Psalmus, psalterium eşliğinde söylenendir. Tarih, peygamber Davut'un bu çalgıyı büyük bir sır içinde kullandığını bildirir. Bu iki ad bazı mezmurların başlıklarında musiki sanatına göre sırayla yan yana konur. Canticum psalmi, çalgının ezgilediğini sonradan şarkı söyleyenin sesinin dile getirmesidir. Psalmus cantici ise insan sesinin önceden söylediğini çalgıcının sanatının taklit etmesidir. Psalmus adı psalterium'dan gelir; bu yüzden başka bir yapıtla düzenlenmesi âdet değildir.

Şarkı söylemede üç derece vardır: birincisi succentor, ikincisi incentor, üçüncüsü accentor.

Diapsalma'yı kimileri İbranice bir kelime sayar, "her zaman" anlamına gelir; yani araya konduğu şeylerin ebedî olduğunu doğrular.

Kimileri ise Yunanca sayar; ilahi söyleme aralığını gösterir. Psalma söylenen şey, diapsalma ise söylerken araya konan sessizliktir. Nasıl ki sympsalma şarkıda seslerin birleşmesi demekse, diapsalma da onların ayrılması demektir: bağlılığın kesildiği bir tür dinlenme gösterilir. Buradan şu inandırıcı olur: ilahi söylerken diapsalma konan yerde cümleler birleştirilmemelidir, çünkü oraya anlamların ya da kişilerin değiştiği bilinsin diye konmuştur.

Hymnus övenlerin şarkısıdır; Yunancadan Latinceye "övgü" diye çevrilir, çünkü sevinç ve övgü şiiridir. Asıl anlamıyla hymnus, Tanrı'ya övgü içeren şarkıdır. Övgü olup Tanrı'ya değilse hymnus değildir; övgü olsa, Tanrı'ya olsa, ama şarkı olarak söylenmese de hymnus değildir. Tanrı'yı öven ve şarkı olarak söylenen ise hymnus'tur.

Bunun zıttı threnus'tur, yani ağıt ve cenaze şiiri.

Alleluia iki kelimenin çevirisidir: "Tanrı'ya övgü." İbranicedir: Ia, İbranilerde Tanrı'yı anlatan on addan biridir.

Amen "doğrusu" ya da "güvenilir biçimde" anlamına gelir; o da İbranicedir. Amen ve alleluia kelimelerini Yunanların, Latinlerin ya da barbarların kendi dillerine bütünüyle çevirmesi, başka dilde söylemesi caiz değildir. Çevrilebilseler de daha kutsal bir otorite için Havariler bunlarda kendi dillerinin eskiliğini korumuştur. Bu adlar o kadar kutsaldır ki, Yuhanna da Vahiy'de, Ruh'un açıklamasıyla, göksel ordunun çok suların sesi ve güçlü gök gürültüleri gibi "amen" ve "alleluia" dediğini gördüğünü ve duyduğunu bildirir. Bu yüzden ikisi de göklerde çınladığı gibi yeryüzünde de söylenmelidir.

Osianna başka bir dile bütünüyle çevrilemez. Osi "kurtar" demektir; anna ise yalvaran kişinin duygusu altında ruhun hareketini gösteren bir ünlemdir.

6.18_2
  1. Vespertinum officium est in noctis initio vocatam, a stella Vespere, quas surgit oriente nocte. 3. Matutinum vero officium est in lucis initio, a stella Lucifero appellatum, quae inchoante mane oritur. Quorum duorum temporum significatione ostenditur ut die ac nocte semper Deus laudetur. 4. Missa, tempore sacrificii, est quando catechumeni foras mittuntur, clamante levita: Si quis catechumenus remansit, exeat foras, et inde missa, quia sacramentis altaris interesse non possunt qui nondum regenerati noscuntur. 5. Chorus est multitudo in sacris collecta, et dictus chorus, quod initio in modum coronae circum aras starent, et ita psallerent. Alii chorum dixerunt a concordia, quae in charitate consistit, quia si charitatem non habeat, respondere convenienter non potest. 6. Cum autem unus canit, Graece monodia, Latine sincinnium dicitur; cum vero duo canunt, bicinium appellatur: cum multi, chorus. Nam chorea ludicrum cantilenae, 1 vel saltationes classium suut. 7. Antiphona ex Graeco interpretatur vox reciproca, duobus scilicet choris alternatim psallentibus ordine commutato, sive de uno ad unum, quod genus psallendi Graeci invenisse traduntur. 8. Responsorios Itali tradiderunt, quod inde responsorios cantus vocant, quod alio desinente, id alter respondeat. Inter responsorios autem et antiphonas hoc differt, quod in responsoriis unus versum dicit, in antiphonis autem versibus alternant chori. 9. Lectio dicitur, quia non cantatur, ut psalmus, vel hymnus, sed tegitur tantum. Illic enim modulatio, hic sola pronuntiatio quaeritur. 10. Canticum est vox cantantis in laetitiam. 11. Psalmus autem dicitur qui cantatur ad psalterium, quo usum esse David prophetam in magno mysterio prodit historia. Haec autem duo in quibusdam psalmorum titulis juxta musicam artem alternatim sibi apponuntur 12. Nam canticum psalmi est cum id quod organum modulatur vox postea cantantis eloquitur. Psalmus vero cantici cum quod humana vox praeloquitur ars organi modulantis imitatur. Psalmus autem a psalterio dicitur, unde nec mos est ex alio opere eum componi. 13. Tres autem gradus sunt in cantando: primus succentoris, secundus incentoris, tertius accentoris. 14. Diapsalma Hebraeum verbum quidam esse volunt, quo significatur semper, id est, quod illa quibus hoc interponitur sempiterna esse confirment. 15. Quidam vero Graecum verbum existimant, quo significatur intervallum psallendi, ut psalma sit quod psallitur; diapsalma vero interpositum in psallendo silentium, ut quemadmodum sympsalma dicitur vocum copulatio in cantando, ita diapsalma disjunctio earum, ubi quaedam requies disjunctiae continuationis ostenditur. 16. Unde illud probabile est non conjungendas sententias in psallendo, ubi diapsalma interpositum fuerit, quia ideo interponitur, ut conversio sensuum vel personarum esse noscatur. 17. Hymnus est canticum laudantium, quod de Graeco in Latinum laus interpretatur, pro eo quod sit carmen laetitiae et laudis. Proprie autem hymni sunt cantus continentes laudem Dei. Si ergo sit laus, et non sit Dei, non est hymnus; si sit et laus, et Dei laus, et non cantetur, non est hymnus. Si ergo et in laudem, et Dei, et cantatur, tunc est hymnus. 18. Cui contrarius est threnus, quod est lamenti carmen et funeris 19. Alleluia duorum verborum interpretatio est, hoc est, laus Dei, et est Hebraeum. Ia enim unum est de decem nominibus quibus apud Hebraeos Deus vocatur. 20. Amen significat vere, sive fideliter, quod et ipsum Hebraeum est. Quae duo verba amen et alleluia, nec Graecis, nec Latinis, nec barbaris, licet in suam linguam omnino transferre, vel alia lingua enuntiare. Nam quamvis interpretari possim, propter sanctiorem tamen auctoritatem servata est ab apostolis in iis propriae linguae antiquitas. 21. Tanto enim sacra sunt nomina, ut etiam Joannes in Apocalypsi referat se, Spiritu revelante, vidisse et audivisse vocem coelestis exercitus tanquam vocem aquarum multarum, et tonitruum validorum dicentium amen et alleluia; ac per hoc sic oportet in terris utraque dici sicut in coelo resonant, 22. Osianna in alterius linguae interpretationem in toto transire noh potest. Osi euim salvifica interpretatur; anna interjectio est, motum animi significans sub deprecantis affectu.

6.18_3Doğrusu osianna'dır. Biz ortadaki harfi bozup düşürerek osanna deriz, tıpkı dizeleri tartarken olduğu gibi: sonraki kelimenin ilk harfi gelip önceki kelimenin son harfini atar. İbranice osianna denir, "kurtar" diye çevrilir; ya halkını ya bütün evreni kurtar anlamında.

Offertorium adını şuradan almıştır: sunağa sunulan ve başkâhinlerce kurban edilen armağana fertum denir; offertorium adı, fertum için gibi, buradan gelir.

Oblatio sunulmasından (offertur) dolayı böyle anılır.

Dona asıl anlamıyla insanların ilahî armağanlarıdır. Munera ise yoksulların zenginlere armağan yerine ödediği hizmetlerdir. Yani munus insana, donum Tanrı'ya verilir; bu yüzden tapınaklarda donaria deriz. Munera denmesi, ellerle (manibus) alınıp verilmesindendir.

Sunulan şeyler iki türlüdür: armağan ve kurban. Donum altından, gümüşten ya da başka herhangi bir malzemeden yapılan şeydir. Sacrificium ise kurbanlık hayvandır ve sunakta yakılan ya da konan her şeydir. Tanrı'ya verilen her şey ya adanır ya kutsanır. Adanan, söyleyerek (dicendo) verilir, adı da buradan gelir. Bu yüzden adamanın kutsamak anlamına geldiğini sananlar yanılır.

Immolatio adını, kurbanlık hayvanın sunağın yığınına (mole) konup kesilmesinden almıştır. Mactatio ise immolatio'dan sonra gelir. Şimdi immolatio ekmek ve kâseye uyar; libatio ise yalnız kâsenin sunulmasıdır. Şu söz buradandır: "Üzüm kanından döktü." Pagan şairlerden biri de şöyle der: "Şimdi kâseleri Iuppiter'e dökün." Libare asıl anlamıyla dökmektir; ad, Yunanistan'da bağın kullanımını bulan Liber'den gelmiştir.

Eskilerde hostiae, düşmana (hostis) gitmeden önce yapılan kurbanlardı. Victimae ise zaferden sonra, düşman yenilince kesilen kurbanlardı; victimae, hostiae'den daha büyük kurbanlardı. Kimileri victima adının, darbe alıp düşmesinden ya da bağlı (vincta) olarak sunağa götürülmesinden geldiğini düşünmüştür.

Holocaustum, sunulanın tamamının ateşle yakıldığı kurbandır. Eskiler en büyük kurbanları sunarken kurbanlıkların tamamını kutsal alevde yakardı; işte bunlar holocaustoma'lardı. Yunancada holon "bütün", kausis "yakma" demektir; holocaustum "bütünüyle yakılmış"tır.

Latincede caerimoniae, Yunanların orgia dediği bütün kutsal törenlerdir. Bilginlere göre asıl anlamıyla caerimoniae adı carendo'dan, yani yoksun kalmaktan gelir, "carimoniae" gibidir: çünkü insanlar kutsal törenlerde sunulan şeyleri kendileri kullanmaz. Bu ad kutsal yazılarda da kullanılır.

Kimileri ise caerimoniae'nin asıl olarak Yahudilerin gözetilerinde söz konusu olduğuna inanır: yani eski kanuna göre bazı yiyeceklerden uzak durma. Çünkü gözetenler, kendilerini mahrum ettikleri şeylerden yoksun kalır.

Sacrificium adı, "kutsal yapılmış" (sacrum factum) gibidir, çünkü gizemli duayla, Rab'bin bizim için acı çekişinin anısına kutsanır. Bu yüzden, O'nun buyruğuyla, buna Mesih'in bedeni ve kanı deriz: toprağın ürünlerinden olsa da kutsanır ve görünmez biçimde iş gören Tanrı'nın Ruhu sayesinde sır olur. Ekmek ve kâsenin bu sırrına Yunanlar eucharistia der, Latincede "iyi lütuf" diye çevrilir. Mesih'in bedeninden ve kanından daha iyi ne vardır?

Sır (sacramentum), bir törende yapılan işin kutsallıkla kabul edilmesi gereken bir anlam taşıdığının anlaşılacağı biçimde yapılmasıdır. Sırlar şunlardır: vaftiz, yağ, beden ve kan. Bunlara sır denmesi, ilahî gücün bedensel şeylerin örtüsü altında bu sırların kurtarıcı etkisini gizlice meydana getirmesindendir. Bu yüzden gizli (secreti) güçlerden ya da kutsal şeylerden (sacra) sacramenta denir.

Bunlar Kilise içinde semereli olarak yapılır, çünkü onda kalan Kutsal Ruh aynı sırların etkisini gizlice meydana getirir. Bu yüzden, Tanrı'nın Kilisesi içinde ister iyi ister kötü görevliler eliyle dağıtılsın, Kutsal Ruh bunlara gizemli biçimde hayat verdiği için, ki O bir zamanlar Havariler döneminde görünür işlerle kendini gösterirdi, bu armağanlar ne iyi görevlilerin liyakatiyle büyür ne kötülerinkiyle küçülür. Çünkü "ne eken bir şeydir ne sulayan, ancak büyüten Tanrı'dır." Yunancada mysterion denmesi de gizli ve saklı bir düzeni olmasındandır.

Baptismus Yunanca, Latincede tinctio diye çevrilir. Tinctio denmesi, insanın orada lütuf ruhuyla daha iyiye dönüşmesinden ve önceki hâlinden bambaşka bir şey olmasındandır.

6.18_3
  1. Integre autem dicitur osianna, quod nos, corrupta media vocabuli littera, et elisa, dicimus osanna, sicut fit in versibus cum scandimus. Littera enim prima verbi sequentis extremam prioris verbi veniens excludit, et dicitur Hebraice osianna, quod interpretatur salvifica, subaudiendo vel populum tuum, vel totum mundum. 24. Offertorium tali ex causa sumpsit vocabulum. Fertum enim dicitur oblatio quae altari offertur et sacrificatur a pontificibus, a quo offertorium nominatur, quasi propter fertum. 25. Oblatio vocatur, quia offertur. 26. Dona proprie divina dicuntur munera hominum. 27. Nam munera dicuntur obsequia quae pauperes divitibus loco munerum solvunt; itaque munus homini datur, donum Deo; unde etiam in templis donaria dicimus. Munera autem vocantur, quia manibus vel accipiuntur, vel dantur. 28. Duo autem sunt quae offeruntur: donum et sacrificium. 29. Donum dicitur quidquid auro argentoque, aut qualibet alia specie, efficitur. 30. Sacrificium autem est victima, et quaecunque cremantur in ara, seu ponuntur. Omne autem quod Deo datur, aut dedicatur, aut consecratur. Quod dedicatur, dicendo datur, unde et appellatur. Unde errant qui dedicationem consecrationem putant significare. 31. 1 Immolatio ab antiquis dicta eo quod in mole altaris posita victima caederetur, unde et mactatio post immolationem est. Nunc autem immolatio pani et calici convenit, libatio autem tantummodo calicis oblatio est. 32. Hinc est illud: Et libavit de sanguine uvae, sic et saecularium quidam poetarum: Nunc pateras libate Jovi... Libare enim proprie fundere est, sumptumque nomen de Libero quodam, qui in Graecia usum reperit vitis. 33. Hostiae apud veteres dicebantur sacrificia, quae fiebant antequam ad hostem pergerent. 34. Victimae vero sacrificia quae post victoriam, devictis hostibus, immolabantur; et erant victimae majora sacrificia quam hostiae. Alii victimam dictam putaverunt, quia ictu percussa cadebat, vel quia vincta ad aras ducebatur. 35. Holocaustum illud est ubi totum igne consumitur quod offertur. Antiqui enim cum maxima sacrificia administrarent, solebant totas hostias in sacrorum consumere flamma, et ipsa erant holocaustomata. n Ολον enim Graece totum dicitur, ϰαυ̃σις incensio, et holocaustum totum incensum. 36. Ceremoniae apud Latinos dicuntur sacra omnia quae apud Graecos orgia vocantur. Proprie autem visum est doctoribus a carendo appellari ceremonias, quasi carimonias, eo quod iis quae in sacris divinis offeruntur, in suo usu carerent homines; quod etiam nomen in usu est litterarum sanctarum. 37. Alii ceremonias proprie in observationibus Judaeorum credunt: abstinentiam scilicet quarumdam escarum secundum veterem legem, eo quod observantes careant his rebus quibus se abstinuerint. 38. Sacrificium dictum, quasi sacrum facium, quia prece mystica consecratur in memoriam pro nobis dominicae passionis; unde hoc eo jubente corpus Christi et sanguinem dicimus, quod, dum sit ex fructibus terrae, sanctificatur, et fit sacramentum, operante visibiliter Spiritu Dei, cujus panis et calicis sacramentum Graeci Eucharistiam dicunt, quod Latine bona gratia interpretatur. Et quid melius corpore et sanguine Christi? 39. Sacramentum est in aliqua celebratione, cum res gesta ita fit ut aliquid significare intelligatur, quod sanctae accipiendum est. Sunt autem sacramenta baptismus et chrisma, corpus et sanguis. 40. Quae ob id sacramenta dicuntur, quia sub tegumento corporalium rerum virtus divina secretius salutem eorumdem sacramentorum operatur, unde et a secretis virtutibus, vel a sacris sacramenta dicuntur. 41. Quae ideo fructuose penes Ecclesiam fiunt, quia sanctus in ea manens Spiritus eumdem sacramentorum latenter operatur effectum. 42. Unde seu per bonos seu per malos ministros intra Dei Ecclesiam dispensentur, tamen quia Spiritus sanctus mystice illa vivificat, qui quondam apostolico in tempore visibilibus apparcbat operibus, nec bonorum meritis dispensatorum amplificantur haec dona, nec malorum attenuantur, quia neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus; unde et Graece mysterium dicitur quod secretam et reconditam habeat dispositionem. 43. Baptismus Graece, Latine tinctio interpretatur, quae idcirco tinctio dicitur, quia ibi homo spiritu gratiae in melius immutatur, et longe aliud quam erat efficitur.

6.18_4Önce günahların çirkinliğiyle pis idik; o batırılışta, faziletlerin beyazlatmasıyla güzelleştiriliriz. Ezgiler Ezgisi'nde de şöyle yazılır: "Bu beyazlatılmış olarak çıkan kimdir?"

Bu sır ancak Teslis'in, yani Baba, Oğul ve Kutsal Ruh'un adı anılarak tamamlanır. Rab havarilere şöyle demiştir: "Gidin, bütün milletlere öğretin, onları Baba, Oğul ve Kutsal Ruh'un adıyla vaftiz edin." Nasıl ki her söz üç tanığa dayanırsa, bu sırrı da ilahî adların üç sayısı doğrular.

Vaftizin suyla verilmesinin sebebi şudur: Rab, görünmeyen o şeyin, uygun bir yolla, dokunulabilir ve görülebilir bir unsur aracılığıyla verilmesini istemiştir; başlangıçta da Kutsal Ruh onun üzerinde dolaşıyordu.

Nasıl ki su dıştan bedeni arındırırsa, onun sırrıyla Kutsal Ruh eliyle ruh da gizlice arınır. Suyun kutsanması şöyle olur: Tanrı'ya yakarılınca Kutsal Ruh göklerden iner, suları şifalı kılar, onları kendisiyle kutsar; onlar da arındırma gücü alır. Böylece onlarda hem ten hem de suçlarla kirlenmiş ruh temizlenir.

Chrisma Yunanca, Latincede unctio denir. Mesih de bu addan gelir; insan da yıkanmadan sonra bununla kutsanır. Çünkü vaftizde günahların bağışlanması verildiği gibi, meshle de ruhun kutsanması sağlanır. Bu, kâhinliğe ve krallığa meshetme âdeti olan eski terbiyeden gelir; Harun'u da Musa bu yolla meshetmiştir. Bu, tende yapılsa da ruhta fayda sağlar; tıpkı vaftiz lütfunda suya dalmamız görünür bir fiil, suçlardan temizlenmemiz ruhanî bir etki olduğu gibi.

İsa'nın ayaklarına günahkâr kadının, başına da günahkâr olmadığı söylenen kadının döktüğü yazılı olan koku da bunu anlatır.

El koyma, kutsamayla çağrılan Kutsal Ruh'un davet edilmesi için yapılır. Çünkü o Paraklitos, bedenler temizlenip kutsandıktan sonra Baba'dan isteyerek iner ve eski yerini tanıyormuş gibi vaftiz suyunun üzerinde dinlenir. Nitekim başlangıçta Kutsal Ruh'un suların üzerinde gezindiği okunur.

Exorcismus Yunanca, Latincede conjuratio'dur, yani şeytana karşı, uzaklaşsın diye söylenen azarlama sözüdür. Zekeriya'da olduğu gibi: "Bana başkâhin Yeşu'yu Rab'bin meleği önünde dururken gösterdi, Şeytan da ona karşı çıkmak için sağında duruyordu. Rab Şeytan'a dedi ki: Kudüs'ü seçen Rab seni azarlasın."

Exorcismus budur: şeytana karşı azarlamak ve ant içirmek. Şunu bilmek gerekir ki çocuklarda Tanrı'nın yaratığına exorcismus yapılmaz, ona üflenmez; günahla doğan herkesin altında bulunduğu o varlığa yapılır, çünkü günahkârların başı odur.

Symbolum Yunancada "işaret" ya da "karşılaştırma" diye çevrilir. Havariler milletlere müjde vermek için ayrılmak üzereyken, vaazlarının bu işaretini, yani belirtisini kendi aralarında koydular. Bu, Teslis'in itirafını, Kilise'nin birliğini ve Hıristiyan öğretisinin bütün sırrını içerir. Bu inanç ve ümit formülü kâğıda ve mürekkeple değil, kalbin etten levhalarına yazılır.

Oratio dua anlamındadır: orare dilemektir, exorare de dilediğini elde etmektir. Dua, yer ve zamana bağlıdır. Yere bağlıdır, çünkü Mesih alenen dua etmeyi yasakladığından her yerde değil, fırsatın verdiği ya da zorunluluğun getirdiği yerde dua edilir. Havariler de hapishanede gardiyanlar duyarak dua edip Tanrı'ya ilahi söylediklerinde buyruğa aykırı davranmış sayılmazlar.

Zaman hakkında ise "Durmaksızın dua edin" denmiştir, ama bu tek tek kişilere yöneliktir. Çünkü günün aralıklarını belirten bazı ortak saatlerin gözetilmesi vardır: üçüncü, altıncı ve dokuzuncu; gece de benzer biçimde. Dua saatleri, belki bir işle meşgul olursak zamanın kendisi bize görevimizi hatırlatsın diye bölünmüştür. Bu zamanlar Yazılar'da da bulunur.

Önce Kutsal Ruh, öğrenciler toplanmışken üçüncü saatte üzerlerine dökülmüştür. Petrus, kapta birleşme görüsünü yaşadığı gün, altıncı saatte dua etmek için yukarı çıkmıştır. Aynı Petrus Yuhanna ile dokuzuncu saatte tapınağa gitmiş ve felçliyi iyileştirmiştir.

6.18_4
  1. Prius enim deformitate peccatorum foedi eramus, in ipsa tinctione reddimur pulchri dealbatione virtutum, unde in Canticis scribitur canticorum: Quae est ista quae ascendit dealbata 45. Cujus mysterium non aliter nisi sub Trinitatis designatione, id est, Patris, et Filii, et Spiritus sancti cognominatione completur, dicente Domino ad apostolos: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. 46. Sicut enim in tribus testibus stat omne vcrbum, ita hoc sacramentum confirmat ternarius numerus nominum divinorum. 47. Quod autem per aquam baptismus datur, haec ratio est. Voluit enim Dominus ut res illa invisibilis, per congruens, sed profecto contrectabile et visibile, impenderetur elementum, super quod etiam in principio ferebatur Spiritus sanctus. 48. Nam sicut aqua purgatur exterius corpus, ita latenter ejus mysterio per Spiritum sanctum purificatur et animus. Cujus sanctificatio ita est. 49. Invocato enim Deo descendit Spiritus sanctus de coelis, et medicatis aquis, sanctificat eas de semetipso; et accipiunt vim purgationis, ut in eis, ut caro, et anima delictis inquinata mundetur. 50. Chrisma Graece, Latine unctio nominatur. ex cujus nomine, et Christus dicitur, et homo post lavacrum sanctificatur. 51. Nam sicut in baptismo peccatorum remissio datur, ita per unctionem sanctificatio spiritus adhibetur, et hoc de pristina disciplina, qua ungi in sacerdotium et in regnum solebant, ex quo et Aaron a Moyse unctus est. 52. Quae dum carnaliter fit, spiritualiter proficit; quomodo et in ipsa baptismi gratia visibilis actus est quod in aqua mergimur, sed spiritalis effectus quod delictis mundamur. 53. Hoc signilicat illud unguentum quod peccatrix mulier super pedes, et ea quae dicitur non fuisse peccatrix super caput Jesu fudisse scribuntur. 54. Manus impositio ideo fit, ut per benedictio. nem advocatus invitetur Spiritus sanctus. 1 Tunc enim ille Paracletus, post mundata et benedicta corpora, libens a Patre descendit, et quasi super baptismi aquam, tanquam super pristinam, sedem recognoscens, quiescit. Nam legitur quod in principio aquis superferebatur Spiritus sanctus 55. Exorcismus Graece. Latine conjuratio, sive sermo increpationis est adversus diabolum, ut discedat, sicut est in Zacharia: Et ostendit mihi Jesum sacerdotem magnum stantem coram angelo Domini, et Satan stabat a dextris ejus, ut adversaretur ei, et dixit Dominus ad Satan: Increpet Dominus in te, qui elegit Jerusalem. 56. Hoc est exorcismus, increpare et conjurare adversus diabolum; unde sciendum quod non creatura Dei in infantibus exorcizatur, aut exsufflatur, sed ille sub quo sunt omnes qui cum peccato nascuntur. Est enim princeps peccatorum. 57. Symbolum per linguam Graecam signum, vel collatio interpretatur. Discessuri enim apostoli ad evangelizandum in gentibus, hoc sibi praedicationis signum, vel indicium posuerunt. 58. Continet autem confessionem Trinitatis, et unitatem Ecclesiae, et omne Christiani dogmatis sacramentum. Quod symbolum fidei et spei nostrae non scribitur in charta et atramento, sed in tabulis cordis carnalibus. 59.0ralio petitio dicitur. Nam orare est petere, sicut EXORARE impetrare. Constat autem oratio loco et tempore. Loco, quia non ubique, cum prohibeamur a Christo orare in publico, sed ubi opportunitas dederit, aut necessitas importaverit. Neque enim contra praeceptum reputatur ab apostolis factum, qui in carcere audientibus custodibus orabant, et canebant Deo. 60. De tempore vero dictum est: Sine intermissione orate, sed hoc singularibus. Nam est observatio quarumdam horarum communium, quae diei inter spatia signant, tertia, sexta, et nona; similiter et noctis. 61. Sed ideo orandi hae horae divisae sunt, ut si forte aliquo fuerimus opere detenti, ipsum nos ad officium tempus admoneat, quae tempora in Scripturis inveniuntur. 62. Primum enim sanctus Spiritus, congregatis discipulis, hora tertia infusus est. Petrus, qua die visionem communicationis in illo vasculo expertus est, sexta hora orandi gratia ascenderat. Idem etiam cum Joanne hora nona templum adiit, quando paralyticum sanitati reformavit.

6.18_5Daniel'in de bu zamanları duada gözettiğini okuyoruz; bu da elbette İsrail'in terbiyesindendir: günde en az üç kez ibadet edelim diye. Çünkü üç kişiye, Baba'ya, Oğul'a ve Kutsal Ruh'a borçluyuz. Hiçbir uyarı olmadan borçlu olduğumuz, ışığın ve gecenin başlangıcındaki, ya da gece nöbetlerindeki kanuni dualar bunun dışındadır. Yemeği de araya dua koymadan yemeyelim. Çünkü ruhun ferahı öncelikle gözetilmeli, göksel olanlar yersel olanlardan önce gelmelidir. Duasının Rab'be uçmasını isteyen, ona iki kanat yapsın: oruç ve sadaka. O zaman çabucak yükselecek ve kabul edilecektir.

Jejunium, yiyecekte tutumluluk ve yemeklerden kaçınmadır. Bu ad, bağırsakların hep ince ve boş bir kısmından gelir; halk ona jejunum der. Oruç adının da oradan türediğine inanılır, çünkü açlıkla bağırsaklar boş ve bitkin kalır.

Oruca statio da denir. Statio adını askerî bir örnekten almıştır: sevinç de üzüntü de karargâha gelse askerlerin nöbetini bozmaz. Sevinç terbiyeyi daha istekle, üzüntü daha kaygıyla uygular. Bu yüzden askerler yeminlerini hiç unutmadan nöbetlere daha çok uyarlar.

Kimileri oruçla statio'yu ayırır. Oruç, herhangi bir günde, kanuna göre değil kendi iradesiyle yemekten uzak durmadır. Statio ise belirlenmiş günlerin ya da zamanların gözetilmesidir. Günlerden kasıt, eski kanunda buyurulan dördüncü ve altıncı gün orucudur; İncil'de biri bu statio hakkında şöyle der: "Sebt'te iki kez oruç tutarım", yani haftanın dördüncü ve altıncı günü. Zamanlardan kasıt ise kanun ve peygamberlerin kurallarıyla belirlenen zamanlarda konan oruçlardır: dördüncü, beşinci, yedinci ve onuncu ay orucu gibi; ya da İncil'deki gibi damadın alındığı günler; ya da bütün dünyada Havarilerin kuralıyla Rab'bin çile zamanına yakın gözetilen kırk gün perhizi gibi.

Kimileri bunlara üçüncü bir tür ekler, xerophagia derler: nemli yiyeceklerden uzak durmak. Ad, kuru yiyeceklerle beslenmelerinden gelmiştir.

Paenitentia adı, "punitentia" gibidir, çünkü insan pişmanlıkla, kötü yaptığı şeyi kendinde cezalandırır. Gerçekten tövbe edenlerin yaptığı başka bir şey değildir: kötü yaptıklarının cezasız kalmasına izin vermezler. Böylece kendini esirgemeyenleri, yüce ve adil hükmünden hiçbir küçümseyenin kaçamayacağı Tanrı esirger.

Tövbenin tam olması, geçmiş kötülüklere ağlamak ve gelecekte yapmamaktır. Bu, kaynağın benzeri ikinci bir arınmadır; şeytanın saldırısıyla bir günah sızarsa, bunun kefaretiyle arınılsın diye. Kefaret ise günahların sebeplerini ve kışkırtmalarını dışlamak ve günahı bir daha tekrarlamamaktır.

Uzlaşma ise tövbenin tamamlanmasından sonra yapılandır. Nasıl ki putperestlikten ilk döndüğümüzde Tanrı ile uzlaşırız, günahtan sonra tövbe edip döndüğümüzde de yeniden uzlaşırız.

Exomologesis Yunanca bir kelimedir, Latince confessio diye çevrilir ve iki anlamı vardır. Confessio ya övgü olarak anlaşılır: "Seni överim Baba, göklerin ve yerin Rabbi." Ya da kişi günahlarını, merhameti tükenmeyen Tanrı'nın bağışlaması için itiraf eder.

Yunanca exomologesis kelimesi buradan gelir ve sık kullanılır. Bununla suçumuzu Rab'be itiraf ederiz; bilmediği için değil, çünkü O'nun bilgisinden hiçbir şey gizli değildir. Ama itiraf, bilinmeyen bir şeyin bilindiğini açıkça söylemektir. Kişi gasp etmeyi, zina etmeyi, çalmayı kendisine faydalı ve hoş sanmıştır; ama bunların ebedî lanete müstahak olduğunu öğrenince, bunlardan vazgeçerek yanılgısını itiraf eder. Yanılgının itirafı bir vazgeçiş ilanıdır. İtiraf varken günahlardan vazgeçilmelidir. İtiraf önden gider, bağışlama izler. Ama günahını bilip bildiğini itiraf etmeyen bağışlanma dışındadır.

Bu yüzden exomologesis, insanı yere kapanmaya ve alçaltmaya alıştıran terbiyedir: kılık ve yiyecek bakımından çulda ve külde yatmak, bedeni kirle karartmak, ruhu kederle yere sermek, işlediklerini üzüntülü bir uğraşla değiştirmek.

Litania Yunanca bir addır, Latincede rogationes denir. Litania ile exomologesis arasındaki fark şudur: exomologesis yalnız günahların itirafı için yapılır, litania ise Rab'be yakarmak ve bir konuda merhametini dilemek için ilan edilir.

6.18_5
  1. Sed et Danielem legimus haec tempora in oratione observasse, et utique ex Israelis disciplina, ut ne minus quam ter die adoremus. Debitores enim sumus trium personarum, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, exceptis utique et aliis legitimis orationibus, quae sine ulla admonitione debemur in ingressu lucis ac noctis, sive vigiliarum; sed et cibum non prius sumere quam interposita oratione. 64. Priora enim habenda sunt spiritus refregeria, quia priora caelestia quam terrena. Qui autem vult orationem suam volare ad Dominum, faciat illi duas alas, jejunium et eleemosynam, et ascendet celeriter, et exaudietur. 65. Jejunium est parcimonia victus, abstinentiaque ciborum, cui nomen est inditum ex quadam parte viscerum tenui semper et vacua, quod vulgo jejunum vocamur. Unde jejunii nomen creditur derivatum, quod sui inedia viscera vacua et exinanita existunt. 66. Jejunium autem et statio dicitur. Statio autem de militari exemplo nomen accepit, pro eo quod nulla laetitia, sive tristitia, obveniens castris stationem militum rescindat. Nam laetitia libentius, tristitia sollicitius administrat disciplinam; unde et milites nunquam immemores sacramenti magis stationibus parent. 67. Discernunt autem quidam inter jejunium et stationem. Nam jejunium est indifferenter cujuslibet diei abstinentia, non secundum legem, sed secundum propriam voluntatem, statio autem est observatio statutorum dierum, vel temporum. 68. Dierum, ut quartae feriae et sextae jejunium ex veteri lege praeceptum, de qua statione in Evangelio dixit ille: Jejuno bis in Sabbato, id est, quarta et sexta Sabbati. 69. Temporum autem, quae legalibus ac propheticis institutionibus terminatis temporibus statuta sunt ut jejunium quarti, quinti, septimi et decimi; vel, sicut in Evangelio, dies illi in quibus ablatus est sponsus; vel sicut observatio quadragesimae, quae universo orbe institutione apostolica observatur circa confinium dominicae passionis. 70. His tertium genus quidam adjiciunt, quam xerophagiam dicunt, abstinentiam scilicet humentium ciborum. Unde, et nomen hoc datum, eo quod sicci. quidam escis utantur. 71. Poenitentia appellata, J quasi punitentia, eo quod ipse homo in se puniat poenitendo quod male admisit; nam nihil aliud agunt, quos veraciter poenitet, nisi ut id quod male fecerunt impunitum esse non sinant. Eo quippe modo sibi non parcentibus ille parcit, cujus altum justumque judicium nullus contemptor evadit. 72. Perfecta est autem poenitentia, praeterita deflere, et futura non admittere. Haec secunda in similitudinem fontis purgatio est, ut si forte, impugnante diabolo, aliquod peccatum irrepserit, hujus satisfactione purgetur. 73. Satisfactio autem est causas peccatorum, et suggestiones excludere, et ultra peccatum non iterare. 74. Reconciliatio vero est quae post complementum poenitentiae adhibetur; nam sicut conciliamur Deo quando primum a gentilitate convertimur, ita reconciliamur, quando post peccatum poenitendo regredimur. 75. Exomologesis Graeco vocabulo dicitur, quod Latine confessio interpretatur, cujus nominis duplex significatio est. Aut enim in laude intelligitur confessio, sicut est: Confiteor tibi, Pater, Domine coeli, et terra. Aut dum quisque confitetur sua peccata ab eo indulgenda, cujus indeficiens est misericordia. 76. Ex hoc igitur Graeco vocabulo exprimitur et frequentatur exomologesis, qua delictum nostrum Domino confitemur, non quidem ut ignaro, cujus cognitioni nihil occultum est, sed confessio est rei, scilicet, ejus quae ignoratur professa cognitio. 77. Utile enim sibi ac jucundum quisquam esse existimaverat, rapere, adulterari, Curari; sed ubi haec aeternae damnationi obnoxia esse cognovit, coepit ab iis, confitetur errorem. 78. Confessio autem erroris professio est desinendi; desinendum ergo a peccatis, dum confessio est. Confessio autem antecedit, remissio sequitur; caeterum extra veniam est qui peccatum cognoscit, nec cognitum confitetur. 79. Itaque exomologesis prosternendi et humilificandi hominis disciplina est, habitu atque victu, sacco et cineri incubare, corpus sordibus obscurare, animum moeroribus dejicere, illa quae peccavit tristi tractatione mutare. 80. Litaniae autem Graeco nomine appellantur, quae Latine dicuntur rogationes. Inter litaniam vero et exomologesin hoc differt, quod exomologeses pro sola confessione peccatorum aguntur; litaniae vero indicuntur propter rogandum Dominum, et impetrandum in aliquo misericordiam ejus.

6.18_6Ama şimdi iki ad da tek anlamda kullanılır; halk litania mı exomologesis mi dendiğini ayırt etmez. Supplicatio adı ise şimdi bir bakıma putperestlikten kalmıştır. Çünkü onlarda bayramlar ya kanuni ya da sonradan ilan edilmişti. İlan edilenler, Romalıların eski yoksulluğu yüzünden kurbanın bağışlarla, ya da cezalandırılanların malından sunulmasıydı. Bu yüzden, ceza görenlerin malından yapılan supplicatio'lara supplicia denir. Çünkü kutsal törenler, lanetlenenlerin mallarından yapılırdı.

6.18_6
  1. Sed nunc jam utrumque vocabulum sub ulla designatione habetur, nec distat vulgo utrum litaniae an exomologeses dicantur. Supplicationis autem nomen quodammodo nunc ex gentilitate retinetur. 82. Nam feriae, aut legitimae erant apud eos, aut indictae. Indictae autem, quia paupertas antiqua Romanorum ex collatione sacrificabat, aut certe de bonis damnatorum. Unde supplicia dicuntur supplicationes, quae fiebant de bonis passorum supplicia. Sacrae enim res de rcbus exsecrandorum fiebant.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…