Seneca
İnayet Üzerine
De providentia
1.1Bana, Lucilius, evren bir öngörüyle yönetiliyorsa iyi insanların başına neden bu kadar çok kötülük geldiğini sordun. Buna, öngörünün her şeyin başında durduğunu ve tanrının bizimle ilgilendiğini ispat edeceğimiz yerde, eserin bütünlüğü içinde cevap vermek daha uygun olurdu; ama madem bütünden küçük bir parçayı koparmak ve dava bütünüyle dururken tek bir itirazı çözmek istiyorsun, zor olmayan bir iş yapacağım: tanrıların davasını savunacağım.
Quaesisti a me, Lucili, quid ita, si prouidentia mundus ageretur, multa bonis uiris mala acciderent. Hoc commodius in contextu operis redderetur, cum praeesse uniuersis prouidentiam probaremus et interesse nobis deum; sed quoniam a toto particulam reuelli placet et unam contradictionem manente lite integra soluere, faciam rem non difficilem, causam deorum agam.
1.2Şimdilik şunları göstermek gereksiz: bu kadar büyük bir yapı bir bekçi olmadan ayakta durmaz; yıldızların bu toplanıp dağılışı rastlantının bir atılımı değildir; rastlantının harekete geçirdiği şeyler çoğu zaman birbirine karışır ve çabucak toslar, oysa bu hız, karada ve denizde onca şeyi, düzenli yerleştirilmiş onca parlak ışığı taşıyarak ebedî bir kanunun buyruğuyla hiç sendelemeden ilerler; bu düzen başıboş dolaşan maddenin işi değildir; gelişigüzel bir araya gelmiş şeyler o kadar büyük bir ustalıkla asılı duramaz ki toprağın o en ağır yükü kıpırdamadan otursun ve çevresinde hızla dönen göğün kaçışını seyretsin, vadilere dökülen denizler toprakları yumuşatsın ama ırmakların getirdiği hiçbir artışı hissetmesin, en küçük tohumlardan kocaman şeyler doğsun.
Superuacuum est in praesentia ostendere non sine aliquo custode tantum opus stare nec hunc siderum coetum discursumque fortuiti impetus esse, et quae casus incitat saepe turbari et cito arietare, hanc inoffensam uelocitatem procedere aeternae legis imperio tantum rerum terra marique gestantem, tantum clarissimorum luminum et ex disposito relucentium; non esse materiae errantis hunc ordinem nec quae temere coierunt tanta arte pendere ut terrarum grauissimum pondus sedeat inmotum et circa se properantis caeli fugam spectet, ut infusa uallibus maria molliant terras nec ullum incrementum fluminum sentiant, ut ex minimis seminibus nascantur ingentia.
1.3Karışık ve belirsiz görünen şeyler bile —yağmurları, bulutları, patlayan yıldırımların düşüşünü, dağ doruklarının yarılmasıyla taşan yangınları, sarsılan toprağın titremelerini ve şeylerin çalkantılı kısmının yeryüzü çevresinde harekete geçirdiği öteki şeyleri kastediyorum— ne kadar ani olsalar da bir düzen olmadan olmaz; onların da kendi sebepleri vardır; tıpkı başka yerlerde görülüp mucize sayılan şeylerin, örneğin dalgaların ortasındaki sıcak suların ve uçsuz bucaksız denizde fırlayıp çıkan yeni adaların sebepleri olduğu gibi.
Ne illa quidem quae uidentur confusa et incerta, pluuias dico nubesque et elisorum fulminum iactus et incendia ruptis montium uerticibus effusa, tremores labantis soli aliaque quae tumultuosa pars rerum circa terras mouet, sine ratione, quamuis subita sint, accidunt, sed suas et illa causas habent non minus quam quae alienis locis conspecta miraculo sunt, ut in mediis fluctibus calentes aquae et noua insularum in uasto exilientium mari spatia.
1.4Hele biri denizin geri çekilmesiyle kıyıların çıplak kaldığını, kısa bir süre içinde yeniden örtüldüğünü gözlerse, dalgaların kör bir çalkantıyla kâh büzülüp içeri çekildiğine, kâh fışkırıp büyük bir hızla yeniden yerlerini aradığına inanacaktır; oysa bu arada sular payına düşen ölçüde kabarır, ay yıldızının onları çektiği ölçüde saatine ve gününe göre kâh daha büyük kâh daha küçük gelir; okyanus onun buyruğuyla taşar. Bunları kendi zamanlarına saklayalım; hele ki sen öngörüden şüphe etmiyor, ondan yakınıyorsun.
Iam uero si quis obseruauerit nudari litora pelago in se recedente eademque intra exiguum tempus operiri, credet caeca quadam uolutatione modo contrahi undas et introrsum agi, modo erumpere et magno cursu repetere sedem suam, cum interim illae portionibus crescunt et ad horam ac diem subeunt ampliores minoresque, prout illas lunare sidus elicuit, ad cuius arbitrium oceanus exundat. Suo ista tempori reseruentur, eo quidem magis quod tu non dubitas de prouidentia sed quereris.
1.5Seni, en iyilere karşı en iyi olan tanrılarla barıştıracağım. Çünkü şeylerin tabiatı iyilerin iyilere zarar vermesine asla izin vermez; iyi insanlarla tanrılar arasında, faziletin kurduğu bir dostluk vardır. Dostluk mu dedim? Hayır, bir akrabalık ve benzerlik de; çünkü iyi insan tanrıdan yalnız zaman bakımından farklıdır: onun öğrencisi, onu örnek alıp ona yetişmeye çalışan, onun gerçek evladıdır; o yüce baba da, faziletleri hiç de yumuşak olmayan bir sertlikle isteyen biri olarak, onu sert babalar gibi katı bir terbiyeyle yetiştirir.
In gratiam te reducam cum dis aduersus optimos optimis. Neque enim rerum natura patitur ut umquam bona bonis noceant; inter bonos uiros ac deos amicitia est conciliante uirtute. Amicitiam dico? immo etiam necessitudo et similitudo, quoniam quidem bonus tempore tantum a deo differt, discipulus eius aemulatorque et uera progenies, quam parens ille magnificus, uirtutum non lenis exactor, sicut seueri patres, durius educat.
1.6Bu yüzden tanrıların sevdiği iyi insanların zahmet çektiğini, ter döktüğünü, sarp yollardan tırmandığını, kötülerin ise şımarıp hazlar içinde yüzdüğünü gördüğünde, düşün ki biz oğullarımızın ölçülülüğünden, evde doğmuş köle çocuklarının ise şımarıklığından hoşlanırız; oğullar daha sert bir terbiyeyle dizginlenir, köle çocuklarının küstahlığı beslenir. Tanrı konusunda da bu sana açık olsun: o, iyi insanı nazlı büyütmez; onu sınar, sertleştirir, kendisi için hazırlar.
Itaque cum uideris bonos uiros acceptosque dis laborare sudare, per arduum escendere, malos autem lasciuire et uoluptatibus fluere, cogita filiorum nos modestia delectari, uernularum licentia, illos disciplina tristiori contineri, horum ali audaciam. Idem tibi de deo liqueat: bonum uirum in deliciis non habet, experitur indurat, sibi illum parat.
2.1"İyi insanların başına neden bu kadar çok tatsız şey gelir?" İyi insanın başına hiçbir kötülük gelemez: zıtlar karışmaz. Nasıl bunca ırmak, yukarıdan dökülen bunca yağmur, şifalı pınarların bunca gücü denizin tadını değiştirmez, hatta yumuşatmazsa, tatsız olayların saldırısı da cesur insanın gönlünü yolundan çevirmez: o yerinde durur, başına ne gelirse kendi rengine boyar; çünkü dışarıdan gelen her şeyden daha güçlüdür.
'Quare multa bonis uiris aduersa eueniunt?' Nihil accidere bono uiro mali potest: non miscentur contraria. Quemadmodum tot amnes, tantum superne deiectorum imbrium, tanta medicatorum uis fontium non mutant saporem maris, ne remittunt quidem, ita aduersarum impetus rerum uiri fortis non uertit animum: manet in statu et quidquid euenit in suum colorem trahit; est enim omnibus externis potentior.
2.2Bunları hissetmediğini söylemiyorum, ama onları yener; zaten sakin ve dingindir, üzerine gelenlere karşı doğrulur. Bütün tatsız olayları birer idman sayar. Hem dimdik duran, ahlâken güzel olana yönelmiş hangi insan yerinde bir zahmete istekli, tehlikeli de olsa vazifelerine hazır değildir? Çalışkan bir insan için hangi aylaklık ceza değildir?
Nec hoc dico, non sentit illa, sed uincit, et alioqui quietus placidusque contra incurrentia attollitur. Omnia aduersa exercitationes putat. Quis autem, uir modo et erectus ad honesta, non est laboris adpetens iusti et ad officia cum periculo promptus? Cui non industrio otium poena est?
2.3Güçlerine özen gösteren atletlerin hep en güçlülerle dövüştüğünü, kendilerini yarışmaya hazırlayanlardan bütün güçlerini kendilerine karşı kullanmalarını istediklerini görürüz; dövülmeye, hırpalanmaya katlanırlar; tek tek kendilerine denk birini bulamazlarsa aynı anda birkaç kişinin karşısına çıkarlar.
Athletas uidemus, quibus uirium cura est, cum fortissimis quibusque confligere et exigere ab iis per quos certamini praeparantur ut totis contra ipsos uiribus utantur; caedi se uexarique patiuntur et, si non inueniunt singulos pares, pluribus simul obiciuntur.
2.4Rakipsiz fazilet pörsür: ne kadar büyük olduğu, ne kadar güçlü olduğu, katlanarak neler yapabileceğini gösterdiğinde ortaya çıkar. Bil ki iyi insanlar da aynı şeyi yapmalıdır: sert ve zor şeylerden ürkmemeli, kaderden yakınmamalı, başlarına ne gelirse hoş karşılamalı, onu iyiye çevirmelidirler; önemli olan neye katlandığın değil, nasıl katlandığındır.
Marcet sine aduersario uirtus: tunc apparet quanta sit quantumque polleat, cum quid possit patientia ostendit. Scias licet idem uiris bonis esse faciendum, ut dura ac difficilia non reformident nec de fato querantur, quidquid accidit boni consulant, in bonum uertant; non quid sed quemadmodum feras interest.
2.5Babaların bir türlü, anaların başka türlü düşkünlük gösterdiğini görmüyor musun? Babalar çocuklarının derslerine erkenden başlamaları için uyandırılmalarını ister, tatil günlerinde bile aylak durmalarına izin vermez, onlardan ter, kimi zaman da gözyaşı akıtırlar; analar ise onları kucaklarında sarıp sarmalamak, gölgede tutmak ister: hiç üzülmesinler, hiç ağlamasınlar, hiç zahmet çekmesinler.
Non uides quanto aliter patres, aliter matres indulgeant? illi excitari iubent liberos ad studia obeunda mature, feriatis quoque diebus non patiuntur esse otiosos, et sudorem illis et interdum lacrimas excutiunt; at matres fouere in sinu, continere in umbra uolunt, numquam contristari, numquam flere, numquam laborare.
2.6Tanrı iyi insanlara karşı bir baba yüreği taşır, onları erkekçe sever ve "Zahmetlerle, acılarla, kayıplarla hırpalansınlar ki gerçek bir güç toplasınlar" der. Tembellikle besili olan gevşer; yalnız zahmetle değil, hareketle, hatta kendi ağırlığıyla bile bitkin düşer. Hiç yara almamış bir mutluluk hiçbir darbeye dayanamaz; ama kendi sıkıntılarıyla durmadan boğuşmuş kişi haksızlıklar sayesinde nasır bağlamıştır, hiçbir kötülüğe boyun eğmez; düşse bile dizinin üstünde dövüşür.
Patrium deus habet aduersus bonos uiros animum et illos fortiter amat et 'operibus' inquit 'doloribus damnis exagitentur, ut uerum colligant robur.' Languent per inertiam saginata nec labore tantum sed motu et ipso sui onere deficiunt. Non fert ullum ictum inlaesa felicitas; at cui adsidua fuit cum incommodis suis rixa, callum per iniurias duxit nec ulli malo cedit, sed etiam si cecidit de genu pugnat.
2.7İyileri en çok seven, onların olabildiğince iyi ve üstün olmasını isteyen tanrı onlara kendisiyle idman yapacakları bir talih verirse, buna şaşıyor musun? Ben ise tanrılar kimi zaman büyük insanların bir felaketle boğuşmasını seyretme hevesine kapılıyorsa hiç şaşmam.
Miraris tu, si deus ille bonorum amantissimus, qui illos quam optimos esse atque excellentissimos uult, fortunam illis cum qua exerceantur adsignat? Ego uero non miror, si aliquando impetum capiunt spectandi magnos uiros conluctantis cum aliqua calamitate.
2.8Sağlam yürekli bir delikanlı üstüne atılan yaban hayvanını mızrağıyla karşıladığında, aslanın saldırısına korkusuzca dayandığında bu bize kimi zaman haz verir; bunu yapan ne kadar saygın biriyse bu seyirlik o kadar hoşa gider. Tanrıların yüzünü kendilerine çevirebilecek şeyler bunlar değildir; bunlar çocukça şeyler, insan hafifliğinin eğlenceleridir. İşte, eserine dalmış tanrının dönüp bakmaya değer bulacağı bir seyirlik; işte tanrıya yaraşır bir çift: kötü talihle karşı karşıya getirilmiş cesur bir adam, hele bir de ona kendisi meydan okumuşsa. Diyorum ki, Iuppiter gönlünü oraya çevirmek isterse, yeryüzünde, tarafı defalarca yenildiği hâlde devletin yıkıntıları arasında yine de dimdik duran Cato'yu seyretmekten daha güzel ne bulabilir, göremiyorum.
Nobis interdum uoluptati est, si adulescens constantis animi inruentem feram uenabulo excepit, si leonis incursum interritus pertulit, tantoque hoc spectaculum est gratius quanto id honestior fecit. Non sunt ista quae possint deorum in se uultum conuertere, puerilia et humanae oblectamenta leuitatis: ecce spectaculum dignum ad quod respiciat intentus operi suo deus, ecce par deo dignum, uir fortis cum fortuna mala compositus, utique si et prouocauit. Non uideo, inquam, quid habeat in terris Iuppiter pulchrius, si
2.10"Her şey tek bir adamın egemenliğine geçmiş olsun" der, "karalar lejyonlarla, denizler donanmalarla tutulsun, Caesar'ın askerleri kapıları kuşatsın; Cato'nun çıkacağı bir yol vardır: tek bir elle özgürlüğe geniş bir yol açacak. İç savaşta bile temiz ve suçsuz kalmış bu demir sonunda iyi ve soylu bir iş görecek: yurduna veremediği özgürlüğü Cato'ya verecek. Ey ruhum, uzun zamandır üzerinde düşündüğün işe giriş, kendini insan işlerinden kurtar. Petreius ile Iuba çoktan birbirine koştu, biri ötekinin eliyle öldürülmüş olarak yatıyor; kaderin cesur ve seçkin bir anlaşması, ama bizim büyüklüğümüze yakışmayan bir anlaşma: Cato için ölümü birinden dilemek, hayatı dilemek kadar çirkindir."
'Licet' inquit 'omnia in unius dicionem concesserint, custodiantur legionibus terrae, classibus maria, Caesarianus portas miles obsideat, Cato qua exeat habet: una manu latam libertati uiam faciet. Ferrum istud, etiam ciuili bello purum et innoxium, bonas tandem ac nobiles edet operas: libertatem quam patriae non potuit Catoni dabit. Aggredere, anime, diu meditatum opus, eripe te rebus humanis. Iam Petreius et Iuba concucurrerunt iacentque alter alterius manu caesi, fortis et egregia fati conuentio, sed quae non deceat magnitudinem nostram: tam turpe est Catoni mortem ab ullo petere quam uitam.'
2.11Bana açık ki o adam, kendi özgürlüğünün en ateşli savunucusu, başkalarının esenliğini düşünürken, gidenlerin kaçışını düzenlerken, son gecesinde bile çalışmalarıyla uğraşırken, kılıcı kutsal göğsüne saplarken, bağırsaklarını saçarken ve demirle kirletilmeyi hak etmeyen o en kutsal ruhu kendi eliyle dışarı çıkarırken, tanrılar onu büyük bir sevinçle seyretmişlerdir.
Liquet mihi cum magno spectasse gaudio deos, dum ille uir, acerrimus sui uindex, alienae saluti consulit et instruit discedentium fugam, dum studia etiam nocte ultima tractat, dum gladium sacro pectori infigit, dum uiscera spargit et illam sanctissimam animam indignamque quae ferro contaminaretur manu educit.
2.12Bu yüzden yaranın pek kesin ve etkili olmadığına inanmak isterim: Cato'yu bir kez seyretmek ölümsüz tanrılara yetmedi; fazilet daha zor bir rolde kendini göstersin diye alıkonup geri çağrıldı; çünkü ölüme girmek, onu yeniden aramak kadar büyük bir gönül istemez. Kendi yetiştirdikleri birinin bu kadar parlak ve anılmaya değer bir sonla kurtulup gittiğini neden zevkle seyretmesinler? Ölüm, sonlarını korkanların bile övdüğü kişileri kutsal kılar.
Inde crediderim fuisse parum certum et efficax uulnus: non fuit dis inmortalibus satis spectare Catonem semel; retenta ac reuocata uirtus est ut in difficiliore parte se ostenderet; non enim tam magno animo mors initur quam repetitur. Quidni libenter spectarent alumnum suum tam claro ac memorabili exitu euadentem? mors illos consecrat quorum exitum et qui timent laudant.
3.1Ama konuşma ilerledikçe kötülük gibi görünen şeylerin ne kadar kötülük olmadığını göstereceğim; şimdilik şunu söylüyorum: senin sert, tatsız ve iğrenç dediğin bu şeyler önce başlarına geldikleri kişilerin yararınadır, sonra da bütün insanların —tanrılar bütüne tek tek kişilerden daha çok özen gösterir—; bundan sonra da bunlar isteyenlerin başına gelir, istemeyenler ise kötülüğü hak eder. Buna, bunların kaderle böyle yürüdüğünü, iyilerin başına onları iyi kılan aynı kanunla geldiğini ekleyeceğim. Sonra seni iyi insana asla acımaman gerektiğine ikna edeceğim; çünkü ona zavallı denebilir, ama o zavallı olamaz.
Sed iam procedente oratione ostendam quam non sint quae uidentur mala: nunc illud dico, ista quae tu uocas aspera, quae aduersa et abominanda, primum pro ipsis esse quibus accidunt, deinde pro uniuersis, quorum maior dis cura quam singulorum est, post hoc uolentibus accidere ac dignos malo esse si nolint. His adiciam fato ista sic ire et eadem lege bonis euenire qua sunt boni. Persuadebo deinde tibi ne umquam boni uiri miserearis; potest enim miser dici, non potest esse.
3.2Öne sürdüklerimin hepsinden en zoru, ilk söylediğim gibi görünüyor: dehşetle karşılayıp titrediğimiz bu şeylerin başlarına geldikleri kişilerin yararına olması. "Sürgüne atılmak, yoksulluğa düşmek, çocuklarını, karısını gömmek, rezil olmak, sakat kalmak onların yararına mı?" diyorsun. Bunların birinin yararına olmasına şaşıyorsan, bazılarının demirle ve ateşle, hatta açlıkla ve susuzlukla tedavi edilmesine de şaşacaksın. Ama kendi kendine, tedavi için bazılarının kemiklerinin kazındığını ve çıkarıldığını, damarlarının çekildiğini, bütün bedeni yıkıma uğratmadan yerinde kalamayacak bazı organlarının da kesildiğini düşünürsen, bazı sıkıntıların başlarına geldikleri kişilerin yararına olduğunun sana ispat edilmesine de razı olursun; tıpkı, Herkül hakkı için, övülen ve istenen bazı şeylerin onlardan zevk alanların zararına olması gibi. Bunlar hazımsızlığa, sarhoşluğa ve hazla öldüren öteki şeylere pek benzer.
Difficillimum ex omnibus quae proposui uidetur quod primum dixi, pro ipsis esse quibus eueniunt ista quae horremus ac tremimus. 'Pro ipsis est' inquis 'in exilium proici, in egestatem deduci, liberos coniugem ecferre, ignominia adfici, debilitari?' Si miraris haec pro aliquo esse, miraberis quosdam ferro et igne curari, nec minus fame ac siti. Sed si cogitaueris tecum remedii causa quibusdam et radi ossa et legi et extrahi uenas et quaedam amputari membra quae sine totius pernicie corporis haerere non poterant, hoc quoque patieris probari tibi, quaedam incommoda pro iis esse quibus accidunt, tam mehercules quam quaedam quae laudantur atque adpetuntur contra eos esse quos delectauerunt, simillima cruditatibus ebrietatibusque et ceteris quae necant per uoluptatem.
3.3Bizim Demetrios'un pek çok görkemli sözü arasında şu söz de var; onu yeni işittim, hâlâ kulaklarımda çınlıyor, titreşiyor: "Bana kalırsa" diyor, "başına hiç tatsız bir şey gelmemiş kişiden daha bahtsız kimse yoktur." Çünkü kendini sınamak ona nasip olmamıştır. Her şey ona dileğine göre, hatta dileğinden önce akmış olsun; yine de tanrılar onun hakkında kötü hüküm vermişlerdir: bir gün talihi yenecek biri olmaya layık görülmemiştir. Talih en korkakları bırakıp kaçar, sanki şöyle der: "Ne yani, bunu mu kendime rakip seçeyim? Hemen silahlarını indirir; ona karşı bütün gücüme gerek yok, hafif bir tehditle kaçar, yüzüme bakmaya dayanamaz. Göğüs göğüse çarpışabileceğim başka birini arayalım: yenilmeye hazır bir adamla karşılaşmaktan utanırım."
Inter multa magnifica Demetri nostri et haec uox est, a qua recens sum; sonat adhuc et uibrat in auribus meis: 'nihil' inquit 'mihi uidetur infelicius eo cui nihil umquam euenit aduersi.' Non licuit enim illi se experiri. Vt ex uoto illi fluxerint omnia, ut ante uotum, male tamen de illo di iudicauerunt: indignus uisus est a quo uinceretur aliquando fortuna, quae ignauissimum quemque refugit, quasi dicat: 'quid ergo? istum mihi aduersarium adsumam? Statim arma summittet; non opus est in illum tota potentia mea, leui comminatione pelletur, non potest sustinere uultum meum. Alius circumspiciatur cum quo conferre possimus manum: pudet congredi cum homine uinci parato.'
3.4Gladyatör kendinden aşağı biriyle eşleştirilmeyi aşağılanma sayar, tehlike göze almadan yenilen birini yenmenin şan getirmediğini bilir. Talih de aynısını yapar: kendine denk olarak en cesurları arar, bazılarının yanından tiksinerek geçer. En dik başlılara, en dimdik duranlara saldırır, gücünü onlara yöneltmek için: ateşi Mucius'ta, yoksulluğu Fabricius'ta, sürgünü Rutilius'ta, işkenceyi Regulus'ta, zehri Sokrates'te, ölümü Cato'da dener. Büyük bir örneği ancak kötü talih bulur.
Ignominiam iudicat gladiator cum inferiore componi et scit eum sine gloria uinci qui sine periculo uincitur. Idem facit fortuna: fortissimos sibi pares quaerit, quosdam fastidio transit. Contumacissimum quemque et rectissimum adgreditur, aduersus quem uim suam intendat: ignem experitur in Mucio, paupertatem in Fabricio, exilium in Rutilio, tormenta in Regulo, uenenum in Socrate, mortem in Catone. Magnum exemplum nisi mala fortuna non inuenit.
3.5Mucius sağ elini düşmanların ateşine bastırdığı, yanılgısının cezasını kendi kendinden aldığı, silahlı eliyle kaçıramadığı kralı yanmış eliyle kaçırdığı için mi bahtsız? Ne yani? Elini sevgilisinin koynunda ısıtsaydı daha mı bahtiyar olurdu?
Infelix est Mucius quod dextra ignes hostium premit et ipse a se exigit erroris sui poenas, quod regem quem armata manu non potuit exusta fugat? Quid ergo? felicior esset, si in sinu amicae foueret manum?
3.6Fabricius, kamu işlerinden boş kaldıkça kendi tarlasını kazdığı için mi bahtsız? Pyrrhos'a karşı olduğu kadar zenginliğe karşı da savaştığı için mi? Zafer alayıyla onurlandırılmış o ihtiyarın tarlasını temizlerken kendi eliyle yolduğu kökleri ve otları ocak başında yediği için mi? Ne yani? Uzak kıyıların balıklarını, yabancı ülkelerin av kuşlarını midesine doldursaydı, Yukarı ve Aşağı Deniz'in kabuklularıyla bulanan midesinin uyuşukluğunu canlandırsaydı, avcıların kanı pahasına yakalanmış en güzel yaban hayvanlarını kocaman meyve yığınlarıyla çevreleseydi daha mı bahtiyar olurdu?
Infelix est Fabricius quod rus suum, quantum a re publica uacauit, fodit? quod bellum tam cum Pyrrho quam cum diuitiis gerit? quod ad focum cenat illas ipsas radices et herbas quas in repurgando agro triumphalis senex uulsit? Quid ergo? felicior esset, si in uentrem suum longinqui litoris pisces et peregrina aucupia congereret, si conchyliis superi atque inferi maris pigritiam stomachi nausiantis erigeret, si ingenti pomorum strue cingeret primae formae feras, captas multa caede uenantium?
3.7Rutilius, onu mahkûm edenler bütün çağlar boyunca yargılanacakları için mi bahtsız? Yurdundan koparılmaya, sürgününün elinden alınmasına katlanacağından daha sakin bir gönülle katlandığı için mi? Diktatör Sulla'ya bir şeyi yalnız o reddettiği, geri çağrıldığında ise geri dönmek bir yana daha da uzağa kaçtığı için mi? "Senin mutluluğunun Roma'da yakaladığı kişiler görsün" der; "forumda akan bol kanı, Servilius havuzunun üstünde senatörlerin kesik başlarını —Sulla'nın sürgün listelerinin ölü soyma yeri orasıdır—, şehirde her yanda dolaşan katil sürülerini, tek bir yerde, verilen söze rağmen, hatta tam da verilen sözle boğazlanmış binlerce Roma vatandaşını görsünler; bunları sürgüne gidemeyenler görsün."
Infelix est Rutilius quod qui illum damnauerunt causam dicent omnibus saeculis? quod aequiore animo passus est se patriae eripi quam sibi exilium? quod Sullae dictatori solus aliquid negauit et reuocatus tantum non retro cessit et longius fugit? 'Viderint' inquit 'isti quos Romae deprehendit felicitas tua: uideant largum in foro sanguinem et supra Seruilianum lacum (id enim proscriptionis Sullanae spoliarium est) senatorum capita et passim uagantis per urbem percussorum greges et multa milia ciuium Romanorum uno loco post fidem, immo per ipsam fidem trucidata; uideant ista qui exulare non possunt.'
3.8Ne yani? L. Sulla, foruma inerken önü kılıçla açıldığı için mi bahtiyar, konsüllük yapmış adamların başlarının kendisine gösterilmesine razı olduğu, kıyımın bedelini quaestor eliyle, devletin hesap defterlerinden saydığı için mi? Bütün bunları yapan da o, Cornelius Kanunu'nu çıkaran o adamdır.
Quid ergo? felix est L. Sulla quod illi descendenti ad forum gladio summouetur, quod capita sibi consularium uirorum patitur ostendi et pretium caedis per quaestorem ac tabulas publicas numerat? Et haec omnia facit ille, ille qui legem Corneliam tulit.
3.9Regulus'a gelelim: talih onu sadakatin örneği, katlanmanın örneği yaptığı için ona ne zarar verdi? Çiviler derisini deler; yorgun bedenini nereye yaslasa bir yaranın üstüne yaslanır; gözleri sonu gelmeyen bir uykusuzluğa açık tutulur: işkence ne kadar çoksa şan da o kadar çok olacaktır. Faziletin değerini bu bedelle biçtiğine ne kadar az pişman olduğunu bilmek mi istiyorsun? Onu çivilerden kurtar, senatoya gönder: aynı görüşü söyleyecektir.
Veniamus ad Regulum: quid illi fortuna nocuit quod illum documentum fidei, documentum patientiae fecit? Figunt cutem claui et quocumque fatigatum corpus reclinauit, uulneri incumbit; in perpetuam uigiliam suspensa sunt lumina: quanto plus tormenti tanto plus erit gloriae. Vis scire quam non paeniteat hoc pretio aestimasse uirtutem? refige illum et mitte in senatum: eandem sententiam dicet.
3.10Demek sen Maecenas'ı daha bahtiyar sayıyorsun: aşklarıyla kaygılı, aksi karısının her gün yeniden kendisini terk etmesine ağlayan bu adam uykuyu uzaktan yumuşakça yankılanan çalgı topluluklarının ezgisinde arar. Kendini şarapla uyutsa, suların şırıltısıyla kafasını dağıtsa, kaygılı zihnini bin türlü hazla aldatsa da, kuştüyü yatakta, öbürünün çarmıhta uyumadığı kadar uyumayacaktır; ama öbürü için ahlâken güzel olan uğruna sertliklere katlanmak bir avuntudur, katlanmaktan dönüp sebebine bakar; berikini ise, hazlarla pörsümüş, aşırı mutluluktan bunalmış bu adamı, çektiklerinden çok çekmesinin sebebi tedirgin eder.
Feliciorem ergo tu Maecenatem putas, cui amoribus anxio et morosae uxoris cotidiana repudia deflenti somnus per symphoniarum cantum ex longinquo lene resonantium quaeritur? Mero se licet sopiat et aquarum fragoribus auocet et mille uoluptatibus mentem anxiam fallat, tam uigilabit in pluma quam ille in cruce; sed illi solacium est pro honesto dura tolerare et ad causam a patientia respicit, hunc uoluptatibus marcidum et felicitate nimia laborantem magis iis quae patitur uexat causa patiendi.
3.11Kusurlar insan soyunu öylesine ele geçirmiş değildir ki, kaderini seçme imkânı verilse daha çok kişinin Maecenas olarak değil Regulus olarak doğmak isteyeceğinden şüphe edilsin; ya da Regulus olarak değil de Maecenas olarak doğmayı tercih ettiğini söylemeye cesaret eden biri çıkarsa, o kişi, susuyor olsa da, Terentia olarak doğmayı tercih etmiştir.
Non usque eo in possessionem generis humani uitia uenerunt ut dubium sit an electione fati data plures nasci Reguli quam Maecenates uelint; aut si quis fuerit qui audeat dicere Maecenatem se quam Regulum nasci maluisse, idem iste, taceat licet, nasci se Terentiam maluit.
3.12Devletin hazırladığı o içkiyi bir ölümsüzlük ilacı gibi içip ölümün kendisine kadar ölüm üzerine tartıştığı için Sokrates'e kötü davranıldığına mı hükmediyorsun? Kanı donduğu, soğuk yavaş yavaş yayılıp damarlarının canlılığı durduğu için mi ona kötülük edildi?
Male tractatum Socratem iudicas quod illam potionem publice mixtam non aliter quam medicamentum inmortalitatis obduxit et de morte disputauit usque ad ipsam? Male cum illo actum est quod gelatus est sanguis ac paulatim frigore inducto uenarum uigor constitit?
3.13Mücevherden kadehlerle içki sunulan, her şeye katlanmaya alıştırılmış, erkekliği kesilmiş ya da kuşkulu bir oğlanın altın kapta karı eriterek kendilerine sunduğu kişilerden çok, ona imrenmek gerekir! Bunlar ne içtilerse kusarak geri ölçecekler, suratları asık, kendi safralarını yeniden tadarak; o ise zehri neşeyle, isteyerek içecektir.
Quanto magis huic inuidendum est quam illis quibus gemma ministratur, quibus exoletus omnia pati doctus exsectae uirilitatis aut dubiae suspensam auro niuem diluit! Hi quidquid biberunt uomitu remetientur tristes et bilem suam regustantes, at ille uenenum laetus et libens hauriet.
3.14Cato'ya gelince, yeterince söylendi; insanlar hep bir ağızdan onun en yüksek mutluluğa eriştiğini kabul edecektir; şeylerin tabiatı onu, korkulacak şeylerle çarpıştıracağı kişi olarak kendine seçmişti. "Güçlülerin düşmanlığı ağırdır: aynı anda Pompeius'a, Caesar'a, Crassus'a karşı konsun. Kendinden aşağı olanlar tarafından mevkide geçilmek ağırdır: Vatinius ondan öne geçirilsin. İç savaşlara katılmak ağırdır: bütün dünyada iyi bir dava uğruna, inatçı olduğu kadar bahtsızca savaşsın. Kendine el kaldırmak ağırdır: kaldırsın. Bununla ne elde edeceğim? Herkes bilsin ki Cato'yu layık gördüğüm şeyler kötülük değildir."
Quod ad Catonem pertinet, satis dictum est, summamque illi felicitatem contigisse consensus hominum fatebitur, quem sibi rerum natura delegit cum quo metuenda conlideret. 'Inimicitiae potentium graues sunt: opponatur simul Pompeio, Caesari, Crasso. Graue est a deterioribus honore anteiri: Vatinio postferatur. Graue est ciuilibus bellis interesse: toto terrarum orbe pro causa bona tam infeliciter quam pertinaciter militet. Graue est manus sibi adferre: faciat. Quid per haec consequar? ut omnes sciant non esse haec mala quibus ego dignum Catonem putaui.'
4.1İşlerin yolunda gitmesi avama ve sıradan yaratılışlı kişilere de düşer; ama ölümlülerin felaketlerini ve korkularını boyunduruk altına sokmak büyük insana özgüdür. Hep mutlu olmak, hayatı ruh hiç sızlamadan geçirmek ise tabiatın öbür yarısını bilmemektir.
Prosperae res et in plebem ac uilia ingenia deueniunt; at calamitates terroresque mortalium sub iugum mittere proprium magni uiri est. Semper uero esse felicem et sine morsu animi transire uitam ignorare est rerum naturae alteram partem.
4.2Büyük bir insansın; ama talih sana faziletini gösterme imkânı vermiyorsa bunu nereden bileyim? Olimpiya oyunlarına çıktın, ama senden başka kimse yoktu: tacın var, zaferin yok. Seni yiğit bir adam gibi değil, konsüllüğe ya da pretörlüğe erişmiş biri gibi kutluyorum: mevkin yükseldi, o kadar.
Magnus uir es: sed unde scio, si tibi fortuna non dat facultatem exhibendae uirtutis? Descendisti ad Olympia, sed nemo praeter te: coronam habes, uictoriam non habes; non gratulor tamquam uiro forti, sed tamquam consulatum praeturamue adepto: honore auctus es.
4.3Aynı şeyi, daha çetin bir olay ruhunun gücünü göstermesi için ona hiçbir fırsat vermemişse, iyi insana da söyleyebilirim: "Seni zavallı sayıyorum, çünkü hiç zavallı olmadın. Hayatı rakipsiz geçirdin; neye gücünün yettiğini kimse bilmeyecek, sen kendin bile." Çünkü insanın kendini tanıması için sınanması gerekir; kimse neye gücü yettiğini denemeden öğrenmemiştir. Bu yüzden bazıları, kötülükler gecikince kendiliklerinden onların üstüne yürüdüler ve karanlığa gömülmek üzere olan faziletlerine parlayabileceği bir fırsat aradılar.
Idem dicere et bono uiro possum, si illi nullam occasionem difficilior casus dedit in qua [una] uim animi sui ostenderet: 'miserum te iudico, quod numquam fuisti miser. Transisti sine aduersario uitam; nemo sciet quid potueris, ne tu quidem ipse.' Opus est enim ad notitiam sui experimento; quid quisque posset nisi temptando non didicit. Itaque quidam ipsi ultro se cessantibus malis optulerunt et uirtuti iturae in obscurum occasionem per quam enitesceret quaesierunt.
4.4Diyorum ki büyük insanlar zaman zaman tatsız olaylara sevinir, tıpkı yiğit askerlerin savaşa sevinmesi gibi. Tiberius Caesar zamanında gladyatör Triumphus'un gösterilerin seyrekliğinden yakındığını kendi kulağımla duydum: "Ne güzel bir çağ boşa gidiyor!" diyordu. Fazilet tehlikeye açtır; neye katlanacağını değil, neye yöneldiğini düşünür, çünkü katlanacağı şey de şanının bir parçasıdır. Askerler yaralarıyla övünür, daha hayırlı bir uğurda akan kanlarını sevinçle gösterirler; savaştan sapasağlam dönenler aynı yararlılığı göstermiş olsalar bile, gözler yaralı dönene çevrilir.
Gaudent, inquam, magni uiri aliquando rebus aduersis, non aliter quam fortes milites bello; Triumphum ego murmillonem sub Ti. Caesare de raritate munerum audiui querentem: 'quam bella' inquit 'aetas perit!' Auida est periculi uirtus et quo tendat, non quid passura sit cogitat, quoniam etiam quod passura est gloriae pars est. Militares uiri gloriantur uulneribus, laeti fluentem meliori casu sanguinem ostentant: idem licet fecerint qui integri reuertuntur ex acie, magis spectatur qui saucius redit.
4.5Diyorum ki tanrı, olabildiğince ahlâken güzel olmalarını istediği kişilerin iyiliğini, onlara yürekli ve yiğitçe bir iş yapma fırsatı verdiği her seferde gözetir; bunun için de işlerin biraz zorlaşması gerekir: dümenciyi fırtınada, askeri savaş meydanında tanırsın. Zenginlik içinde eriyip gidiyorsan, yoksulluğa karşı ne kadar yüreğin olduğunu nereden bilebilirim? Alkışlar arasında yaşlanıyorsan, peşinden sarsılmaz ve zihinlerin bir tür eğilimiyle sana yönelmiş bir rağbet geliyorsa, rezilliğe, kötü şöhrete ve halkın nefretine karşı ne kadar sebatın olduğunu nereden bilebilirim? Büyüttüğün bütün çocukları sağ görüyorsan, evlat acısına ne kadar sükûnetle katlanacağını nereden bileyim? Başkalarını teselli ederken seni dinledim; seni asıl, kendi kendini teselli etseydin, kendine acı çekmeyi yasaklasaydın görmüş olurdum.
Ipsis, inquam, deus consulit quos esse quam honestissimos cupit, quotiens illis materiam praebet aliquid animose fortiterque faciendi, ad quam rem opus est aliqua rerum difficultate: gubernatorem in tempestate, in acie militem intellegas. Vnde possum scire quantum aduersus paupertatem tibi animi sit, si diuitiis diffluis? Vnde possum scire quantum aduersus ignominiam et infamiam odiumque populare constantiae habeas, si inter plausus senescis, si te inexpugnabilis et inclinatione quadam mentium pronus fauor sequitur? Vnde scio quam aequo animo laturus sis orbitatem, si quoscumque sustulisti uides? Audiui te, cum alios consolareris: tunc conspexissem, si te ipse consolatus esses, si te ipse dolere uetuisses.
4.6Yalvarırım, ölümsüz tanrıların ruhlara mahmuz gibi batırdığı bu şeylerden dehşete düşmeyin: felaket faziletin fırsatıdır. Zavallı denmeyi asıl hak edenler, aşırı mutluluktan uyuşmuş, durgun bir denizde kalakalmış gibi cansız bir sükûnetin alıkoyduğu kişilerdir: başlarına ne gelirse onlara yeni gelecektir.
Nolite, obsecro uos, expauescere ista quae di inmortales uelut stimulos admouent animis: calamitas uirtutis occasio est. Illos merito quis dixerit miseros qui nimia felicitate torpescunt, quos uelut in mari lento tranquillitas iners detinet: quidquid illis inciderit, nouum ueniet.
4.7Sert şeyler tecrübesizleri daha çok sıkıştırır; körpe enseye boyunduruk ağır gelir. Acemi asker yara ihtimalinden sararır, eski asker ise kanına gözünü kırpmadan bakar, çünkü kan döktükten sonra çok kez kazandığını bilir. İşte tanrı da beğendiği, sevdiği kişileri sertleştirir, sınar, çalıştırır; gönüllerini hoş tutuyor, onları esirgiyor gibi göründüğü kişileri ise gelecek kötülüklere karşı yumuşak bırakır. Birinin bunun dışında tutulduğunu sanıyorsanız yanılıyorsunuz: uzun süre mutlu yaşamış olana da payı gelecektir; bırakılmış görünen herkes yalnızca ertelenmiştir.
Magis urgent saeua inexpertos, graue est tenerae ceruici iugum; ad suspicionem uulneris tiro pallescit, audacter ueteranus cruorem suum spectat, qui scit se saepe uicisse post sanguinem. Hos itaque deus quos probat, quos amat, indurat recognoscit exercet; eos autem quibus indulgere uidetur, quibus parcere, molles uenturis malis seruat. Erratis enim si quem iudicatis exceptum: ueniet ⟦et⟧ ad illum diu felicem sua portio; quisquis uidetur dimissus esse dilatus est.
4.8Tanrı neden en iyileri hastalığa, yasa ya da başka sıkıntılara uğratır? Çünkü orduda da tehlikeli işler en yiğitlere buyrulur: komutan, gece pusu kurup düşmana saldırmak, yolu keşfetmek ya da bir mevziden düşmanı sökmek için en seçkin askerleri gönderir. Çıkanlardan hiçbiri "Komutan bana kötülük etti" demez, "Doğru seçti" der. Korkakların ve gevşeklerin ağlayacağı şeylere katlanmaları buyrulan herkes de aynısını söylesin: "Tanrı, insan tabiatının neye katlanabileceğini bizde denemeye bizi layık gördü."
Quare deus optimum quemque aut mala ualetudine aut luctu aut aliis incommodis adficit? quia in castris quoque periculosa fortissimis imperantur: dux lectissimos mittit qui nocturnis hostes adgrediantur insidiis aut explorent iter aut praesidium loco deiciant. Nemo eorum qui exeunt dicit 'male de me imperator meruit', sed 'bene iudicauit'. Idem dicant quicumque iubentur pati timidis ignauisque flebilia: 'digni uisi sumus deo in quibus experiretur quantum humana natura posset pati.'
4.9Zevk ü sefadan kaçın; ruhları sırılsıklam eden ve araya insan kaderini hatırlatan bir şey girmezse onları bitmez bir sarhoşlukla uyuşmuş gibi pörsüten o gevşetici mutluluktan kaçın. Pencere camlarının hep rüzgârdan koruduğu, ayakları sık sık değiştirilen sıcak sargılar arasında ılınan, yemek odalarını döşemenin altından ve duvarların içinden dolaşan sıcaklığın ılıttığı adamı hafif bir esinti bile tehlikesiz yalayıp geçmez.
Fugite delicias, fugite eneruantem felicitatem qua animi permadescunt et, nisi aliquid interuenit quod humanae sortis admoneat, ⟦marcent⟧ uelut perpetua ebrietate sopiti. Quem specularia semper ab adflatu uindicaverunt, cuius pedes inter fomenta subinde mutata tepuerunt, cuius cenationes subditus et parietibus circumfusus calor temperauit, hunc leuis aura non sine periculo stringet.
4.10Ölçüyü aşan her şey zarar verdiğine göre, en tehlikelisi mutluluğun ölçüsüzlüğüdür: beyni oynatır, zihni boş hayallere çağırır, yanlışla doğrunun arasına koyu bir sis yayar. Fazileti yardıma çağırıp bitmez bir bahtsızlığa göğüs germek, sonu gelmez, ölçüsüz nimetlerle çatlamaktan neden daha iyi olmasın? Açlıktan ölüm daha yumuşaktır; insanı tıkınmak patlatır.
Cum omnia quae excesserunt modum noceant, periculosissima felicitatis intemperantia est: mouet cerebrum, in uanas mentem imagines euocat, multum inter falsum ac uerum mediae caliginis fundit. Quidni satius sit perpetuam infelicitatem aduocata uirtute sustinere quam infinitis atque inmodicis bonis rumpi? lenior ieiunio mors est, cruditate dissiliunt.
4.11Tanrılar iyi insanlara karşı, öğretmenlerin öğrencilerine karşı izlediği yolu izler: öğretmenler de umutlarının daha sağlam olduğu öğrencilerden daha çok emek isterler. Lakedaimonluların, yaradılışlarını herkesin önünde kırbaçlatarak sınadıkları çocuklarından nefret ettiklerini mi sanıyorsun? Babaları onları kırbaç darbelerine yiğitçe katlanmaya bizzat yüreklendirir; parçalanmış, yarı ölü hâldeyken de yaralarına yeni yaralar açtırmayı sürdürmeleri için yalvarırlar.
Hanc itaque rationem di sequuntur in bonis uiris quam in discipulis suis praeceptores, qui plus laboris ab iis exigunt in quibus certior spes est. Numquid tu inuisos esse Lacedaemoniis liberos suos credis, quorum experiuntur indolem publice uerberibus admotis? Ipsi illos patres adhortantur ut ictus flagellorum fortiter perferant, et laceros ac semianimes rogant, perseuerent uulnera praebere uulneribus.
4.12Tanrı soylu ruhları sert bir sınavdan geçiriyorsa buna şaşılır mı? Faziletin sınavı asla yumuşak olmaz. Talih bizi kırbaçlar, paralar: katlanalım. Bu bir zalimlik değil, bir yarışmadır; ona ne kadar sık girersek o kadar güçlü oluruz. Bedenin en sağlam yeri, sık kullanılarak çalıştırılan yeridir. Kendimizi talihe sunmalıyız ki ona karşı yine onun eliyle pişelim: yavaş yavaş bizi kendine denk kılacaktır; tehlikeleri hor görmeyi, sürekli tehlikeye atılmak kazandıracaktır.
Quid mirum, si dure generosos spiritus deus temptat? numquam uirtutis molle documentum est. Verberat nos et lacerat fortuna: patiamur. Non est saeuitia, certamen est, quod ⟦quo⟧ saepius adierimus, fortiores erimus: solidissima corporis pars est quam frequens usus agitauit. Praebendi fortunae sumus, ut contra illam ab ipsa duremur: paulatim nos sibi pares faciet, contemptum periculorum adsiduitas periclitandi dabit.
4.13Gemicilerin bedenleri denize dayanmaktan sertleşmiştir, çiftçilerin elleri nasır bağlamıştır, askerlerin kolları mızrak fırlatmaya güçlüdür, koşucuların bacakları çeviktir: herkeste en sağlam olan, çalıştırdığı yerdir. Ruh, kötülüklere katlanmayı hor görecek noktaya katlanarak ulaşır; katlanmanın bizde neler yapabileceğini, yoksulluk içinde daha da güçlenmiş çıplak kavimlere zahmetin ne kazandırdığına bakarsan anlarsın.
Sic sunt nauticis corpora ferendo mari dura, agricolis manus tritae, ad excutienda tela militares lacerti ualent, agilia sunt membra cursoribus: id in quoque solidissimum est quod exercuit. Ad contemnendam patientiam malorum animus patientia peruenit; quae quid in nobis efficere possit scies, si aspexeris quantum nationibus nudis et inopia fortioribus labor praestet.
4.14Roma barışının bittiği yerdeki bütün kavimleri düşün; Germenleri ve Tuna çevresinde karşımıza çıkan göçebe kavimleri kastediyorum: onları sonu gelmez bir kış, kasvetli bir gök ezer; kısır toprak onları cimrice besler; yağmurdan saz ya da yaprak çatılarla korunur, donmuş bataklıkların üstünde sekerek dolaşır, yiyecek için yabani hayvan avlarlar.
Omnes considera gentes in quibus Romana pax desinit, Germanos dico et quidquid circa Histrum uagarum gentium occursat: perpetua illos hiemps, triste caelum premit, maligne solum sterile sustentat; imbrem culmo aut fronde defendunt, super durata glacie stagna persultant, in alimentum feras captant.
4.15Sana zavallı mı görünüyorlar? Alışkanlığın tabiat hâline getirdiği hiçbir şey zavallıca değildir; zorunluluktan başlayan şeyler zamanla hazza dönüşür. Yorgunluğun o günlük kurdurduğu barınaklardan başka evleri, yurtları yoktur; yiyecekleri kıttır ve kendi elleriyle aranmalıdır; havanın sertliği korkunçtur, bedenleri örtüsüzdür: senin felaket saydığın bu şey nice kavmin hayatıdır.
Miseri tibi uidentur? nihil miserum est quod in naturam consuetudo perduxit; paulatim enim uoluptati sunt quae necessitate coeperunt. Nulla illis domicilia nullaeque sedes sunt nisi quas lassitudo in diem posuit; uilis et hic quaerendus manu uictus, horrenda iniquitas caeli, intecta corpora: hoc quod tibi calamitas uidetur tot gentium uita est.
4.16İyi insanların güçlensinler diye sarsılmasına neden şaşıyorsun? Rüzgârın sık sık çarpmadığı ağaç sağlam ve güçlü olmaz; çünkü bu hırpalanmayla sıkılaşır, köklerini daha sağlam salar; güneşli bir vadide büyüyenler kırılgandır. Demek ki korkusuz olabilmek için korkunç şeylerin arasında çok bulunmak ve ancak kötü katlanana kötü gelen şeylere sükûnetle dayanmak iyi insanların kendi yararınadır.
Quid miraris bonos uiros, ut confirmentur, concuti? non est arbor solida nec fortis nisi in quam frequens uentus incursat; ipsa enim uexatione constringitur et radices certius figit: fragiles sunt quae in aprica ualle creuerunt. Pro ipsis ergo bonis uiris est, ut esse interriti possint, multum inter formidolosa uersari et aequo animo ferre quae non sunt mala nisi male sustinenti.
5.1Şunu da ekle: en iyilerin, deyim yerindeyse, askerlik etmesi ve meydana çıkıp hizmet görmesi herkesin yararınadır. Tanrının amacı bilge insanınkiyle aynıdır: kalabalığın peşinden koştuğu ve korkup kaçtığı şeylerin ne iyi ne kötü olduğunu göstermek. Bunları yalnız iyi insanlara verseydi iyi oldukları, yalnız kötülere yükleseydi kötü oldukları ortaya çıkacaktı.
Adice nunc quod pro omnibus est optimum quemque, ut ita dicam, militare et edere operas. Hoc est propositum deo quod sapienti uiro, ostendere haec quae uulgus adpetit, quae reformidat, nec bona esse nec mala; apparebit autem bona esse, si illa non nisi bonis uiris tribuerit, et mala esse, si tantum malis inrogauerit.
5.2Gözlerini yalnız gözleri oyulmayı hak edenler kaybetseydi, körlük iğrenç bir şey olurdu; bu yüzden Appius da Metellus da ışıktan yoksun kalsın. Zenginlik bir iyi değildir; bu yüzden pezevenk Elius da zengin olsun ki insanlar tapınaklarda adadıkları parayı genelevde de görsünler. Tanrı insanların hırsla istediği şeyleri, onları en alçaklara verip en iyilerden uzak tutmaktan daha iyi bir yolla gözden düşüremez.
Detestabilis erit caecitas, si nemo oculos perdiderit nisi cui eruendi sunt; itaque careant luce Appius et Metellus. Non sunt diuitiae bonum; itaque habeat illas et Elius leno, ut homines pecuniam, cum in templis consecrauerint, uideant et in fornice. Nullo modo magis potest deus concupita traducere quam si illa ad turpissimos defert, ab optimis abigit.
5.3"Ama iyi insanın sakatlanması, delik deşik edilmesi ya da zincire vurulması, kötülerin ise sapasağlam bedenlerle, serbest ve keyif içinde dolaşması haksızlıktır." Peki ya şu? Yiğit adamların silah kuşanması, ordugâhta gece nöbet tutması, sarılı yaralarla surun önünde durması, bu arada şehirde iğdişlerin ve hayâsızlığı meslek edinmişlerin kaygısızca yaşaması haksızlık değil mi? Peki ya şu? En soylu bakirelerin kurban sunmak için geceleri uyandırılması, iffetini yitirmiş kadınların ise en derin uykunun tadını çıkarması haksızlık değil mi?
'At iniquum est uirum bonum debilitari aut configi aut alligari, malos integris corporibus solutos ac delicatos incedere.' Quid porro? non est iniquum fortes uiros arma sumere et in castris pernoctare et pro uallo obligatis stare uulneribus, interim in urbe securos esse praecisos et professos inpudicitiam? Quid porro? non est iniquum nobilissimas uirgines ad sacra facienda noctibus excitari, altissimo somno inquinatas frui?
5.4Emek en iyileri çağırır: senato çoğu zaman bütün gün toplantıdadır; oysa o sırada en değersizler ya Mars Tarlası'nda boş vakitlerini eğlenceyle geçirir, ya bir meyhanede saklanır, ya da bir sohbet halkasında vakit öldürür. Bu büyük devlette de aynısı olur: iyi insanlar çalışır, harcar ve harcanırlar; üstelik isteyerek. Talih onları sürüklemez; onlar talihin peşinden gider, adımlarını onunkine uydururlar; bilselerdi önüne bile geçerlerdi.
Labor optimos citat: senatus per totum diem saepe consulitur, cum illo tempore uilissimus quisque aut in campo otium suum oblectet aut in popina lateat aut tempus in aliquo circulo terat. Idem in hac magna re publica fit: boni uiri laborant, inpendunt, inpenduntur, et uolentes quidem; non trahuntur a fortuna, sequuntur illam et aequant gradus; si scissent, antecessissent.
5.5Çok yiğit bir adam olan Demetrius'un şu yürekli sözünü de işittiğimi hatırlıyorum: "Ölümsüz tanrılar," dedi, "sizden yalnız şundan yakınabilirim: iradenizi bana daha önce bildirmediniz; yoksa şimdi çağrılıp geldiğim şeylere kendiliğimden, önden giderdim. Çocuklarımı mı almak istiyorsunuz? Onları sizin için büyüttüm. Bedenimin bir parçasını mı istiyorsunuz? Alın: büyük bir şey vaat etmiyorum, yakında bütününü bırakacağım. Canımı mı istiyorsunuz? Verdiğinizi geri almanızı neden bir an bile geciktireyim? Ne isterseniz, isteyerek veren birinden alacaksınız. Peki derdim ne? Teslim etmektense kendim sunmayı yeğlerdim. Zorla almaya ne gerek vardı? Kabul edebilirdiniz. Ama şimdi de zorla almış olmayacaksınız, çünkü yalnız tutunandan bir şey koparılır."
Hanc quoque animosam Demetri fortissimi uiri uocem audisse me memini: 'hoc unum' inquit 'de uobis, di inmortales, queri possum, quod non ante mihi notam uoluntatem uestram fecistis; prior enim ad ista uenissem ad quae nunc uocatus adsum. Vultis liberos sumere? uobis illos sustuli. Vultis aliquam partem corporis? sumite: non magnam rem promitto, cito totum relinquam. Vultis spiritum? quidni nullam moram faciam quo minus recipiatis quod dedisti? A uolente feretis quidquid petieritis. Quid ergo est? maluissem offerre quam tradere. Quid opus fuit auferre? accipere potuistis; sed ne nunc quidem auferetis, quia nihil eripitur nisi retinenti.'
5.6Hiçbir şeye zorlanmıyorum, hiçbir şeye istemeye istemeye katlanmıyorum; tanrıya köle gibi boyun eğmiyorum, ona gönülden katılıyorum; hele her şeyin belli ve ebediyen konmuş bir kanuna göre aktığını bildiğim için.
Nihil cogor, nihil patior inuitus, nec seruio deo sed assentior, eo quidem magis quod scio omnia certa et in aeternum dicta lege decurrere.
5.7Kaderler bizi götürür; her birimize ne kadar zaman kaldığını doğduğumuz ilk saat belirlemiştir. Sebep sebebe bağlıdır; özel ve kamusal işleri uzun bir olaylar zinciri sürükler. Bu yüzden her şeye yiğitçe katlanmak gerekir, çünkü her şey, sandığımız gibi rastlantıyla başımıza düşmez, gelir. Neye sevineceğin, neye ağlayacağın çoktan kararlaştırılmıştır; tek tek insanların hayatı birbirinden büyük bir çeşitlilikle ayrılıyor gibi görünse de toplamı tek bir yere çıkar: yok olacak şeyleri, yok olacak olanlar olarak alırız.
Fata nos ducunt et quantum cuique temporis restat prima nascentium hora disposuit. Causa pendet ex causa, priuata ac publica longus ordo rerum trahit: ideo fortiter omne patiendum est quia non, ut putamus, incidunt cuncta sed ueniunt. Olim constitutum est quid gaudeas, quid fleas, et quamuis magna uideatur uarietate singulorum uita distingui, summa in unum uenit: accipimus peritura perituri.
5.8Öyleyse neye kızıyoruz? Neden yakınıyoruz? Bunun için hazırlandık. Tabiat kendi bedenlerini dilediği gibi kullansın; biz ise her şeye karşı neşeli ve yiğit olup kendimize ait hiçbir şeyin yok olmadığını düşünelim. İyi insana düşen nedir? Kendini kadere teslim etmek. Bütünle birlikte sürüklenmek büyük bir tesellidir: bizi böyle yaşamaya, böyle ölmeye her ne buyurduysa, tanrıları da aynı zorunlulukla bağlar. Geri döndürülemez bir akış insanî olanı da tanrısal olanı da aynı biçimde taşır: her şeyin o kurucusu ve yöneticisi kaderleri yazdı, evet, ama kendisi de onlara uyar; her zaman itaat eder, yalnız bir kez buyurdu.
Quid itaque indignamur? quid querimur? ad hoc parati sumus. Vtatur ut uult suis natura corporibus: nos laeti ad omnia et fortes cogitemus nihil perire de nostro. Quid est boni uiri? praebere se fato. Grande solacium est cum uniuerso rapi; quidquid est quod nos sic uiuere, sic mori iussit, eadem necessitate et deos alligat. Inreuocabilis humana pariter ac diuina cursus uehit: ille ipse omnium conditor et rector scripsit quidem fata, sed sequitur; semper paret, semel iussit.
5.9"Ama tanrı kaderi dağıtırken iyi insanların payına yoksulluğu, yaraları ve zamansız ölümleri yazacak kadar neden haksız davrandı?" Usta, malzemesini değiştiremez: malzemenin hâli buydu. Bazı şeyler bazı şeylerden ayrılamaz; birbirine yapışıktır, bölünmez bir bütündür. Gevşek, uykuya ya da uykuya pek benzeyen bir uyanıklığa gidecek yaratılışlar cansız öğelerden örülür; özen gösterilerek "adam" denmeye layık birini yetiştirmek için daha güçlü bir kader gerekir. Onun yolu düz olmayacak: yukarı çıkıp aşağı inmeli, dalgalarla çalkalanmalı ve gemisini fırtınalı suda yönetmelidir. Talihe karşı rotasını tutmalıdır; başına çok sert, çok çetin şey gelecek, ama onları yumuşatıp düzleyecek olan kendisidir. Ateş altını sınar, sıkıntı yiğit adamları.
'Quare tamen deus tam iniquus in distributione fati fuit ut bonis uiris paupertatem et uulnera et acerba funera adscriberet?' Non potest artifex mutare materiam: hoc passa est ⟦?⟧. Quaedam separari a quibusdam non possunt, cohaerent, indiuidua sunt. Languida ingenia et in somnum itura aut in uigiliam somno simillimam inertibus nectuntur elementis: ut efficiatur uir cum cura dicendus, fortiore fato opus est. Non erit illi planum iter: sursum oportet ac deorsum eat, fluctuetur ac nauigium in turbido regat. Contra fortunam illi tenendus est cursus; multa accident dura, aspera, sed quae molliat et conplanet ipse. Ignis aurum probat, miseria fortes uiros.
5.10Faziletin ne kadar yükseğe tırmanması gerektiğine bak; onun güvenli yollardan gidemeyeceğini anlayacaksın:
Yolun başı diktir; sabah henüz dinç olan atlar bile güçlükle tırmanır; göğün ortasında yol en yüksektir, oradan denizi ve karaları görmek çoğu zaman bana bile korku verir, göğsüm ürkek bir dehşetle titrer. Yolun sonu iniştir, sağlam bir dizgin ister; o vakit beni altta uzanan dalgalarıyla karşılayan Tethys bile, başaşağı yuvarlanırım diye dipte korkar.
5.10Vide quam alte escendere debeat uirtus: scies illi non per secura uadendum. / Ardua prima uia est et quam uix mane recentes enituntur equi; medio est altissima caelo, unde mare et terras ipsi mihi saepe uidere sit timor et pauida trepidet formidine pectus. ultima prona uia est et eget moderamine certo; tunc etiam quae me subiectis excipit undis, ne ferar in praeceps, Tethys solet ima uereri.
5.11O soylu genç bunları duyunca, "Yol hoşuma gidiyor," dedi, "çıkıyorum; düşecek olsam da buralardan geçmeye değer." Ama Güneş atılgan ruhu korkuyla yıldırmaktan vazgeçmez:
Yolu tutsan, hiçbir sapmaya kapılmasan da, yine de karşından gelen Boğa'nın boynuzları arasından, Haimonia Yayı'nın ve azgın Aslan'ın ağzının içinden geçeceksin.
Bunun üzerine genç: "Verdiğin arabayı koş! Beni yıldıracağını sandığın şeyler beni kışkırtıyor; Güneş'in bile titrediği yerde durmak istiyorum." Güvenli olanın peşine düşmek aşağılık ve gevşek insana yakışır: fazilet yükseklerden gider.
Haec cum audisset ille generosus adulescens, 'placet' inquit 'uia, escendo; est tanti per ista ire casuro.' Non desinit acrem animum metu territare: / utque uiam teneas nulloque errore traharis, per tamen aduersi gradieris cornua tauri Haemoniosque arcus uiolentique ora leonis. / Post haec ait: 'iunge datos currus: his quibus deterreri me putas incitor; libet illic stare ubi ipse Sol trepidat.' Humilis et inertis est tuta sectari: per alta uirtus it.
6.1"Ama tanrı neden iyi insanların başına bir kötülük gelmesine izin veriyor?" Hayır, izin vermiyor. Bütün kötülükleri onlardan uzaklaştırmıştır: suçları, rezillikleri, kötü düşünceleri, açgözlü tasarıları, kör şehveti ve başkasının malına göz diken hırsı. Onları korur, savunur; yoksa tanrıdan iyi insanların eşyalarına da bekçilik etmesini isteyen mi var? Bu kaygıyı tanrıdan onlar kendileri esirgerler: dıştaki şeyleri hor görürler.
'Quare tamen bonis uiris patitur aliquid mali deus fieri?' Ille uero non patitur. Omnia mala ab illis remouit, scelera et flagitia et cogitationes inprobas et auida consilia et libidinem caecam et alieno imminentem auaritiam; ipsos tuetur ac uindicat: numquid hoc quoque aliquis a deo exigit, ut bonorum uirorum etiam sarcinas seruet? Remittunt ipsi hanc deo curam: externa contemnunt.
6.2Demokritos zenginliği iyi bir zihne yük sayarak attı. Öyleyse iyi insanın kimi zaman kendi başına gelmesini istediği bir şeyin tanrı tarafından onun başına gelmesine izin verilmesine neden şaşıyorsun? İyi insanlar çocuklarını kaybeder: neden kaybetmesinler, kimi zaman kendileri de çocuklarını öldürdüklerine göre? Sürgüne gönderilirler: neden gönderilmesinler, kimi zaman kendileri de yurtlarını bir daha dönmemek üzere bırakıp gittiklerine göre? Öldürülürler: neden öldürülmesinler, kimi zaman kendileri de kendilerine el kaldırdıklarına göre?
Democritus diuitias proiecit, onus illas bonae mentis existimans: quid ergo miraris, si id deus bono uiro accidere patitur quod uir bonus aliquando uult sibi accidere? Filios amittunt uiri boni: quidni, cum aliquando et occidant? In exilium mittuntur: quidni, cum aliquando ipsi patriam non repetituri relinquant? Occiduntur: quidni, cum aliquando ipsi sibi manus adferant?
6.3Neden bazı sertliklere katlanırlar? Başkalarına katlanmayı öğretmek için; örnek olsunlar diye doğmuşlardır. Öyleyse tanrının şöyle dediğini düşün: "Doğru olanı benimsemiş sizler, benden yakınacak neyiniz var? Başkalarını sahte iyiliklerle kuşattım, boş ruhlarını uzun ve aldatıcı bir rüyayla oyaladım: onları altınla, gümüşle, fildişiyle süsledim, ama içlerinde iyi hiçbir şey yoktur.
Quare quaedam dura patiuntur? ut alios pati doceant; nati sunt in exemplar. Puta itaque deum dicere: 'quid habetis quod de me queri possitis, uos quibus recta placuerunt? Aliis bona falsa circumdedi et animos inanes uelut longo fallacique somnio lusi: auro illos et argento et ebore adornaui, intus boni nihil est.
6.4Mutlu diye baktığın bu insanlar, göze göründükleri yerden değil de gizlendikleri yerden görsen, zavallıdırlar, pistirler, çirkindirler; duvarları gibi yalnız dıştan süslüdürler. Bu sağlam ve katışıksız bir mutluluk değildir: bir kaplamadır, üstelik ince bir kaplama. Bu yüzden ayakta durabildikleri ve kendilerini istedikleri gibi gösterebildikleri sürece parlar, göz boyarlar; onları sarsan ve açığa vuran bir şey olunca, o ödünç parıltının ne derin, ne gerçek bir çirkinliği gizlediği o zaman görülür.
Isti quos pro felicibus aspicis, si non qua occurrunt sed qua latent uideris, miseri sunt, sordidi turpes, ad similitudinem parietum suorum extrinsecus culti; non est ista solida et sincera felicitas: crusta est et quidem tenuis. Itaque dum illis licet stare et ad arbitrium suum ostendi, nitent et inponunt; cum aliquid incidit quod disturbet ac detegat, tunc apparet quantum altae ac uerae foeditatis alienus splendor absconderit.
6.5Size ise sağlam ve kalıcı iyilikler verdim; insan onları ne kadar evirip çevirir, her yanından incelerse o kadar iyi ve büyük bulur. Korkulacak şeyleri hor görmenize, arzulara burun kıvırmanıza izin verdim. Dıştan parlamıyorsunuz; iyilikleriniz içe dönüktür. Evren de dıştaki şeyleri böyle hor görür, kendi seyrinden memnundur. Bütün iyiliği içinize koydum: mutluluğunuz, mutluluğa muhtaç olmamaktır.
Vobis dedi bona certa mansura, quanto magis uersauerit aliquis et undique inspexerit, meliora maioraque; permisi uobis metuenda contemnere, cupiditates fastidire; non fulgetis extrinsecus, bona uestra introrsus obuersa sunt. Sic mundus exteriora contempsit spectaculo sui laetus. Intus omne posui bonum; non egere felicitate felicitas uestra est.
6.6"Ama başa acı, korkunç, katlanması zor çok şey geliyor." Sizi bunlardan kurtaramadığım için ruhlarınızı her şeye karşı silahlandırdım: yiğitçe katlanın. Tanrıyı geçebileceğiniz yer burasıdır: o, kötülüklere katlanmanın dışındadır, sizse katlanmanın üstündesiniz. Yoksulluğu hor görün: hiç kimse doğduğu kadar yoksul yaşamaz. Acıyı hor görün: ya kendisi çözülür ya sizi çözer. Ölümü hor görün: ya sizi bitirir ya başka yere götürür. Talihi hor görün: ona ruhu yaralayacak hiçbir silah vermedim.
"At multa incidunt tristia horrenda, dura toleratu." Quia non poteram uos istis subducere, animos uestros aduersus omnia armaui: ferte fortiter. Hoc est quo deum antecedatis: ille extra patientiam malorum est, uos supra patientiam. Contemnite paupertatem: nemo tam pauper uiuit quam natus est. Contemnite dolorem: aut soluetur aut soluet. Contemnite mortem: quae uos aut finit aut transfert. Contemnite fortunam: nullum illi telum quo feriret animum dedi.
6.7Her şeyden önce, kimse sizi isteğiniz dışında alıkoyamasın diye önlem aldım: çıkış açıktır; savaşmak istemiyorsanız kaçabilirsiniz. Bu yüzden sizin için zorunlu olmasını istediğim bütün şeyler arasında hiçbirini ölmek kadar kolay yapmadım. Ruhu kolayca kayıp gideceği bir yokuşa koydum: dikkat edin yeter, özgürlüğe götüren yolun ne kadar kısa ve ne kadar açık olduğunu göreceksiniz. Çıkışta sizi, girerken beklettiğim kadar uzun bekletmedim; yoksa insan doğduğu kadar yavaş ölseydi, talih üzerinizde büyük bir hükümranlık kurardı.
Ante omnia caui ne quis uos teneret inuitos; patet exitus: si pugnare non uultis, licet fugere. Ideo ex omnibus rebus quas esse uobis necessarias uolui nihil feci facilius quam mori. Prono animam loco posui: trahitur ⟦?⟧ adtendite modo et uidebitis quam breuis ad libertatem et quam expedita ducat uia. Non tam longas in exitu uobis quam intrantibus moras posui; alioqui magnum in uos regnum fortuna tenuisset, si homo tam tarde moreretur quam nascitur.
6.8Her zaman, her yer size tabiattan el çekmenin ve onun armağanını yüzüne fırlatmanın ne kadar kolay olduğunu öğretsin; sunakların önünde, kurban sunanların törenleri arasında, hayat dilenirken ölümü öğrenin. Boğaların besili bedenleri küçücük bir yarayla devrilir; insan elinin bir darbesi büyük güçlü hayvanları yere serer; ince bir bıçakla ensenin eklem yeri kopar ve başı boyna bağlayan o eklem kesilince o koca kütle yıkılır.
Omne tempus, omnis uos locus doceat quam facile sit renuntiare naturae et munus illi suum inpingere; inter ipsa altaria et sollemnes sacrificantium ritus, dum optatur uita, mortem condiscite. Corpora opima taurorum exiguo concidunt uulnere et magnarum uirium animalia humanae manus ictus inpellit; tenui ferro commissura ceruicis abrumpitur, et cum articulus ille qui caput collumque committit incisus est, tanta illa moles corruit.
6.9Can derinlerde saklı değildir, illa bıçakla sökülüp çıkarılması da gerekmez; yarayı derine saplayıp göğsün içini kurcalamaya gerek yoktur: ölüm yanı başınızdadır. Bu darbeler için belli bir yer tayin etmedim: nereden isterseniz oradan geçit vardır. Ölmek denen şeyin kendisi, ruhun bedenden ayrıldığı o an, böyle bir hızın hissedilebileceği kadar uzun sürmez: ister boğazı bir ilmek sıksın, ister su nefes yolunu tıkasın, ister başaşağı düşenleri alttaki toprağın sertliği ezsin, ister yutulan ateş geri dönen nefesin yolunu kessin, ne olursa olsun, çabucak biter. Kızarmıyor musunuz? Bu kadar çabuk olan şeyden bu kadar uzun süre korkuyorsunuz!"
Non in alto latet spiritus nec utique ferro eruendus est; non sunt uulnere penitus inpresso scrutanda praecordia: in proximo mors est. Non certum ad hos ictus destinaui locum: quacumque uis peruium est. Ipsum illud quod uocatur mori, quo anima discedit a corpore, breuius est quam ut sentiri tanta uelocitas possit: siue fauces nodus elisit, siue spiramentum aqua praeclusit, siue in caput lapsos subiacentis soli duritia comminuit, siue haustus ignis cursum animae remeantis interscidit, quidquid est, properat. Ecquid erubescitis? quod tam cito fit timetis diu!'