I. Kitap
1.1Büyüksün, Rabbim, ve çok övülmeye layıksın; kudretin büyüktür, bilgeliğinin ise sayısı yoktur. İnsan seni övmek ister, senin yaratılışının küçük bir parçası olan insan; ölümlülüğünü üzerinde taşıyan, günahının tanıklığını ve senin kibirlilere karşı durduğunun tanıklığını üzerinde taşıyan insan. Yine de seni övmek ister insan, yaratılışının bu küçük parçası. Seni övmekten zevk alsın diye onu sen uyandırırsın; çünkü bizi kendine doğru yarattın ve yüreğimiz sende dinlenene kadar huzursuzdur. Rabbim, bilmeyi ve anlamayı bana bağışla: Önce sana yakarmak mı gelir, yoksa seni övmek mi? Önce seni bilmek mi gelir, yoksa sana yakarmak mı? Ama seni bilmeden kim sana yakarabilir? Bilmeyen kişi birinin yerine bir başkasına yakarabilir. Yoksa bilinesin diye mi sana yakarılır? Ama "inanmadıkları birine nasıl yakaracaklar? Vaaz eden olmadan nasıl inanacaklar?" Ve "Rab'bi arayanlar O'nu övecekler." Çünkü arayanlar O'nu bulur, bulanlar da O'nu över. Rabbim, sana yakararak seni arayayım; sana inanarak sana yakarayım; çünkü sen bize vaaz edildin. Rabbim, bana verdiğin, Oğlunun insanlığıyla ve vaizinin hizmetiyle içime üflediğin imanım sana yakarır.
Magnus es, domine, et laudabilis ualde: magna uirtus tua et sapientiae tuae non est numerus. et laudare te uult homo, aliqua portio creaturae tuae, et homo circumferens mortalitatem suam, circumferens testimonium peccati sui et testimonium, quia superbis resistis: et tamen laudare te uult homo, aliqua portio creaturae tuae. tu excitas, ut laudare te delectet, quia fecisti nos ad te et inquietum est cor nostrum, donec requiescat in te. da mihi, domine, scire et intellegere, utrum sit prius inuocare te an laudare te et scire te prius sit an inuocare te. sed quis te inuocat nesciens te? aliud enim pro alio potest inuocare nesciens. an potius inuocaris, ut sciaris? quomodo autem inuocabunt, in quem non crediderunt? aut quomodo credent sine praedicante? et laudabunt dominum qui requirunt eum. quaerentes enim inueniunt eum et inuenientes laudabunt eum. quaeram te, domine, inuocans te et inuocem te credens in te: praedicatus enim es nobis. inuocat te, domine, fides mea, quam dedisti mihi, quam inspirasti mihi per humanitatem filii tui, per ministerium praedicatoris tui.
1.2Peki Tanrıma, Tanrım ve Rabbim olana nasıl yakaracağım? Çünkü O'na yakardığımda, O'nu elbette kendi içime çağırmış olacağım. İçimde Tanrımın gelebileceği hangi yer var? Göğü ve yeri yaratan Tanrı içimde nereye gelecek? Öyle mi, Rabbim Tanrım, içimde seni kavrayabilecek bir şey mi var? Yoksa yarattığın ve beni içlerinde yarattığın gök ve yer mi seni kavrıyor? Yoksa var olan hiçbir şey sensiz var olamayacağı için mi var olan her şey seni kavrıyor? Madem ben de varım, sen içimde olmasaydın var olmayacak olan ben, içime gelmen için neden yalvarıyorum? Henüz ölüler diyarında değilim; yine de sen orada da varsın. Nitekim "ölüler diyarına insem, sen oradasın." Demek ki Tanrım, sen içimde olmasaydın ben olmazdım, hiç olmazdım. Yoksa daha çok, her şeyin kendisinden, her şeyin kendisi aracılığıyla, her şeyin kendisinde olduğu sende olmasaydım mı olmazdım? Evet, böyledir, Rabbim, böyledir. Madem sendeyim, seni nereye çağırıyorum? Ya da içime nereden geleceksin? Göğün ve yerin dışına nereye çekileyim ki "Göğü ve yeri ben doldururum" diyen Tanrım oradan içime gelsin?
Et quomodo inuocabo deum meum, deum et dominum meum, quoniam utique in me ipsum eum inuocabo, cum inuocabo eum? et quis locus est in me, quo ueniat in me deus meus? quo deus ueniat in me, deus, qui fecit caelum et terram? itane, domine deus meus, est quicquam in me, quod capiat te? an uero caelum et terra, quae fecisti et in quibus me fecisti, capiunt te? an quia sine te non esset quidquid est, fit, ut quidquid est capiat te? quoniam itaque et ego sum, quid peto, ut uenias in me, qui non essem, nisi esses in me? non enim ego iam inferi, et tamen etiam ibi es. nam etsi descendero in infernum, ades. non ergo essem, deus meus, non omnino essem, nisi esses in me. an potius non essem, nisi essem in te, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia? etiam sic, domine, etiam sic. quo te inuoco, cum in te sim? aut unde uenias in me? quo enim recedam extra caelum et terram, ut inde in me ueniat deus meus, qui dixit: caelum et terram ego impleo?
1.3Öyleyse gök ve yer seni kavrıyor mu, madem onları dolduruyorsun? Yoksa onları dolduruyorsun da, seni kavramadıkları için senden bir şey artakalıyor mu? Peki gök ve yer dolduktan sonra senden artakalanı nereye döküyorsun? Yoksa her şeyi kuşatan sen, bir yerde kuşatılmaya ihtiyaç duymuyor musun, çünkü doldurduğun şeyleri onları kuşatarak dolduruyorsun? Seninle dolu olan kaplar seni sabit tutmaz; çünkü kırılsalar bile sen dökülmezsin. Üzerimize döküldüğünde de sen yere serilmezsin, bizi kaldırırsın; sen dağılmazsın, bizi toplarsın. Peki her şeyi doldururken her şeyi bütünlüğünle mi doldurursun? Yoksa her şey seni bütünüyle kavrayamadığı için senin bir parçanı mı kavrar ve her şey aynı parçayı aynı anda mı kavrar? Yoksa tek tek şeyler senin ayrı ayrı parçalarını, büyükler büyük, küçükler küçük parçalarını mı kavrar? O hâlde senin bir parçan daha büyük, bir parçan daha küçük mü? Yoksa her yerde bütünüyle varsın da hiçbir şey seni bütünüyle kavramıyor mu?
Capiuntne ergo te caelum et terra, quoniam tu imples ea? an imples et restat, quoniam non te capiunt et quo refundes quidquid impleto caelo et terra restat ex te? an non opus habes, ut quoquam continearis, qui contines omnia, quoniam quae imples continendo imples? non enim uasa, quae te plena sunt, stabilem te faciunt, quia etsi frangantur non effunderis. et cum effunderis super nos, non tu iaces, sed erigis nos, nec tu dissiparis, sed colligis nos. sed quae imples omnia, te toto imples omnia. an quia non possunt te totum capere omnia, partem tui capiunt et eandem partem simul omnia capiunt? an singulas singula et maiores maiora, minores minora capiunt? ergo est aliqua pars tua maior, aliqua minor? an ubique totus es et res nulla te totum capit?
1.4Öyleyse Tanrım nedir? Rab Tanrı değilse nedir, diye soruyorum. Çünkü Rab'den başka Rab kimdir? Ya da Tanrımızdan başka Tanrı kimdir? Ey en yüce, en iyi, en kudretli, her şeye en çok gücü yeten, en merhametli ve en adil, en gizli ve en yakında olan, en güzel ve en güçlü, sabit ve kavranamaz, değişmez ama her şeyi değiştiren; hiç yeni olmayan, hiç eskimeyen, her şeyi yenileyen ve kibirlileri farkına varmadan eskiten; hep etkin, hep dingin; toplayan ama ihtiyacı olmayan; taşıyan, dolduran ve koruyan; yaratan, besleyen ve tamamlayan; hiçbir şeyin eksik değilken arayan! Seversin ama tutkuyla yanmazsın; kıskanırsın ama kaygısızsın; pişman olursun ama acı çekmezsin; öfkelenirsin ama dinginsin; işlerini değiştirirsin ama kararını değiştirmezsin; hiç kaybetmediğin hâlde bulduğunu geri alırsın; hiç yoksul değilsin ama kazançlara sevinirsin; hiç açgözlü değilsin ama faiz istersin. Sana borçlu olasın diye sana fazlasıyla verilir; oysa kimin senin olmayan bir şeyi var ki? Kimseye borçlu olmadan borç ödersin; hiçbir şey kaybetmeden borçları bağışlarsın. Peki ne dedik, Tanrım, hayatım, kutsal tatlılığım? Ya da biri senden söz ettiğinde ne söyleyebilir? Yine de senin hakkında susanların vay hâline; çünkü çok konuşsalar da dilsizdirler.
Quid est ergo deus meus? quid, rogo, nisi dominus deus? quis enim dominus praeter dominum? aut quis deus praeter deum nostrum? summe, optime, potentissime, omnipotentissime, misericordissime et iustissime, secretissime et praesentissime, pulcherrime et fortissime, stabilis et inconprehensibilis, inmutabilis, mutans omnia, numquam nouus, numquam uetus, omnia innouans, ⟦et⟧ in uetustatem perducens superbos et nesciunt; semper agens, semper quietus, colligens et non egens, portans et implens et protegens, creans et nutriens, perficiens, quaerens, cum nihil desit tibi. amas nec aestuas, zelas et securus es, paenitet te et non doles, irasceris et tranquillus es, opera mutas nec mutas consilium; recipis quod inuenis et numquam amisisti; numquam inops et gaudes lucris, numquam auarus et usuras exigis. supererogatur tibi, ut debeas, et quis habet quicquam non tuum? reddens debita nulli debens, donans debita nihil perdens. et quid diximus, deus meus, uita mea, dulcedo mea sancta, aut quid dicit aliquis, cum de te dicit? et uae tacentibus de te, quoniam loquaces muti sunt.
1.5Sende huzura kavuşmayı bana kim verecek? Yüreğime gelip onu sarhoş etmeni, kötülüklerimi unutup tek iyimi, seni kucaklamamı bana kim bağışlayacak? Bana nesin sen? Merhamet et de söyleyebileyim. Sana neyim ben ki seni sevmemi bana buyuruyorsun ve sevmezsem bana öfkelenip büyük sefaletlerle tehdit ediyorsun? Seni sevmemem başlı başına küçük bir sefalet mi? Vah bana! Merhametlerin adına söyle bana, Rabbim Tanrım, bana nesin? Ruhuma söyle: "Senin kurtuluşun benim." Öyle söyle ki duyayım. İşte yüreğimin kulakları önünde, Rabbim; onları aç ve ruhuma söyle: "Senin kurtuluşun benim." Bu sesin ardından koşayım ve seni yakalayayım. Yüzünü benden saklama: Ölmeyeyim diye öleyim, yeter ki yüzünü göreyim.
Quis mihi dabit adquiescere in te? quis dabit mihi, ut uenias in cor meum et inebries illud, ut obliuiscar mala mea et unum bonum meum amplectar, te? quid mihi es? miserere, ut loquar. quid tibi sum ipse, ut amari te iubeas a me et, nisi faciam, irascaris mihi et mineris ingentes miserias? paruane ipsa est, si non amem te? ei mihi! dic mihi per miserationes tuas, domine deus meus, quid sis mihi. dic animae meae: salus tua ego sum. sic dic, ut audiam. ecce aures cordis mei ante te, domine; aperi eas, et dic animae meae: salus tua ego sum. curram post uocem hanc et adprehendam te. noli abscondere a me faciem tuam: moriar, ne moriar, ut eam uideam.
1.6Ruhumun evi, sen ona gelesin diye fazla dar: Onu genişlet. Yıkık dökük: Onu onar. İçinde senin gözlerini incitecek şeyler var; itiraf ediyorum ve biliyorum. Ama onu kim temizleyecek? Ya da senden başka kime haykıracağım: "Rabbim, beni gizli günahlarımdan temizle ve kulunu başkalarının günahlarından esirge"? İnanıyorum, bu yüzden konuşuyorum. Rabbim, sen bilirsin. Tanrım, suçlarımı kendi aleyhime sana açıkça söylemedim mi, sen de yüreğimin dinsizliğini bağışlamadın mı? Hakikat olan seninle mahkemede çekişmiyorum; kendimi de aldatmak istemiyorum ki haksızlığım kendine yalan söylemesin. Bu yüzden seninle mahkemede çekişmiyorum; çünkü "Rabbim, Rabbim, haksızlıkları gözetirsen kim dayanabilir?"
Angusta est domus animae meae, quo uenias ad eam: dilatetur abs te. ruinosa est: refice eam. habet quae offendant oculos tuos: fateor et scio. sed quis mundabit eam? aut cui alteri praeter te clamabo: ab occultis meis munda me, domine, et ab alienis parce seruo tuo? credo, propter quod et loquor. domine, tu scis. nonne tibi prolocutus sum aduersum me delicta mea, deus meus, et tu dimisisti inpietatem cordis mei? non iudicio contendo tecum, qui ueritas es; et ego nolo fallere me ipsam, ne mentiatur iniquitas mea sibi. non ergo iudicio contendo tecum, quia, si iniquitates obseruaueris, domine, domine, quis sustinebit?
1.7Yine de toprak ve kül olan beni bırak da merhametinin önünde konuşayım; yine de bırak konuşayım, çünkü işte konuştuğum, benimle alay eden bir insan değil, senin merhametindir. Belki sen de benimle alay ediyorsun, ama bana dönüp merhamet edeceksin. Rabbim, söylemek istediğim nedir? Yalnızca şu: Buraya, bu ölümlü hayata mı demeli, hayat dolu bir ölüme mi, nereden geldiğimi bilmiyorum. Bilmiyorum. Merhametlerinin tesellileri beni kucakladı; bunu, kendisinden ve kendisinde beni zaman içinde biçimlendirdiğin bedenimin ana babasından duydum; çünkü ben hatırlamıyorum. Demek ki beni insan sütünün tesellileri karşıladı. Annem ya da dadılarım memelerini kendileri doldurmuyordu; bebeklik gıdasını bana onlar aracılığıyla sen veriyordun, koyduğun düzene göre ve şeylerin en dibine kadar yaydığın zenginliklere göre. Verdiğinden fazlasını istememeyi de bana sen veriyordun; beni besleyenlere de, onlara verdiğini bana vermeyi isteme hâlini sen veriyordun. Çünkü senden bolca aldıklarını, senin düzenine uygun bir sevgiyle bana vermek istiyorlardı. Onlardan bana gelen iyilik onlar için de bir iyilikti; bu iyilik onlardan değil, onlar aracılığıyla geliyordu. Çünkü bütün iyilikler senden gelir, Tanrım, ve bütün kurtuluşum Tanrımdandır. Bunu sonradan, içte ve dışta bağışladığın bu şeylerin kendileriyle bana seslendiğinde fark ettim. Çünkü o zaman emmeyi, hazlarda dinlenmeyi, bedenimin rahatsızlıklarına da ağlamayı biliyordum; fazlasını değil.
Sed tamen sine me loqui apud misericordiam tuam, me terram et cinerem, sine tamen loqui, quoniam ecce misericordia tua est, non homo, inrisor meus, cui loquor. et tu fortasse inrides me, sed conuersus misereberis mei. quid enim est quod uolo dicere, domine, nisi quia nescio, unde uenerim huc, in istam dico uitam mortalem an mortem uitalem? nescio. et susceperunt me consolationes miserationum tuarum, sicut audiui a parentibus carnis meae, ex quo et in qua me formasti in tempore; non enim ego memini. exceperunt ergo me consolationes lactis humani, nec mater mea uel nutrices meae sibi ubera implebant, sed tu mihi per eas dabas alimentum infantiae secundum institutionem tuam et diuitias usque ad fundum rerum dispositas. tu etiam mihi dabas nolle amplius, quam dabas, et nutrientibus me dare mihi uelle quod eis dabas: dare enim mihi per ordinatum affectum uolebant quo abundabant ex te. nam bonum erat eis bonum meum ex eis, quod ex eis non, sed per eas erat: ex te quippe bona omnia, deus, et ex deo meo salus mihi uniuersa. quod animaduerti postmodum clamante te mihi per haec ipsa, quae tribuis intus et foris. nam tunc sugere noram et adquiescere delectationibus, flere autem offensiones carnis meae, nihil amplius.
1.8Sonra gülmeye de başladım, önce uyurken, sonra uyanıkken. Bunu bana kendim hakkında anlattılar, ben de inandım; çünkü başka bebekleri de böyle görüyoruz; kendi bu hâllerimi ise hatırlamıyorum. Ve işte yavaş yavaş nerede olduğumu sezmeye başladım; isteklerimi, onları yerine getirebilecek olanlara göstermek istiyordum ama gösteremiyordum. Çünkü istekler içerideydi, onlar ise dışarıdaydı ve hiçbir hisleriyle ruhuma giremiyorlardı. Bu yüzden kollarımı bacaklarımı sallıyor, sesler çıkarıyordum; isteklerime benzeyen birkaç işaret, elimden geldiği kadar az ve elimden geldiği gibi; çünkü bunlar gerçeğe benzemiyordu. Sözüm dinlenmeyince, ya anlaşılmadığım için ya da bana zarar vermesin diye, bana boyun eğmeyen büyüklere, bana hizmet etmeyen hür insanlara kızıyor ve ağlayarak onlardan öcümü alıyordum. Tanıyabildiğim bebeklerden bebeklerin böyle olduğunu öğrendim; benim de böyle olduğumu bana, bilerek beni büyütenlerden çok, bilmeden o bebekler gösterdi.
Post et ridere coepi, dormiens primo, deinde uigilans. hoc enim de me mihi indicatum est et credidi, quoniam sic uidemus alios infantes; nam ista mea non memini. et ecce paulatim sentiebam, ubi essem, et uoluntates meas nolebam ostendere eis, per quos implerentur, et non poteram, quia illae intus erant, foris autem illi nec ullo suo sensu ualebant introire in animam meam. itaque iactabam et membra et uoces, signa similia uoluntatibus meis, pauca quae poteram, qualia poteram: non enim erant ueri similia. et cum mihi non obtemperabatur uel non intellecto uel ne obesset, indignabar non subditis maioribus et liberis non seruientibus et me de illis flendo uindicabam. tales esse infantes didici, quos discere potui, et me talem fuisse magis mihi ipsi indicauerunt nescientes quam scientes nutritores mei.
1.9İşte bebekliğim çoktan öldü, ama ben yaşıyorum. Sen ise, Rabbim, hep yaşarsın ve sende hiçbir şey ölmez. Çünkü çağların başlangıcından önce ve "önce" denebilecek her şeyden önce sen varsın; yarattığın her şeyin Tanrısı ve Rabbisin; bütün kararsız şeylerin sebepleri sende sabit durur, bütün değişen şeylerin değişmeyen kökenleri sende kalır, bütün akılsız ve zamana bağlı şeylerin ebedî akılları sende yaşar. Sana yalvaran bana söyle, Tanrım; merhametli olan, zavallı kuluna söyle: Bebekliğim, daha önce ölmüş bir çağımın ardından mı geldi? Annemin karnında geçirdiğim çağ mıydı o? Nitekim o çağ hakkında da bana bir şeyler anlatıldı, gebe kadınları da kendim gördüm. Peki bundan önce, tatlılığım, Tanrım? Bir yerde miydim, biri miydim? Bunu bana söyleyecek kimsem yok: Ne babam söyleyebildi ne annem, ne başkalarının tecrübesi ne de kendi hafızam. Yoksa bunları sorduğum için benimle alay mı ediyorsun da, bildiğim şey için seni övmemi ve sana itirafta bulunmamı mı buyuruyorsun?
Et ecce infantia mea olim mortua est et ego uiuo. tu autem, domine, qui et semper uiuis et nihil moritur in te, quoniam ante primordia saeculorum et ante omne, quod uel ante dici potest, tu es et deus es dominusque omnium, quae creasti, et apud te rerum omnium instabilium stant causae et rerum omnium mutabilium inmutabiles manent origines et omnium inrationalium et temporalium sempiternae uiuunt rationes, dic mihi supplici tuo, deus, et misericors misero tuo, dic mihi, utrum alicui iam aetati meae mortuae successerit infantia mea. an illa est, quam egi intra uiscera matris meae? nam et de illa mihi nonnihil indicatum est et praegnantes ipse uidi feminas. quid ante hanc etiam, dulcedo mea, deus meus? fuine alicubi aut aliquis? nam quis mihi dicat ista, non habeo; nec pater nec mater potuerunt nec aliorum experimentum nec memoria mea. an irrides me ista quaerentem teque de hoc, quod noui, laudari a me iubes et confiteri me tibi?
1.10Sana itiraf ediyorum, göğün ve yerin Rabbi; hatırlamadığım başlangıçlarım ve bebekliğim için seni överek. İnsana, kendisi hakkında başkalarına bakarak tahmin yürütmeyi, hatta kadıncağızların sözüne dayanarak kendisi hakkında birçok şeye inanmayı sen bağışladın. Çünkü o zaman da vardım ve yaşıyordum; bebekliğimin sonuna doğru duygularımı başkalarına bildirebileceğim işaretler arıyordum. Böyle bir canlı senden başka nereden gelir, Rabbim? Kendini yapacak bir sanatkâr mı var? Ya da varlığın ve hayatın bize akacağı bir damar senden başka bir yerden mi çekilir? Oysa bizi sen yaparsın, Rabbim; senin için var olmak ve yaşamak ayrı ayrı şeyler değildir, çünkü en yüksek derecede var olmak ve en yüksek derecede yaşamak aynı şeydir. Sen en yücesin ve değişmezsin; bugün sende geçip gitmez, ama yine de sende geçer, çünkü bütün bunlar da sendedir: Onları kuşatmasaydın geçip gidecek yolları olmazdı. "Senin yılların tükenmediği" için de senin yılların bir bugündür. Bizim ve atalarımızın ne çok günü senin bugününden geçti, ondan ölçülerini aldı ve nasılsa öyle var oldu; daha başkaları da geçecek, ölçülerini alacak ve nasılsa öyle var olacak. Sen ise hep aynısın; yarının bütün şeylerini ve ötesini, dünün bütün şeylerini ve gerisini bugün yapacaksın, bugün yaptın. Biri bunu anlamıyorsa bana ne? O da "Bu nedir?" diyerek sevinsin. Böyle de sevinsin; seni bularak bulamamaktansa, bulamayarak bulmayı sevsin.
Confiteor tibi, domine caeli et terrae, laudem dicens tibi de primordiis et infantia mea, quae non memini; et dedisti ea homini ex aliis de se conicere et auctoritatibus etiam muliercularum multa de se credere. eram enim et uiuebam etiam tunc et signa, quibus sensa mea nota aliis facerem, iam in fine infantiae quaerebam. unde hoc tale animal nisi abs te, domine? an quisquam se faciendi erit artifex? aut ulla uena trahitur aliunde, qua esse et uiuere currat in nos, praeterquam quod tu facis nos, domine, cui esse et uiuere non aliud atque aliud est, quia summe esse atque summe uiuere id ipsum est? summus enim es et non mutaris, neque peragitur in te hodiernus dies, et tamen in te peragitur, quia in te sunt et ista omnia: non enim haberent uias transeundi, nisi contineres ea. et quoniam anni tui non deficiunt, anni tui hodiernus dies: et quam multi iam dies nostri et patrum nostrorum per hodiernum tuum transierunt et ex illo acceperunt modos et utcumque extiterunt, et transibunt adhuc alii et accipient et utcumque existent. tu autem idem ipse es et omnia crastina atque ultra omniaque hesterna et retro hodie facies, hodie fecisti. quid ad me, si quis non intellegat? gaudeat et ipse dicens: quid est hoc? gaudeat etiam sic et amet non inueniendo inuenire potius quam inueniendo non inuenire te.
1.11Duy, Tanrım. İnsanların günahlarına yazıklar olsun! Bunu bir insan söylüyor ve sen ona merhamet ediyorsun; çünkü onu sen yarattın, ama içindeki günahı sen yaratmadın. Bebekliğimin günahını bana kim hatırlatır? Çünkü senin önünde kimse günahtan temiz değildir, yeryüzünde hayatı bir günlük olan bebek bile. Bana kim hatırlatır? Kendimde hatırlamadığımı içinde gördüğüm, şimdi şuncacık olan herhangi bir küçük çocuk mu? O zaman ne günah işliyordum? Ağlayarak memelere saldırdığım için mi? Şimdi memelere değil ama yaşıma uygun yiyeceğe öyle saldırsam, alay edilir ve pek haklı olarak kınanırım. Demek ki o zaman kınanacak şeyler yapıyordum; ama beni kınayanı anlayamadığım için ne âdet ne de akıl kınanmama izin veriyordu. Nitekim büyüdükçe bunları kökünden söküp atarız; bir şeyi temizlerken iyi olanı bilerek atan kimseyi de görmedim. Yoksa o yaşa göre bunlar da iyi miydi: zararla verilecek şeyi bile ağlayarak istemek; boyun eğmek zorunda olmayan hür insanlara, büyüklere, insanı dünyaya getirenlere ve ayrıca kendisinden çok daha basiretli birçok kişiye, isteğinin her işaretine boyun eğmiyorlar diye şiddetle kızmak; boyun eğilmesi zararlı olacak buyruklarına boyun eğilmiyor diye elinden geldiğince vurarak zarar vermeye çalışmak? Demek ki bebek uzuvlarının zayıflığı masumdur, bebeklerin ruhu değil. Kıskanan bir küçük çocuk gördüm ve tanık oldum: Daha konuşamıyordu, ama süt kardeşine sapsarı kesilmiş, acı bir bakışla bakıyordu. Bunu kim bilmez? Anneler ve dadılar bunu bilmem hangi çarelerle yatıştırdıklarını söylerler. Ama bol bol akan süt pınarında, yardıma en çok muhtaç olan ve hâlâ bu tek gıdayla hayatını sürdüren ortağına tahammül edememek de masumiyetse, ne diyelim! Bunlara gülümseyerek katlanılır; hiç olmadıkları ya da küçük oldukları için değil, yaş ilerledikçe kaybolacakları için. Bunu şuradan anlayabilirsin: Aynı şeyler daha yaşlı birinde görüldüğünde onlara gönül rahatlığıyla katlanılamaz.
Exaudi, deus. uae peccatis hominum! et homo dicit haec, et misereris eius, quoniam tu fecisti eum et peccatum non fecisti in eo. quis me commemorat peccatum infantiae meae? quoniam nemo mundus a peccato coram te, nec infans, cuius est unius diei uita super terram. quis me commemorat? an quilibet tantillus nunc paruulus, in quo uideo quod non memini de me? quid ergo tunc peccabam? an quia uberibus inhiabam plorans? nam si nunc faciam, non quidem uberibus, sed escae congruenti annis meis ita inhians, deridebor atque reprehendar iustissime. tunc ergo reprehendenda faciebam, sed quia reprehendentem intellegere non poteram, nec mos reprehendi me nec ratio sinebat. nam extirpamus et eicimus ista crescentes. nec uidi quemquam scientem, cum aliquid purgat, bona proicere. an pro tempore etiam illa bona erant, flendo petere etiam quod noxie daretur, indignari acriter non subiectis hominibus liberis et maioribus hisque, a quibus genitus est, multisque praeterea prudentioribus non ad nutum uoluntatis obtemperantibus feriendo nocere niti quantum potest, quia non oboeditur imperiis, quibus perniciose oboediretur? ita imbecillitas membrorum infantilium innocens est, non animus infantium. uidi ego et expertus sum zelantem paruulum: nondum loquebatur et intuebatur pallidus amaro aspectu conlactaneum suum. quis hoc ignorat? expiare se dicunt ista matres atque nutrices nescio quibus remediis. nisi uero et ista innocentia est, in fonte lactis ubertim manante atque opis egentissimum et illo adhuc uno alimento uitam ducentem consortem non pati. sed blande tolerantur haec, non quia nulla uel parua, sed quia aetatis accessu peritura sunt. quod licet probes, cum ferri aequo animo eadem ipsa non possunt, quando in aliquo annosiore deprehenduntur.
1.12Öyleyse Rabbim Tanrım, bebeğe hayatı ve bedeni sen verdin; o bedeni, gördüğümüz gibi, hislerle donattın, uzuvlarla kurdun, şekille süsledin ve bütünlüğü ve esenliği için bir canlının bütün çabalarını içine yerleştirdin. Bu şeyler için seni övmemi, sana itiraf etmemi ve adına ilahiler söylememi buyuruyorsun, ey en yüce; çünkü yalnız bunları yapmış olsaydın bile, ki bunları senden başka kimse yapamaz, sen her şeye gücü yeten ve iyi olan Tanrısın; ey bütün ölçülerin kendisinden geldiği Bir, her şeye suret veren en güzel, her şeyi kanununla düzene koyan! Öyleyse Rabbim, yaşadığımı hatırlamadığım, hakkında başkalarına inandığım ve başka bebeklerden yola çıkarak geçirdiğimi tahmin ettiğim bu çağı —bu tahmin pek güvenilir olsa da— bu dünyada yaşadığım hayatıma saymaya içim el vermiyor. Çünkü unutuşumun karanlığı bakımından, annemin rahminde yaşadığım çağa eşittir. "Haksızlık içinde ana rahmine düştüm, annem beni günahlar içinde karnında besledi" ise, nerede, yalvarırım, Tanrım, nerede, Rabbim, ben, senin kulun, nerede ya da ne zaman masumdum? Ama işte o zamanı bir yana bırakıyorum: Hiçbir izini hatırlamadığım o zamanla artık ne işim var?
Tu itaque, domine deus meus, qui dedisti uitam infanti et corpus, quod ita, ut uidemus, instruxisti sensibus, conpegisti membris, figura decorasti proque eius uniuersitate atque incolumitate omnes conatus animantis insinuasti, iubes me laudare te in istis et confiteri tibi et psallere nomini tuo, altissime, quia deus es omnipotens et bonus, etiamsi sola ista fecisses, quae nemo alius potest facere nisi tu, une, a quo est omnis modus, formosissime, qui formas omnia et lege tua ordinas omnia. hanc ergo aetatem, domine, qua me uixisse non memini, de qua aliis credidi et quam me egisse ex aliis infantibus conieci, quamquam ista multum fida coniectura sit, piget me adnumerare huic uitae meae, quam uiuo in hoc saeculo. quantum enim adtinet ad obliuionis meae tenebras, par illi est, quam uixi in matris utero. quod si et in iniquitate conceptus sum et in peccatis mater mea me in utero aluit, ubi, oro te, deus meus, ubi, domine, ego, seruus tuus, ubi aut quando innocens fui? sed ecce omitto illud tempus: et quid mihi iam cum eo est, cuius nulla uestigia recolo?
1.13Bebeklikten buraya doğru ilerlerken çocukluğa varmadım mı? Yoksa daha çok çocukluk mu bana geldi ve bebekliğin yerini aldı? Bebeklik de gitmedi; çünkü nereye gitti? Yine de artık yoktu. Artık konuşamayan bir bebek değil, konuşan bir çocuktum. Bunu hatırlıyorum; nasıl konuşmayı öğrendiğimi ise sonradan fark ettim. Çünkü büyükler, biraz sonra harfleri öğrettikleri gibi, belli bir öğretim düzeni içinde bana kelimeleri sunarak öğretmiyorlardı. Bana verdiğin zihinle, Tanrım, kendim öğrendim: Yüreğimin duygularını inlemeler, türlü sesler ve uzuvlarımın türlü hareketleriyle dışa vurmak istiyordum ki isteğime boyun eğilsin; ama istediğim her şeyi de, istediğim herkese de anlatamıyordum. Hafızamla tartıyordum: Onlar bir şeyin adını söyleyip bu sese göre bedenlerini bir şeye doğru hareket ettirdiklerinde, görüyor ve o şeyi göstermek istediklerinde çıkardıkları sesin o şeyin adı olduğunu aklımda tutuyordum. Bunu istediklerini ise bedenin hareketi açığa vuruyordu; bu hareketler âdeta bütün milletlerin tabiî kelimeleridir: Yüz, gözlerin işareti, öteki uzuvların davranışı ve sesin tınısıyla yapılır ve bir şeyi isterken, elde tutarken, reddederken ya da ondan kaçarken ruhun duygusunu gösterir. Böylece çeşitli cümlelerde yerli yerine konmuş ve sık sık duyulmuş kelimelerin hangi şeylerin işaretleri olduğunu yavaş yavaş kavradım; ağzım bu işaretlere alıştıktan sonra da artık kendi isteklerimi onlarla dile getirdim. Böylece aralarında bulunduğum insanlarla isteklerimizi dile getirmenin işaretlerini paylaştım ve ana babamın otoritesine, büyüklerin işaretine bağlı olarak insan hayatının fırtınalı topluluğuna daha derinden girdim.
Nonne ab infantia huc pergens ueni in pueritiam? uel potius ipsa in me uenit et successit infantiae? nec discessit illa: quo enim abiit? et tamen iam non erat. non enim eram infans, qui non farer, sed iam puer loquens eram. et memini hoc, et unde loqui didiceram, post aduerti. non enim docebant maiores homines praebentes mihi uerba certo aliquo ordine doctrinae sicut paulo post litteras, sed ego ipse mente, quam dedisti mihi, deus meus, cum gemitibus et uocibus uariis et uariis membrorum motibus edere uellem sensa cordis mei, ut uoluntati pareretur, nec ualerem quae uolebam omnia nec quibus uolebam omnibus. pensabam memoria: cum ipsi appellabant rem aliquam et cum secundum eam uocem corpus ad aliquid mouebant, uidebam et tenebam hoc ab eis uocari rem illam, quod sonabant, cum eam uellent ostendere. hoc autem eos uelle ex motu corporis aperiebatur tamquam uerbis naturalibus omnium gentium, quae fiunt uultu et nutu oculorum ceterorumque membrorum actu et sonitu uocis indicante affectionem animi in petendis, habendis, reiciendis fugiendisue rebus. ita uerba in uariis sententiis locis suis posita et crebro audita, quarum rerum signa essent, paulatim colligebam measque iam uoluntates edomito in eis signis ore per haec enuntiabam. sic cum his, inter quos eram, uoluntatum enuntiandarum signa conmunicaui et uitae humanae procellosam societatem altius ingressus sum pendens ex parentum auctoritate nutuque maiorum hominum.
1.14Tanrım, Tanrım, orada ne sefaletler, ne aldatmacalar yaşadım! Çünkü çocukken bana doğru yaşamak diye şu öğütleniyordu: Bu dünyada parlayayım ve insanlar arasında şerefe ve sahte zenginliklere hizmet eden dilbaz sanatlarda sivrileyim diye beni uyaranlara boyun eğmek. Bunun üzerine harfleri öğreneyim diye okula verildim; zavallı ben, onlarda ne fayda olduğunu bilmiyordum. Yine de öğrenmekte tembellik edersem dayak yiyordum. Çünkü büyükler bunu övüyordu; bizden önce bu hayatı yaşamış birçok kişi, Âdem oğullarına emeği ve acıyı katlayarak geçmeye zorlandığımız bu meşakkatli yolları önceden döşemişti. Ama Rabbim, sana dua eden insanlar bulduk ve onlardan öğrendik; seni, elimizden geldiğince, hislerimize görünmeden de bizi duyabilecek ve bize yardım edebilecek büyük biri olarak hissettik. Nitekim çocukken sana, yardımcıma ve sığınağıma dua etmeye başladım; sana yakarırken dilimin düğümlerini çözüyordum; küçük olduğum hâlde küçük olmayan bir duyguyla, okulda dayak yemeyeyim diye sana yalvarıyordum. Sen beni duymadığında —ki bu beni akılsızlığa terk etmek için değildi— dayaklarım, o zamanki büyük ve ağır derdim, büyükler tarafından, bana hiçbir kötülük gelmesini istemeyen ana babam tarafından bile gülünüp geçiliyordu.
Deus, deus meus, quas ibi miserias expertus sum et ludificationes, quandoquidem recte mihi uiuere puero id proponebatur, obtemperare monentibus, ut in hoc saeculo florerem et excellerem linguosis artibus ad honorem hominum et falsas diuitias famulantibus. inde in scholam datus sum, ut discerem litteras, in quibus quid utilitatis esset ignorabam miser. et tamen, si segnis in discendo essem, uapulabam. laudabatur enim hoc a maioribus, et multi ante nos uitam istam agentes ⟦praestruxerant⟧ aerumnosas uias, per quas transire cogebamur multiplicato labore et dolore filiis Adam. inuenimus autem, domine, homines rogantes te et didicimus ab eis, sentientes te, ut poteramus, esse magnum aliquem, qui posses etiam non adparens sensibus nostris exaudire nos et subuenire nobis. nam puer coepi rogare te, auxilium et refugium meum, et in tuam inuocationem rumpebam nodos linguae meae et rogabam te paruus non paruo affectu, ne in schola uapularem. et cum me non exaudiebas, quod non erat ad insipientiam mihi, ridebantur a maioribus hominibus usque ab ipsis parentibus, qui mihi accidere mali nihil uolebant, plagae meae, magnum tunc et graue malum meum.
1.15Rabbim, sana derin bir duyguyla bağlanmış öyle büyük bir ruh var mı? Var mı, diyorum —çünkü bir tür kalın kafalılık da bunu yapabilir—, var mı sana dindarca bağlanarak öyle yüce bir duygu kazanmış biri ki, kurtulmak için bütün yeryüzünde büyük bir korkuyla sana yalvarılan işkence sehpalarını, demir tırnakları ve bu türden çeşitli işkenceleri, onlardan çok acı bir korkuyla korkanları sevdiği hâlde, ana babalarımızın, öğretmenlerimizin biz çocuklara çektirdiği eziyetlere gülüp geçtiği gibi küçümsesin? Çünkü biz onlardan daha az korkmuyorduk ya da onlardan kurtulmak için sana daha az yalvarmıyorduk; yine de yazarken, okurken ya da derslerimizi düşünürken bizden istenenden azını yaparak günah işliyorduk. Çünkü Rabbim, hafızamız ya da zekâmız eksik değildi; onlara o yaşa göre yeterince sahip olmamızı sen istedin. Ama oyun oynamak hoşumuza gidiyordu ve bunun cezasını bize elbette aynı şeyleri yapanlar veriyordu. Büyüklerin oyuncaklarına iş deniyor, çocukların aynı türden oyunları ise büyükler tarafından cezalandırılıyordu; kimse ne çocuklara acıyordu, ne büyüklere, ne de her ikisine. Yoksa işleri iyi tartan biri, çocukken top oynadığım ve bu oyun yüzünden, büyüyünce onlarla daha çirkin oyunlar oynayacağım harfleri çabuk öğrenemediğim için dayak yememi onaylar mı? Ya da beni döven adamın kendisi başka bir şey mi yapıyordu? Herhangi küçük bir meselede meslektaşına yenilse, ben top yarışında oyun arkadaşıma yenildiğimde olduğumdan daha çok öfke ve kıskançlıkla kıvranırdı.
Estne quisquam, domine, tam magnus animus, praegrandi affectu tibi cohaerens, estne, inquam, quisquam — facit enim hoc quaedam etiam stoliditas — est ergo, qui tibi pie cohaerendo ita sit affectus granditer, ut eculeos et ungulas atque huiuscemodi uaria tormenta, pro quibus effugiendis tibi per uniuersas terras cum timore magno supplicatur, ita parui aestimet, diligens eos, qui haec acerbissime formidant, quemadmodum parentes nostri ridebant tormenta, quibus pueri a magistris affligebamur? non enim aut minus ea metuebamus aut minus te de his euadendis deprecabamur, et peccabamus tamen minus scribendo aut legendo aut cogitando de litteris, quam exigebatur a nobis. non enim deerat, domine, memoria uel ingenium, quae nos habere noluisti pro illa aetate satis, sed delectabat ludere et uindicabatur in nos ab eis qui talia utique agebant. sed maiorum nugae negotia uocabantur, puerorum autem talia cum sint, puniuntur a maioribus, et nemo miseratur pueros uel illos uel utrosque. nisi uero adprobat quisquam bonus rerum arbiter uapulasse me, quia ludebam pila puer et eo ludo inpediebar, quominus celeriter discerem litteras, quibus maior deformius luderem. aut aliud faciebat idem ipse, a quo uapulabam, qui si in aliqua quaestiuncula a condoctore suo uictus esset, magis bile atque inuidia torqueretur quam ego, cum in certamine pilae a conlusore meo superabar?
1.16Yine de günah işliyordum, Rabbim Tanrım, tabiattaki bütün şeylerin düzenleyicisi ve yaratıcısı, ama günahların yalnızca düzenleyicisi olan; Rabbim Tanrım, ana babamın ve o öğretmenlerin emirlerine aykırı davranarak günah işliyordum. Çünkü benimkiler hangi niyetle istemiş olurlarsa olsunlar, öğrenmemi istedikleri harfleri sonradan iyi kullanabilirdim. Daha iyisini seçtiğim için itaatsizlik etmiyordum; oyun sevgisinden, yarışmalarda kibirli zaferleri sevdiğimden, kulaklarım yalan masallarla gıdıklansın da daha ateşli kaşınsın diye itaatsizlik ediyordum. Aynı merak gözlerimden de gittikçe daha çok fışkırarak gösterilere, büyüklerin oyunlarına yöneliyordu. Ama bu oyunları düzenleyenler öyle bir itibarla öne çıkar ki neredeyse herkes bunu kendi küçük çocukları için ister; yine de çocuklar, onları böyle oyunlar düzenleyebilecek bir yere ulaştırsın diye istedikleri öğrenimden bu gösteriler yüzünden geri kalırlarsa, dayak yemelerine seve seve göz yumarlar. Rabbim, bunlara merhametle bak ve sana artık yakaran bizleri kurtar; sana henüz yakarmayanları da kurtar ki sana yakarsınlar ve sen onları kurtarasın.
Et tamen peccabam, domine deus meus, ordinator et creator rerum omnium naturalium, peccatorum autem tantum ordinator, domine deus meus, peccabam faciendo contra praecepta parentum et magistrorum illorum. poteram enim postea bene uti litteris, quas uolebant ut discerem quocumque animo illi mei. non enim meliora eligens inoboediens eram, sed amore ludendi, amans in certaminibus superbas uictorias et scalpi aures meas falsis fabellis, quo prurirent ardentius, eadem curiositate magis magisque per oculos emicante in spectacula, ludos maiorum; quos tamen qui edunt, ea dignitate praediti excellunt, ut hoc paene omnes optent paruulis suis, quos tamen caedi libenter patiuntur, si spectaculis talibus inpediantur ab studio, quo eos ad talia edenda cupiunt peruenire. uide ista, domine, misericorditer et libera nos iam inuocantes te, libera etiam eos qui nondum te inuocant, ut inuocent te et liberes eos.
1.17Çünkü daha çocukken, bizim kibrimize kadar alçalan Rabbimiz Tanrımızın alçakgönüllülüğüyle bize vaat edilen ebedî hayatı duymuştum; sana çok umut bağlamış olan annemin rahminden beri haç işaretiyle işaretleniyor, O'nun tuzuyla tuzlanıyordum. Rabbim, sen gördün: Daha çocukken bir gün mide sancısıyla birden ateşlenip neredeyse ölecektim. Tanrım, gördün, çünkü zaten benim bekçimdin: Ne büyük bir ruh coşkusuyla ve ne imanla, Tanrım ve Rabbim olan Mesih'inin vaftizini annemin ve hepimizin anası olan Kilise'nin şefkatinden istedim. Bedenimin anası telaşlandı; çünkü senin imanına bağlı temiz yüreğinde benim ebedî kurtuluşumu daha büyük bir sevgiyle doğuruyordu. Hemen iyileşmeseydim, telaşla, kurtarıcı ayinlerle kutsanmam ve günahların bağışlanması için seni, Rab İsa, itiraf ederek yıkanmam için gerekeni yapacaktı. Böylece arınmam ertelendi; sanki yaşarsam hâlâ kirlenmem gerekiyormuş gibi; çünkü o yıkanmadan sonra suçların kirinde günahkârlığın daha büyük ve daha tehlikeli olacağı düşünülüyordu. Ben artık inanıyordum; annem de, bütün ev de inanıyordu, yalnız babam inanmıyordu. Ama o, kendisi henüz inanmadığı gibi benim de Mesih'e inanmamı engelleyerek annemin şefkatinin bende sahip olduğu hakkı yenemedi. Çünkü annem, Tanrım, babamdan çok senin bana baba olman için çabalıyordu; sen de bu konuda ona yardım ediyordun ki, kendisinden daha iyi olduğu hâlde hizmet ettiği kocasını alt etsin; çünkü bunda da elbette bunu buyuran sana hizmet ediyordu.
Audieram enim ego adhuc puer de uita aeterna promissa nobis per humilitatem domini dei nostri descendentis ad superbiam nostram et signabar iam signo crucis eius et condiebar eius sale iam inde ab utero matris meae, quae multum sperauit in te. uidisti, domine, cum adhuc puer essem et quodam die pressu stomachi repente aestuarem paene moriturus, uidisti, deus meus, quoniam custos meus iam eras, quo motu animi et qua fide baptismum Christi tui, dei et domini mei, flagitaui a pietate matris meae et matris omnium nostrum, ecclesiae tuae. et conturbata mater carnis meae, quoniam et sempiternam salutem meam carius parturibat corde casto in fide tua, iam curaret festinabunda, ut sacramentis salutaribus initiarer et abluerer, te, domine Iesu, confitens in remissionem peccatorum, nisi statim recreatus essem. dilata est itaque mundatio mea, quasi necesse esset, ut adhuc sordidarer, si uiuerem, quia uidelicet post lauacrum illud maior et periculosior in sordibus delictorum reatus foret. ita iam credebam et illa et omnis domus, nisi pater solus, qui tamen non euicit in me ius maternae pietatis, quominus in Christum crederem, sicut ille nondum crediderat. nam illa satagebat, ut tu mihi pater esses, deus meus, potius quam ille, et in hoc ⟦adiuuabas⟧ eam, ut superaret uirum, cui melior seruiebat, quia et in hoc tibi utique id iubenti seruiebat.
1.18Tanrım, sana soruyorum; sen de istersen bilmek isterim: O zaman vaftiz edilmemem hangi maksatla ertelendi? Günah işlemenin dizginleri iyiliğim için mi gevşetildi, yoksa gevşetilmedi mi? Peki neden şimdi de dört bir yandan kulaklarımıza şu ya da bu kişi hakkında şu söz çalınır: "Bırak onu, yapsın; daha vaftiz edilmedi"? Oysa bedenin sağlığı söz konusu olunca "Bırak daha çok yaralansın; daha iyileşmedi" demeyiz. Öyleyse hem çabucak iyileşmem, hem de yakınlarımın ve benim gayretimle, kavuşulmuş olan ruh sağlığımın, onu bana vermiş olan senin korumanda güvende tutulması ne kadar daha iyi olurdu! Evet, daha iyi olurdu. Ama çocukluktan sonra ne çok ve ne büyük ayartma dalgalarının tepemde asılı durduğu görülüyordu; annem bunları zaten biliyordu ve bu dalgalara, sonradan biçimlenecek olan toprağı, biçimlenmiş suretin kendisinden daha çok emanet etmeyi tercih ediyordu.
Rogo te, deus meus, uellem scire, si tu etiam uelles, quo consilio dilatus sum, ne tunc baptizarer, utrum bono meo mihi quasi laxata sint lora peccandi an non laxata sint. unde ergo etiam nunc de aliis atque aliis sonat undique in auribus nostris: "sine illum, faciat; nondum enim baptizatus est." et tamen in salute corporis non dicimus: sine uulneretur amplius; nondum enim sanatus est. quanto ergo melius et cito sanarer et id ageretur mecum meorum meaque diligentia, ut recepta salus animae meae tuta esset tutela tua, qui dedisses eam. melius uero. sed quot et quanti fluctus inpendere temptationum post pueritiam uidebantur, nouerat eos iam illa mater et terram potius, unde postea formarer, quam ipsam iam effigiem conmittere uolebat.
1.19Yine de benim için delikanlılıktan daha az korkulan çocukluğumda harfleri sevmiyor, onlara zorlanmaktan nefret ediyordum. Yine de zorlanıyordum ve bu bana iyi geliyordu; ama ben iyi yapmıyordum, çünkü zorlanmasam öğrenmezdim. İstemeden yapan kimse iyi yapmış olmaz, yaptığı şey iyi olsa bile. Beni zorlayanlar da iyi yapmıyorlardı; bana gelen iyilik senden geliyordu, Tanrım. Çünkü onlar, öğrenmeye zorladıkları şeyi neye yönelteceğimi düşünmüyorlardı; bolluk içindeki yoksulluğun ve rezil şanın doymak bilmez arzularını doyurmaktan başka bir şey düşünmüyorlardı. Ama saçlarımızı bile sayan sen, öğrenmem için bana yüklenen herkesin yanılgısını benim faydama kullanıyordun; öğrenmek istemeyen benim yanılgımı ise cezalandırılmam için kullanıyordun; o kadar küçük bir çocuk ve o kadar büyük bir günahkâr olarak bu cezayı hak etmiyor değildim. Böylece iyi yapmayanlarla bana iyi yapıyordun, günah işleyen benimle de bana adil davranıyordun. Çünkü sen buyurdun ve öyledir: Düzensiz her ruh kendi kendinin cezasıdır.
In ipsa tamen pueritia, de qua mihi minus quam de adulescentia metuebatur, non amabam litteras et me in eas urgeri oderam; et urgebar tamen et bene mihi fiebat nec faciebam ego bene: non enim discerem, nisi cogerer. nemo enim inuitus bene facit, etiamsi bonum est quod facit. nec qui me urgebant, bene faciebant, sed bene mihi fiebat abs te, deus meus. illi enim non intuebantur, quo referrem quod me discere cogebant, praeterquam ad satiandas insatiabiles cupiditates copiosae inopiae et ignominiosae gloriae. tu uero, cui numerati sunt capilli nostri, errore omnium, qui mihi instabant ut discerem, utebaris ad utilitatem meam, meo autem, qui discere nolebam, utebaris ad poenam meam, qua plecti non eram indignus tantillus puer et tantus peccator. ita non de bene facientibus tu bene faciebas mihi et de peccante me ipso iuste mihi. iussisti enim et sic est, ut poena sua sibi sit omnis inordinatus animus.
1.20Küçük bir çocukken bana öğretilen Yunancadan neden nefret ettiğimi şimdi bile tam bilmiyorum. Çünkü Latinceyi çok sevmiştim; ilk öğretmenlerin değil, gramer hocası denenlerin öğrettiği Latinceyi. Okumanın, yazmanın ve saymanın öğrenildiği o ilk dersleri ise bütün Yunanca dersleri kadar ağır ve cezalı buluyordum. Bu da günahtan ve hayatın boşluğundan değilse nereden geliyordu? Çünkü bedendim, "gidip geri dönmeyen bir soluk". Elbette o ilk dersler daha iyiydi, çünkü daha sağlamdı: Onlarla bende bir şey oluştu, hâlâ da ona sahibim; yazılmış bir şey bulursam okuyabilirim, bir şey istersem kendim yazabilirim. Ötekilerde ise kendi yolumu şaşırdığımı unutup bilmem hangi Aeneas'ın yolunu şaşırışlarını ezberlemeye ve aşk yüzünden kendini öldürdüğü için ölen Dido'ya ağlamaya zorlanıyordum; bu arada, ey Tanrım, hayatım, bunların arasında senden uzaklaşıp ölen kendime ise, zavallılığın en dibinde, gözlerim kuru katlanıyordum.
Quid autem erat causae, cur graecas litteras oderam, quibus puerulus imbuebar, ne nunc quidem mihi satis exploratum est. adamaueram enim latinas, non quas primi magistri, sed quas docent qui grammatici uocantur. nam illas primas, ubi legere et scribere et numerare discitur, non minus onerosas poenalesque habebam quam omnes graecas. unde tamen et hoc nisi de peccato et uanitate uitae, qua caro eram et spiritus ambulans et non reuertens? nam utique meliores, quia certiores, erant primae illae litterae, quibus fiebat in me et factum est et habeo illud, ut et legam, si quid scriptum inuenio, et scribam ipse, si quid uolo, quam illae, quibus tenere cogebar Aeneae nescio cuius errores oblitus errorum meorum et plorare Didonem mortuam, quia se occidit ab amore, cum interea me ipsum in his a te morientem, deus uita mea, siccis oculis ferrem miserrimus.
1.21Kendine acımayan, Aeneas'ı sevdiği için ölen Dido'ya ağlayıp, seni, Tanrım, yüreğimin ışığını, ruhumun iç ağzının ekmeğini, zihnimle düşüncemin koynunu birbirine bağlayan gücü sevmediği için gelen kendi ölümüne ağlamayan bir zavallıdan daha zavallı ne olabilir? Seni sevmiyordum ve senden uzaklaşıp zina ediyordum; zina eden bana dört bir yandan "Aferin, aferin!" sesleri geliyordu. Çünkü bu dünyanın dostluğu senden uzaklaşıp zina etmektir; "Aferin, aferin!" denir ki insan öyle değilse utansın. Ben buna ağlamıyor, "ölen ve kılıçla son yolu izleyen" Dido'ya ağlıyordum; kendim de seni bırakıp yarattıklarının en aşağıdakilerinin peşinden gidiyordum: Toprak toprağa gidiyordu. Bunları okumam yasaklansaydı üzülürdüm; çünkü beni üzecek şeyleri okuyamazdım. İşte böyle bir delilik, okuyup yazmayı öğrendiğim derslerden daha saygın ve daha verimli bir edebiyat sayılır.
Quid enim miserius misero non miserante se ipsum et flente Didonis mortem, quae fiebat amando Aenean, non flente autem mortem suam, quae fiebat non amando te, deus, lumen cordis mei et panis oris intus animae meae et uirtus maritans mentem meam et sinum cogitationis meae? non te amabam et fornicabar abs te et fornicanti sonabat undique: "euge, euge." amicitia enim mundi huius fornicatio est abs te et "euge, euge" dicitur, ut pudeat, si non ita homo sit. et haec non flebam et flebam Didonem extinctam ferroque extrema secutam, sequens ipse extrema condita tua relicto te et terra iens in terram: et si prohiberer ea legere, dolerem, quia non legerem quod dolerem. talis dementia honestiores et uberiores litterae putantur quam illae, quibus legere et scribere didici.
1.22Ama şimdi ruhumda Tanrım haykırsın ve hakikatin bana desin ki: "Öyle değil, öyle değil; o ilk öğrenim kesinlikle daha iyidir." Çünkü işte Aeneas'ın şaşkın dolaşmalarını ve bu türden her şeyi unutmaya, yazmayı ve okumayı unutmaktan daha hazırım. Doğru, gramer okullarının kapılarında perdeler asılıdır; ama bunlar bir sırrın saygınlığından çok bir yanılgının örtüsüdür. Artık korkmadığım kişiler bana karşı bağırmasın; Tanrım, ruhumun istediğini sana itiraf ediyorum ve senin iyi yollarını seveyim diye kötü yollarımın kınanmasında huzur buluyorum. Gramer satanlar ya da alanlar bana karşı bağırmasın; çünkü onlara, şairin söylediği gibi Aeneas'ın bir zamanlar Kartaca'ya gelip gelmediğinin doğru olup olmadığını sorsam, daha az bilgililer bilmediklerini söyler, daha bilgililer ise bunun doğru olmadığını da söyler. Ama Aeneas'ın adının hangi harflerle yazıldığını sorsam, bunu öğrenmiş olan herkes bana, insanların bu işaretleri aralarında belirledikleri anlaşmaya ve uzlaşmaya göre doğruyu söyler. Yine, okuyup yazmayı mı, yoksa o şiirsel uydurmaları mı unutmanın bu hayata daha büyük bir zarar vereceğini sorsam, kendini büsbütün unutmamış biri ne cevap verecektir, bunu kim görmez? Demek ki çocukken o boş şeyleri bu daha faydalı şeylere sevgiyle tercih ettiğimde, daha doğrusu bunlardan nefret edip onları sevdiğimde günah işliyordum. "Bir bir daha iki, iki iki daha dört" bana nefret ettiğim bir tekerlemeydi; silahlı askerlerle dolu tahta at, Truva'nın yangını ve "Kreusa'nın gölgesi" ise boşluğun en tatlı seyriydi.
Sed nunc in anima mea clamet deus meus et ueritas tua dicat mihi: non est ita, non est ita; melior est prorsus doctrina illa prior. nam ecce paratior sum obliuisci errores Aeneae atque omnia eius modi quam scribere et legere. at enim uela pendent liminibus grammaticarum scholarum, sed non illa magis honorem secreti quam tegimentum erroris significant. non clament aduersus me quos iam non timeo, dum confiteor tibi quae uult anima mea, deus meus, et adquiesco in reprehensione malarum uiarum mearum, ut diligam bonas uias tuas. non clament aduersus me uenditores grammaticae uel emptores, quia, si proponam eis interrogans, utrum uerum sit quod Aenean aliquando Karthaginem uenisse poeta dicit, indoctiores nescire se respondebunt, doctiores autem etiam negabunt uerum esse. at si quaeram, quibus litteris scribatur Aeneae nomen, omnes mihi, qui haec didicerunt, uerum respondent et secundum id pactum et placitum, quo inter se homines ista signa firmarunt. item si quaeram, quid horum maiore uitae huius incommodo quisque obliuiscatur, legere et scribere an poetica illa figmenta, quis non uideat, quid responsurus sit, qui non est penitus oblitus sui? peccabam ergo puer, cum illa inania istis utilioribus amore praeponebam uel potius ista oderam, illa amabam. iam uero unum et unum duo, duo et duo quattuor odiosa cantio mihi erat et dulcissimum spectaculum uanitatis equus ligneus plenus armatis et Troiae incendium atque ipsius umbra Creusae.
1.23Peki bu tür şeyleri terennüm eden Yunan grameri de neden nefret ettiğim bir şeydi? Çünkü Homeros da böyle masalları ustaca örmüştü; o da en tatlı biçimde boştur, ama çocukken bana acı geliyordu. Sanırım Yunan çocuklarına da Vergilius böyle gelir, onu benim onu öğrenmeye zorlandığım gibi öğrenmeye zorlandıklarında. Kuşkusuz güçlük, yabancı bir dili baştan sona öğrenmenin güçlüğü, masalsı anlatıların bütün Yunan tatlılıklarına âdeta öd serpiyordu. Çünkü o kelimelerin hiçbirini bilmiyordum ve onları bileyim diye korkunç korkutmalarla, cezalarla bana şiddetle yükleniyorlardı. Latincenin de bir zamanlar, bebekken, elbette hiçbir kelimesini bilmiyordum; yine de dikkat ederek, hiçbir korku ve eziyet olmadan, dadıların okşamaları, bana gülümseyenlerin şakaları ve benimle oynayanların sevinçleri arasında öğrendim. Onları beni zorlayanların cezalı yükü olmadan öğrendim; çünkü yüreğim beni içinde taşıdıklarını doğurmaya zorluyordu. Bunu da, öğretenlerden değil konuşanlardan bazı kelimeler öğrenmeseydim yapamazdım; ben de hissettiğim her şeyi onların kulaklarına doğuruyordum. Buradan yeterince açıkça anlaşılıyor ki bu şeyleri öğrenmek için özgür merak, korkuya dayanan zorlamadan daha güçlüdür. Ama Tanrım, merakın akışını zorlama senin kanunlarınla dizginler; öğretmenlerin değneklerinden şehitlerin sınavlarına kadar uzanan senin kanunlarınla; bizi kendisiyle senden uzaklaştığımız zararlı hoşluktan sana geri çağıran kurtarıcı acıları karıştırabilen senin kanunlarınla.
Cur ergo graecam etiam grammaticam oderam talia cantantem? nam et Homerus peritus texuerat tales fabellas et dulcissime uanus est et mihi tamen amarus erat puero. credo etiam graecis pueris Vergilius ita sit, cum eum sic discere coguntur ut ego illum. uidelicet difficultas, difficultas omnino ediscendae linguae peregrinae quasi felle aspergebat omnes suauitates graecas fabulosarum narrationum. nulla enim uerba illa noueram et saeuis terroribus ac poenis, ut nossem, instabatur mihi uehementer. nam et latina aliquando infans utique nulla noueram et tamen aduertendo didici sine ullo metu atque cruciatu inter etiam blandimenta nutricum et ioca arridentium et laetitias alludentium. didici uero illa sine poenali onere urgentium, cum me urgeret cor meum ad parienda concepta sua, id quod non esset, nisi aliqua uerba didicissem non a docentibus, sed a loquentibus, in quorum et ego auribus parturiebam quidquid sentiebam. hinc satis elucet maiorem habere uim ad discenda ista liberam curiositatem quam meticulosam necessitatem. sed illius fluxum haec restringit legibus tuis, deus, legibus tuis a magistrorum ferulis usque ad temptationes martyrum, ualentibus legibus tuis miscere salubres amaritudines reuocantes nos ad te a iucunditate pestifera, qua recessimus a te.
1.24Duy, Rabbim, yakarışımı: Ruhum senin terbiyen altında tükenmesin; beni bütün kötü yollarımdan kurtardığın merhametlerini sana itiraf etmekten de yorulmayayım. Peşinden gittiğim bütün ayartmalardan daha tatlı gelesin bana; seni en güçlü biçimde seveyim, elini bütün yüreğimle kavrayayım ve sen de beni sonuna kadar her ayartmadan kurtar. Çünkü işte sen, Rabbim, kralım ve Tanrım: Çocukken öğrendiğim faydalı her şey sana hizmet etsin; konuştuğum, yazdığım, okuduğum ve saydığım ne varsa sana hizmet etsin. Çünkü ben boş şeyler öğrenirken sen bana terbiye veriyordun ve o boş şeylerdeki zevklerimin günahlarını bağışladın. Onlarda birçok faydalı kelime öğrendim; ama bunlar boş olmayan şeylerde de öğrenilebilir ve çocukların yürümesi gereken güvenli yol budur.
Exaudi, domine, deprecationem meam, ne deficiat anima mea sub disciplina tua neque deficiam in confitendo tibi miserationes tuas, quibus eruisti me ab omnibus uiis meis pessimis, ut dulcescas mihi super omnes seductiones, quas sequebar, et amem te ualidissime et amplexem manum tuam totis praecordiis meis et eruas me ab omni temptatione usque in finem. ecce enim tu, domine, rex meus et deus meus, tibi seruiat quidquid utile puer didici, tibi seruiat quod loquor et scribo et lego et numero, quoniam cum uana discerem, tu disciplinam dabas mihi et in eis uanis peccata delectationum mearum dimisisti mihi. didici in eis multa uerba utilia; sed et in rebus non uanis disci possunt, et ea uia tuta est, in qua pueri ambularent.
1.25Ama vay sana, insan âdetinin ırmağı! Sana kim karşı durabilir? Ne zamana kadar kurumayacaksın? Havva'nın oğullarını, tahtaya binenlerin bile güçlükle geçebildiği o büyük ve korkunç denize ne zamana kadar yuvarlayacaksın? Senin içinde gürleyen ve zina eden Jüpiter'i okumadım mı? Elbette ikisini birden yapamazdı; ama sahte bir gök gürültüsü pezevenklik etsin de gerçek zina taklit edilmek için bir otorite kazansın diye böyle kurgulandı. Cüppeli öğretmenlerden hangisi, aynı okul tozundan çıkıp şöyle haykıran birini ayık bir kulakla dinler: "Homeros bunları uydururdu ve insanlara ait olanı tanrılara aktarırdı; keşke tanrılara ait olanı bize aktarsaydı!" Ama daha doğrusu şudur: O bunları uydururdu, ama rezil insanlara ilahî özellikler yükleyerek; öyle ki rezillikler rezillik sayılmasın ve onları her kim yapsa, kötü insanları değil göksel tanrıları taklit etmiş görünsün.
Sed uae tibi, flumen moris humani! quis resistit tibi? quamdiu non siccaberis? quousque uolues Euae filios in mare magnum et formidulosum, quod uix transeunt qui lignum conscenderint? nonne ego in te legi et tonantem Iouem et adulterantem? et utique non posset haec duo, sed actum est, ut haberet auctoritatem imitandum uerum adulterium lenocinante falso tonitru. quis autem paenulatorum magistrorum audit aure sobria ex eodem puluere hominem clamantem et dicentem: fingebat haec Homerus et humana ad deos transferebat; diuina mallem ad nos? sed uerius dicitur, quod fingebat haec quidem ille, sed hominibus flagitiosis diuina tribuendo, ne flagitia flagitia putarentur et ut quisquis ea fecisset, non homines perditos, sed caelestes deos uideretur imitatus.
1.26Yine de, ey cehennem ırmağı, insanların oğulları bunları öğrensinler diye ücret ödenerek senin içine atılır; ve bu iş kamuya açık olarak meydanda, öğretmenlere ücretin üstünde maaş bağlayan kanunların gözü önünde yapıldığında büyük bir iş görülür. Sen de kayalarını döver ve şöyle diyerek gürlersin: "Kelimeler burada öğrenilir; şeyler hakkında ikna etmek ve düşünceleri açıklamak için en gerekli olan belagat burada kazanılır." Öyle ya, Terentius ahlâksız bir delikanlıyı, duvarda asılı bir resme bakarken Jüpiter'i ırza geçmenin örneği olarak kendine model alır hâlde sahneye çıkarmasaydı, "yağmur", "altın", "kucak", "aldatmaca", "göğün tapınakları" gibi kelimeleri ve o yerde yazılı başka kelimeleri bilemeyecek miydik? Resimde şu vardı: Derler ki Jüpiter bir zamanlar Danae'nin kucağına altın bir yağmur göndermiş, kadını aldatmış. Bak, sanki göksel bir öğretmenlikle kendini nasıl şehvete kışkırtıyor: "Ama ne tanrı!" diyor, "göğün tapınaklarını en yüksek gürlemeyle sarsan. Ben, şu insancık, bunu yapmayacak mıydım? Yaptım ben, hem de seve seve."
Asla, asla; bu kelimeler bu rezillik sayesinde daha kolay öğrenilmez, ama bu rezillik bu kelimeler sayesinde daha pervasızca işlenir. Kelimeleri suçlamıyorum, onlar seçkin ve değerli kaplar gibidir; sarhoş öğretmenlerin onlarla bize sunduğu yanılgı şarabını suçluyorum. İçmezsek dövülüyorduk ve ayık bir yargıca başvurmamız da mümkün değildi. Yine de Tanrım, huzurunda artık hatırlamanın kaygısız olduğu sen: Ben bunları seve seve öğrendim, zavallı ben bunlardan zevk alıyordum ve bu yüzden umut vadeden bir çocuk diye anılıyordum.
Et tamen, o flumen tartareum, iactantur in te fili hominum cum mercedibus, ut haec discant, et magna res agitur, cum hoc agitur publice in foro, in conspectu legum supra mercedem salaria decernentium, et saxa tua percutis et sonas dicens: "hinc uerba discuntur, hinc adquiritur eloquentia rebus persuadendis sententiisque explicandis maxime necessaria." ita ergo non cognosceremus uerba haec, imbrem et aureum et gremium et fucum et templa caeli et alia uerba, quae in eo loco scripta sunt, nisi Terentius induceret nequam adulescentem proponentem sibi Iouem ad exemplum stupri, dum spectat tabulam quandam pictam in pariete, ubi inerat pictura haec, Iouem quo pacto Danaae misisse aiunt in gremium quondam imbrem aureum, fucum factum mulieri? et uide, quemadmodum se concitat ad libidinem quasi caelesti magisterio: at quem deum! — inquit — qui templa caeli summo sonitu concutit. ego homuncio id non facerem? ego uero illud feci ac libens. Non omnino, non omnino per hanc turpitudinem uerba ista conmodius discuntur, sed per haec uerba turpitudo ista confidentius perpetratur. non accuso uerba quasi uasa lecta atque pretiosa, sed uinum erroris, quod in eis nobis propinabatur ab ebriis doctoribus, et nisi biberemus, caedebamur nec appellare ad aliquem iudicem sobrium licebat. et tamen ego, ⟦deus⟧ meus, in cuius conspectu iam secura est recordatio mea, libenter haec didici et eis delectabar miser et ob hoc bonae spei puer appellabar.
1.27Tanrım, bana bağışladığın zekâm hakkında, onun hangi saçmalıklarla harcandığı hakkında bir şey söylememe izin ver. Bana ruhumu oldukça huzursuz eden bir görev veriliyordu; ödül olarak övgü, ceza olarak da utanç ya da dayak korkusu vardı: Truvalıların kralını İtalya'dan uzaklaştıramadığı için öfkelenen ve acı çeken Iuno'nun sözlerini söyleyecektim; Iuno'nun hiç söylemediğini bildiğim sözleri. Ama şairane uydurmaların izlerini yolumuzu şaşırarak izlemeye ve şairin dizelerle söylediğine benzer bir şeyi düzyazıyla söylemeye zorlanıyorduk. Canlandırılan kişinin itibarına uygun olarak öfke ve acı duygusunu gerçeğe daha yakın biçimde belirgin kılan, düşünceleri kelimelerle uygun biçimde giydiren kişi daha çok övgüyle konuşmuş sayılırdı. Bunun bana ne faydası vardı, ey hakiki hayat, Tanrım? Okuduğumda yaşıtlarımın ve sınıf arkadaşlarımın çoğundan daha çok alkışlanmam neye yaradı? İşte bütün bunlar duman ve rüzgâr değil mi? Zekâmın ve dilimin alıştırma yapacağı başka bir şey yok muydu? Rabbim, seni övmeler, Yazıların aracılığıyla seni övmeler yüreğimin asma dalını desteklerdi de o, boş saçmalıklar arasında uçan kuşlara rezil bir av olup kapılmazdı. Çünkü yoldan çıkmış meleklere tek bir şekilde kurban sunulmaz.
Sine me, deus meus, dicere aliquid de ingenio meo, munere tuo, in quibus a me deliramentis atterebatur. proponebatur enim mihi negotium animae meae satis inquietum praemio laudis et dedecoris uel plagarum metu, ut dicerem uerba Iunonis irascentis et dolentis, quod non possit Italia Teucrorum auertere regem, quae numquam Iunonem dixisse audieram. sed figmentorum poeticorum uestigia errantes sequi cogebamur et tale aliquid dicere solutis uerbis, quale poeta dixisset uersibus: et ille dicebat laudabilius, in quo pro dignitate adumbratae personae irae ac doloris similior affectus eminebat, uerbis sententias congruenter uestientibus. ut quid mihi illud, o uera uita, deus meus? quid mihi recitanti adclamabatur prae multis coaetaneis et conlectoribus meis? nonne ecce illa omnia fumus et uentus? itane aliud non erat, ubi exerceretur ingenium et lingua mea? laudes tuae, domine, laudes tuae per scripturas tuas suspenderent palmitem cordis mei et non raperetur per inania nugarum turpis praeda uolatilibus. non enim uno modo sacrificatur transgressoribus angelis.
1.28Öyleyse boş şeylere böylece sürüklenmeme ve senden, Tanrım, dışarıya gitmeme ne şaşmalı? Çünkü bana taklit etmem için öyle insanlar örnek gösteriliyordu ki, kötü olmayan bazı işlerini bir barbarizm ya da solesizmle anlatırlarsa kınanıp utanırlar, şehvetlerini ise kusursuz ve kurala uygun kelimelerle, bol bol ve düzenli biçimde anlatırlarsa övülüp övünürlerdi. Rabbim, bunları görüyorsun ve susuyorsun, sabırlı, çok merhametli ve doğru olan sen. Hep susacak mısın? Şimdi de seni arayan, senin hazlarına susamış ruhu bu en korkunç uçurumdan çekip çıkarıyorsun; o ruhu ki yüreği sana şöyle der: "Yüzünü aradım; Rabbim, yüzünü arayacağım." Çünkü karanlık bir duygu içinde yüzünden uzaktaydım. Senden ayaklarla ya da mekân mesafeleriyle uzaklaşılmaz, sana da öyle dönülmez. O oğlun da, uzak bir ülkede yaşayıp, yola çıkarken ona verdiklerini savurup harcamak için atlar, arabalar ya da gemiler aramadı, görünür bir kanatla uçup gitmedi ya da dizlerini hareket ettirerek yol almadı; sen ki yola çıkana verdiğin için tatlı bir babaydın, muhtaç olarak dönene ise daha da tatlı. Demek ki şehvet dolu bir duygu içindeydi, yani karanlık bir duygu içinde; işte bu, yüzünden uzak olmaktır.
Quid autem mirum, quod in uanitates ita ferebar et a te, deus meus, ibam foras, quando mihi imitandi proponebantur homines, qui aliqua facta sua non mala, si cum barbarismo aut soloecismo enuntiarent, reprehensi confundebantur, si autem libidines suas integris et rite consequentibus uerbis copiose ordinateque narrarent, laudati gloriabantur? uides haec, domine, et taces longanimis et multum misericors et uerax. numquid semper tacebis? et nunc erues de hoc inmanissimo profundo quaerentem te animam et sitientem delectationes tuas, et cuius cor dicit tibi: quaesiui uultum tuum; uultum tuum, domine, requiram: nam longe a uultu tuo in affectu tenebroso. non enim pedibus aut spatiis locorum itur abs te aut reditur ad te, aut uero filius ille tuus equos aut currus uel naues quaesiuit aut auolauit pinna uisibili aut moto poplite iter egit, ut in longinqua regione uiuens prodige dissiparet quod dederas proficiscenti dulcis pater, quia dederas, et egeno redeunti dulcior: in affectu ergo libidinoso, id enim est tenebroso atque id est longe a uultu tuo.
1.29Rabbim Tanrım, bak, her zaman baktığın gibi sabırla bak: İnsanların oğulları, kendilerinden önce konuşanlardan devraldıkları harflerin ve hecelerin anlaşmalarına nasıl titizlikle uyuyor da senden aldıkları ebedî kurtuluşun ebedî anlaşmalarını ihmal ediyorlar! Öyle ki seslerin bu eski uzlaşmalarını bilen ya da öğreten biri, gramer kuralına aykırı olarak homo ("insan") kelimesinin ilk hecesini nefessiz söyleyip omo derse, senin emirlerine aykırı olarak, kendisi de insan olduğu hâlde bir insandan nefret etmesinden daha çok insanların hoşuna gitmez. Sanki herhangi bir düşman insanı, kendisini ona karşı kışkırtan nefretin kendisinden daha zararlı buluyormuş; ya da biri başkasını kovalayarak, düşmanlık ederek kendi yüreğini harap ettiğinden daha ağır biçimde harap edebilirmiş gibi! Elbette harflerin ilmi, kendisine yapılmasını istemediği şeyi başkasına yaptığının yazılı olduğu vicdandan daha derinde değildir. Ne kadar gizlisin sen, yükseklerde sessizlik içinde oturan, tek büyük Tanrı; yorulmak bilmeyen kanununla yasak arzuların üzerine cezalandırıcı körlükler serpersin! Belagat şöhreti peşindeki bir adam, bir insan yargıcın önünde, insan kalabalığının ortasında düşmanını en vahşi nefretle kovalarken, bir dil sürçmesiyle inter hominibus (doğrusu inter homines, "insanlar arasında") demekten büyük bir dikkatle sakınır; ama zihninin öfkesiyle bir insanı insanlar arasından koparıp almaktan sakınmaz.
Vide, domine deus meus, et patienter, ut uides, uide, quomodo diligenter obseruent filii hominum pacta litterarum et syllabarum accepta a prioribus locutoribus et a te accepta aeterna pacta perpetuae salutis neglegant, ut qui illa sonorum uetera placita teneat aut doceat, si contra disciplinam grammaticam sine adspiratione primae syllabae hominem dixerit, magis displiceat hominibus, quam si contra tua praecepta hominem oderit, cum sit homo. quasi uero quemlibet inimicum hominem perniciosius sentiat quam ipsum odium, quo in eum irritatur, aut uastet quisquam persequendo alium grauius, quam cor suum uastat inimicando. et certe non est interior litterarum scientia quam scripta conscientia, id se alteri facere quod nolit pati. quam tu secretus es, habitans in excelsis in silentio, deus solus magnus, lege infatigabili spargens poenales caecitates supra inlicitas cupiditates, cum homo eloquentiae famam quaeritans ante hominem iudicem circumstante hominum multitudine inimicum suum odio inmanissimo insectans uigilantissime canet, ne per linguae errorem dicat: inter hominibus, et ne per mentis furorem hominem auferat ex hominibus, non canet.
1.30Zavallı ben, çocukken bu ahlâkın eşiğinde yatıyordum; bu arenanın güreş meydanı da oradaydı: Orada bir barbarizm yapmaktan, yaparsam yapmayanları kıskanmaktan sakınmaktan daha çok korkuyordum. Tanrım, sana bunları söylüyor ve itiraf ediyorum; bunlar yüzünden, o zaman hoşuna gitmeyi ahlâken güzel bir hayat saydığım kişilerce övülüyordum. Çünkü gözlerinin önünden atıldığım rezillik uçurumunu görmüyordum. Orada benden daha iğrenç ne vardı? Oyun sevgisi, boş gösterileri seyretme hevesi ve oyunları taklit etmenin huzursuzluğu yüzünden lalamı da, öğretmenlerimi de, ana babamı da sayısız yalanla aldatarak artık böylelerinin bile hoşuna gitmiyordum. Ana babamın kilerinden ve sofrasından hırsızlık da yapıyordum; ya oburluğum buyurduğu için ya da çocuklara verecek bir şeyim olsun diye; onlar kendi oyunlarını bana satıyorlardı, oysa o oyundan elbette onlar da aynı ölçüde hoşlanıyordu. Bu oyunda da çoğu zaman, üstün olmanın boş arzusuna yenilerek hileli zaferler peşinde koşuyordum. Başkalarına yaptığım şeyden daha çok neye katlanmak istemezdim, yakaladığımda neyi daha sert kınardım? Ben yakalanıp kınandığımda ise boyun eğmektense öfkelenmek hoşuma giderdi. Çocukluk masumiyeti bu mu? Değil, Rabbim, değil; yalvarırım Tanrım. Çünkü tam bunlar, lalalardan ve öğretmenlerden, cevizlerden, toplardan ve serçelerden valilere ve krallara, altına, topraklara, kölelere geçer; yaşlar birbirini izledikçe tam bunlar geçer, tıpkı değneklerin yerini daha büyük cezaların alması gibi. Demek ki kralımız, çocukların küçük boyunu alçakgönüllülüğün bir işareti olarak onayladın; "Göklerin krallığı böylelerinindir" dediğinde.
Horum ego puer morum in limine iacebam miser, et huius harenae palaestra erat illa, ubi magis timebam barbarismum facere quam cauebam, si facerem, non facientibus inuidere. dico haec et confiteor tibi, deus meus, in quibus laudabar ab eis, quibus placere tunc mihi erat honeste uiuere. non enim uidebam uoraginem turpitudinis, in quam proiectus eram ab oculis tuis. nam in illis iam quid me foedius fuit, ubi etiam talibus displicebam fallendo innumerabilibus mendaciis et paedagogum et magistros et parentes amore ludendi, studio spectandi nugatoria et imitandi ludicra inquietudine? furta etiam faciebam de cellario parentum et de mensa uel gula imperante, uel ut haberem quod darem pueris, ludum suum mihi, quo pariter utique delectabantur, tamen uendentibus. in quo etiam ludo fraudulentas uictorias ipse uana excellentiae cupiditate uictus saepe aucupabar. quid enim tam nolebam pati atque atrociter, si deprehenderem, arguebam, quam id quod aliis faciebam et, si deprehensus arguerer, saeuire magis quam cedere libebat? istane est innocentia puerilis? non est, domine, non est, oro te, deus meus. nam haec ipsa sunt, quae a paedagogis et magistris, a nucibus et pilulis et passeribus, ad praefectos et reges, aurum, praedia, mancipia, haec ipsa omnino succedentibus maioribus aetatibus transeunt, sicuti ferulis maiora supplicia succedunt. humilitatis ergo signum in statura pueritiae, rex noster, probasti, cum aisti: talium est regnum caelorum.
1.31Yine de Rabbim, en yüce ve en iyi olan sana, evrenin yaratıcısı ve yöneticisi Tanrımıza şükürler olsun; beni yalnızca bir çocuk olarak var etmek istemiş olsaydın bile. Çünkü o zaman da vardım, yaşıyor ve hissediyordum; var olduğum en gizli birliğin izi olan esenliğimi önemsiyordum; iç hisle hislerimin bütünlüğünü koruyordum; o küçük şeylerde ve küçük şeyler hakkındaki düşüncelerimde hakikatten zevk alıyordum. Aldatılmak istemiyordum, hafızam güçlüydü, konuşmayla donanıyordum, dostlukla yumuşuyordum; acıdan, aşağılanmadan, bilgisizlikten kaçıyordum. Böyle bir canlıda hayranlığa ve övgüye değer olmayan ne vardı? Ama bütün bunlar Tanrımın armağanlarıdır; bunları ben kendime vermedim: Hepsi iyidir ve bütün bunlar benim. Öyleyse beni yaratan iyidir; benim iyim de O'dur ve çocukken de sahip olduğum bütün iyilikler için O'nun önünde sevinçle coşarım. Çünkü şu yüzden günah işliyordum: Hazları, yücelikleri, hakikatleri O'nda değil, O'nun yarattıklarında, kendimde ve ötekilerde arıyordum; böylece acılara, karışıklıklara, yanılgılara düşüyordum. Sana şükürler olsun, tatlılığım, şerefim, güvencem, Tanrım; armağanların için sana şükürler olsun; ama onları benim için koru. Böylece beni de korursun; bana verdiklerin artacak ve tamamlanacak, ben de seninle olacağım; çünkü var olmamı da bana sen verdin.
Sed tamen, domine, tibi excellentissimo, optimo conditori et rectori uniuersitatis, deo nostro gratias, etiamsi me puerum tantum esse noluisses. eram enim etiam tunc, uiuebam atque sentiebam meamque incolumitatem, uestigium secretissimae unitatis, ex qua eram, curae habebam, custodiebam interiore sensu integritatem sensuum meorum inque ipsis paruis paruarumque rerum cogitationibus ueritate delectabar. falli nolebam, memoria uigebam, locutione instruebar, amicitia mulcebar, fugiebam dolorem, abiectionem, ignorantiam. quid in tali animante non mirabile atque laudabile? at ista omnia dei mei dona sunt, non mihi ego dedi haec: et bona sunt et haec omnia ego. bonus ergo est qui fecit me, et ipse est bonum meum et illi exulto bonis omnibus, quibus etiam puer eram. hoc enim peccabam, quod non in ipso, sed in creaturis eius me atque ceteras uoluptates, sublimitates, ueritates quaerebam, atque ita in dolores, confusiones, errores. gratias tibi, dulcedo mea et honor meus et fiducia mea, deus meus, gratias tibi de donis tuis; sed tu mihi ea serua. ita enim seruabis me, et augebuntur et perficientur quae dedisti mihi, et ero ipse tecum, quia et ut sim tu dedisti mihi.