İçeriğe geç
Descartes

Descartes

İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar

Meditationes de prima philosophia

1Paris Kutsal İlahiyat Fakültesinin Dekanına ve Doktorlarına, En Bilge ve En Seçkin Zatlara, René Descartes Selam Eder.

Bu yazıyı size sunmak için beni o kadar haklı bir sebep zorluyor, niyetimin gerekçesini anladıktan sonra onu savunmayı üstlenmek için sizin de o kadar haklı bir sebebiniz olacağına öyle güveniyorum ki, onu size burada, onunla neyi amaçladığımı birkaç sözle anlatmaktan daha iyi bir şeyle tavsiye edemem.

Tanrı ve ruh hakkındaki iki meselenin, teolojiden çok felsefenin yardımıyla ispat edilmesi gereken meselelerin başında geldiğini hep düşünmüşümdür. Çünkü biz inananlar için insan ruhunun bedenle birlikte yok olmadığına ve Tanrı'nın var olduğuna imanla inanmak yeterli olsa da, inanmayanları, bu ikisi önce onlara tabiî akılla kanıtlanmadıkça, hiçbir dine, hatta neredeyse hiçbir ahlâkî fazilete ikna etmek mümkün görünmüyor. Bu hayatta çoğu zaman kusurlara faziletlerden daha büyük ödüller sunulduğu için, ne Tanrı'dan korksalar ne de başka bir hayat bekleseler, pek az kimse doğru olanı faydalı olana tercih ederdi. Tanrı'nın varlığına Kutsal Kitap'ta öğretildiği için inanılması gerektiği ve buna karşılık Kutsal Kitap'a Tanrı'dan geldiği için inanılması gerektiği tamamen doğrudur; çünkü iman Tanrı'nın armağanı olduğuna göre, geri kalan şeylere inanmak için lütfu veren, kendisinin var olduğuna inanmamızı da sağlayabilir. Ama bu, inanmayanlara sunulamaz, çünkü bunun bir kısırdöngü olduğuna hükmederler. Gerçekten de yalnızca sizin hepinizin ve öteki teologların Tanrı'nın varlığının tabiî akılla kanıtlanabileceğini ileri sürdüğünü değil, Kutsal Kitap'tan da Tanrı'nın bilgisinin yaratılmış şeyler hakkındaki birçok bilgiden daha kolay olduğu, hatta ona sahip olmayanların suçlanacağı kadar kolay olduğu sonucunun çıktığını fark ettim. Bu, Bilgelik Kitabı'nın 13. bölümündeki şu sözlerden açıktır: Onlar da bağışlanmamalıdır; çünkü dünyayı değerlendirebilecek kadar bilgi edinebildilerse, onun Efendisini nasıl daha kolay bulamadılar? Romalılar'a Mektup'un 1. bölümünde de onlara özürsüz denir. Aynı yerde şu sözlerle de, Tanrı hakkında bilinebilen, onlarda apaçıktır, Tanrı hakkında bilinebilecek her şeyin, kendi zihnimizden başka bir yerden alınmamış gerekçelerle gösterilebileceğine dikkatimiz çekiliyor gibidir. Bu yüzden bunun nasıl olduğunu, Tanrı'nın dünyadaki şeylerden hangi yolla daha kolay ve daha kesin bilindiğini araştırmayı kendime yabancı bir iş saymadım. Ruha gelince, pek çokları onun tabiatının kolayca araştırılamayacağına hükmetmiş, hatta bazıları insan aklının gerekçelerinin onun bedenle birlikte yok olduğuna inandırdığını, aksinin ise yalnızca imanla savunulduğunu söylemeye cüret etmiştir. Ama Papa X. Leo zamanında toplanan Laterano Konsili sekizinci oturumunda bunları mahkûm ettiği ve Hıristiyan filozoflara onların delillerini çürütmelerini ve hakikati güçleri yettiğince kanıtlamalarını açıkça buyurduğu için, buna da girişmekten çekinmedim.

Bundan başka, dinsizlerin çoğunun Tanrı'nın var olduğuna ve insan zihninin bedenden ayrı olduğuna inanmak istememesinin tek sebebinin, bu ikisinin şimdiye kadar hiç kimse tarafından ispat edilemediğini söylemeleri olduğunu biliyorum. Ben onlara hiçbir biçimde katılmıyorum; tersine, büyük adamların bu meseleler için getirdiği gerekçelerin neredeyse hepsinin, yeterince anlaşıldığında ispat gücü taşıdığını düşünüyorum ve daha önce başkalarınca bulunmamış bir gerekçe verilebileceğine pek inanmıyorum. Yine de felsefede, bir kere bunların en iyileri özenle aranıp, bundan böyle herkes için ispat oldukları sabit olacak kadar titizlikle ve açıklıkla ortaya konmasından daha faydalı bir şey yapılamayacağını düşünüyorum. Ve nihayet, ilimlerdeki her türlü güçlüğü çözmek için bir yöntem geliştirdiğimi bilen bazı kimseler bunu benden ısrarla istedi. Bu yöntem yeni değildir, çünkü hiçbir şey hakikatten eski değildir; ama başka konularda sık sık hiç de başarısız olmayan biçimde kullandığımı görmüşlerdir. Bu yüzden bu konuda bir şey denemenin vazifem olduğunu düşündüm. Başarabildiğim her şey bu incelemede yer almaktadır. Orada aynı şeyleri kanıtlamak için getirilebilecek bütün çeşitli gerekçeleri toplamaya çalışmış değilim; çünkü yeterince kesin bir gerekçenin bulunmadığı yerler dışında buna değmez görünüyor. Yalnızca ilk ve başlıca gerekçeleri, onları şimdi en kesin ve en apaçık ispatlar olarak sunmaya cüret edebileceğim biçimde işledim. Şunu da ekleyeyim: onlar öyledir ki, insan zekâsına bunlardan daha iyilerinin bulunabileceği hiçbir yolun açık olduğunu sanmıyorum. Çünkü davanın zorunluluğu ve her şeyin kendisine bağlandığı Tanrı'nın şanı, burada kendi işlerim hakkında âdetimden biraz daha serbestçe konuşmaya beni zorluyor. Ama onları ne kadar kesin ve apaçık sayarsam sayayım, bu yüzden herkesin kavrayışına uygun olduklarına inanmıyorum. Geometride Arkhimedes'in, Apollonios'un, Pappos'un ya da başkalarının yazdığı birçok şey herkesçe apaçık ve kesin sayılır; çünkü tek başına ele alındığında bilinmesi çok kolay olmayan hiçbir şey içermezler ve onlarda sonrakilerin öncekilere tam olarak bağlanmadığı hiçbir yer yoktur. Ama biraz uzunca oldukları ve çok dikkatli bir okur istedikleri için ancak pek az kişi tarafından anlaşılırlar. Bunun gibi, burada kullandığım ispatların kesinlik ve apaçıklık bakımından geometri ispatlarına denk olduğunu, hatta onları aştığını düşünsem de, birçok kişinin onları yeterince kavrayamayacağından korkuyorum: hem onlar da biraz uzunca oldukları ve birbirlerine bağlı oldukları için, hem de özellikle önyargılardan tamamen kurtulmuş ve kendini duyuların ortaklığından kolayca çekebilen bir zihin gerektirdikleri için. Dünyada metafizik çalışmalarına yatkın olanlar da şüphesiz geometri çalışmalarına yatkın olanlardan daha çok değildir. Üstelik şöyle bir fark da vardır: geometride kesin ispatı olmayan hiçbir şeyin yazılmadığına herkes inandığı için, bilgisizler orada çoğunlukla doğruları reddetmekten çok, anlıyor görünmek isteyip yanlışları onaylamakla hata ederler. Felsefede ise tersine, her şeyin lehinde ve aleyhinde tartışılabileceğine inanıldığı için, pek az kişi hakikati araştırır; çok daha fazlası, en iyi şeylere saldırmaya cüret ederek zekâ şöhreti avlar.

1

SAPIENTISSIMIS Clarissimisque viris SACRAE FACULTATIS Theologiae Parisiensis Decano et Doctoribus RENATUS DES-CARTES. S. D. Tam justa causa me impellit ad hoc scriptum vobis offerendum, et tam justam etiam vos habituros esse confido ad ejus defensionem suscipiendam, postquam instituti mei rationem intelligetis, ut nulla re melius illud hic possim commendare, quam si quid in eo sequutus sim paucis dicam. Semper existimavi duas quaestiones, de Deo et de Anima, praecipuas esse ex iis quae Philosophiae potius quam Theologiae ope sunt demonstrandae: Nam quamvis nobis fidelibus animam humanam cum corpore non interire, Deumque existere, fide credere sufficiat; certe infidelibus nulla religio, nec fere etiam ulla moralis virtus, videtur posse persuaderi, nisi prius illis ista duo ratione naturali probentur: Cumque saepe in hac vita majora vitiis quam virtutibus praemia proponantur, pauci rectum utili praeferrent, si nec Deum timerent, nec aliam vitam expectarent. Et quamvis omnino verum sit, Dei existentiam credendam esse, quoniam in sacris scripturis docetur, et vice versa credendas sacras scripturas, quoniam habentur a Deo: quia nempe, cum fides sit donum Dei, ille idem qui dat gratiam ad reliqua credenda, potest etiam dare, ut ipsum existere credamus; non tamen hoc infidelibus proponi potest, quia circulum esse judicarent. Et quidem animadverti, non modo vos omnes, aliosque Theologos affirmare Dei existentiam naturali ratione posse probari; sed et ex sacra Scriptura inferri, ejus cognitionem multis, quae de rebus creatis habentur, esse faciliorem, atque omnino esse tam facilem, ut qui illam non habent, sint culpandi. Patet enim Sap. 13. ex his verbis, Nec his debet ignosci, si enim tantum potuerunt scire, ut possent aestimare saeculum, quomodo hujus dominum non facilius invenerunt? Et ad Rom. cap. 1. dicitur illos esse inexcusabiles. Atque ibidem etiam per haec verba: Quod notum est Dei, manifestum est in illis, videmur admoneri ea omnia quae de Deo sciri possunt, rationibus non aliunde petitis quam ab ipsamet nostra mente posse ostendi. Quod idcirco quomodo fiat, et qua via Deus facilius et certius, quam res saeculi cognoscatur, non putavi a me esse alienum inquirere. Atque quantum ad animam, etsi multi ejus naturam non facile investigari posse judicarint, et nonnulli etiam dicere ausi sint rationes humanas persuadere illam simul cum corpore interire, solaque fide contrarium teneri: Quia tamen hos condemnat Concilium Lateranense sub Leone 10 habitum sessione 8, et expresse mandat Christianis Philosophis ut eorum argumenta dissolvant, et veritatem pro viribus probent, hoc etiam aggredi non dubitavi. Praeterea quoniam scio plerosque impios non aliam ob causam nolle credere Deum esse, mentemque humanam a corpore distingui, quam quia dicunt haec duo a nemine hactenus potuisse demonstrari: Etsi nullo modo iis assentiar, sed contra rationes fere omnes, quae pro his quaestionibus a magnis viris allatae sunt, cum satis intelliguntur, vim demonstrationis habere putem, vixque ullas dari posse mihi persuadeam, quae non prius ab aliquibus aliis fuerint inventae: Nihil tamen utilius in Philosophia praestari posse existimo, quam si semel omnium optimae studiose quaerantur, tamque accurate et perspicue exponantur, ut apud omnes constet in posterum eas esse demonstrationes. Ac denique quoniam nonnulli, quibus notum est me quandam excoluisse Methodum ad quaslibet difficultates in scientiis resolvendas, non quidem novam, quia nihil est veritate antiquius, sed qua me saepe in aliis non infeliciter uti viderunt, hoc a me summopere flagitarunt: Ideoque officii mei esse putavi nonnihil hac in re conari. Quicquid autem praestare potui, totum in hoc Tractatu continetur. Non quod in eo diversas omnes rationes, quae ad eadem probanda afferri possent, colligere conatus sim: Neque enim hoc videtur operae pretium esse, nisi ubi nulla habetur satis certa, sed primas tantum et praecipuas ita prosecutus sum, ut jam pro certissimis, et evidentissimis demonstrationibus illas ausim proponere. Addamque etiam tales esse, ut non putem ullam viam humano ingenio patere, per quam meliores inveniri unquam possint, cogit enim me causae necessitas, et gloria Dei, ad quam totum hoc refertur, ut hic aliquanto liberius de meis loquar quam mea fert consuetudo. Atqui quantumvis certas et evidentes illas putem, non tamen ideo mihi persuadeo ad omnium captum esse accommodatas: Sed quemadmodum in Geometria multae sunt ab Archimede, Apollonio, Pappo, aliisve scriptae, quae etsi pro evidentibus etiam, ac certis ab omnibus habeantur, quia nempe nihil plane continent quod seorsim spectatum non sit cognitu facillimum, nihilque in quo sequentia cum antecedentibus non accurate cohaereant, quia tamen longiusculae sunt, et valde attentum lectorem desiderant, non nisi ab admodum paucis intelliguntur: Ita quamvis eas quibus hic utor certitudine et evidentia Geometricas aequare, vel etiam superare existimem, vereor tamen ne a multis satis percipi non possint, tum quia etiam longiusculae sunt, et aliae ab aliis pendent: tum praecipue quia requirunt mentem a praejudiciis plane liberam: et quae se ipsam a sensuum consortio facile subducat. Nec certe plures in mundo Metaphysicis studiis, quam Geometricis apti reperiuntur. Ac praeterea in eo differentia est, quod in Geometria cum omnibus sit persuasum nihil scribi solere, de quo certa demonstratio non habeatur, saepius in eo peccant imperiti, quod falsa approbent, dum ea videri volunt intelligere, quam quod vera refutent: Contra vero in Philosophia cum credatur nihil esse de quo non possit in utramque partem disputari, pauci veritatem investigant, et multo plures ex eo quod ausint optima quaeque impugnare, famam ingenii aucupantur.

2Bu yüzden gerekçelerim ne türden olursa olsun, felsefeye ait oldukları için, siz himayenizle bana yardım etmedikçe onların yardımıyla emeğe değer büyük bir iş başaracağımı ummuyorum. Fakültenize dair herkesin zihnine öyle büyük bir kanaat yerleşmiştir, Sorbonne adı öyle büyük bir otorite taşır ki, iman meselelerinde kutsal konsillerden sonra hiçbir topluluğa sizinkine olduğu kadar güvenilmemiş olmakla kalmaz, insanî felsefede de hiçbir yerde daha büyük bir keskin görüş ve sağlamlık, yargıda bulunmak için daha büyük bir dürüstlük ve bilgelik bulunmadığı düşünülür. Bu yüzden şundan şüphem yok: bu yazıyla ilgilenmeye tenezzül ederseniz —önce onu düzeltmek için, çünkü yalnızca insan olduğumu değil, özellikle de bilgisizliğimi hatırladığımdan, onda hiç yanılgı bulunmadığını ileri sürmüyorum; sonra ya eksik olan ya yeterince tamamlanmamış ya da daha fazla açıklama isteyen şeyler, ya bizzat sizin tarafınızdan ya da en azından siz beni uyardıktan sonra benim tarafımdan eklensin, tamamlansın, aydınlatılsın diye; ve nihayet, onda yer alan ve Tanrı'nın var olduğunu, zihnin bedenden başka olduğunu kanıtlayan gerekçeler, varabileceklerine güvendiğim açıklığa, yani en titiz ispatlar sayılmaları gerekecek bir açıklığa ulaştırıldıktan sonra, bunu ilan etmek ve kamu önünde tanıklık etmek isteyesiniz diye— evet, bu olursa, bu meseleler hakkında şimdiye kadar var olmuş bütün yanılgıların kısa zamanda insanların zihninden silineceğinden şüphem yok. Çünkü hakikatin kendisi, öteki zeki ve bilgili kimselerin sizin yargınıza katılmasını kolayca sağlayacaktır. Otoriteniz de, çoğunlukla zeki ya da bilgili olmaktan çok yarım bilgili olan ateistlerin karşı çıkma hevesinden vazgeçmesini, hatta belki, zekâ sahibi herkesin ispat saydığını bildikleri gerekçeleri, anlamıyor görünmemek için, kendilerinin savunmasını sağlayacaktır. Ve nihayet öteki herkes bu kadar çok tanıklığa kolayca inanacak, dünyada artık ne Tanrı'nın varlığından ne de insan ruhunun bedenden gerçekten ayrı olduğundan şüphe etmeye cüret edecek kimse kalmayacaktır. Bunun faydasının ne kadar büyük olacağını, eşsiz bilgeliğinizle en iyi siz değerlendirebilirsiniz; her zaman Katolik Kilisesi'nin en büyük direği olmuş olan size Tanrı'nın ve dinin davasını burada uzun uzun tavsiye etmek de bana yakışmaz.

Okura Önsöz

Tanrı ve insan zihni hakkındaki meselelere daha önce 1637'de Fransızca yayımlanan Aklı İyi Yönetmek ve İlimlerde Hakikati Aramak İçin Yöntem Üzerine Konuşma'da kısaca değinmiştim. Amacım onları orada titizlikle ele almak değil, yalnızca bir tadımlık sunmak ve okurların yargılarından bu meselelerin sonradan nasıl ele alınması gerektiğini öğrenmekti. Çünkü onlar bana o kadar önemli göründü ki, onlardan bir kereden fazla söz edilmesi gerektiğine hükmettim. Onları açıklamak için izlediğim yol da o kadar az ayak basılmış ve olağan kullanımdan o kadar uzaktır ki, bu yolu herkesin her yerde okuyacağı Fransızca bir yazıda daha geniş anlatmayı, daha zayıf zihinler de ona girmeleri gerektiğine inanmasın diye, faydalı bulmadım.

Orada, yazılarımda kınanmaya değer bir şey bulan herkesten beni bundan haberdar etmeye tenezzül etmesini rica etmiştim. Ama bu meseleler hakkında değindiklerime karşı, dikkate değer yalnızca iki itiraz yapıldı; onları daha titizlikle açıklamaya girişmeden önce burada kısaca cevaplayacağım. Birincisi şudur: İnsan zihninin kendine döndüğünde kendini düşünen bir şeyden başka bir şey olarak algılamamasından, onun tabiatının ya da özünün yalnızca düşünen bir şey olmaktan ibaret olduğu sonucu çıkmaz; öyle ki yalnızca kelimesi belki ruhun tabiatına ait olduğu da söylenebilecek bütün öteki şeyleri dışarıda bıraksın. Bu itiraza şöyle cevap veriyorum: Orada da o şeyleri şeyin gerçekte ne olduğu bakımından (o zaman bundan söz etmiyordum) değil, yalnızca benim algım bakımından dışarıda bırakmak istemiştim. Yani demek istediğim, düşünen bir şey, ya da kendinde düşünme yetisi bulunan bir şey olmam dışında, özüme ait olduğunu bildiğim hiçbir şeyi kesinlikle tanımadığımdı. Ama aşağıda, özüme ait başka hiçbir şey tanımamamdan, gerçekte de ona başka hiçbir şeyin ait olmadığı sonucunun nasıl çıktığını göstereceğim.

2

Atque ideo qualescunque meae rationes esse possint, quia tamen ad Philosophiam spectant, non spero me illarum ope magnum operae pretium esse facturum, nisi me patrocinio vestro adjuvetis. Sed cum tanta inhaereat omnium mentibus de vestra Facultate opinio, tantaeque sit authoritatis SORBONAE nomen, ut non modo in rebus fidei nulli unquam Societati post sacra Concilia tantum creditum sit quam vestrae, sed etiam in humana Philosophia nullibi major perspicacia et soliditas, nec ad ferenda judicia major integritas et sapientia esse existimetur: Non dubito quin si tantum hujus scripti curam suscipere dignemini, primo quidem ut a vobis corrigatur, memor enim, non modo humanitatis, sed maxime etiam inscitiae meae, non affirmo nullos in eo esse errores: deinde ut quae vel desunt, vel non satis absoluta sunt, vel majorem explicationem desiderant, addantur, perficiantur, illustrentur, aut a vobis ipsis, aut saltem a me, postquam a vobis ero admonitus: Ac denique ut postquam rationes in eo contentae, quibus Deum esse, mentemque a corpore aliam esse probatur, ad eam perspicuitatem erunt perductae, ad quam ipsas perduci posse confido, ita nempe ut pro accuratissimis demonstrationibus habendae sint, hoc ipsum declarare et publice testari velitis: non dubito, inquam, quin, si hoc fiat, omnes errores, qui de his quaestionibus unquam fuerunt, brevi ex hominum mentibus deleantur. Veritas enim ipsa facile efficiet ut reliqui ingeniosi, et docti vestro judicio subscribant: Et authoritas, ut Athei, qui scioli magis quam ingeniosi, aut docti esse solent, contradicendi animum deponant; atque etiam ut forte rationes, quas ab omnibus ingenio praeditis pro demonstrationibus haberi scient, ipsi propugnent, ne non intelligere videantur. Ac denique caeteri omnes tot testimoniis facile credent, nemoque amplius erit in mundo, qui vel Dei existentiam, vel realem humanae animae a corpore distinctionem ausit in dubium revocare. Cujus rei quanta esset utilitas, vos ipsi pro vestra singulari sapientia omnium optime aestimare potestis: nec deceret me vobis, qui maximum Ecclesiae Catholicae columen semper fuistis, Dei et Religionis causam pluribus hic commendare. Praefatio ad lectorem. Quaestiones de Deo et mente humana jam ante paucis attigi in Dissertatione de Methodo recte regendae rationis et veritatis in scientiis investigandae gallice edita anno 1637. Non quidem ut ipsas ibi accurate tractarem, sed tantum ut delibarem, et ex lectorum judiciis addiscerem qua ratione postea essent tractandae. Tanti enim momenti mihi visae sunt, ut plus una vice de ipsis agendum esse judicarem; viamque sequor ad eas explicandas tam parum tritam, atque ab usu communi tam remotam, ut non utile putarim ipsam in gallico, et passim ab omnibus legendo scripto fusius docere, ne debiliora etiam ingenia credere possent eam sibi esse ingrediendam. Cum autem ibi rogassem omnes quibus aliquid in meis scriptis reprehensione dignum occurreret, ut ejus me monere dignarentur, nulla in ea quae de his quaestionibus attigeram notatu digna objecta sunt, praeter duo, ad quae hic paucis, priusquam earundem accuratiorem explicationem aggrediar, respondebo. Primum est, ex eo quod mens humana in se conversa non percipiat aliud se esse quam rem cogitantem, non sequi, ejus naturam sive essentiam in eo tantum consistere, quod sit res cogitans, ita ut vox tantum caetera omnia excludat, quae forte etiam dici possent, ad animae naturam pertinere. Cui objectioni respondeo me etiam ibi noluisse illa excludere in ordine ad ipsam rei veritatem (de qua scilicet tunc non agebam), sed dumtaxat in ordine ad meam perceptionem, adeo ut sensus esset, me nihil plane cognoscere quod ad essentiam meam scirem pertinere, praeterquam quod essem res cogitans sive res habens in se facultatem cogitandi. In sequentibus autem ostendam quo pacto ex eo, quod nihil aliud ad essentiam meam pertinere cognoscam, sequatur, nihil etiam aliud revera ad illam pertinere.

3İkincisi şudur: Benden daha mükemmel bir şeyin fikrine sahip olmamdan, bu fikrin kendisinin benden daha mükemmel olduğu, hele bu fikirle temsil edilen şeyin var olduğu hiç sonucu çıkmaz. Ama cevap veriyorum ki burada fikir kelimesinde bir eş adlılık gizlidir. Çünkü fikir ya maddî olarak, aklın bir işlemi diye alınabilir; bu anlamda benden daha mükemmel olduğu söylenemez. Ya da nesnel olarak, bu işlemle temsil edilen şey diye alınabilir; bu şey akıl dışında var olduğu varsayılmasa da, özü bakımından benden daha mükemmel olabilir. Benden daha mükemmel bir şeyin fikrinin bende bulunmasından yalnızca bununla o şeyin gerçekte var olduğu sonucunun nasıl çıktığı ise aşağıda geniş olarak açıklanacaktır.

Bunlardan başka oldukça uzun iki yazı daha gördüm; ama onlarda bu konulardaki gerekçelerimden çok, sonuçlarım, ateistlerin bilinen sözlerinden ödünç alınmış delillerle saldırıya uğruyordu. Bu türden deliller gerekçelerimi anlayacak kimseler nezdinde hiçbir güç taşıyamaz. Öte yandan birçok kişinin yargıları öyle ters ve öyle zayıftır ki, bu kişiler ne kadar yanlış ve akıldan uzak olursa olsun ilk kabul ettikleri kanaatlere, sonradan işittikleri doğru ve sağlam çürütmelerinden daha çok inanırlar. Bu yüzden, onları önce aktarmak zorunda kalmamak için burada o itirazlara cevap vermek istemiyorum. Yalnızca genel olarak şunu söyleyeceğim: ateistlerin Tanrı'nın varlığına saldırmak için ortalıkta dolaştırdığı her şey, ya Tanrı'ya insanî duygular yakıştırılmasına ya da zihinlerimize, Tanrı'nın neyi yapabileceğini ve yapması gerektiğini belirlemeye ve kavramaya kalkışacağımız kadar büyük bir güç ve bilgelik atfedilmesine dayanır. Öyle ki zihinlerimizi sonlu, Tanrı'yı ise kavranamaz ve sonsuz olarak göz önüne almamız gerektiğini hatırladığımız sürece, bunlar bize hiçbir güçlük çıkarmayacaktır.

Şimdi insanların yargılarını bir kere şöyle böyle sınadıktan sonra, Tanrı ve insan zihni hakkındaki aynı meselelere burada yeniden girişiyor ve aynı zamanda bütün ilk felsefenin başlangıçlarını ele alıyorum. Ama bunu, halkın hiçbir alkışını ve okurların hiçbir kalabalığını beklemeden yapıyorum; hatta benimle birlikte ciddiyetle meditasyon yapabilecek, zihnini duyulardan ve aynı zamanda bütün önyargılardan uzaklaştırabilecek ve uzaklaştırmak isteyecek kimseler dışında hiç kimseye bunları okumayı öğütlemiyorum; böylelerinin pek az bulunduğunu da iyi biliyorum. Gerekçelerimin sırasını ve bağlantısını kavramayı umursamadan, birçoklarının âdeti olduğu üzere yalnızca tek tek cümleler üzerinde safsatalarla uğraşmaya heveslenenlere gelince, bu yazının okunmasından büyük bir fayda devşirmeyecekler. Belki birçok yerde laf ebeliği etmek için fırsat bulacaklar, ama sıkıştıran ya da cevaba değer bir itirazı kolay kolay öne süremeyeceklerdir.

Ama ötekileri de her konuda ilk bakışta tatmin edeceğime söz vermediğim ve birine güç görünecek her şeyi önceden görebileceğime güvenecek kadar kendimi büyük görmediğim için, önce Meditasyonlar'da, hakikatin kesin ve apaçık bilgisine yardımıyla ulaştığımı sandığım düşüncelerin ta kendilerini ortaya koyacağım; böylece beni ikna eden aynı gerekçelerle başkalarını da ikna edip edemeyeceğimi deneyeceğim. Sonra da bu Meditasyonlar basılmadan önce incelensin diye kendilerine gönderilen, zekâ ve bilgide seçkin bazı kişilerin itirazlarına cevap vereceğim. Çünkü onların itirazları o kadar çok ve o kadar çeşitlidir ki, başkalarının aklına, en azından önem taşıyan, onların henüz değinmediği bir şeyin kolay kolay gelmeyeceğini ummaya cüret ediyorum. Bu yüzden okurlardan, bu itirazların ve onların çözümlerinin hepsini baştan sona okumaya tenezzül etmeden önce Meditasyonlar hakkında yargıda bulunmamalarını tekrar tekrar rica ediyorum.

Aşağıdaki Altı Meditasyonun Özeti

Birincisinde, her şeyden, özellikle maddî şeylerden şüphe edebilmemizin sebepleri, yani daha önce sahip olduklarımızdan başka ilim temellerine sahip olmadığımız sürece şüphe edebilmemizin sebepleri ortaya konur. Bu kadar büyük bir şüphenin faydası ilk bakışta görünmese de, aslında çok büyüktür: bizi bütün önyargılardan kurtarır, zihni duyulardan uzaklaştırmak için en kolay yolu açar ve nihayet sonradan doğru olduğunu anlayacağımız şeylerden artık şüphe edemememizi sağlar.

3

Alterum est, ex eo, quod ideam rei me perfectioris in me habeam non sequi ipsam ideam esse me perfectiorem, et multo minus illud quod per istam ideam repraesentatur existere. Sed respondeo hic subesse aequivocationem in voce ideae; sumi enim potest vel materialiter, pro operatione intellectus, quo sensu me perfectior dici nequit, vel objective, pro re per istam operationem repraesentata, quae res etsi non supponatur extra intellectum existere, potest tamen me esse perfectior ratione suae essentiae. Quomodo vero ex hoc solo quod rei me perfectioris idea in me sit sequatur illam rem revera existere, fuse in sequentibus exponetur. Vidi quidem praeterea duo quaedam scripta satis longa, sed quibus non tam meae his de rebus rationes quam conclusiones argumentis ex Atheorum locis communibus mutuatis impugnabantur. Et quoniam istiusmodi argumenta nullam vim habere possunt apud eos, qui rationes meas intelligent, adeoque praepostera et imbecillia sunt multorum judicia, ut magis a primum acceptis opinionibus quantumvis falsis, et a ratione alienis, persuadeantur, quam a vera et firma, sed posterius audita ipsarum refutatione, nolo hic ad illa respondere, ne mihi sint prius referenda. Tantumque generaliter dicam ea omnia, quae vulgo jactantur ab Atheis ad existentiam Dei impugnandam, semper ex eo pendere quod vel humani affectus Deo affingantur, vel mentibus nostris tanta vis et sapientia arrogetur, ut quidnam Deus facere possit ac debeat, determinare et comprehendere conemur; adeo ut, modo tantum memores simus mentes nostras considerandas esse ut finitas, Deum autem ut incomprehensibilem et infinitum, nullam ista difficultatem sint nobis paritura. Jam vero, postquam hominum judicia semel utcunque sum expertus, iterum hic aggredior easdem de Deo et mente humana quaestiones, simulque totius primae Philosophiae initia tractare; sed ita ut nullum vulgi plausum, nullamque Lectorum frequentiam expectem: quin etiam nullis author sum ut haec legant, nisi tantum iis qui serio mecum meditari, mentemque a sensibus, simulque ab omnibus praejudiciis, abducere poterunt ac volent, quales non nisi admodum paucos reperiri satis scio. Quantum autem ad illos, qui, rationum mearum seriem et nexum comprehendere non curantes, in singulas tantum clausulas, ut multis in more est, argutari studebunt, non magnum ex hujus scripti lectione fructum sunt percepturi: et quamvis forte in multis cavillandi occasionem inveniant, non facile tamen aliquid quod urgeat aut responsione dignum sit objicient. Quia vero nequidem etiam aliis spondeo me in omnibus prima fronte satisfacturum, nec tantum mihi arrogo ut confidam me omnia posse praevidere quae alicui difficilia videbuntur, primo quidem in Meditationibus illas ipsas cogitationes exponam, quarum ope ad certam et evidentem cognitionem veritatis mihi videor pervenisse, ut experiar an forte iisdem rationibus, quibus ego persuasus sum, alios etiam possim persuadere. Postea vero respondebo ad objectiones virorum aliquot ingenio et doctrina excellentium, ad quos hae Meditationes, antequam typis mandarentur examinandae missae sunt. Satis enim multa et varia ab illis fuerunt objecta, ut ausim sperare non facile quicquam aliis, saltem alicujus momenti, venturum in mentem, quod ii nondum attigerint. Ideoque rogo etiam atque etiam lectores, ut non prius de Meditationibus judicium ferant, quam objectiones istas, earumque solutiones omnes perlegere dignati sint. Synopsis sex sequentium meditationum. In prima causae exponuntur propter quas de rebus omnibus, praesertim materialibus, possumus dubitare; quamdiu scilicet non habemus alia scientiarum fundamenta, quam ea quae antehac habuimus. Etsi autem istius tantae dubitationis utilitas prima fronte non appareat, est tamen in eo maxima quod ab omnibus praejudiciis nos liberet, viamque facillimam sternat ad mentem a sensibus abducendam: ac denique efficiat, ut de iis, quae postea vera esse comperiemus, non amplius dubitare possimus.

4İkincisinde zihin, kendi hürriyetini kullanarak, var olduklarından en ufak bir şüphe edebileceği bütün şeylerin var olmadığını varsayar ve bu arada kendisinin var olmamasının mümkün olmadığını fark eder. Bu da son derece faydalıdır; çünkü zihin bu yolla hangi şeylerin kendisine, yani akıl sahibi tabiata, hangilerinin bedene ait olduğunu kolayca ayırt eder. Ama belki bazıları orada ruhun ölümsüzlüğü hakkında gerekçeler bekleyeceği için, onları burada şu konuda uyarmam gerektiğini düşünüyorum: Titizlikle ispat etmediğim hiçbir şeyi yazmamaya çalıştım; bu yüzden geometricilerde olağan olan sıradan başka bir sıra izleyemezdim, yani aranan önermeye dair bir sonuç çıkarmadan önce, onun bağlı olduğu her şeyi önceden ortaya koymam gerekiyordu. Ruhun ölümsüzlüğünü bilmek için önceden gereken ilk ve başlıca şey, ruh hakkında mümkün olduğu kadar açık ve bedenin her kavramından tamamen ayrı bir kavram oluşturmamızdır; bu, orada yapılmıştır. Bundan başka şunlar da gereklidir: açık ve seçik anladığımız her şeyin, tam onu anladığımız biçimde doğru olduğunu bilmemiz —bu, dördüncü Meditasyon'dan önce kanıtlanamazdı—; cisimsel tabiatın seçik bir kavramına sahip olmamız —bu kavram kısmen ikinci Meditasyon'da, kısmen de beşinci ve altıncıda oluşturulur—; ve bunlardan şu sonucun çıkarılması: farklı cevherler olarak açık ve seçik kavranan her şey, zihnin ve bedenin kavrandığı gibi, gerçekten birbirinden reel olarak ayrı cevherlerdir; bu sonuç altıncı Meditasyon'da çıkarılır. Aynı şey orada şununla da doğrulanır: hiçbir cismi bölünebilir olmaktan başka türlü anlamayız, buna karşılık hiçbir zihni de bölünemez olmaktan başka türlü anlamayız. Çünkü ne kadar küçük olursa olsun herhangi bir cismin yarısını kavrayabildiğimiz gibi hiçbir zihnin yarısını kavrayamayız; öyle ki onların tabiatlarının yalnızca farklı değil, bir bakıma zıt olduğu da kabul edilir. Ama bu yazıda bu konuda daha ileri gitmedim. Hem bu kadarı, bedenin bozulmasından zihnin yok olmasının çıkmadığını göstermeye ve böylece ölümlülere başka bir hayat ümidi vermeye yetiyor; hem de zihnin ölümsüzlüğü sonucunun kendisinden çıkarılabileceği öncüller bütün fiziğin açıklanmasına bağlı. Önce şunun bilinmesi gerekir: bütün cevherler, yani var olmak için Tanrı tarafından yaratılmaları gereken şeyler, tabiatları gereği bozulmazdır ve aynı Tanrı onlardan yardımını esirgeyerek onları hiçliğe indirmedikçe asla var olmaktan çıkamazlar. Sonra şuna dikkat edilmesi gerekir: genel olarak alınan cisim bir cevherdir, bu yüzden o da hiçbir zaman yok olmaz; ama insan bedeni, öteki cisimlerden farklı olduğu ölçüde, yalnızca uzuvların belli bir biçimlenişinden ve bu türden başka arazlardan oluşmuştur. İnsan zihni ise böyle herhangi bir arazdan oluşmaz, saf bir cevherdir. Çünkü bütün arazları değişse bile, örneğin kimi zaman başka şeyler anlasa, başka şeyler istese, başka şeyler hissetse vb., zihnin kendisi bu yüzden başka bir şey hâline gelmez; insan bedeni ise yalnızca bazı parçalarının şekli değişmekle başka bir şey olur. Buradan, bedenin pek kolay yok olduğu, zihnin ise tabiatı gereği ölümsüz olduğu sonucu çıkar.

Üçüncü Meditasyon'da Tanrı'nın varlığını kanıtlamak için başlıca delilimi, bana öyle geliyor ki, oldukça geniş biçimde açıkladım. Ama okurların zihnini olabildiğince duyulardan uzaklaştırmak için orada cisimsel şeylerden alınmış hiçbir benzetme kullanmak istemediğimden, belki birçok karanlık nokta kalmıştır; umarım bunlar sonradan itirazlara verilen cevaplarda tamamen giderilecektir. Bunlardan biri, örneğin, bizde bulunan en yüksek derecede mükemmel varlık fikrinin nasıl o kadar çok nesnel realite taşıdığı ki en yüksek derecede mükemmel bir sebepten gelmemesinin mümkün olmadığıdır. Bu orada, fikri bir zanaatkârın zihninde bulunan çok mükemmel bir makine benzetmesiyle aydınlatılır: Bu fikirdeki nesnel ustalığın bir sebebi, yani bu zanaatkârın ya da onun bu bilgiyi kendisinden aldığı başka birinin bilgisi olması gerektiği gibi, bizde bulunan Tanrı fikrinin de sebebinin Tanrı'nın kendisi olmaması mümkün değildir.

4

In secunda, mens quae propria libertate utens supponit ea omnia non existere, de quorum existentia vel minimum potest dubitare, animadvertit fieri non posse quin ipsa interim existat. Quod etiam summae est utilitatis, quoniam hoc pacto facile distinguit quaenam ad se, hoc est, ad naturam intellectualem, et quaenam ad corpus pertineant. Sed quia forte nonnulli rationes de animae immortalitate illo in loco expectabunt, eos hic monendos puto me conatum esse nihil scribere quod non accurate demonstrarem; ideoque non alium ordinem sequi potuisse, quam illum qui est apud Geometras usitatus, ut nempe omnia praemitterem ex quibus quaesita propositio dependet, antequam de ipsa quidquam concluderem. Primum autem et praecipuum, quod praerequiritur ad cognoscendam animae immortalitatem, esse ut quam maxime perspicuum de ea conceptum, et ab omni conceptu corporis plane distinctum formemus; quod ibi factum est. Praeterea vero requiri etiam ut sciamus ea omnia, quae clare et distincte intelligimus, eo ipso modo, quo illa intelligimus, esse vera: quod ante quartam Meditationem probari non potuit; et habendum esse distinctum naturae corporeae conceptum, qui partim in ipsa secunda, partim etiam in quinta et sexta formatur; atque ex his debere concludi ea omnia, quae clare et distincte concipiuntur, ut substantiae diversae, sicuti concipiuntur mens et corpus, esse revera substantias realiter a se mutuo distinctas; hocque in sexta concludi. Idemque etiam in ipsa confirmari, ex eo quod nullum corpus nisi divisibile intelligamus, contra autem nullam mentem nisi indivisibilem: neque enim possumus ullius mentis mediam partem concipere, ut possumus cujuslibet quantumvis exigui corporis; adeo ut eorum naturae non modo diversae, sed etiam quodammodo contrariae agnoscantur. Non autem ulterius ea de re in hoc scripto me egisse; tum quia haec sufficiunt ad ostendendum ex corporis corruptione mentis interitum non sequi, atque sic ad alterius vitae spem mortalibus faciendam; tum etiam quia praemissae, ex quibus ipsa mentis immortalitas concludi potest, ex totius Physicae explicatione dependent: primo ut sciatur omnes omnino substantias, sive res quae a Deo creari debent ut existant, ex natura sua esse incorruptibiles, nec posse unquam desinere esse, nisi ab eodem Deo concursum suum iis denegante ad nihilum reducantur, ac deinde ut advertatur corpus quidem, in genere sumptum, esse substantiam, ideoque nunquam etiam perire; sed corpus humanum, quatenus a reliquis differt corporibus, non nisi ex certa membrorum configuratione, aliisque ejusmodi accidentibus esse conflatum, mentem vero humanam non ita ex ullis accidentibus constare, sed puram esse substantiam: etsi enim omnia ejus accidentia mutentur, ut quod alias res intelligat, alias velit, alias sentiat, etc. non idcirco ipsa mens alia evadit: humanum autem corpus aliud fit ex hoc solo quod figura quarundam ejus partium mutetur: ex quibus sequitur corpus quidem perfacile interire, mentem autem ex natura sua esse immortalem. In tertia Meditatione meum praecipuum argumentum ad probandam Dei existentiam satis fuse, ut mihi videtur, explicui. Verumtamen, quia, ut Lectorum animos quam maxime a sensibus abducerem, nullis ibi comparationibus a rebus corporeis petitis volui uti, multae fortasse obscuritates remanserunt, sed quae, ut spero, postea in responsionibus ad objectiones plane tollentur; ut inter caeteras quomodo idea entis summe perfecti, quae in nobis est, tantum habeat realitatis objectivae, ut non possit non esse a causa summe perfecta, quod ibi illustratur comparatione machinae valde perfectae, cujus idea est in mente alicujus artificis; ut enim artificium objectivum hujus ideae debet habere aliquam causam, nempe scientiam hujus artificis, vel alicujus alterius a quo illam accepit, ita idea Dei, quae in nobis est, non potest non habere Deum ipsum pro causa.

5Dördüncüsünde, açık ve seçik algıladığımız her şeyin doğru olduğu kanıtlanır ve aynı zamanda yanlışlığın neden ibaret olduğu açıklanır; bunların hem önceki sonuçları sağlamlaştırmak hem de geri kalanları anlamak için zorunlu olarak bilinmesi gerekir. (Ama bu arada orada hiçbir biçimde günahtan, yani iyiyi ve kötüyü izlerken işlenen yanılgıdan değil, yalnızca doğruyu ve yanlışı ayırt ederken olan yanılgıdan söz edildiğine dikkat edilmelidir. Orada imana ya da hayatın yürütülmesine ait şeyler değil, yalnızca spekülatif ve yalnızca tabiî ışığın yardımıyla bilinen hakikatler göz önüne alınır.)

Beşincisinde, genel olarak alınan cisimsel tabiat açıklanmakla kalmaz, Tanrı'nın varlığı yeni bir gerekçeyle de ispat edilir; ama orada da belki yine bazı güçlükler çıkacak, bunlar sonradan itirazlara cevapta çözülecektir. Ve nihayet geometri ispatlarının kesinliğinin bile Tanrı'nın bilgisine bağlı olduğunun nasıl doğru olduğu gösterilir.

Nihayet altıncısında anlama hayal gücünden ayrılır; ayrımların belirtileri betimlenir; zihnin bedenden reel olarak ayrı olduğu kanıtlanır; buna rağmen bedenle öyle sıkı birleşmiş olduğu ki onunla tek bir şey oluşturduğu gösterilir; duyulardan doğması olağan olan bütün yanılgılar sayılır ve onlardan kaçınmanın yolları ortaya konur; ve nihayet maddî şeylerin varlığı sonucunun çıkarılabileceği bütün gerekçeler getirilir. Bunları kanıtladıkları şeyin kendisini, yani gerçekten bir dünya bulunduğunu, insanların bedenleri olduğunu ve benzerlerini —ki aklı başında hiç kimse bunlardan hiçbir zaman ciddi olarak şüphe etmemiştir— kanıtlamak için çok faydalı saydığımdan değil; onları göz önüne alınca, kendi zihnimizin ve Tanrı'nın bilgisine ulaştıran gerekçeler kadar sağlam ve açık olmadıkları anlaşıldığı için getiriyorum. Öyle ki bu sonuncular, insan zekâsının bilebileceği her şeyin en kesini ve en apaçığıdır. Bu Meditasyonlar'da kendime amaç olarak koyduğum, yalnızca bu tek şeyin kanıtlanmasıdır. Bu yüzden onlarda yeri geldikçe ele alınan o çeşitli meseleleri burada saymıyorum.

Birinci Meditasyon. Şüpheye Düşürülebilecek Şeyler Üzerine

Daha birkaç yıl önce, gençliğimin başında ne çok yanlış şeyi doğru diye kabul ettiğimi ve sonradan bunların üzerine kurduğum her şeyin ne kadar şüpheli olduğunu fark ettim; bu yüzden ilimlerde bir gün sağlam ve kalıcı bir şey kurmak istiyorsam, hayatta bir kere her şeyi temelinden yıkmam ve ilk temellerden yeniden başlamam gerektiğini anladım. Ama bu çok büyük bir iş gibi görünüyordu; bu yüzden, ardından ilimleri kavramaya daha elverişli hiçbir yaşın gelmeyeceği kadar olgun bir yaşı bekliyordum. Böylece o kadar uzun süre ağırdan aldım ki, eylem için kalan zamanı düşünüp taşınmakla harcarsam artık kabahat bende olacaktı. Bugün tam zamanında zihnimi bütün kaygılardan kurtardım, kendime güvenli bir boş vakit sağladım, tek başıma çekiliyorum; nihayet ciddiyetle ve serbestçe kanaatlerimin bu genel yıkımıyla uğraşacağım.

Bunun için hepsinin yanlış olduğunu göstermem gerekmeyecek; buna belki hiçbir zaman erişemezdim. Ama akıl beni şimdiden, tamamen kesin ve şüphe götürmez olmayan şeylere de açıkça yanlış olanlara olduğu kadar özenle onay vermekten kaçınmak gerektiğine inandırdığı için, her birinde bir şüphe sebebi bulursam, hepsini reddetmek için bu yeterli olacaktır. Bu yüzden onları tek tek gözden geçirmem de gerekmeyecek; bu sonu gelmez bir iş olurdu. Ama temeller oyulunca üzerlerine kurulan her şey kendiliğinden çöktüğü için, bir zamanlar inandığım her şeyin dayandığı ilkelerin kendilerine hemen saldıracağım.

Şimdiye kadar en doğru diye kabul ettiğim her şeyi ya duyulardan ya da duyular aracılığıyla aldım; ama bunların kimi zaman yanılttığını fark ettim, bizi bir kere bile aldatmış olanlara hiçbir zaman tamamen güvenmemek de basiretin gereğidir.

5

In quarta probatur ea omnia, quae clare et distincte percipimus, esse vera: simulque in quo ratio falsitatis consistat explicatur: quae necessario sciri debent tam ad praecedentia firmanda, quam ad reliqua intelligenda. (Sed ibi interim est advertendum nullo modo agi de peccato, vel errore qui committitur in persecutione boni et mali, sed de eo tantum qui contingit in dijudicatione veri et falsi. Nec ea spectari, quae ad fidem pertinent, vel ad vitam agendam, sed tantum speculativas; et solius luminis naturalis ope cognitas veritates.) In quinta praeterquam quod natura corporea in genere sumpta explicatur, nova etiam ratione Dei existentia demonstratur: sed in qua rursus nonnullae forte occurrent difficultates, quae postea in responsione ad objectiones resolventur: ac denique ostenditur quo pacto verum sit ipsarum Geometricarum demonstrationum certitudinem a cognitione Dei pendere. In sexta denique intellectio ab imaginatione secernitur; distinctionum signa describuntur: mentem realiter a corpore distingui, probatur: eandem nihilominus tam arcte illi esse conjunctam, ut unum quid cum ipso componat, ostenditur; omnes errores qui a sensibus oriri solent, recensentur, modi quibus vitari possint exponuntur; et denique rationes omnes ex quibus rerum materialium existentia possit concludi, afferuntur: non quod eas valde utiles esse putarim ad probandum id ipsum quod probant, nempe revera esse aliquem mundum, et homines habere corpora, et similia, de quibus nemo unquam sanae mentis serio dubitavit; sed quia illas considerando agnoscitur non esse tam firmas, nec tam perspicuas, quam sunt eae, per quas in mentis nostrae et Dei cognitionem devenimus; adeo ut hae sint omnium certissimae et evidentissimae, quae ab humano ingenio sciri possint. Cujus unius rei probationem in his Meditationibus mihi pro scopo proposui. Nec idcirco hic recenseo varias illas quaestiones de quibus etiam in ipsis ex occasione tractatur. Meditatio I. De iis quae in dubium revocari possunt. Animadverti jam ante aliquot annos quam multa ineunte aetate falsa pro veris admiserim, et quam dubia sint quaecunque istis postea superextruxi, ac proinde funditus omnia semel in vita esse evertenda, atque a primis fundamentis denuo inchoandum, si quid aliquando firmum et mansurum cupiam in scientiis stabilire; sed ingens opus esse videbatur, eamque aetatem expectabam, quae foret tam matura, ut capessendis disciplinis aptior nulla sequeretur. Quare tamdiu cunctatus sum ut deinceps essem in culpa, si quod temporis superest ad agendum, deliberando consumerem. Opportune igitur hodie mentem curis omnibus exsolvi, securum mihi otium procuravi, solus secedo, serio tandem et libere generali huic mearum opinionum eversioni vacabo. Ad hoc autem non erit necesse, ut omnes esse falsas ostendam, quod nunquam fortassis assequi possem; sed quia jam ratio persuadet, non minus accurate ab iis quae non plane certa sunt atque indubitata, quam ab aperte falsis assensionem esse cohibendam, satis erit ad omnes rejiciendas, si aliquam rationem dubitandi in unaquaque reperero. Nec ideo etiam singulae erunt percurrendae, quod operis esset infiniti: sed quia suffossis fundamentis quidquid iis superaedificatum est sponte collabitur, aggrediar statim ipsa principia quibus illud omne quod olim credidi nitebatur. Nempe quidquid hactenus ut maxime verum admisi, vel a sensibus, vel per sensus accepi, hos autem interdum fallere deprehendi; ac prudentiae est nunquam illis plane confidere qui nos vel semel deceperunt.

6Ama duyular bazen küçük ve uzaktaki bazı şeyler hakkında bizi yanıltsa da, belki aynı duyulardan alınmış olsalar bile hakkında hiç şüphe edilemeyecek başka pek çok şey vardır: örneğin şu anda burada olmam, ateşin yanında oturmam, kışlık bir sabahlık giymiş olmam, bu kâğıdı ellerimle tutmam ve benzerleri. Bu ellerin ve bütün bu bedenin benim olduğu nasıl inkâr edilebilir? Meğer ki kendimi, kara safradan yükselen inatçı bir buharın beyinciklerini öyle sarstığı bilmem hangi delilere benzeteyim ki bunlar, yoksulluğun dibindeyken kral olduklarını, çıplakken mor giysiler giydiklerini, başlarının topraktan olduğunu, ya da baştan aşağı kabak, ya da camdan yapılmış olduklarını durmadan ileri sürerler. Ama bunlar delidir; onlardan bir örneği kendime uygulasam ben de onlardan daha az deli görünmezdim.

Ne güzel! Sanki geceleri uyumayı âdet edinmiş, uykuda bu delilerin uyanıkken başına gelenlerin hepsini, hatta bazen daha da akla sığmazlarını yaşayan bir insan değilmişim gibi! Gece uykusu, giysilerimi çıkarmış yatağımda yatarken, bu olağan şeylere, burada olduğuma, sabahlık giydiğime, ateşin yanında oturduğuma beni ne kadar sık inandırır! Ama şu anda bu kâğıda kesinlikle uyanık gözlerle bakıyorum; hareket ettirdiğim bu baş uyuklamıyor; bu eli bile bile, kasten uzatıyor ve hissediyorum; uyuyan birinin başına bu kadar seçik şeyler gelmezdi. Sanki başka zamanlar uykuda buna benzer düşüncelerle aldatıldığımı hatırlamıyormuşum gibi! Bunları daha dikkatle düşündükçe, uyanıklığın uykudan hiçbir kesin belirtiyle ayırt edilemeyeceğini öyle açık görüyorum ki şaşkına dönüyorum; neredeyse bu şaşkınlığın kendisi uyuduğum kanaatini pekiştiriyor.

Haydi öyleyse düş gördüğümüzü varsayalım; gözlerimizi açtığımız, başımızı oynattığımız, ellerimizi uzattığımız gibi bu tek tek şeyler doğru olmasın, belki böyle ellerimiz ve böyle bütün bir bedenimiz de olmasın. Yine de şunu kesinlikle kabul etmek gerekir: uykuda görülenler, ancak gerçek şeylere benzetilerek uydurulabilmiş bir tür boyalı resimler gibidir. Bu yüzden en azından şu genel şeylerin, gözlerin, başın, ellerin ve bütün bedenin hayalî değil, gerçek bazı şeyler olarak var olduğunu kabul etmek gerekir. Çünkü ressamlar bile, Sirenleri ve satirleri en alışılmadık biçimlerde tasarlamaya uğraştıklarında, onlara her bakımdan yeni tabiatlar veremez, yalnızca çeşitli hayvanların uzuvlarını birbirine karıştırırlar. Ya da belki hiç benzeri görülmemiş, dolayısıyla tamamen uydurma ve yanlış olacak kadar yeni bir şey tasarlasalar bile, onu oluşturdukları renklerin en azından gerçek olması gerekir. Aynı gerekçeyle, gözler, baş, eller ve benzerleri gibi bu genel şeyler de hayalî olabilse bile, en azından bunlardan daha basit ve daha küllî bazı başka şeylerin zorunlu olarak gerçek olduğunu kabul etmek gerekir; düşüncemizde bulunan, doğru ya da yanlış bütün o şey imgeleri, gerçek renklerden yapılır gibi bunlardan yapılır.

Genel olarak cisimsel tabiat ve onun uzamı; yine yer kaplayan şeylerin şekli; yine kemiyet, yani bu şeylerin büyüklüğü ve sayısı; yine içinde var oldukları yer, sürdükleri zaman ve benzerleri bu türden görünüyor.

Bu yüzden bunlardan, fizik, astronomi, tıp ve bileşik şeylerin incelenmesine bağlı olan bütün öteki ilimlerin gerçekten şüpheli olduğu, ama aritmetik, geometri ve yalnızca en basit ve en genel şeylerle uğraşan, bunların tabiatta bulunup bulunmadığını pek umursamayan bu türden başka ilimlerin kesin ve şüphe götürmez bir şey içerdiği sonucunu çıkarırsak belki yanlış yapmayız. Çünkü ister uyanık olayım ister uyuyayım, iki ile üç birlikte beş eder, karenin de dörtten fazla kenarı yoktur; bu kadar açık hakikatlerin yanlışlık şüphesine düşmesi mümkün görünmüyor.

6

Sed forte quamvis interdum sensus circa minuta quaedam et remotiora nos fallant, pleraque tamen alia sunt de quibus dubitari plane non potest, quamvis ab iisdem hauriantur; ut jam me hic esse, foco assidere, hiemali toga esse indutum, chartam istam manibus contrectare, et similia: manus vero has ipsas, totumque hoc corpus meum esse, qua ratione posset negari? nisi me forte comparem nescio quibus insanis, quorum cerebella tam contumax vapor ex atra bile labefactat, ut constanter asseverent vel se esse reges, cum sunt pauperrimi, vel purpura indutos, cum sunt nudi, vel caput habere fictile, vel se totos esse cucurbitas, vel ex vitro conflatos; sed amentes sunt isti, nec minus ipse demens viderer, si quod ab iis exemplum ad me transferrem. Praeclare sane, tanquam non sim homo qui soleam noctu dormire, et eadem omnia in somnis pati, vel etiam interdum minus verisimilia, quam quae isti vigilantes: quam frequenter vero usitata ista, me hic esse, toga vestiri, foco assidere, quies nocturna persuadet, cum tamen positis vestibus jaceo inter strata! Atqui nunc certe vigilantibus oculis intueor hanc chartam, non sopitum est hoc caput quod commoveo, manum istam prudens et sciens extendo et sentio, non tam distincta contingerent dormienti. Quasi scilicet non recorder a similibus etiam cogitationibus me alias in somnis fuisse delusum: quae dum cogito attentius, tam plane video numquam certis indiciis vigiliam a somno posse distingui, ut obstupescam, et fere hic ipse stupor mihi opinionem somni confirmet. Age ergo somniemus, nec particularia ista vera sint, nos oculos aperire, caput movere, manus extendere, nec forte etiam nos habere tales manus, nec tale totum corpus; tamen profecto fatendum est visa per quietem esse veluti quasdam pictas imagines, quae non nisi ad similitudinem rerum verarum fingi potuerunt; ideoque saltem generalia haec, oculos, caput, manus, totumque corpus res quasdam non imaginarias, sed veras existere: nam sane pictores ipsi, ne tum quidem, cum Sirenas et Satyriscos maxime inusitatis formis fingere student, naturas omni ex parte novas iis possunt assignare, sed tantummodo diversorum animalium membra permiscent; vel si forte aliquid excogitent adeo novum, ut nihil omnino ei simile fuerit visum, atque ita plane fictitium sit et falsum; certe tamen ad minimum veri colores esse debent ex quibus illud componant. Nec dispari ratione, quamvis etiam generalia haec, oculi, caput, manus, et similia, imaginaria esse possent, necessario tamen saltem alia quaedam adhuc magis simplicia, et universalia vera esse fatendum est, ex quibus tanquam coloribus veris omnes istae seu verae seu falsae, quae in cogitatione nostra sunt, rerum imagines effinguntur. Cujus generis esse videntur natura corporea in communi, ejusque extensio; item figura rerum extensarum, item quantitas, sive earumdem magnitudo et numerus: item locus in quo existant, tempusque per quod durent, et similia. Quapropter ex his forsan non male concludemus Physicam, Astronomiam, Medicinam, disciplinasque alias omnes, quae a rerum compositarum consideratione dependent, dubias quidem esse, atqui Arithmeticam, Geometriam, aliasque ejusmodi, quae non nisi de simplicissimis et maxime generalibus rebus tractant, atque utrum eae sint in rerum natura nec ne, parum curant, aliquid certi atque indubitati continere: nam sive vigilem, sive dormiam, duo et tria simul juncta sunt quinque, quadratumque non plura habet latera quam quatuor; nec fieri posse videtur ut tam perspicuae veritates in suspicionem falsitatis incurrant.

7Bununla birlikte zihnime eski bir kanaat yerleşmiştir: her şeye gücü yeten ve beni olduğum gibi yaratmış olan bir Tanrı vardır. Peki onun, hiçbir yeryüzü, hiçbir gök, hiçbir yer kaplayan şey, hiçbir şekil, hiçbir büyüklük, hiçbir yer bulunmadığı hâlde, bütün bunların bana şimdi göründüğü gibi var görünmesini sağlamadığını nereden biliyorum? Hatta başkalarının bazen en mükemmel biçimde bildiklerini sandıkları şeyler hakkında yanıldıklarına hükmettiğim gibi, iki ile üçü her topladığımda, ya da bir karenin kenarlarını her saydığımda, ya da daha kolay tasarlanabilecek başka bir şey varsa onu her yaptığımda yanılmamı sağlamadığını nereden biliyorum? Ama belki Tanrı benim böyle aldatılmamı istememiştir, çünkü en yüksek derecede iyi olduğu söylenir. Fakat beni hep yanılacak biçimde yaratmış olması onun iyiliğine aykırı düşüyorsa, bazen yanılmama izin vermesi de aynı iyiliğe yabancı görünürdü; oysa bu sonuncusu söylenemez.

Belki de bazıları, her şeyin belirsiz olduğuna inanmaktansa, bu kadar güçlü bir Tanrı'yı inkâr etmeyi tercih ederdi. Onlara karşı çıkmayalım ve Tanrı hakkındaki bütün bunların uydurma olduğunu kabul edelim. Ama olduğum şeye ister kaderle, ister rastlantıyla, ister şeylerin kesintisiz bir zinciriyle, ister başka herhangi bir yolla ulaştığımı varsaysınlar; yanılmak ve hataya düşmek bir tür kusur gibi göründüğüne göre, varlığımın kaynağına ne kadar az güçlü bir yaratıcı yakıştırırlarsa, hep yanılacak kadar kusurlu olmam da o kadar olası olacaktır. Bu delillere verecek bir cevabım yok doğrusu; sonunda şunu itiraf etmek zorundayım: bir zamanlar doğru saydığım şeylerden, hakkında şüphe edilemeyecek hiçbiri yoktur; bu da düşüncesizlikten ya da hafiflikten değil, güçlü ve üzerinde düşünülmüş gerekçelerden ileri gelir. Bu yüzden, kesin bir şey bulmak istiyorsam, bundan böyle bunlara da açıkça yanlış olanlara olduğu kadar özenle onay vermekten kaçınmalıyım.

Ama bunu fark etmiş olmak henüz yetmez; bunu hatırda tutmaya özen göstermeliyim. Çünkü alışılmış kanaatler durmadan geri gelir ve uzun kullanımın ve tanışıklık hakkının kendilerine bağladığı inanma eğilimimi neredeyse elimde olmadan ele geçirir. Onları gerçekte oldukları gibi, yani az önce gösterildiği üzere bir bakıma şüpheli, ama yine de çok olası, inkâr etmekten çok inanmanın akla çok daha uygun olduğu kanaatler olarak varsaydığım sürece, onlara onay vermekten ve güvenmekten hiç vazgeçmeyeceğim. Bu yüzden sanırım iradeyi tamamen tersine çevirip kendimi aldatsam ve bir süre onları tamamen yanlış ve hayalî diye tasarlasam kötü etmiş olmam; ta ki sonunda her iki yandaki önyargıların ağırlığı denkleşip artık hiçbir kötü alışkanlık yargımı şeylerin doğru algısından saptırmasın. Çünkü bundan bu arada hiçbir tehlike ya da yanılgı doğmayacağını ve güvensizliğe gerekenden fazla kapılamayacağımı biliyorum; çünkü şimdi eylemle değil, yalnızca bilmekle uğraşıyorum.

Öyleyse hakikatin kaynağı olan en iyi Tanrı'nın değil, son derece güçlü ve kurnaz kötü niyetli bir cinin bütün becerisini beni aldatmaya harcadığını varsayacağım. Göğün, havanın, yerin, renklerin, şekillerin, seslerin ve bütün dış şeylerin, onun saflığıma kurduğu tuzaklar olan düş oyunlarından başka bir şey olmadığını düşüneceğim. Kendimi ellerim, gözlerim, etim, kanım, hiçbir duyu yokmuş da bütün bunlara sahip olduğumu yanlış olarak sanıyormuşum gibi göz önüne alacağım. Bu meditasyona inatla saplanıp kalacağım; böylece doğru bir şey bilmek elimde değilse bile, en azından elimde olanı, yanlış şeylere onay vermemeyi yapacak ve o aldatıcı ne kadar güçlü, ne kadar kurnaz olursa olsun bana hiçbir şey yutturamasın diye kararlı bir zihinle sakınacağım. Ama bu girişim zahmetlidir ve bir tür tembellik beni hayatın alışılmış akışına geri götürüyor. Belki uykusunda hayalî bir hürriyetin tadını çıkaran bir tutsak, sonra uyuduğundan şüphelenmeye başlayınca uyandırılmaktan korkar ve tatlı hayallere ağır ağır göz yumar. Bunun gibi ben de kendiliğimden eski kanaatlerime geri kayıyor ve uyanmaktan korkuyorum; korkarım ki huzurlu dinlenmenin ardından gelecek zahmetli uyanıklık, bundan böyle bir ışık içinde değil, şimdi kışkırtılmış güçlüklerin içinden çıkılmaz karanlıkları arasında geçirilecek.

7

Verumtamen infixa quaedam est meae menti vetus opinio, Deum esse qui potest omnia, et a quo talis, qualis existo, sum creatus: unde autem scio illum non fecisse ut nulla plane sit terra, nullum caelum, nulla res extensa, nulla figura, nulla magnitudo, nullus locus, et tamen haec omnia non aliter quam nunc mihi videantur existere? Imo etiam quemadmodum judico interdum alios errare circa ea, quae se perfectissime scire arbitrantur, ita ego ut fallar quoties duo et tria simul addo, vel numero quadrati latera, vel si quid aliud facilius fingi potest? At forte noluit Deus ita me decipi, dicitur enim summe bonus; sed si hoc ejus bonitati repugnaret, talem me creasse, ut semper fallar, ab eadem etiam videretur esse alienum permittere ut interdum fallar; quod ultimum tamen non potest dici. Essent vero fortasse nonnulli qui tam potentem aliquem Deum mallent negare, quam res alias omnes credere esse incertas, sed iis non repugnemus, totumque hoc de Deo demus esse fictitium, at seu fato, seu casu, seu continuata rerum serie, seu quovis alio modo me ad id, quod sum, pervenisse supponant; quoniam falli et errare imperfectio quaedam esse videtur, quo minus potentem originis meae authorem assignabunt, eo probabilius erit me tam imperfectum esse ut semper fallar: quibus sane argumentis non habeo quod respondeam, sed tandem cogor fateri nihil esse ex iis quae olim vera putabam, de quo non liceat dubitare, idque non per inconsiderantiam vel levitatem, sed propter validas et meditatas rationes, ideoque etiam ab iisdem, non minus quam ab aperte falsis accurate deinceps assensionem esse cohibendam, si quid certi velim invenire. Sed nondum sufficit haec advertisse, curandum est ut recorder, assidue enim recurrunt consuetae opiniones, occupantque credulitatem meam tanquam longo usu et familiaritatis jure sibi devinctam, fere etiam me invito, nec unquam iis assentiri, et confidere desuescam, quamdiu tales esse supponam, quales sunt revera, nempe aliquo quidem modo dubias, ut jam jam ostensum est, sed nihilominus valde probabiles, et quas multo magis rationi consentaneum sit credere quam negare. Quapropter, ut opinor, non male agam, si voluntate plane in contrarium versa me ipsum fallam, illasque aliquamdiu omnino falsas imaginariasque esse fingam, donec tandem velut aequatis utrimque praejudiciorum ponderibus nulla amplius prava consuetudo judicium meum a recta rerum perceptione detorqueat. Etenim scio nihil inde periculi, vel erroris interim sequuturum, et me plus aequo diffidentiae indulgere non posse, quandoquidem nunc non rebus agendis, sed cognoscendis tantum incumbo. Supponam igitur non optimum Deum, fontem veritatis, sed genium aliquem malignum eundemque summe potentem et callidum omnem suam industriam in eo posuisse, ut me falleret: putabo caelum, aerem, terram, colores, figuras, sonos, cunctaque externa nihil aliud esse quam ludificationes somniorum, quibus insidias credulitati meae tetendit: considerabo me ipsum tanquam manus non habentem, non oculos, non carnem, non sanguinem, non aliquem sensum, sed haec omnia me habere falso opinantem: manebo obstinate in hac meditatione defixus, atque ita siquidem non in potestate mea sit aliquid veri cognoscere, at certe hoc quod in me est ne falsis assentiar, nec mihi quidquam iste deceptor, quantumvis potens, quantumvis callidus possit imponere, obfirmata mente cavebo. Sed laboriosum est hoc institutum, et desidia quaedam ad consuetudinem vitae me reducit. Nec aliter quam captivus, qui forte imaginaria libertate fruebatur in somnis, quum postea suspicari incipit se dormire, timet excitari, blandisque illusionibus lente connivet: sic sponte relabor in veteres opiniones, vereorque expergisci, ne placidae quieti laboriosa vigilia succedens non in aliqua luce, sed inter inextricabiles jam motarum difficultatum tenebras in posterum sit degenda.

8İkinci Meditasyon. İnsan Zihninin Tabiatı Üzerine: Zihin Bedenden Daha İyi Bilinir

Dünkü meditasyonla öyle büyük şüphelere atıldım ki artık onları unutamıyorum; ama nasıl çözüleceklerini de göremiyorum. Sanki ansızın derin bir girdaba düşmüşüm de öyle sarsılmışım ki ne dibe ayak basabiliyorum ne yüzerek yüzeye çıkabiliyorum. Yine de çabalayacak ve dün girdiğim yolu yeniden deneyeceğim: en ufak bir şüpheye yer veren her şeyi, tamamen yanlış olduğunu anlamışım gibi bir kenara koyacağım; ve kesin bir şey bilinceye kadar, başka bir şey değilse bile en azından kesin hiçbir şey olmadığını kesin olarak bilinceye kadar ilerleyeceğim. Arkhimedes bütün yeryüzünü yerinden oynatmak için sağlam ve kımıldamaz tek bir noktadan başka bir şey istemiyordu; ben de kesin ve sarsılmaz en küçük bir şey bulursam büyük şeyler umabilirim.

Öyleyse gördüğüm her şeyin yanlış olduğunu varsayıyorum; yalancı hafızanın bana gösterdiği şeylerin hiçbirinin hiçbir zaman var olmadığına inanıyorum; hiçbir duyum yok; cisim, şekil, uzam, hareket ve yer birer kuruntudur. O hâlde doğru olan ne kalacak? Belki yalnız şu: kesin hiçbir şey yoktur.

Ama az önce saydığım bütün bu şeylerden farklı olup hakkında en küçük bir şüphe fırsatı bile bulunmayan hiçbir şeyin olmadığını nereden biliyorum? Bu düşünceleri bana salan bir Tanrı, ya da ona hangi adı verirsem vereyim, biri yok mu? Ama bunu neden düşüneyim, belki onların yaratıcısı bizzat ben olabilirim? Öyleyse hiç değilse ben bir şey değil miyim? Ama hiçbir duyum, hiçbir bedenim olduğunu zaten reddettim. Yine de duraksıyorum; çünkü bundan ne çıkar? Bedene ve duyulara, onlarsız var olamayacağım kadar bağlı mıyım? Ama dünyada hiçbir şey olmadığına, ne gök, ne yer, ne zihinler, ne cisimler olduğuna kendimi inandırdım; öyleyse benim de olmadığıma inandırmadım mı? Hayır: kendimi bir şeye inandırdıysam, ben kesinlikle vardım. Ama son derece güçlü, son derece kurnaz, bile bile beni hep aldatan, kim olduğunu bilmediğim bir aldatıcı var. Öyleyse beni aldatıyorsa, şüphesiz ben de varım; elinden geldiğince aldatsın, ben bir şey olduğumu düşündüğüm sürece hiçbir şey olmamamı asla sağlayamayacak. Böylece her şeyi yeterince, hatta fazlasıyla tarttıktan sonra nihayet şu hükmü koymak gerekir: ben varım, ben mevcudum önermesi, ne zaman söylesem ya da zihnimde kavrasam, zorunlu olarak doğrudur.

Ama artık zorunlu olarak var olan bu "ben"in kim olduğunu henüz yeterince anlamıyorum. Bundan sonra, dikkatsizlikle başka bir şeyi benim yerime koymaktan ve böylece hepsinden kesin ve apaçık olduğunu ileri sürdüğüm bu bilgide bile yoldan sapmaktan sakınmalıyım. Bu yüzden bu düşüncelere dalmadan önce kendimi ne sandığımı yeniden düşüneceğim; sonra bundan, getirdiğim gerekçelerle en ufak ölçüde sarsılabilen her şeyi çıkaracağım; öyle ki sonunda yalnız kesin ve sarsılmaz olan, tam olarak o kalsın.

Öyleyse daha önce kendimi ne sanıyordum? Elbette bir insan. Ama insan nedir? Akıllı bir hayvan mı diyeyim? Hayır; çünkü o zaman hayvanın ne, akıllının ne olduğunu araştırmak gerekirdi ve böylece bir sorudan daha çok ve daha zor sorulara kayardım. Bu türden inceliklerle harcamak isteyeceğim kadar boş vaktim de yok. Bunun yerine, ne olduğumu her düşündüğümde düşünceme daha önce kendiliğinden ve tabiatın rehberliğiyle neyin geldiğine dikkat edeceğim. İlk önce bir yüzüm, ellerim, kollarım, bir cesette de görülen bütün bu organlar makinesi olduğu aklıma geliyordu; buna beden adını veriyordum. Bundan başka, beslendiğim, yürüdüğüm, hissettiğim ve düşündüğüm aklıma geliyordu; bu eylemleri ruha bağlıyordum. Ama bu ruhun ne olduğuna ya hiç dikkat etmiyordum ya da onu, kaba parçalarıma sinmiş rüzgâr, ateş ya da esir gibi ince, ne olduğunu bilmediğim bir şey olarak hayal ediyordum. Bedenden ise şüphe bile etmiyordum; tabiatını seçik olarak bildiğimi sanıyordum. Onu zihnimde kavradığım gibi betimlemeye kalkışsaydım, şöyle açıklardım: Cisim derken bir şekille sınırlanabilen, bir yerle çevrelenebilen, mekânı başka her cismi oradan dışlayacak biçimde doldurabilen; dokunma, görme, işitme, tatma ya da koklamayla algılanabilen; ayrıca kendi kendine değil, kendisine dokunan başka bir şey tarafından türlü biçimlerde hareket ettirilebilen her şeyi anlıyorum. Çünkü kendini hareket ettirme gücünün, aynı şekilde hissetme ya da düşünme gücünün hiçbir şekilde cismin tabiatına ait olmadığına hükmediyordum; hatta bazı cisimlerde böyle yetilerin bulunmasına şaşıyordum.

8

Meditatio II. De natura mentis humanae. Quod ipsa sit notior quam corpus. In tantas dubitationes hesterna meditatione conjectus sum, ut nequeam amplius earum oblivisci, nec videam tamen qua ratione solvendae sint, sed tanquam in profundum gurgitem ex improviso delapsus ita turbatus sum, ut nec possim in imo pedem figere, nec enatare ad summum. Enitar tamen et tentabo rursus eandem viam quam heri fueram ingressus, removendo scilicet illud omne quod vel minimum dubitationis admittit, nihilo secius quam si omnino falsum esse comperissem; pergamque porro donec aliquid certi vel si nihil aliud, saltem hoc ipsum, pro certo, nihil esse certi, cognoscam. Nihil nisi punctum petebat Archimedes, quod esset firmum et immobile, ut integram terram loco dimoveret; magna quoque speranda sunt, si vel minimum quid invenero quod certum sit et inconcussum. Suppono igitur omnia quae video falsa esse, credo nihil unquam extitisse eorum quae mendax memoria repraesentat, nullos plane habeo sensus; corpus, figura, extensio, motus, locusque sunt chimerae; quid igitur erit verum? fortassis hoc unum, nihil esse certi. Sed unde scio nihil esse diversum ab iis omnibus quae jam jam recensui, de quo ne minima quidem occasio sit dubitandi? Nunquid est aliquis Deus, vel quocunque nomine illum vocem, qui mihi has ipsas cogitationes immittit? quare vero hoc putem, cum forsan ipsemet illarum author esse possim? Nunquid ergo saltem ego aliquid sum? Sed jam negavi me habere ullos sensus, et ullum corpus; haereo tamen, nam quid inde? Sumne ita corpori, sensibusque alligatus, ut sine illis esse non possim? Sed mihi persuasi, nihil plane esse in mundo, nullum coelum, nullam terram, nullas mentes, nulla corpora, nonne igitur etiam me non esse? Imo certe ego eram si quid mihi persuasi. Sed est deceptor nescio quis, summe potens, summe callidus qui de industria me semper fallit; haud dubie igitur ego etiam sum, si me fallit, et fallat quantum potest, nunquam tamen efficiet, ut nihil sim quamdiu me aliquid esse cogitabo, adeo ut omnibus satis superque pensitatis denique statuendum sit hoc pronuntiatum: ego sum, ego existo, quoties a me profertur, vel mente concipitur, necessario esse verum. Nondum vero satis intelligo, quisnam sim ego ille, qui jam necessario sum, deincepsque cavendum est, ne forte quid aliud imprudenter assumam in locum mei, sicque aberrem etiam in ea cognitione, quam omnium certissimam, evidentissimamque esse contendo. Quare jam denuo meditabor quidnam me olim esse crediderim, priusquam in has cogitationes incidissem; ex quo deinde subducam quidquid allatis rationibus vel minimum potuit infirmari; ut ita tandem praecise remaneat illud tantum quod certum est et inconcussum. Quidnam igitur antehac me esse putavi? Hominem scilicet, sed quid est homo? dicamne animal rationale? non, quia postea quaerendum foret quidnam animal sit, et quid rationale, atque ita ex una quaestione in plures difficilioresque delaberer; nec jam mihi tantum otii est, ut illo velim inter istiusmodi subtilitates abuti. Sed hic potius attendam quid sponte, et natura duce cogitationi meae antehac occurrebat quoties quid essem considerabam: nempe occurrebat primo, me habere vultum, manus, brachia, totamque hanc membrorum machinam, qualis etiam in cadavere cernitur, et quam corporis nomine designabam; occurrebat praeterea me nutriri, incedere, sentire et cogitare; quas quidem actiones ad animam referebam; sed quid esset haec anima, vel non advertebam, vel exiguum nescio quid imaginabar, instar venti, vel ignis, vel aetheris, quod crassioribus mei partibus esset infusum. De corpore vero ne dubitabam quidem, sed distincte me nosse arbitrabar ejus naturam, quam si forte, qualem mente concipiebam, describere tentassem, sic explicuissem: per corpus intelligo illud omne, quod aptum est figura aliqua terminari, loco circumscribi, spatium sic replere, ut ex eo aliud omne corpus excludat; tactu, visu, auditu, gustu, vel odoratu percipi, nec non moveri pluribus modis, non quidem a seipso, sed ab alio quopiam a quo tangatur; namque habere vim seipsum movendi, item sentiendi, vel cogitandi, nullo pacto ad naturam corporis pertinere judicabam; quinimo mirabar potius tales facultates in quibusdam corporibus reperiri.

9Peki şimdi, son derece güçlü ve, söylemek caizse, kötü niyetli bir aldatıcının elinden geldiğince her konuda bile bile beni aldattığını varsaydığım şu durumda ne olacak? Az önce cismin tabiatına ait dediğim bütün o şeylerden en ufak birine sahip olduğumu ileri sürebilir miyim? Dikkat ediyorum, düşünüyorum, evirip çeviriyorum: hiçbir şey çıkmıyor; aynı şeyleri boşuna tekrarlamaktan yoruluyorum. Peki ruha atfettiklerim, beslenmek ya da yürümek? Artık bir bedenim olmadığına göre bunlar da kurgudan başka bir şey değil. Hissetmek? Bu da bedensiz olmaz; üstelik düşlerimde pek çok şey hissettiğimi sandım, sonradan hissetmediğimi fark ettim. Düşünmek? İşte burada buluyorum: düşünce var; benden ayrılamayan yalnız odur. Ben varım, ben mevcudum; bu kesin. Ama ne kadar süre? Elbette düşündüğüm sürece; çünkü belki bütün düşünmeyi bıraksam, o anda tamamen var olmaktan çıkmam da mümkün olurdu. Şimdi zorunlu olarak doğru olmayan hiçbir şeyi kabul etmiyorum. Öyleyse tam olarak yalnızca düşünen bir şeyim, yani zihin, ya da ruh, ya da anlayış, ya da akıl; bunlar anlamını daha önce bilmediğim kelimelerdir. Ama ben gerçek bir şeyim ve gerçekten varım. Peki nasıl bir şey? Söyledim: düşünen bir şey.

Başka ne? Hayal gücüme başvurayım: Ben insan bedeni denen o organlar yapısı değilim; bu organlara sinmiş ince bir hava, rüzgâr, ateş, buhar, soluk ya da kendime kurguladığım herhangi bir şey de değilim; çünkü bunların hiçbir şey olmadığını varsaydım. Varsayım yerinde duruyor; ama ben yine de bir şeyim. Peki, hiçbir şey olmadığını varsaydığım bu şeyler, bana bilinmedikleri hâlde, gerçekte bildiğim o "ben"den farklı olmayabilir mi? Bilmiyorum; şimdi bunu tartışmıyorum; yalnız bana bilinen şeyler hakkında hüküm verebilirim. Var olduğumu biliyorum; bildiğim bu "ben"in kim olduğunu soruyorum. Böyle tam olarak alınan bu "ben"in bilgisinin, var olduklarını henüz bilmediğim şeylere bağlı olmadığı son derece kesindir; demek ki hayal gücüyle uydurduğum hiçbir şeye de bağlı değildir. Ve bu uydurmak kelimesi bana yanılgımı hatırlatıyor: Kendimi bir şey olarak hayal etseydim, gerçekten uydurmuş olurdum; çünkü hayal etmek, cisimsel bir şeyin şeklini ya da imgesini seyretmekten başka bir şey değildir. Oysa artık var olduğumu kesin olarak biliyorum; aynı zamanda bütün bu imgelerin, genel olarak da cismin tabiatına ait her şeyin düşlerden başka bir şey olmamasının mümkün olduğunu da biliyorum. Bunu fark edince, kim olduğumu daha seçik tanımak için "hayal gücüme başvurayım" demek, bana şunu söylemek kadar saçma görünüyor: "Şimdi uyandım ve doğru bir şeyler görüyorum; ama henüz yeterince apaçık görmediğim için, düşler bana bunu daha doğru ve daha apaçık göstersin diye bile bile uyuyayım." Öyleyse hayal gücü yardımıyla kavrayabildiğim şeylerin hiçbirinin kendim hakkındaki bu bilgiye ait olmadığını, zihnin kendi tabiatını olabildiğince seçik algılayabilmesi için onu bunlardan büyük bir özenle uzaklaştırmak gerektiğini anlıyorum.

Ama öyleyse neyim ben? Düşünen bir şey. Bu nedir? Şüphe eden, anlayan, onaylayan, inkâr eden, isteyen, istemeyen, hayal de eden ve hisseden bir şey.

Bütün bunlar bana aitse, az şey değil. Ama neden ait olmasınlar? Şu anda hemen her şeyden şüphe eden, yine de bir şeyler anlayan, yalnız bunun doğru olduğunu onaylayıp geri kalanını inkâr eden, daha çok şey bilmek isteyen, aldatılmak istemeyen, birçok şeyi istemeden de olsa hayal eden, birçok şeyi de duyulardan geliyormuş gibi fark eden ben değil miyim? Hep uyuyor olsam bile, beni yaratan elinden geldiğince beni aldatıyor olsa bile, bunlardan hangisi var olmam kadar doğru değildir? Hangisi düşüncemden ayırt edilebilir? Hangisine benden ayrıdır denebilir? Çünkü şüphe edenin, anlayanın, isteyenin ben olduğum o kadar açıktır ki bunu daha apaçık açıklayacak hiçbir şey akla gelmiyor. Ama hayal eden de aynı benim; çünkü varsaydığım gibi, belki hayal edilen hiçbir şey doğru değildir, ama hayal etme gücünün kendisi gerçekten vardır ve düşüncemin bir parçasıdır. Nihayet hisseden, yani cisimsel şeyleri duyular yoluyla fark eden de aynı benim. Mesela şimdi ışığı görüyorum, gürültüyü işitiyorum, sıcaklığı hissediyorum. Bunlar yanlıştır, çünkü uyuyorum. Ama görüyor, işitiyor, ısınıyor gibi olduğum kesindir. Bu yanlış olamaz; bende hissetmek denen şey tam olarak budur; ve böyle tam olarak alındığında bu, düşünmekten başka bir şey değildir.

9

Quid autem nunc ubi suppono deceptorem aliquem potentissimum, et, si fas est dicere, malignum, data opera in omnibus quantum potuit, me delusisse? Possumne affirmare me habere vel minimum quid ex iis omnibus, quae jam dixi ad naturam corporis pertinere? Attendo, cogito, revolvo, nihil occurrit, fatigor eadem frustra repetere. Quid vero ex iis quae animae tribuebam, nutriri, vel incedere? Quandoquidem jam corpus non habeo, haec quoque nihil sunt nisi figmenta. Sentire? nempe etiam hoc non fit sine corpore, et permulta sentire visus sum in somnis, quae deinde animadverti me non sensisse. Cogitare? Hic invenio, cogitatio est, haec sola a me divelli nequit; ego sum, ego existo, certum est. Quandiu autem? nempe quandiu cogito; nam forte etiam fieri posset si cessarem ab omni cogitatione, ut illico totus esse desinerem: nihil nunc admitto nisi quod necessario sit verum: sum igitur praecise tantum res cogitans, id est, mens, sive animus, sive intellectus, sive ratio, voces mihi prius significationis ignotae. Sum autem res vera, et vere existens, sed qualis res? dixi, cogitans. Quid praeterea? imaginabor: non sum compages illa membrorum, quae corpus humanum appellatur: non sum etiam tenuis aliquis aer istis membris infusus, non ventus, non ignis, non vapor, non halitus, non quidquid mihi fingo, supposui enim ista nihil esse. Manet positio, nihilominus tamen ego aliquid sum. Fortassis vero contingit, ut haec ipsa, quae suppono nihil esse, quia mihi sunt ignota, tamen in rei veritate non differant ab eo me quem novi? nescio, de hac re jam non disputo; de iis tantum, quae mihi nota sunt, judicium ferre possum. Novi me existere, quaero quis sim ego ille quem novi; certissimum est hujus sic praecise sumpti notitiam non pendere ab iis quae existere nondum novi: non igitur ab iis ullis, quae imaginatione effingo. Atque hoc verbum, effingo, admonet me erroris mei: nam fingerem revera si quid me esse imaginarer, quia nihil aliud est imaginari quam rei corporeae figuram, seu imaginem, contemplari; jam autem certo scio me esse, simulque fieri posse ut omnes istae imagines, et generaliter quaecunque ad corporis naturam referuntur, nihil sint praeter insomnia. Quibus animadversis, non minus ineptire videor dicendo, imaginabor, ut distinctius agnoscam quisnam sim, quam si dicerem, jam quidem sum experrectus, video nonnihil veri, sed quia nondum video satis evidenter, data opera obdormiam ut hoc ipsum mihi somnia verius, evidentiusque repraesentent. Itaque cognosco nihil eorum quae possum imaginationis ope comprehendere ad hanc quam de me habeo notitiam pertinere, mentemque ab illis diligentissime esse avocandam, ut suam ipsa naturam quam distinctissime percipiat. Sed quid igitur sum? res cogitans; quid est hoc? nempe dubitans, intelligens, affirmans, negans, volens, nolens, imaginans quoque, et sentiens. Non pauca sane haec sunt, si cuncta ad me pertineant. Sed quidni pertinerent? nonne ego ipse sum qui jam dubito fere de omnibus, qui nonnihil tamen intelligo, qui hoc unum verum esse affirmo, nego cetera, cupio plura nosse, nolo decipi, multa vel invitus imaginor, multa etiam tanquam a sensibus venientia animadverto. Quid est horum, quamvis semper dormiam, quamvis etiam is, qui me creavit, quantum in se est, me deludat, quod non aeque verum sit ac me esse? quid est quod a mea cogitatione distinguatur? quid est quod a me ipso separatum dici possit? Nam quod ego sim qui dubitem, qui intelligam, qui velim, tam manifestum est, ut nihil occurrat per quod evidentius explicetur. Sed vero etiam ego idem sum, qui imaginor, nam quamvis forte, ut supposui, nulla prorsus res imaginata vera sit, vis tamen ipsa imaginandi revera existit, et cogitationis meae partem facit. Idem denique ego sum qui sentio, sive qui res corporeas tanquam per sensus animadverto. Videlicet jam lucem video, strepitum audio, calorem sentio; falsa haec sunt, dormio enim. At certe videre videor, audire, calescere. Hoc falsum esse non potest, hoc est proprie quod in me sentire appellatur; atque hoc praecise sic sumptum nihil aliud est quam cogitare.

10Bunlardan kim olduğumu biraz daha iyi bilmeye başlıyorum. Ama yine de imgeleri düşüncede biçimlenen ve duyuların bizzat yokladığı cisimsel şeyler, bende hayal gücünün kapsamına girmeyen o ne olduğu bilinmez şeyden çok daha seçik tanınıyormuş gibi görünüyor; bunu düşünmekten de kendimi alamıyorum. Gerçi şüpheli, bilinmeyen, bana yabancı olduğunu fark ettiğim şeyleri doğru olandan, bilinenden, nihayet kendimden daha seçik kavramam şaşılacak şeydir. Ama işin ne olduğunu görüyorum: zihnim yoldan çıkmaktan hoşlanıyor ve henüz hakikatin sınırları içinde tutulmaya katlanmıyor. Öyle olsun; ona dizginleri bir kez daha iyice salıverelim ki biraz sonra yerinde geri çekildiklerinde kendini daha kolay yönettirsin.

Herkesin hepsinden seçik kavrandığını sandığı şeyleri ele alalım: dokunduğumuz, gördüğümüz cisimleri; ama genel olarak cisimleri değil, çünkü bu genel algılar genellikle biraz daha karışıktır; tek bir cismi. Mesela şu balmumunu alalım. Peteklerden daha yeni çıkarılmış; balının tadını henüz tamamen kaybetmemiş, toplandığı çiçeklerin kokusundan da biraz koruyor; rengi, şekli, büyüklüğü ortada; sert, soğuk, kolayca tutuluyor, parmakla vursanız ses çıkarıyor. Kısacası bir cismin olabildiğince seçik bilinebilmesi için gerekli görünen her şey onda var. Ama işte, ben konuşurken ateşe yaklaştırılıyor: tadından kalanlar gidiyor, kokusu uçuyor, rengi değişiyor, şekli kayboluyor, büyüklüğü artıyor, sıvılaşıyor, ısınıyor, neredeyse dokunulamıyor, vursanız artık ses çıkarmıyor. Hâlâ aynı balmumu mu? Aynı olduğunu kabul etmek gerekir; kimse inkâr etmez, kimse başka türlü düşünmez. Öyleyse onda bu kadar seçik kavranan neydi? Duyularla eriştiğim şeylerin hiçbiri değildi elbette; çünkü tada, kokuya, görmeye, dokunmaya ya da işitmeye konu olan her şey artık değişti; ama balmumu yerinde duruyor.

Belki şimdi düşündüğüm şeydi: Balmumunun kendisi ne balın bu tatlılığı, ne çiçeklerin bu kokusu, ne bu beyazlık, ne şekil, ne ses idi; az önce bana bu biçimlerde, şimdi başka biçimlerde görünen bir cisimdi. Peki böyle hayal ettiğim bu şey tam olarak nedir? Dikkat edelim ve balmumuna ait olmayanları kaldırıp geriye ne kaldığını görelim: Yer kaplayan, esnek, değişebilir bir şeyden başka bir şey değil. Peki bu esnek, değişebilir olan nedir? Bu balmumunun yuvarlak şekilden kare şekline, bundan da üçgene dönebileceğini hayal etmem mi? Hiç de değil; çünkü onun bu türden sayısız değişikliğe elverişli olduğunu kavrıyorum, ama sayısız değişikliği hayal ederek tek tek dolaşamam; demek ki bu kavrayış hayal etme yetisiyle gerçekleşmiyor. Peki yer kaplayan nedir? Onun uzamı da bilinmiyor mu? Çünkü eriyen balmumunda büyür, kaynayanda daha da büyür, sıcaklık artarsa yine büyür; balmumunun uzam bakımından, hayal ederek kucaklayabildiğimden daha çok çeşitliliğe elverişli olduğunu düşünmeseydim, balmumunun ne olduğuna doğru hüküm vermiş olmazdım. Öyleyse bu balmumunun ne olduğunu hayal bile edemediğimi, onu yalnız zihinle algıladığımı kabul etmek kalıyor. Bunu şu tek balmumu için söylüyorum; genel olarak balmumu için daha da açıktır. Peki yalnız zihinle algılanan bu balmumu nedir? Elbette gördüğüm, dokunduğum, hayal ettiğim balmumunun aynısı; başından beri var olduğuna hükmettiğim balmumunun ta kendisi. Ama dikkat edilmesi gereken şu: Onun algılanması ne görme, ne dokunma, ne hayal etmedir, daha önce öyle görünse de hiçbir zaman olmadı; yalnız zihnin bir bakışıdır. Bu bakış, balmumunu oluşturan şeylere daha az ya da daha çok dikkat etmeme göre, önceden olduğu gibi kusurlu ve karışık, ya da şimdi olduğu gibi açık ve seçik olabilir.

10

Ex quibus equidem aliquanto melius incipio nosse quisnam sim: sed adhuc tamen videtur, nec possum abstinere quin putem, res corporeas, quarum imagines cogitatione formantur, et quas ipsi sensus explorant, multo distinctius agnosci quam istud nescio quid mei, quod sub imaginationem non venit: quanquam profecto sit mirum res quas animadverto esse dubias, ignotas, a me alienas, distinctius quam quod verum est, quod cognitum, quam denique me ipsum, a me comprehendi. Sed video quid sit, gaudet aberrare mens mea, necdum se patitur intra veritatis limites cohiberi. Esto igitur, et adhuc semel laxissimas habenas ei permittamus, ut illis paulo post opportune reductis facilius se regi patiatur. Consideremus res illas quae vulgo putantur omnium distinctissime comprehendi; corpora scilicet, quae tangimus, quae videmus, non quidem corpora in communi, generales enim istae perceptiones aliquanto magis confusae esse solent, sed unum in particulari. Sumamus, exempli causa, hanc ceram; nuperrime ex favis fuit educta, nondum amisit omnem saporem sui mellis, nonnihil retinet odoris florum ex quibus collecta est; ejus color, figura, magnitudo, manifesta sunt: dura est, frigida est, facile tangitur, ac si articulo ferias emittet sonum; omnia denique illi adsunt, quae requiri videntur ut corpus aliquod possit quam distinctissime cognosci. Sed ecce, dum loquor, igni admovetur, saporis reliquiae purgantur, odor expirat, color mutatur, figura tollitur, crescit magnitudo, fit liquida, fit calida, vix tangi potest, nec jam si pulses emittet sonum. Remanetne adhuc eadem cera? remanere fatendum est, nemo negat; nemo aliter putat. Quid erat igitur in ea quod tam distincte comprehendebatur? certe nihil eorum quae sensibus attingebam, nam quaecunque sub gustum, vel odoratum, vel visum, vel tactum, vel auditum veniebant, mutata jam sunt: remanet cera. Fortassis illud erat quod nunc cogito, nempe ceram ipsam non quidem fuisse istam dulcedinem mellis, nec florum fragrantiam, nec istam albedinem, nec figuram, nec sonum, sed corpus quod mihi apparebat paulo ante modis istis conspicuum, nunc diversis: quid est autem hoc praecise quod sic imaginor? Attendamus, et remotis iis, quae ad ceram non pertinent, videamus quid supersit, nempe nihil aliud quam extensum quid, flexibile, mutabile. Quid vero est hoc flexibile, mutabile? an quod imaginor, hanc ceram ex figura rotunda in quadratam, vel ex hac in triangularem verti posse? Nullo modo, nam innumerabilium ejusmodi mutationum capacem eam esse comprehendo, nec possum tamen innumerabiles imaginando percurrere, nec igitur comprehensio haec ab imaginandi facultate perficitur. Quid extensum? nunquid etiam ipsa ejus extensio est ignota? nam in cera liquescente fit major, major in ferventi, majorque rursus, si calor augeatur; nec recte judicarem quid sit cera, nisi putarem hanc etiam plures secundum extensionem varietates admittere, quam fuerim unquam imaginando complexus. Superest igitur ut concedam, me nequidem imaginari quid sit haec cera, sed sola mente percipere: dico hanc in particulari, de cera enim in communi clarius est. Quaenam vero est haec cera quae non nisi mente percipitur? Nempe eadem quam video, quam tango, quam imaginor, eadem denique quam ab initio esse arbitrabar: atqui, quod notandum est, ejus perceptio non visio, non tactio, non imaginatio est, nec unquam fuit, quamvis prius ita videretur, sed solius mentis inspectio quae vel imperfecta esse potest et confusa, ut prius erat, vel clara et distincta, ut nunc est, prout minus vel magis ad illa ex quibus constat attendo.

11Bu arada zihnimin yanılgılara ne kadar yatkın olduğuna şaşıyorum. Çünkü bunları kendi kendime, sessizce ve ses çıkarmadan düşünsem de kelimelere takılıp kalıyorum ve konuşma alışkanlığı neredeyse beni aldatıyor. Gerçekten de balmumu önümüzdeyse onu gördüğümüzü söyleriz; renginden ya da şeklinden orada olduğuna hükmettiğimizi söylemeyiz. Bundan hemen, balmumunun demek ki zihnin bakışıyla değil gözün görmesiyle bilindiği sonucunu çıkarırdım; ama tam o sırada pencereden sokakta geçen insanlara bakmıştım. Onları da balmumunu gördüğümü söylediğim kadar alışılmış bir dille gördüğümü söylerim. Oysa şapkalardan ve elbiselerden başka ne görüyorum? Altlarında otomatlar da gizlenebilir. Ama insan olduklarına hükmediyorum. Böylece gözlerimle gördüğümü sandığım şeyi yalnız zihnimdeki hüküm verme yetisiyle kavrıyorum.

Ama sıradan insanların üstünde bir bilgi isteyen birinin, sıradan insanların bulduğu konuşma biçimlerinden şüphe devşirmesi utanç verici olur. Öyleyse devam edelim ve şuna bakalım: Balmumunun ne olduğunu, ona ilk baktığımda ve onu dış duyuyla, ya da hiç değilse ortak duyu denen şeyle, yani hayal etme gücüyle bildiğime inandığımda mı daha yetkin ve daha apaçık algılıyordum; yoksa şimdi, hem onun ne olduğunu hem nasıl bilindiğini daha özenle araştırdıktan sonra mı? Bundan şüphe etmek elbette saçma olurdu; çünkü ilk algıda seçik olan ne vardı? Herhangi bir hayvanın da sahip olamayacağı gibi görünen ne vardı? Ama balmumunu dış biçimlerinden ayırıp elbiselerini çıkarmışım gibi çıplak olarak ele aldığımda, hükmümde hâlâ bir yanılgı bulunabilse de, onu gerçekten insan zihni olmadan algılayamam.

Peki bu zihnin kendisi hakkında, yani kendim hakkında ne diyeyim? Çünkü kendimde henüz zihinden başka bir şey olduğunu kabul etmiyorum. Bu balmumunu bu kadar seçik algılıyor gibi görünen ben, diyorum, kendimi yalnız çok daha doğru, çok daha kesin olarak değil, çok daha seçik ve apaçık olarak da bilmiyor muyum? Çünkü balmumunu gördüğüm için onun var olduğuna hükmedersem, onu gördüğüm için benim de var olduğum elbette çok daha apaçık olarak sonuç çıkar. Gördüğüm şeyin gerçekten balmumu olmaması mümkündür; bir şey görebileceğim gözlerimin bile olmaması mümkündür; ama gördüğümde, ya da (artık ikisini ayırt etmiyorum) gördüğümü düşündüğümde, düşünen benin bir şey olmaması hiç mümkün değildir. Aynı şekilde balmumuna dokunduğum için onun var olduğuna hükmedersem, yine aynı sonuç çıkar: ben varım. Onu hayal ettiğim için ya da başka herhangi bir sebepten hükmedersem, yine tamamen aynısı. Balmumu hakkında fark ettiğim bu şey, benim dışımda bulunan bütün öteki şeylere de uygulanabilir. Dahası, balmumu bana yalnız görme ya da dokunmayla değil birçok sebeple bilinir olduktan sonra onun algısı daha seçik göründüyse, şimdi kendimi ne kadar daha seçik bildiğimi kabul etmeliyim; çünkü balmumunun ya da başka herhangi bir cismin algısına yardım eden hiçbir gerekçe yoktur ki aynı zamanda zihnimin tabiatını daha iyi kanıtlamasın. Üstelik zihnin kendisinde, onun bilgisini daha seçik kılabilecek o kadar çok başka şey vardır ki bedenden ona ulaşanlar neredeyse sayılmaya değmez görünür.

İşte sonunda kendiliğimden varmak istediğim yere döndüm. Artık cisimlerin bile asıl olarak duyularla ya da hayal etme yetisiyle değil, yalnız akılla algılandığını, dokunuldukları ya da görüldükleri için değil, yalnız anlaşıldıkları için algılandıklarını bildiğime göre, hiçbir şeyi zihnimden daha kolay ya da daha apaçık algılayamayacağımı açıkça anlıyorum. Ama eski bir kanaate alışmışlık bu kadar çabuk bırakılamayacağı için burada durmak istiyorum; ta ki bu yeni bilgi uzun bir meditasyonla hafızama daha derin kazınsın.

11

Miror vero interim quam prona sit mea mens in errores, nam quamvis haec apud me tacitus, et sine voce considerem, haereo tamen in verbis ipsis, et fere decipior ab ipso usu loquendi: dicimus enim nos videre ceram ipsammet si adsit, non ex colore, vel figura eam adesse judicare. Unde concluderem statim, ceram ergo visione oculi, non solius mentis inspectione cognosci, nisi jam forte respexissem ex fenestra homines in platea transeuntes, quos etiam ipsos non minus usitate quam ceram dico me videre. Quid autem video praeter pileos et vestes, sub quibus latere possent automata, sed judico homines esse: atque ita id quod putabam me videre oculis, sola judicandi facultate, quae in mente mea est, comprehendo. Sed pudeat supra vulgus sapere cupientem ex formis loquendi quas vulgus invenit dubitationem quaesivisse, pergamusque deinceps, attendendo utrum ego perfectius, evidentiusque percipiebam quid esset cera, cum primum aspexi, credidique me illam ipso sensu externo, vel saltem sensu communi, ut vocant, id est potentia imaginatrice cognoscere; an vero potius nunc, postquam diligentius investigavi, tum quid ea sit, tum quomodo cognoscatur? Certe hac de re dubitare esset ineptum, nam quid fuit in prima perceptione distinctum? quid quod non a quovis animali haberi posse videretur? At vero cum ceram ab externis formis distinguo, et tanquam vestibus detractis nudam considero, sic illam revera, quamvis adhuc error in judicio meo esse possit, non possum tamen sine humana mente percipere. Quid autem dicam de hac ipsa mente, sive de me ipso, nihildum enim aliud admitto in me esse praeter mentem. Quid, inquam, ego qui hanc ceram videor tam distincte percipere, nunquid me ipsum non tantum multo verius, multo certius, sed etiam multo distinctius, evidentiusque cognosco? nam si judico ceram existere ex eo quod hanc videam, certe multo evidentius efficitur me ipsum etiam existere ex eo ipso quod hanc videam. Fieri enim potest ut hoc quod video non vere sit cera, fieri potest ut ne quidem oculos habeam, quibus quidquam videatur; sed fieri plane non potest cum videam, sive (quod jam non distinguo) cum cogitem me videre, ut ego ipse cogitans non aliquid sim. Simili ratione si judico ceram esse ex eo quod hanc tangam, idem rursus efficietur, videlicet me esse: si ex eo quod imaginer, vel quavis alia ex causa, idem plane. Sed et hoc ipsum quod de cera animadverto, ad reliqua omnia, quae sunt extra me posita licet applicare. Porro autem, si magis distincta visa sit cerae perceptio, postquam mihi non ex solo visu, vel tactu, sed pluribus ex causis innotuit, quanto distinctius me ipsum a me nunc cognosci fatendum est, quandoquidem nullae rationes vel ad cerae, vel ad cujuspiam alterius corporis perceptionem possint juvare, quin eaedem omnes mentis meae naturam melius probent. Sed et alia insuper tam multa sunt in ipsa mente, ex quibus ejus notitia distinctior reddi potest, ut ea, quae ex corpore ad illam emanant, vix numeranda videantur. Atque ecce tandem sponte sum reversus eo quo volebam, nam cum mihi nunc notum sit ipsamet corpora non proprie a sensibus, vel ab imaginandi facultate, sed a solo intellectu percipi, nec ex eo percipi quod tangantur aut videantur, sed tantum ex eo quod intelligantur, aperte cognosco nihil facilius aut evidentius mea mente posse a me percipi. Sed quia tam cito deponi veteris opinionis consuetudo non potest, placet hic consistere, ut altius haec nova cognitio memoriae meae diuturnitate meditationis infigatur. Meditatio III. De Deo, quod existat.

12Üçüncü Meditasyon. Tanrı Üzerine: Tanrı Vardır

Şimdi gözlerimi kapayacağım, kulaklarımı tıkayacağım, bütün duyularımı uzaklaştıracağım; cisimsel şeylerin bütün imgelerini de ya düşüncemden sileceğim ya da, bu pek yapılamayacağı için, onları boş ve yanlış sayıp hiçe sayacağım; yalnız kendimle konuşarak ve içime daha derinden bakarak kendimi yavaş yavaş kendime daha bilinir ve daha tanıdık kılmaya çalışacağım. Ben düşünen bir şeyim, yani şüphe eden, onaylayan, inkâr eden, az şey anlayan, çok şey bilmeyen, isteyen, istemeyen, hayal de eden ve hisseden bir şey. Çünkü daha önce fark ettiğim gibi, hissettiğim ya da hayal ettiğim şeyler belki benim dışımda hiçbir şey olmasalar da, duyumlar ve hayaller dediğim bu düşünme tarzlarının, yalnızca düşünmenin belli tarzları oldukları ölçüde, bende bulunduğundan eminim.

Bu birkaç sözle gerçekten bildiğim ya da en azından şimdiye kadar bildiğimi fark ettiğim her şeyi saydım. Şimdi, henüz bakmadığım başka şeyler belki bende vardır diye daha dikkatle çevreme bakacağım. Düşünen bir şey olduğumdan eminim; öyleyse bir şeyden emin olmak için neyin gerektiğini de bilmiyor muyum? Bu ilk bilgide, ileri sürdüğüm şeyin açık ve seçik bir algısından başka bir şey yoktur elbette. Böyle açık ve seçik algıladığım bir şeyin yanlış olması herhangi bir zaman mümkün olsaydı, bu algı beni şeyin doğruluğundan emin kılmaya yetmezdi. Bu yüzden artık genel bir kural olarak şunu koyabilirim gibi görünüyor: çok açık ve seçik algıladığım her şey doğrudur.

Ama daha önce tamamen kesin ve açık diye kabul ettiğim birçok şeyin sonradan şüpheli olduğunu anladım. Peki bunlar neydi? Yer, gök, yıldızlar ve duyularla edindiğim bütün öteki şeyler. Peki onlar hakkında açıkça ne algılıyordum? Böyle şeylerin fikirlerinin, yani düşüncelerinin zihnimde belirdiğini. Bu fikirlerin bende olduğunu şimdi de inkâr etmiyorum. Ama ileri sürdüğüm başka bir şey daha vardı; inanma alışkanlığı yüzünden onu da açıkça algıladığımı sanıyordum, oysa gerçekte algılamıyordum: o fikirlerin kaynaklandığı ve onlara tamamen benzeyen birtakım şeylerin benim dışımda bulunduğunu. İşte ya bunda aldanıyordum ya da doğru hükmetsem bile, bu algımın gücünden ileri gelmiyordu.

Peki aritmetik ya da geometri konularında çok yalın ve kolay bir şeyi, mesela iki ile üçün toplamının beş olduğunu ya da buna benzer şeyleri düşündüğümde, bunları doğru olduklarını ileri sürecek kadar açık görmüyor muydum? Sonradan bunlardan şüphe etmek gerektiğine hükmettimse, bunun tek sebebi, belki bir Tanrı'nın bana en açık görünen şeylerde bile aldanacağım bir tabiat vermiş olabileceğinin aklıma gelmesiydi. Tanrı'nın en yüksek gücü hakkındaki bu önceden edinilmiş kanaat ne zaman aklıma gelse, isterse zihnimin gözleriyle en apaçık gördüğümü sandığım şeylerde bile yanılmamı sağlamanın onun için kolay olduğunu itiraf etmeden edemiyorum. Ama ne zaman çok açık algıladığımı sandığım şeylere dönsem, onlar beni öyle tam olarak ikna ediyor ki kendiliğimden şu sözlere dökülüyorum: Kim aldatabiliyorsa aldatsın beni; ben bir şey olduğumu düşündüğüm sürece hiçbir şey olmamamı, şimdi var olduğum doğru olduğuna göre hiç var olmamış olduğumun bir gün doğru olmasını, ya da belki iki ile üçün toplamının beşten çok ya da az olmasını, ya da açık bir çelişki gördüğüm buna benzer şeyleri asla sağlayamayacak. Bir Tanrı'nın aldatıcı olduğunu düşünmek için hiçbir sebebim olmadığına, hatta bir Tanrı olup olmadığını henüz yeterince bilmediğime göre, yalnız bu kanaate dayanan şüphe gerekçesi elbette çok zayıftır ve deyim yerindeyse metafiziktir. Ama bunu da ortadan kaldırmak için, fırsat çıkar çıkmaz Tanrı'nın var olup olmadığını, varsa aldatıcı olup olamayacağını incelemeliyim; çünkü bu bilinmedikçe başka hiçbir şeyden tamamen emin olabileceğimi sanmıyorum.

12

Claudam nunc oculos, aures obturabo, avocabo omnes sensus, imagines etiam rerum corporalium omnes vel ex cogitatione mea delebo, vel certe, quia hoc fieri vix potest, illas ut inanes et falsas nihili pendam, meque solum alloquendo, et penitius inspiciendo, meipsum paulatim mihi magis notum et familiarem reddere conabor. Ego sum res cogitans, id est dubitans, affirmans, negans, pauca intelligens, multa ignorans, volens, nolens, imaginans etiam et sentiens; ut enim ante animadverti, quamvis illa quae sentio vel imaginor extra me fortasse nihil sint, illos tamen cogitandi modos, quos sensus et imaginationes appello, quatenus cogitandi quidam modi tantum sunt, in me esse sum certus. Atque his paucis omnia recensui quae vere scio, vel saltem quae me scire hactenus animadverti. Nunc circumspiciam diligentius an forte adhuc apud me alia sint ad quae nondum respexi. Sum certus me esse rem cogitantem, nunquid ergo etiam scio quid requiratur ut de aliqua re sim certus? nempe in hac prima cognitione nihil aliud est, quam clara quaedam et distincta perceptio ejus quod affirmo; quae sane non sufficeret ad me certum de rei veritate reddendum, si posset unquam contingere, ut aliquid quod ita clare et distincte perciperem falsum esset: ac proinde jam videor pro regula generali posse statuere, illud omne esse verum quod valde clare et distincte percipio. Verumtamen multa prius ut omnino certa et manifesta admisi, quae tamen postea dubia esse deprehendi: qualia ergo ista fuere? nempe terra, coelum, sidera et cetera omnia quae sensibus usurpabam; quid autem de illis clare percipiebam? Nempe ipsas talium rerum ideas, sive cogitationes menti meae obversari; sed ne nunc quidem illas ideas in me esse inficior. Aliud autem quiddam erat quod affirmabam, quodque etiam ob consuetudinem credendi clare me percipere arbitrabar, quod tamen revera non percipiebam, nempe res quasdam extra me esse, a quibus ideae istae procedebant, et quibus omnino similes erant; atque hoc erat, in quo vel fallebar, vel certe, si verum judicabam, id non ex vi meae perceptionis contingebat. Quid vero cum circa res Arithmeticas, vel Geometricas aliquid valde simplex et facile considerabam, ut quod duo et tria simul juncta sint quinque, vel similia, nunquid saltem illa satis perspicue intuebar, ut vera esse affirmarem? Equidem non aliam ob causam de iis dubitandum esse postea judicavi, quam quia veniebat in mentem forte aliquem Deum talem mihi naturam indere potuisse, ut etiam circa illa deciperer, quae manifestissima viderentur. Sed quoties haec praeconcepta de summa Dei potentia opinio mihi occurrit, non possum non fateri, siquidem velit; facile illi esse efficere ut errem, etiam in iis quae me puto mentis oculis quam evidentissime intueri; quoties vero ad ipsas res quas valde clare percipere arbitror me converto, tam plane ab illis persuadeor, ut sponte erumpam in has voces, fallat me quisquis potest, nunquam tamen efficiet ut nihil sim, quandiu me aliquid esse cogitabo, vel ut aliquando verum sit me nunquam fuisse, cum jam verum sit me esse; vel forte etiam ut duo et tria simul juncta plura vel pauciora sint quam quinque, vel similia, in quibus scilicet repugnantiam agnosco manifestam. Et certe cum nullam occasionem habeam existimandi aliquem Deum esse deceptorem, nec quidem adhuc satis sciam utrum sit aliquis Deus, valde tenuis, et, ut ita loquar, Metaphysica dubitandi ratio est, quae tantum ex ea opinione dependet. Ut autem etiam illa tollatur, quamprimum occurret occasio, examinare debeo an sit Deus, et si sit, an possit esse deceptor; hac enim re ignorata, non videor de ulla alia plane certus esse unquam posse.

13Ama şimdi düzen, önce bütün düşüncelerimi belli cinslere ayırmamı ve hakikatin ya da yanlışlığın asıl olarak bunların hangilerinde bulunduğunu araştırmamı gerektiriyor gibi. Bunların bazıları şeylerin imgeleri gibidir; asıl anlamda fikir adı yalnız bunlara uyar: bir insanı, bir kimerayı, göğü, bir meleği ya da Tanrı'yı düşündüğüm zamanki gibi. Ötekilerin ise bundan başka bazı biçimleri de vardır: İstediğimde, korktuğumda, onayladığımda, inkâr ettiğimde her zaman bir şeyi düşüncemin konusu olarak kavrarım, ama düşüncemle o şeyin benzerliğinden daha fazlasını da kucaklarım. Bunlardan bazılarına irade edimleri ya da hâller, bazılarına ise hükümler denir.

Fikirlere gelince, yalnız kendi başlarına ele alınır ve başka bir şeye bağlanmazlarsa, asıl anlamda yanlış olamazlar; çünkü ister bir keçiyi ister bir kimerayı hayal edeyim, birini hayal ettiğim ötekini hayal ettiğim kadar doğrudur. İradenin kendisinde ya da hâllerde de korkulacak bir yanlışlık yoktur; çünkü kötü şeyleri, hatta hiçbir yerde olmayan şeyleri arzulayabilsem de, onları arzuladığım bu yüzden doğru olmaktan çıkmaz. Böylece geriye yalnız hükümler kalıyor; aldanmamak için onlarda dikkatli olmalıyım. Onlarda bulunabilecek başlıca ve en sık yanılgı da, bende bulunan fikirlerin benim dışımdaki birtakım şeylere benzer ya da uygun olduğuna hükmetmemdir. Çünkü fikirleri yalnız düşüncemin belli tarzları olarak ele alsaydım ve başka hiçbir şeye bağlamasaydım, bana yanılmak için neredeyse hiçbir malzeme veremezlerdi.

Bu fikirlerin bazıları bana doğuştan, bazıları dışarıdan gelmiş, bazıları da bizzat benim tarafımdan yapılmış görünüyor. Çünkü şeyin ne olduğunu, hakikatin ne olduğunu, düşüncenin ne olduğunu anlamamı kendi tabiatımdan başka bir yerden almış görünmüyorum. Şimdi bir gürültü işitmemin, güneşi görmemin, ateşi hissetmemin ise benim dışımdaki birtakım şeylerden kaynaklandığına şimdiye kadar hükmettim. Nihayet sirenler, hipogrifler ve benzerleri benim kendi kurgularımdır. Ya da belki hepsinin dışarıdan geldiğini, ya da hepsinin doğuştan, ya da hepsinin yapılmış olduğunu da düşünebilirim; çünkü onların gerçek kaynağını henüz açıkça görmüş değilim.

Ama burada asıl şunu araştırmalıyım: Benim dışımda var olan şeylerden alınmış saydığım fikirler hakkında, beni onların bu şeylere benzediğini düşünmeye hangi gerekçe sevk ediyor? Görünüşe göre tabiat bana böyle öğretmiştir; üstelik bu fikirlerin irademe ve dolayısıyla bana bağlı olmadığını deneyimle görüyorum; çünkü çoğu zaman istemesem de belirirler. Mesela şimdi, istesem de istemesem de sıcaklığı hissediyorum; bu yüzden bu duyumun, yani sıcaklık fikrinin bana benden farklı bir şeyden, yani yanında oturduğum ateşin sıcaklığından geldiğini düşünüyorum. O şeyin bana başka bir şey değil de kendi benzerliğini gönderdiğine hükmetmekten daha akla yakın bir şey yoktur.

Bu gerekçelerin yeterince sağlam olup olmadığını şimdi göreceğim. Burada tabiatın bana böyle öğrettiğini söylerken, yalnız kendiliğinden gelen bir dürtüyle buna inanmaya sürüklendiğimi kastediyorum; bir tabiî ışığın bunun doğru olduğunu bana gösterdiğini değil. Bu ikisi birbirinden çok farklıdır. Çünkü tabiî ışıkla bana gösterilen şeyler (mesela şüphe etmemden var olduğumun çıkması ve benzerleri) hiçbir şekilde şüpheli olamaz; zira bu ışığa güvendiğim kadar güvenebileceğim ve bana bunların doğru olmadığını öğretebilecek başka hiçbir yeti olamaz. Tabiî dürtülere gelince, iyi olanı seçmek söz konusu olduğunda, onların beni daha kötü yana ittiğine eskiden beri sık sık hükmettim; başka herhangi bir konuda onlara neden daha çok güveneyim, göremiyorum.

Sonra, bu fikirler irademe bağlı olmasa da, bundan zorunlu olarak benim dışımdaki şeylerden kaynaklandıkları sonucu çıkmaz. Çünkü az önce sözünü ettiğim dürtüler bende olmalarına rağmen iradeden farklı görünüyorsa, belki bende henüz yeterince tanımadığım ve bu fikirleri meydana getiren başka bir yeti de vardır; nitekim şimdiye kadar hep, düş görürken bu fikirlerin dış şeylerin hiçbir yardımı olmadan bende oluştuğu görülmüştür.

13

Nunc autem ordo videtur exigere, ut prius omnes meas cogitationes in certa genera distribuam, et in quibusnam ex illis veritas aut falsitas proprie consistat, inquiram. Quaedam ex his tanquam rerum imagines sunt, quibus solis proprie convenit ideae nomen, ut cum hominem, vel Chimaeram, vel Coelum, vel Angelum, vel Deum cogito; aliae vero alias quasdam praeterea formas habent, ut cum volo, cum timeo, cum affirmo, cum nego, semper quidem aliquam rem ut subjectum meae cogitationis apprehendo, sed aliquid etiam amplius quam istius rei similitudinem cogitatione complector; et ex his aliae voluntates, sive affectus, aliae autem judicia appellantur. Jam quod ad ideas attinet, si solae in se spectentur, nec ad aliud quid illas referam, falsae proprie esse non possunt, nam sive capram, sive chimaeram imaginer, non minus verum est me unam imaginari quam alteram. Nulla etiam in ipsa voluntate, vel affectibus falsitas est timenda, nam quamvis prava, quamvis etiam ea quae nusquam sunt possim optare, non tamen ideo non verum est illa me optare, ac proinde sola supersunt judicia in quibus mihi cavendum est ne fallar. Praecipuus autem error et frequentissimus, qui possit in illis reperiri, consistit in eo quod ideas, quae in me sunt, judicem rebus quibusdam extra me positis similes esse, sive conformes: nam profecto, si tantum ideas ipsas ut cogitationis meae quosdam modos considerarem, nec ad quidquam aliud referrem, vix mihi ullam errandi materiam dare possent. Ex his autem ideis aliae innatae, aliae adventitiae, aliae a me ipso factae mihi videntur: nam quod intelligam quid sit res, quid sit veritas, quid sit cogitatio, haec non aliunde habere videor quam ab ipsamet mea natura; quod autem nunc strepitum audiam, solem videam, ignem sentiam, a rebus quibusdam extra me positis procedere hactenus judicavi; ac denique Sirenes, Hyppogryphes, et similia a me ipso finguntur: vel forte etiam omnes esse adventitias possum putare, vel omnes innatas, vel omnes factas; nondum enim veram illarum originem clare perspexi. Sed hic praecipue de iis est quaerendum, quas tanquam a rebus extra me existentibus desumptas considero, quaenam me moveat ratio ut illas istis rebus similes esse existimem; nempe ita videor doctus a natura, et praeterea experior illas non a mea voluntate nec proinde a me ipso pendere, saepe enim vel invito obversantur, ut jam, sive velim, sive nolim, sentio calorem, et ideo puto sensum illum, sive ideam caloris a re a me diversa, nempe ab ignis, cui assideo, calore mihi advenire, nihilque magis obvium est, quam ut judicem istam rem suam similitudinem potius, quam aliud quid in me immittere. Quae rationes an satis firmae sint, jam videbo. Cum hic dico me ita doctum esse a natura, intelligo tantum spontaneo quodam impetu me ferri ad hoc credendum, non lumine aliquo naturali mihi ostendi esse verum. Quae duo multum discrepant; nam quaecumque lumine naturali mihi ostenduntur, (ut quod ex eo quod dubitem sequatur me esse, et similia) nullo modo dubia esse possunt, quia nulla alia facultas esse potest, cui aeque fidam ac lumini isti, quaeque illa non vera esse possit docere; sed quantum ad impetus naturales, jam saepe olim judicavi me ab illis in deteriorem partem fuisse impulsum, cum de bono eligendo ageretur, nec video cur iisdem in ulla alia re magis fidam. Deinde, quamvis ideae illae a voluntate mea non pendeant, non ideo constat ipsas a rebus extra me positis necessario procedere; ut enim impetus illi, de quibus mox loquebar, quamvis in me sint, a voluntate tamen mea diversi esse videntur, ita forte etiam aliqua alia est in me facultas, nondum mihi satis cognita, istarum idearum effectrix, ut hactenus semper visum est illas, dum somnio, absque ulla rerum externarum ope, in me formari.

14Ve nihayet, benden farklı şeylerden kaynaklansalar bile, bundan onların bu şeylere benzemeleri gerektiği sonucu çıkmaz; hatta birçoğunda çoğu zaman büyük bir farklılık bulmuş gibiyim. Mesela kendimde güneşin iki ayrı fikrini buluyorum. Biri sanki duyulardan alınmıştır ve dışarıdan geldiğini düşündüğüm fikirler arasında en başta sayılmalıdır; bu fikre göre güneş bana çok küçük görünür. Öteki ise astronominin gerekçelerinden alınmıştır, yani bende doğuştan bulunan bazı kavramlardan çıkarılmış ya da başka herhangi bir yolla benim tarafımdan yapılmıştır; buna göre güneş yeryüzünden birkaç kat büyük gösterilir. Elbette ikisi birden benim dışımda var olan aynı güneşe benzeyemez; akıl da beni, ondan en doğrudan gelmiş görünen fikrin ona en az benzeyen fikir olduğuna ikna ediyor.

Bütün bunlar, benden farklı olan ve fikirlerini ya da imgelerini duyu organları yoluyla ya da başka herhangi bir yolla bana gönderen birtakım şeylerin var olduğuna şimdiye kadar kesin bir hükümle değil, yalnız kör bir itkiyle inandığımı yeterince ispat ediyor.

Ama fikirleri bende bulunan şeylerden bazılarının benim dışımda var olup olmadığını araştırmak için aklıma başka bir yol daha geliyor. Bu fikirler yalnızca düşünmenin belli tarzları oldukları ölçüde aralarında hiçbir eşitsizlik görmüyorum; hepsi benden aynı şekilde kaynaklanıyor görünüyor. Ama biri bir şeyi, öteki başka bir şeyi temsil ettiği ölçüde, birbirlerinden çok farklı oldukları açıktır. Çünkü bana cevherleri gösteren fikirler, yalnız tarzları ya da arazları temsil eden fikirlerden şüphesiz daha büyük bir şeydir ve deyim yerindeyse kendilerinde daha çok nesnel realite içerir. Ve yine, en yüce, ebedî, sonsuz, her şeyi bilen, her şeye gücü yeten ve kendisinden başka var olan bütün şeylerin yaratıcısı olan bir Tanrı'yı anlamamı sağlayan fikir, sonlu cevherleri gösteren fikirlerden elbette daha çok nesnel realite içerir.

Şimdi, etkin ve tam sebepte en azından o sebebin etkisinde bulunan kadar realite bulunması gerektiği tabiî ışıkla açıktır. Çünkü, sorarım, etki realitesini sebepten başka nereden alabilir? Sebep de, kendisinde olmasaydı, onu etkiye nasıl verebilirdi? Buradan, hiçbir şeyin yoktan meydana gelemeyeceği, daha yetkin olanın, yani kendinde daha çok realite içerenin de daha az yetkin olandan meydana gelemeyeceği sonucu çıkar. Bu, yalnız realitesi bilfiil, yani biçimsel olan etkiler için değil, yalnız nesnel realitelerine bakılan fikirler için de açıkça doğrudur. Yani mesela önceden var olmayan bir taş, taşta bulunduğu kabul edilen her şeyi ya biçimsel olarak ya da üstün biçimde içeren bir şey tarafından meydana getirilmedikçe şimdi var olmaya başlayamaz; sıcaklık da önceden sıcak olmayan bir şeye, en azından sıcaklık kadar yetkin bir düzende bulunan bir şey tarafından getirilmedikçe giremez; ötekiler için de böyledir. Ama bundan başka, sıcaklığın ya da taşın fikri de, sıcaklıkta ya da taşta olduğunu kavradığım kadar realitenin en azından bulunduğu bir sebep tarafından bana konmadıkça bende olamaz. Çünkü bu sebep kendi bilfiil, yani biçimsel realitesinden fikrime hiçbir şey aktarmasa da, bu yüzden onun daha az reel olması gerektiği düşünülmemelidir; fikrin tabiatı öyledir ki kendiliğinden, tarzı olduğu düşüncemden ödünç aldığı biçimsel realiteden başka hiçbir biçimsel realite gerektirmez. Ama bu fikrin başka bir nesnel realiteyi değil de şu ya da bu nesnel realiteyi içermesini, elbette kendisinin içerdiği nesnel realite kadar biçimsel realitenin en azından bulunduğu bir sebepten almış olmalıdır. Çünkü fikirde sebebinde bulunmayan bir şey bulunduğunu varsayarsak, fikir onu yoktan almış olur; oysa bir şeyin fikir aracılığıyla akılda nesnel olarak bulunduğu bu var olma tarzı ne kadar kusurlu olursa olsun, elbette hiç yok değildir, dolayısıyla yoktan da gelemez.

14

Ac denique, quamvis a rebus a me diversis procederent, non inde sequitur illas rebus istis similes esse debere; quinimo in multis saepe magnum discrimen videor deprehendisse; ut, exempli causa, duas diversas solis ideas apud me invenio, unam tanquam a sensibus haustam, et quae maxime inter illas quas adventitias existimo est recensenda, per quam mihi valde parvus apparet; aliam vero ex rationibus Astronomiae desumptam, hoc est ex notionibus quibusdam mihi innatis elicitam vel quocunque alio modo a me factam, per quam aliquoties major quam terra exhibetur; utraque profecto similis eidem soli extra me existenti esse non potest, et ratio persuadet illam ei maxime esse dissimilem, quae quam proxime ab ipso videtur emanasse. Quae omnia satis demonstrant me non hactenus ex certo judicio, sed tantum ex coeco aliquo impulsu credidisse res quasdam a me diversas existere, quae ideas sive imagines suas per organa sensuum, vel quolibet alio pacto, mihi immittant. Sed alia quaedam adhuc via mihi occurrit ad inquirendum, an res aliquae, ex iis quarum ideae in me sunt, extra me existant. Nempe quatenus ideae istae cogitandi quidam modi tantum sunt, non agnosco ullam inter ipsas inaequalitatem, et omnes a me eodem modo procedere videntur; sed quatenus una unam rem, alia aliam repraesentat, patet easdem esse ab invicem valde diversas. Nam proculdubio illae quae substantias mihi exhibent, majus aliquid sunt, atque, ut ita loquar, plus realitatis objectivae in se continent, quam illae quae tantum modos, sive accidentia repraesentant; et rursus illa per quam summum aliquem Deum, aeternum, infinitum, omniscium, omnipotentem, rerumque omnium, quae praeter ipsum sunt, creatorem intelligo, plus profecto realitatis objectivae in se habet, quam illae per quas finitae substantiae exhibentur. Jam vero lumine naturali manifestum est tantumdem ad minimum esse debere in causa efficiente et totali, quantum in ejusdem causae effectu, nam quaeso undenam posset assumere realitatem suam effectus, nisi a causa? et quomodo illam ei causa dare posset, nisi etiam haberet? Hinc autem sequitur, nec posse aliquid a nihilo fieri, nec etiam id quod magis perfectum est, hoc est, quod plus realitatis in se continet, ab eo quod minus: atque hoc non modo perspicue verum est de iis effectibus, quorum realitas est actualis sive formalis; sed etiam de ideis, in quibus consideratur tantum realitas objectiva; hoc est non modo non potest, exempli causa, aliquis lapis qui prius non fuit, nunc incipere esse, nisi producatur ab aliqua re, in qua totum illud sit vel formaliter, vel eminenter quod ponitur in lapide; nec potest calor in subjectum quod prius non calebat induci, nisi a re quae sit ordinis saltem aeque perfecti atque est calor, et sic de ceteris; sed praeterea etiam non potest in me esse idea caloris, vel lapidis, nisi in me posita sit ab aliqua causa, in qua tantundem ad minimum sit realitatis quantum esse in calore, vel lapide concipio. Nam quamvis ista causa nihil de sua realitate actuali, sive formali in meam ideam transfundat, non ideo putandum est illam minus realem esse debere, sed talem esse naturam ipsius ideae, ut nullam aliam ex se realitatem formalem exigat, praeter illam quam mutuatur a cogitatione mea, cujus est modus; quod autem haec idea realitatem objectivam hanc vel illam contineat potius quam aliam, hoc profecto habere debet ab aliqua causa in qua tantumdem sit ad minimum realitatis formalis, quantum ipsa continet objectivae; si enim ponamus aliquid in idea reperiri, quod non fuerit in ejus causa, hoc igitur habet a nihilo; atqui quantumvis imperfectus sit iste essendi modus quo res est objective in intellectu per ideam, non tamen profecto plane nihil est, nec proinde a nihilo esse potest.

15Fikirlerimde göz önüne aldığım realite yalnız nesnel olduğu için, aynı realitenin bu fikirlerin sebeplerinde biçimsel olarak bulunmasının gerekmediğinden, onlarda da nesnel olarak bulunmasının yeteceğinden şüphelenmemeliyim. Çünkü bu nesnel var olma tarzı fikirlere kendi tabiatları gereği nasıl uygunsa, biçimsel var olma tarzı da fikirlerin sebeplerine, hiç değilse ilk ve başlıca sebeplerine, kendi tabiatları gereği öyle uygundur. Belki bir fikir başka bir fikirden doğabilir; ama burada sonsuza giden bir dizi olamaz, sonunda bir ilk fikre varılmalıdır; onun sebebi bir ilk örnek gibidir ve fikirde yalnız nesnel olarak bulunan bütün realite bu ilk örnekte biçimsel olarak bulunur. Öyle ki tabiî ışıkla açıkça görüyorum: bendeki fikirler, alındıkları şeylerin yetkinliğinden kolayca geri kalabilen, ama ondan daha büyük ya da daha yetkin bir şey içeremeyen birer imge gibidir.

Bütün bunları ne kadar uzun ve titizlikle incelersem, doğru olduklarını o kadar açık ve seçik biliyorum. Peki sonunda bunlardan ne sonuç çıkaracağım? Şunu: Fikirlerimden birinin nesnel realitesi o kadar büyükse ki aynı realitenin ne biçimsel olarak ne de üstün biçimde bende bulunmadığından, dolayısıyla o fikrin sebebinin ben olamayacağımdan emin olayım, buradan zorunlu olarak dünyada yalnız ben olmadığım, o fikrin sebebi olan başka bir şeyin de var olduğu sonucu çıkar. Ama bende böyle hiçbir fikir bulunmazsa, benden farklı herhangi bir şeyin varlığından beni emin kılacak hiçbir kanıtım olmayacak; çünkü her yere büyük bir özenle baktım ve şimdiye kadar başka hiçbir kanıt bulamadım.

Bu fikirlerimden, burada hiçbir güçlük çıkaramayacak olan ve bana kendimi gösteren fikir bir yana, biri Tanrı'yı, bazıları cisimsel ve cansız şeyleri, bazıları melekleri, bazıları hayvanları, nihayet bazıları da bana benzeyen başka insanları temsil ediyor.

Başka insanları, hayvanları ya da melekleri gösteren fikirlere gelince, dünyada benden başka hiçbir insan, hayvan ya da melek olmasa bile, bu fikirlerin kendim, cisimsel şeyler ve Tanrı hakkında sahip olduğum fikirlerden birleştirilebileceğini kolayca anlıyorum.

Cisimsel şeylerin fikirlerine gelince, onlarda bizzat benden çıkmış olamayacak kadar büyük görünen hiçbir şey yok. Çünkü onlara daha derinden bakar ve her birini dün balmumu fikrini incelediğim gibi incelersem, onlarda açık ve seçik algıladığım şeylerin pek az olduğunu fark ediyorum: büyüklük, yani uzunluk, genişlik ve derinlikçe uzam; bu uzamın sınırlanmasından doğan şekil; şekilli çeşitli şeylerin birbirlerine göre aldıkları konum; ve hareket, yani bu konumun değişmesi. Bunlara cevher, süre ve sayı da eklenebilir. Geri kalanlar ise, yani ışık ve renkler, sesler, kokular, tatlar, sıcak ve soğuk ve öteki dokunma keyfiyetleri, bende ancak çok karışık ve karanlık olarak düşünülür; öyle ki doğru mu yanlış mı olduklarını, yani onlar hakkında sahip olduğum fikirlerin birtakım şeylerin fikirleri mi yoksa şey olmayanların fikirleri mi olduğunu bile bilmiyorum. Çünkü asıl anlamda, yani biçimsel yanlışlığın ancak hükümlerde bulunabileceğini az önce belirtmiş olsam da, fikirlerde, şey olmayanı şey olarak temsil ettiklerinde, elbette bir tür maddî yanlışlık da vardır. Mesela sıcak ve soğuk hakkında sahip olduğum fikirler o kadar az açık ve seçiktir ki onlardan soğuğun yalnızca sıcaklığın yoksunluğu mu, sıcaklığın soğuğun yoksunluğu mu olduğunu, yoksa ikisinin de mi reel birer keyfiyet olduğunu ya da hiçbirinin olmadığını öğrenemem. Ve fikirler ancak şeylerin fikirleri olarak bulunabileceğinden, soğuğun sıcaklığın yoksunluğundan başka bir şey olmadığı doğruysa, onu bana reel ve olumlu bir şey olarak temsil eden fikre haksız yere yanlış denmiş olmaz; ötekiler için de böyledir.

15

Nec etiam debeo suspicari, cum realitas, quam considero in meis ideis, sit tantum objectiva, non opus esse ut eadem realitas sit formaliter in causis istarum idearum, sed sufficere, si sit in iis etiam objective; nam quemadmodum iste modus essendi objectivus competit ideis ex ipsarum natura, ita modus essendi formalis competit idearum causis, saltem primis et praecipuis, ex earum natura: et quamvis forte una idea ex alia nasci possit, non tamen hic datur progressus in infinitum, sed tandem ad aliquam primam debet deveniri, cujus causa sit instar archetypi, in quo omnis realitas formaliter contineatur quae est in idea tantum objective; adeo ut lumine naturali mihi sit perspicuum ideas in me esse veluti quasdam imagines, quae possunt quidem facile deficere a perfectione rerum a quibus sunt desumptae, non autem quicquam majus aut perfectius continere. Atque haec omnia quo diutius et curiosius examino, tanto clarius et distinctius vera esse cognosco; sed quid tandem ex his concludam? nempe si realitas objectiva alicujus ex meis ideis sit tanta ut certus sim eandem nec formaliter, nec eminenter in me esse, nec proinde me ipsum ejus ideae causam esse posse, hinc necessario sequi, non me solum esse in mundo, sed aliquam aliam rem quae istius ideae est causa, etiam existere; si vero nulla talis in me idea reperiatur, nullum plane habebo argumentum quod me de alicujus rei a me diversae existentia certum reddat, omnia enim diligentissime circumspexi, et nullum aliud potui hactenus reperire. Ex his autem meis ideis praeter illam quae me ipsum mihi exhibet, de qua hic nulla difficultas esse potest, alia est quae Deum, aliae quae res corporeas, et inanimes, aliae quae Angelos, aliae quae animalia, ac denique aliae quae alios homines mei similes repraesentant. Et quantum ad ideas quae alios homines, vel animalia, vel Angelos exhibent, facile intelligo illa ex iis quas habeo mei ipsius, et rerum corporalium, et Dei posse componi, quamvis nulli praeter me homines, nec animalia, nec Angeli in mundo essent. Quantum autem ad ideas rerum corporalium, nihil in illis occurrit quod sit tantum ut non videatur a me ipso potuisse proficisci; nam si penitius inspiciam, et singulas examinem eo modo quo heri examinavi ideam cerae: animadverto perpauca tantum esse, quae in illis clare et distincte percipio, nempe magnitudinem sive extensionem in longum, latum, et profundum: figuram quae ex terminatione istius extensionis exsurgit; situm quem diversa figurata inter se obtinent; et motum, sive mutationem istius situs; quibus addi possunt substantia, duratio, et numerus: caetera autem ut lumen, et colores, soni, odores, sapores, calor et frigus, aliaeque tactiles qualitates, nonnisi valde confuse et obscure a me cogitantur, adeo ut etiam ignorem an sint verae, vel falsae, hoc est an ideae quas de illis habeo sint rerum quarundam ideae, an non rerum; quamvis enim falsitatem proprie dictam sive formalem nonnisi in judiciis posse reperiri paulo ante notaverim, est tamen profecto quaedam alia falsitas materialis in ideis, cum non rem tamquam rem repraesentant: ita, exempli causa, ideae quas habeo caloris et frigoris tam parum clarae et distinctae sunt, ut ab iis discere non possim an frigus sit tantum privatio caloris, vel calor privatio frigoris, vel utrumque sit realis qualitas, vel neutrum; et quia nullae ideae nisi tanquam rerum esse possunt, siquidem verum sit frigus nihil aliud esse quam privationem caloris, idea quae mihi illud tanquam reale quid et positivum repraesentat, non immerito falsa dicetur, et sic de caeteris.

16Bu fikirler için benden farklı bir yaratıcı göstermem elbette gerekmez. Çünkü yanlışlarsa, yani hiçbir şeyi temsil etmiyorlarsa, tabiî ışıkla biliyorum ki yoktan gelirler, yani bende yalnız tabiatımda bir şey eksik olduğu ve tabiatım tamamen yetkin olmadığı için bulunurlar. Doğrularsa da, bana o kadar az realite gösterirler ki onu şey olmayandan bile ayırt edemem; o hâlde neden bizzat benden kaynaklanmasınlar, göremiyorum.

Cisimsel şeylerin fikirlerinde açık ve seçik olanlardan bazılarını, yani cevheri, süreyi, sayıyı ve buna benzer başka ne varsa, kendi fikrimden ödünç almış olabilirim gibi görünüyor. Çünkü taşın bir cevher, yani kendi başına var olmaya elverişli bir şey olduğunu, aynı şekilde benim de bir cevher olduğumu düşündüğümde, kendimi yer kaplamayan, düşünen bir şey, taşı ise düşünmeyen, yer kaplayan bir şey olarak kavrasam ve bu yüzden iki kavram arasında çok büyük bir farklılık bulunsa da, cevher olma bakımından uyuşuyor görünürler. Aynı şekilde şimdi var olduğumu algılayıp bir süredir daha önce de var olduğumu hatırladığımda ve sayısını anladığım çeşitli düşüncelerim olduğunda, süre ve sayı fikirlerini edinirim; sonra bunları başka herhangi bir şeye aktarabilirim. Cisimsel şeylerin fikirlerini oluşturan geri kalan her şey, yani uzam, şekil, konum ve hareket ise, ben düşünen bir şeyden başka bir şey olmadığım için bende biçimsel olarak bulunmaz; ama bunlar yalnızca bir cevherin belli tarzları olduğu, ben de bir cevher olduğum için, bende üstün biçimde bulunabilirler gibi görünüyor.

Böylece geriye yalnız Tanrı fikri kalıyor; onda bizzat benden çıkmış olamayacak bir şey olup olmadığına bakmak gerekir. Tanrı adıyla, sonsuz, bağımsız, en yüksek derecede anlayan, en yüksek derecede güçlü ve hem benim hem de, başka bir şey varsa, var olan başka her şeyin kendisi tarafından yaratıldığı bir cevheri anlıyorum. Bütün bunlar öyle şeylerdir ki onlara ne kadar dikkatle bakarsam, yalnız benden çıkmış olabilecekleri o kadar az görünür. Bu yüzden söylenenlerden Tanrı'nın zorunlu olarak var olduğu sonucunu çıkarmak gerekir.

Çünkü bende bir cevher fikri, benim bir cevher olmamdan dolayı bulunsa da, ben sonlu olduğum için, gerçekten sonsuz olan bir cevherden kaynaklanmadıkça bu, sonsuz bir cevherin fikri olmazdı.

Sonsuzu gerçek bir fikirle değil de, durgunluğu ve karanlığı hareketin ve ışığın olumsuzlanmasıyla algıladığım gibi, yalnızca sonlunun olumsuzlanmasıyla algıladığımı da düşünmemeliyim. Tam tersine, sonsuz cevherde sonlu cevherden daha çok realite bulunduğunu, dolayısıyla sonsuzun algısının bende bir bakıma sonlununkinden, yani Tanrı'nın algısının kendi algımdan önce olduğunu açıkça anlıyorum. Çünkü bende kendimden daha yetkin bir varlığın fikri olmasaydı ve onunla karşılaştırarak kusurlarımı tanımasaydım, şüphe ettiğimi, arzu ettiğimi, yani bir şeyin bende eksik olduğunu ve tamamen yetkin olmadığımı nasıl anlayabilirdim?

Sıcak, soğuk ve benzerlerinin fikirleri için az önce belirttiğim gibi, bu Tanrı fikrinin belki maddî olarak yanlış olduğu, dolayısıyla yoktan gelebileceği de söylenemez. Tam tersine, son derece açık ve seçik olduğu ve başka herhangi bir fikirden daha çok nesnel realite içerdiği için, kendinde ondan daha doğru, yanlışlık şüphesinin ondan daha az bulunduğu hiçbir fikir yoktur. Bu en yüksek derecede yetkin ve sonsuz varlığın fikri, diyorum, son derece doğrudur; çünkü belki böyle bir varlığın var olmadığı kurgulanabilir, ama soğuğun fikri hakkında daha önce söylediğim gibi, onun fikrinin bana reel hiçbir şey göstermediği kurgulanamaz. Son derece açık ve seçiktir de; çünkü açık ve seçik algıladığım, reel ve doğru olan ve bir yetkinlik taşıyan her şey bütünüyle onda bulunur. Sonsuzu kavrayamamam ya da Tanrı'da kavrayamadığım, belki düşüncemle hiçbir şekilde erişemediğim sayısız başka şeyin bulunması buna engel değildir; çünkü sonlu olan ben tarafından kavranamamak sonsuzun mahiyetindendir. Yalnız bunun kendisini anlamam ve açıkça algıladığım, bir yetkinlik taşıdığını bildiğim bütün şeylerin, belki de bilmediğim sayısız başka şeyin de Tanrı'da ya biçimsel olarak ya da üstün biçimde bulunduğuna hükmetmem yeter; böylece onun hakkında sahip olduğum fikir, bendeki bütün fikirlerin en doğrusu, en açık ve en seçiği olur.

16

Quibus profecto non est necesse ut aliquem authorem a me diversum assignem, nam si quidem sint falsae, hoc est nullas res repraesentent, lumine naturali notum mihi est illas a nihilo procedere, hoc est, non aliam ob causam in me esse, quam quia deest aliquid naturae meae, nec est plane perfecta; si autem sint verae, quia tamen tam parum realitatis mihi exhibent, ut ne quidem illud a non re possim distinguere, non video cur a me ipso esse non possint. Ex iis vero quae in ideis rerum corporalium clara et distincta sunt, quaedam ab idea mei ipsius videor mutuari potuisse, nempe substantiam, durationem, numerum, et si quae alia sint ejusmodi; nam cum cogito lapidem esse substantiam, sive esse rem quae per se apta est existere, itemque me esse substantiam, quamvis concipiam me esse rem cogitantem, et non extensam; lapidem vero esse rem extensam, et non cogitantem, ac proinde maxima inter utrumque conceptum sit diversitas, in ratione tamen substantiae videntur convenire; itemque, cum percipio me nunc esse, et prius etiam aliquamdiu fuisse recordor, cumque varias habeo cogitationes quarum numerum intelligo, acquiro ideas durationis et numeri, quas deinde ad quascunque alias res possum transferre. Caetera autem omnia ex quibus rerum corporearum ideae conflantur, nempe extensio, figura, situs, et motus, in me quidem, cum nihil aliud sim quam res cogitans, formaliter non continentur; sed quia sunt tantum modi quidam substantiae, ego autem substantia, videntur in me contineri posse eminenter. Itaque sola restat idea Dei, in qua considerandum est an aliquid sit quod a me ipso non potuerit proficisci. Dei nomine intelligo substantiam quandam infinitam, independentem, summe intelligentem, summe potentem et a qua tum ego ipse, tum aliud omne, si quid aliud extat, quodcumque extat, est creatum. Quae sane omnia talia sunt ut quo diligentius attendo, tanto minus a me solo profecta esse posse videantur. Ideoque ex antedictis Deum necessario existere est concludendum. Nam quamvis substantiae quidem idea in me sit ex hoc ipso quod sim substantia, non tamen idcirco esset idea substantiae infinitae, cum sim finitus, nisi ab aliqua substantia quae revera esset infinita procederet. Nec putare debeo me non percipere infinitum per veram ideam, sed tantum per negationem finiti, ut percipio quietem, et tenebras per negationem motus, et lucis; nam contra manifeste intelligo plus realitatis esse in substantia infinita, quam in finita, ac proinde priorem quodammodo in me esse perceptionem infiniti quam finiti, hoc est Dei, quam mei ipsius: qua enim ratione intelligerem me dubitare, me cupere, hoc est aliquid mihi deesse, et me non esse omnino perfectum, si nulla idea entis perfectioris in me esset, ex cujus comparatione defectus meos agnoscerem? Nec dici potest hanc forte ideam Dei materialiter falsam esse, ideoque a nihilo esse posse, ut paulo ante de ideis caloris, et frigoris, et similium animadverti; nam contra, cum maxime clara et distincta sit, et plus realitatis objectivae quam ulla alia contineat, nulla est per se magis vera, nec in qua minor falsitatis suspicio reperiatur. Est inquam haec idea entis summe perfecti, et infiniti maxime vera; nam quamvis forte fingi possit tale ens non existere, non tamen fingi potest ejus ideam nihil reale mihi exhibere, ut de idea frigoris ante dixi. Est etiam maxime clara et distincta; nam quidquid clare et distincte percipio, quod est reale et verum, et quod perfectionem aliquam importat totum in ea continetur: nec obstat quod non comprehendam infinitum, vel quod alia innumera in Deo sint, quae nec comprehendere, nec forte etiam attingere cogitatione ullo modo possum; est enim de ratione infiniti, ut a me qui sum finitus non comprehendatur, et sufficit me hoc ipsum intelligere, ac judicare illa omnia quae clare percipio et perfectionem aliquam importare scio, atque etiam forte alia innumera quae ignoro, vel formaliter vel eminenter in Deo esse, ut idea quam de illo habeo, sit omnium quae in me sunt maxime vera, et maxime clara et distincta.

17Ama belki kendi anladığımdan daha büyük bir şeyim; Tanrı'ya atfettiğim bütün o yetkinlikler, henüz kendilerini göstermeseler ve fiile çıkmasalar da, bir bakıma bende kuvve hâlinde bulunuyordur. Çünkü bilgimin yavaş yavaş arttığını şimdiden deneyimle görüyorum. Onun böylece sonsuza dek giderek artmasına neyin engel olacağını göremiyorum; böyle artmış bir bilgi sayesinde Tanrı'nın geri kalan bütün yetkinliklerini neden edinemeyeceğimi de; nihayet bu yetkinliklere yönelik kuvve bende zaten varsa, onların fikrini üretmeye neden yetmeyeceğini de.

Ama bunların hiçbiri olamaz. Çünkü önce, bilgimin derece derece arttığı ve bende henüz fiilen olmayan birçok şeyin kuvve hâlinde bulunduğu doğru olsa da, bunların hiçbiri Tanrı fikrine ait değildir; o fikirde kuvve hâlinde hiçbir şey yoktur; zira derece derece artmanın kendisi kusurluluğun en kesin kanıtıdır. Ayrıca bilgim hep giderek artsa bile, bu yüzden hiçbir zaman fiilen sonsuz olmayacağını anlıyorum; çünkü daha fazla artışa elverişli olmayacağı bir noktaya asla varılmayacaktır. Tanrı'nın ise, yetkinliğine hiçbir şey eklenemeyecek biçimde fiilen sonsuz olduğuna hükmediyorum. Nihayet, bir fikrin nesnel varlığının, asıl konuşursak hiçbir şey olmayan, yalnız kuvve hâlindeki varlıktan değil, ancak fiilî, yani biçimsel varlıktan meydana gelebileceğini algılıyorum.

Bütün bunlarda dikkatle bakana tabiî ışıkla açık olmayan elbette hiçbir şey yoktur. Ama daha az dikkat ettiğimde ve duyulur şeylerin imgeleri zihnin gözünü kör ettiğinde, benden daha yetkin bir varlığın fikrinin neden zorunlu olarak gerçekten daha yetkin olan bir varlıktan kaynaklandığını o kadar kolay hatırlamıyorum. Bu yüzden şunu da araştırmak istiyorum: Böyle bir varlık hiç var olmasaydı, o fikre sahip olan ben var olabilir miydim?

Peki o zaman neyden var olurdum? Elbette ya kendimden, ya ana babamdan, ya da Tanrı'dan daha az yetkin başka herhangi şeylerden; çünkü ondan daha yetkin, hatta onun kadar yetkin hiçbir şey düşünülemez ya da kurgulanamaz.

Oysa kendimden var olsaydım, ne şüphe eder, ne bir şey diler, ne de bende herhangi bir şey eksik olurdu; çünkü bende fikri bulunan bütün yetkinlikleri kendime vermiş olurdum ve böylece bizzat Tanrı olurdum. Bende eksik olan şeylerin belki bende zaten bulunanlardan daha zor edinilebileceğini de düşünmemeliyim. Tam tersine, benim, yani düşünen bir şeyin ya da cevherin yoktan çıkıp gelmesinin, bilmediğim birçok şeyin bilgisini edinmekten çok daha zor olduğu açıktır; çünkü bu bilgiler yalnızca bu cevherin arazlarıdır. Ve elbette bu daha büyük şeyi kendimden almış olsaydım, en azından daha kolay edinilebilecek şeyleri kendimden esirgemezdim; Tanrı fikrinde bulunduğunu algıladığım başka hiçbir şeyi de esirgemezdim; çünkü hiçbiri bana yapılması daha zor görünmüyor. Eğer bazılarını yapmak daha zor olsaydı, sahip olduğum geri kalan şeyleri kendimden almış olsaydım, bunlar bana elbette daha zor da görünürdü; çünkü gücümün onlarda sona erdiğini deneyimle görürdüm.

Belki hep şimdiki gibi var olduğumu varsayarak da, sanki bundan varlığımın hiçbir yaratıcısının aranmaması gerektiği sonucu çıkıyormuş gibi, bu gerekçelerin gücünden kaçamam. Çünkü hayatın bütün süresi sayısız parçaya bölünebilir ve bunların her biri ötekilere hiçbir şekilde bağlı değildir; bu yüzden az önce var olmuş olmamdan, bir sebep beni bu an için adeta yeniden yaratmadıkça, yani korumadıkça, şimdi de var olmam gerektiği sonucu çıkmaz. Sürenin tabiatına dikkat eden biri için şu açıktır: Herhangi bir şeyi sürdüğü her bir anda korumak için, o şey henüz var olmasaydı onu yeniden yaratmak için gerekecek olan gücün ve eylemin tıpatıp aynısı gerekir; öyle ki korumanın yaratmadan yalnız kavramca farklı olması da tabiî ışıkla açık olan şeylerden biridir.

Öyleyse şimdi kendime şunu sormalıyım: Şu anda var olan benim biraz sonra da var olmamı sağlayabilecek bir güce sahip miyim? Çünkü düşünen bir şeyden başka bir şey olmadığıma, ya da hiç değilse şimdi tam olarak kendimin yalnız düşünen şey olan kısmı söz konusu olduğuna göre, bende böyle bir güç bulunsaydı, şüphesiz onun bilincinde olurdum. Ama hiçbir güç olmadığını deneyimle görüyorum ve tam da bundan benden farklı bir varlığa bağlı olduğumu son derece apaçık biliyorum.

17

Sed forte majus aliquid sum quam ipse intelligam, omnesque illae perfectiones quas Deo tribuo potentia quodammodo in me sunt, etiamsi nondum sese exerant, neque ad actum reducantur; experior enim jam cognitionem meam paulatim augeri; nec video quid obstet quo minus ita magis et magis augeatur in infinitum, nec etiam cur cognitione sic aucta non possim ejus ope reliquas omnes Dei perfectiones adipisci; nec denique cur potentia ad istas perfectiones, si jam in me est, non sufficiat ad illarum ideam producendam. Imo nihil horum esse potest, nam primo ut verum sit cognitionem meam gradatim augeri, et multa in me esse potentia quae actu nondum sunt, nihil tamen horum ad ideam Dei pertinet, in qua nempe nihil omnino est potentiale, namque hoc ipsum gradatim augeri certissimum est imperfectionis argumentum. Praeterea etiamsi cognitio mea semper magis et magis augeatur, nihilominus intelligo nunquam illam idcirco fore actu infinitam, quia nunquam eo devenietur, ut majoris adhuc incrementi non sit capax. Deum autem ita judico esse actu infinitum, ut nihil ejus perfectioni addi possit. Ac denique percipio esse objectivum ideae non a solo esse potentiali, quod proprie loquendo nihil est, sed tantummodo ab actuali, sive formali posse produci. Neque profecto quicquam est in his omnibus quod diligenter attendenti non sit lumine naturali manifestum: sed quia cum minus attendo, et rerum sensibilium imagines mentis aciem excaecant, non ita facile recordor cur idea entis me perfectioris necessario ab ente aliquo procedat quod sit revera perfectius: ulterius quaerere libet, an ego ipse habens illam ideam esse possem si tale ens nullum existeret. Nempe a quo essem? a me scilicet, vel a parentibus, vel ab aliis quibuslibet Deo minus perfectis, nihil enim ipso perfectius, nec etiam aeque perfectum cogitari, aut fingi potest. Atqui, si a me essem, nec dubitarem, nec optarem, nec omnino quicquam mihi deesset, omnes enim perfectiones quarum idea aliqua in me est, mihi dedissem, atque ita ipsemet Deus essem: nec putare debeo illa forsan quae mihi desunt difficilius acquiri posse, quam illa quae jam in me sunt, nam contra, manifestum est longe difficilius fuisse me, hoc est rem, sive substantiam cogitantem, ex nihilo emergere, quam multarum rerum quas ignoro cognitiones, quae tantum istius substantiae accidentia sunt, acquirere. Ac certe, si majus illud a me haberem, non mihi illa saltem quae facilius haberi possunt denegassem: sed neque etiam ulla alia ex iis, quae in idea Dei contineri percipio; quia nempe nulla difficiliora factu mihi videntur: si quae autem difficiliora factu essent, certe etiam mihi difficiliora viderentur, siquidem reliqua quae habeo, a me haberem, quoniam in illis potentiam meam terminari experirer. Neque vim harum rationum effugio, si supponam me forte semper fuisse ut nunc sum, tanquam si inde sequeretur nullum existentiae meae authorem esse quaerendum: quoniam enim omne tempus vitae in partes innumeras dividi potest, quarum singulae a reliquis nullo modo dependent, ex eo quod paulo ante fuerim non sequitur me nunc debere esse, nisi aliqua causa me quasi rursus creet ad hoc momentum, hoc est me conservet. Perspicuum enim est attendenti ad durationis naturam eadem plane vi, et actione opus esse ad rem quamlibet singulis momentis quibus durat conservandam, qua opus esset ad eandem de novo creandam, si nondum existeret, adeo ut conservationem sola ratione a creatione differre sit etiam unum ex iis quae lumine naturali manifesta sunt. Itaque debeo nunc interrogare me ipsum, an habeam aliquam vim per quam possim efficere ut ego ille qui jam sum, paulo post etiam sim futurus: nam cum nihil aliud sim quam res cogitans, vel saltem cum de ea tantum mei parte praecise nunc agam quae est res cogitans, si quae talis vis in me esset, ejus procul dubio conscius essem; sed et nullam esse experior, et ex hoc ipso evidentissime cognosco me ab aliquo ente a me diverso pendere.

18Ama belki o varlık Tanrı değildir; belki ya ana babam ya da Tanrı'dan daha az yetkin başka herhangi sebepler tarafından meydana getirildim. Hayır; daha önce de söylediğim gibi, sebepte en azından etkide olan kadar şey bulunması gerektiği açıktır. Bu yüzden ben düşünen bir şey olduğuma ve bende bir Tanrı fikri bulunduğuna göre, sebebim olarak sonunda ne gösterilirse gösterilsin, onun da düşünen bir şey olduğunu ve Tanrı'ya atfettiğim bütün yetkinliklerin fikrine sahip olduğunu kabul etmek gerekir. Onun hakkında da yeniden kendinden mi yoksa başka bir şeyden mi var olduğu sorulabilir. Kendindense, söylenenlerden onun bizzat Tanrı olduğu açıktır; çünkü kendi başına var olma gücüne sahip olduğuna göre, şüphesiz kendinde fikrini taşıdığı bütün yetkinliklere, yani Tanrı'da olduğunu kavradığım bütün yetkinliklere fiilen sahip olma gücüne de sahiptir. Başka bir şeydense, bu öteki hakkında da aynı şekilde kendinden mi başkasından mı olduğu sorulacak, ta ki sonunda son sebebe varılsın; bu da Tanrı olacaktır.

Çünkü burada sonsuza giden bir dizi olamayacağı yeterince açıktır; hele burada yalnız beni bir zamanlar meydana getirmiş olan sebep değil, en çok da beni şimdiki zamanda koruyan sebep söz konusu olduğuna göre.

Beni meydana getirmek için belki birkaç kısmî sebebin bir araya geldiği, Tanrı'ya atfettiğim yetkinliklerden birinin fikrini birinden, ötekinin fikrini başka birinden aldığım, öyle ki bu yetkinliklerin hepsi evrenin bir yerinde bulunduğu, ama hepsinin birden Tanrı olan tek bir varlıkta birleşmediği de kurgulanamaz. Tam tersine, Tanrı'da olan her şeyin birliği, yalınlığı, yani ayrılmazlığı, onda bulunduğunu anladığım başlıca yetkinliklerden biridir. Bütün yetkinliklerinin bu birliğinin fikri de elbette bende, öteki yetkinliklerin fikirlerini de kendisinden almadığım bir sebep tarafından konmuş olamaz; çünkü onların neler olduğunu aynı zamanda tanımamı sağlamadıkça, onları bir arada ve ayrılmaz olarak anlamamı da sağlayamazdı.

Ana babama gelince, onlar hakkında şimdiye kadar düşündüğüm her şey doğru olsa da, elbette beni onlar korumuyor; düşünen bir şey olduğum ölçüde beni hiçbir şekilde onlar meydana getirmedi de. Onlar yalnız, benim, yani (şimdi kendim olarak yalnız onu alıyorum) zihnin içinde bulunduğuna hükmettiğim maddeye birtakım yatkınlıklar koydular. Bu yüzden burada onlarla ilgili hiçbir güçlük olamaz; tamamen şu sonuca varmak gerekir: Yalnız var olmamdan ve bende en yetkin varlığın, yani Tanrı'nın bir fikri bulunmasından, Tanrı'nın da var olduğu son derece apaçık ispat edilmiş olur.

Geriye yalnız bu fikri Tanrı'dan nasıl aldığımı incelemek kalıyor. Çünkü onu duyulardan almadım; duyulur şeylerin fikirlerinin, bu şeyler duyuların dış organlarına çarptığında ya da çarpar gibi göründüğünde genellikle yaptığı gibi, beklemediğim bir anda bana gelmedi; benim tarafımdan uydurulmuş da değildir, çünkü ondan hiçbir şey eksiltemem, ona hiçbir şey ekleyemem. Bu yüzden geriye, kendi fikrim gibi onun da bende doğuştan olması kalıyor.

Ve elbette Tanrı'nın beni yaratırken bu fikri, sanatçının eserine bastığı bir mühür olsun diye bana koymuş olması şaşılacak bir şey değildir. Bu mührün eserin kendisinden farklı bir şey olması da gerekmez. Yalnız Tanrı'nın beni yaratmış olmasından, bir bakıma onun suretinde ve benzerliğinde yaratıldığım ve Tanrı fikrini içeren bu benzerliği, kendimi algıladığım yetiyle algıladığım son derece inanılırdır. Yani zihnin gözünü kendime çevirdiğimde, yalnız eksik, başkasına bağlı ve belirsizce giderek daha büyük, yani daha iyi şeylere özlem duyan bir şey olduğumu anlamakla kalmıyorum; aynı zamanda bağlı olduğum varlığın bütün bu daha büyük şeyleri belirsizce ve yalnız kuvve hâlinde değil, gerçekten sonsuzca kendinde taşıdığını, böylece Tanrı olduğunu da anlıyorum. Kanıtın bütün gücü şuradadır: Gerçekten Tanrı da var olmasaydı, olduğum bu tabiatta, yani bende Tanrı fikri bulunarak var olmamın mümkün olmadığını kabul ediyorum; fikri bende bulunan Tanrı'nın ta kendisi, diyorum, yani kavrayamadığım ama düşüncemle bir şekilde erişebildiğim bütün o yetkinliklere sahip olan ve hiçbir kusura maruz kalmayan Tanrı. Bundan onun aldatıcı olamayacağı yeterince açıktır; çünkü her hilenin ve aldatmanın bir kusura dayandığı tabiî ışıkla açıktır.

18

Forte vero illud ens non est Deus, sumque vel a parentibus productus, vel a quibuslibet aliis causis Deo minus perfectis. Imo, ut jam ante dixi, perspicuum est tantumdem ad minimum esse debere in causa quantum est in effectu; et idcirco cum sim res cogitans, ideamque quandam Dei in me habens, qualiscunque tandem mei causa assignetur, illam etiam esse rem cogitantem et omnium perfectionum, quas Deo tribuo, ideam habere fatendum est; potestque de illa rursus quaeri an sit a se vel ab alia; nam si a se, patet ex dictis illam ipsam Deum esse, quia nempe, cum vim habeat per se existendi, habet proculdubio etiam vim possidendi actu omnes perfectiones quarum ideam in se habet, hoc est omnes quas in Deo esse concipio. Si autem sit ab alia, rursus eodem modo de hac altera quaeretur an sit a se, vel ab alia, donec tandem ad causam ultimam deveniatur, quae erit Deus. Satis enim apertum est, nullum hic dari posse progressum in infinitum, praesertim cum non tantum de causa, quae me olim produxit, hic agam, sed maxime etiam de illa quae me tempore praesenti conservat. Nec fingi potest plures forte causas partiales ad me efficiendum concurrisse, et ab una ideam unius ex perfectionibus quas Deo tribuo, ab alia ideam alterius me accepisse, adeo ut omnes quidem illae perfectiones alicubi in universo reperiantur, sed non omnes simul junctae in uno aliquo, qui sit Deus; nam contra unitas, simplicitas, sive inseparabilitas eorum omnium quae in Deo sunt, una est ex praecipuis perfectionibus quas in eo esse intelligo; nec certe istius omnium ejus perfectionum unitatis idea in me potuit poni ab ulla causa, a qua etiam aliarum perfectionum ideas non habuerim; neque enim efficere potuit ut illas simul junctas, et inseparabiles intelligerem, nisi simul effecerit, ut quaenam illae essent agnoscerem. Quantum denique ad parentes attinet, ut omnia vera sint quae de illis unquam putavi, non tamen profecto illi me conservant, nec etiam ullo modo me, quatenus sum res cogitans, effecerunt; sed tantum dispositiones quasdam in ea materia posuerunt, cui me, hoc est mentem (quam solam nunc pro me accipio) inesse judicavi: ac proinde hic nulla de iis difficultas esse potest, sed omnino est concludendum, ex hoc solo quod existam, quaedamque idea entis perfectissimi, hoc est Dei, in me sit, evidentissime demonstrari Deum etiam existere. Superest tantum ut examinem qua ratione ideam istam a Deo accepi, neque enim illam sensibus hausi, nec unquam non expectanti mihi advenit, ut solent rerum sensibilium ideae, cum istae res externis sensuum organis occurrunt, vel occurrere videntur; nec etiam a me efficta est, nam nihil ab illa detrahere, nihil illi superaddere plane possum, ac proinde superest ut mihi sit innata, quemadmodum etiam mihi est innata idea mei ipsius. Et sane non mirum est Deum, me creando ideam illam mihi indidisse, ut esset tanquam nota artificis operi suo impressa; nec etiam opus est ut nota illa sit aliqua res ab opere ipso diversa, sed ex hoc uno quod Deus me creavit, valde credibile est me quodammodo ad imaginem et similitudinem ejus factum esse, illamque similitudinem, in qua Dei idea continetur, a me percipi per eandem facultatem, per quam ego ipse a me percipior, hoc est, dum in meipsum mentis aciem converto, non modo intelligo me esse rem incompletam, et ab alio dependentem, remque ad majora, et majora sive meliora indefinite aspirantem, sed simul etiam intelligo illum, a quo pendeo, majora ista omnia non indefinite et potentia tantum, sed reipsa infinite in se habere, atque ita Deum esse; totaque vis argumenti in eo est, quod agnoscam fieri non posse ut existam talis naturae qualis sum, nempe ideam Dei in me habens, nisi revera Deus etiam existeret, Deus inquam ille idem cujus idea in me est, hoc est habens omnes illas perfectiones, quas ego non comprehendere, sed quocunque modo attingere cogitatione possum, et nullis plane defectibus obnoxius. Ex quibus satis patet illum fallacem esse non posse: omnem enim fraudem, et deceptionem a defectu aliquo pendere lumine naturali manifestum est.

19Ama bunu daha dikkatle incelemeden ve buradan çıkarılabilecek başka hakikatleri araştırmadan önce, burada bir süre Tanrı'nın kendisini seyre dalmak, sıfatlarını kendi kendime tartmak ve bu ölçüsüz ışığın güzelliğini, kararan zekâmın gözü ne kadar dayanabilirse, temaşa etmek, ona hayran olmak ve tapmak istiyorum. Çünkü öteki hayatın en yüksek mutluluğunun yalnız ilahî yüceliği böyle seyretmekte bulunduğuna imanla inandığımız gibi, çok daha az yetkin de olsa aynı seyirden bu hayatta elverişli olduğumuz en büyük hazzın duyulabileceğini şimdiden deneyimle görüyoruz.

Dördüncü Meditasyon. Doğru ve Yanlış Üzerine

Bu günlerde zihnimi duyulardan uzaklaştırmaya öyle alıştım ve cisimsel şeyler hakkında gerçekten algılanan şeylerin pek az olduğunu, insan zihni hakkında çok daha fazla, Tanrı hakkında ise daha da fazla şey bilinebildiğini öyle dikkatle fark ettim ki artık düşüncemi hayal edilebilir şeylerden yalnız akılla kavranabilen ve her türlü maddeden ayrı şeylere hiç güçlük çekmeden çevirebiliyorum. Ve elbette insan zihninin, uzunluk, genişlik ve derinlikçe yer kaplamayan ve cisme ait hiçbir şey taşımayan düşünen bir şey olduğu ölçüde, herhangi bir cisimsel şeyin fikrinden çok daha seçik bir fikrine sahibim. Şüphe ettiğime, yani eksik ve bağımlı bir şey olduğuma dikkat ettiğimde, bağımsız ve tam bir varlığın, yani Tanrı'nın o kadar açık ve seçik bir fikri aklıma geliyor; ve yalnız bende böyle bir fikrin bulunmasından, yani bu fikre sahip olarak var olmamdan, Tanrı'nın da var olduğu ve bütün varlığımın her an ona bağlı olduğu sonucunu o kadar açıkça çıkarıyorum ki insan zekâsının bundan daha apaçık, daha kesin bir şey bilemeyeceğinden eminim. Ve şimdi, ilimlerin ve bilgeliğin bütün hazinelerinin saklı olduğu gerçek Tanrı'yı seyretmekten öteki şeylerin bilgisine varmayı sağlayacak bir yol görüyor gibiyim.

Çünkü önce, onun beni hiçbir zaman aldatmasının mümkün olmadığını kabul ediyorum; zira her hilede ya da aldatmada bir kusurluluk bulunur. Aldatabilmek bir zekâ keskinliği ya da güç kanıtı gibi görünse de, aldatmak istemek şüphesiz ya kötülüğe ya da zayıflığa tanıklık eder; dolayısıyla Tanrı'ya yakışmaz.

Sonra, bende bir hüküm verme yetisi olduğunu deneyimle görüyorum; bende olan bütün öteki şeyler gibi onu da elbette Tanrı'dan aldım. Ve Tanrı beni aldatmak istemediğine göre, onu bana elbette, doğru kullandığım sürece yanılabileceğim türden vermedi.

Bundan, demek ki benim hiç yanılamayacağım sonucu çıkıyor gibi görünmeseydi, bu konuda hiçbir şüphe kalmazdı. Çünkü bende olan her şeyi Tanrı'dan aldıysam ve o bana hiçbir yanılma yetisi vermediyse, hiç yanılamam gibi görünüyor. Gerçekten de yalnız Tanrı'yı düşündüğüm ve bütünüyle ona döndüğüm sürece hiçbir yanılgı ya da yanlışlık sebebi bulamıyorum. Ama sonra kendime dönünce, yine de sayısız yanılgıya maruz olduğumu deneyimle görüyorum. Bunların sebebini araştırırken, zihnimde yalnız Tanrı'nın, yani en yüksek derecede yetkin varlığın reel ve olumlu bir fikrinin değil, deyim yerindeyse hiçliğin, yani her yetkinlikten en uzak olanın bir tür olumsuz fikrinin de belirdiğini fark ediyorum. Kendimi de Tanrı ile hiçlik, yani en yüksek varlık ile var olmayan arasında bir orta şey olarak kurulmuş görüyorum: En yüksek varlık tarafından yaratıldığım ölçüde, bende aldanmama ya da yanılgıya düşmeme yol açacak hiçbir şey yoktur; ama bir bakıma hiçlikten, yani var olmayandan da pay aldığım, yani en yüksek varlığın kendisi olmadığım ve bende pek çok şey eksik olduğu ölçüde, aldanmam o kadar şaşılacak bir şey değildir. Böylece yanılgının, yanılgı olduğu ölçüde, Tanrı'ya bağlı reel bir şey olmadığını, yalnızca bir eksiklik olduğunu kesin olarak anlıyorum. Dolayısıyla yanılmam için Tanrı'nın bu amaçla verdiği bir yeti gerekmez; Tanrı'dan aldığım, doğru hüküm verme yetisi bende sonsuz olmadığı için yanılırım.

19

Sed priusquam hoc diligentius examinem, simulque in alias veritates quae inde colligi possunt inquiram; placet hic aliquandiu in ipsius Dei contemplatione immorari, ejus attributa apud me expendere, et immensi hujus luminis pulchritudinem, quantum caligantis ingenii mei acies ferre poterit, intueri, admirari, adorare. Ut enim in hac sola divinae majestatis contemplatione summam alterius vitae felicitatem consistere fide credimus, ita etiam jam ex eadem licet multo minus perfecta maximam, cujus in hac vita capaces simus, voluptatem percipi posse experimur. Meditatio IV. De vero et falso. Ita me his diebus assuefeci in mente a sensibus abducenda, tamque accurate animadverti perpauca esse quae de rebus corporeis vere percipiantur, multoque plura de mente humana, multo adhuc plura de Deo cognosci, ut jam absque ulla difficultate cogitationem a rebus imaginabilibus ad intelligibiles tantum, atque ab omni materia secretas convertam: et sane multo magis distinctam habeo ideam mentis humanae, quatenus est res cogitans, non extensa in longum, latum, et profundum, nec aliud quid a corpore habens, quam ideam ullius rei corporeae: cumque attendo me dubitare, sive esse rem incompletam et dependentem, adeo clara et distincta idea entis independentis et completi, hoc est Dei, mihi occurrit; et ex hoc uno, quod talis idea in me sit, sive quod ego ideam illam habens existam, adeo manifeste concludo Deum etiam existere, atque ab illo singulis momentis totam existentiam meam dependere, ut nihil evidentius, nihil certius ab humano ingenio cognosci posse confidam. Jamque videre videor aliquam viam per quam ab ista contemplatione veri Dei, in quo nempe sunt omnes thesauri scientiarum et sapientiae absconditi, ad caeterarum rerum cognitionem deveniatur. In primis enim agnosco fieri non posse ut ille me unquam fallat; in omni enim fallacia vel deceptione aliquid imperfectionis reperitur; et quamvis posse fallere nonnullum esse videatur acuminis, aut potentiae argumentum, proculdubio velle fallere vel malitiam vel imbecillitatem testatur, nec proinde in Deum cadit. Deinde experior quandam in me esse judicandi facultatem, quam certe, ut et reliqua omnia quae in me sunt, a Deo accepi, cumque ille nolit me fallere, talem profecto non dedit, ut, dum ea recte utor, possim unquam errare. Nec ullum de hac re dubium superesset, nisi inde sequi videretur, me igitur errare nunquam posse, nam si quodcunque in me est, a Deo habeo, nec ullam ille mihi dederit errandi facultatem, non videor posse unquam errare. Atque ita prorsus, quamdiu de Deo tantum cogito, totusque in eum me converto, nullam erroris, aut falsitatis causam deprehendo; sed postmodum ad me reversus experior me tamen innumeris erroribus esse obnoxium, quorum causam inquirens animadverto non tantum Dei, sive entis summe perfecti realem et positivam, sed etiam, ut ita loquar, nihili, sive ejus quod ab omni perfectione summe abest, negativam quandam ideam mihi obversari, et me tanquam medium quid inter Deum et nihil, sive inter summum ens et non ens ita esse constitutum, ut, quantenus a summo ente sum creatus, nihil quidem in me sit, per quod fallar, aut in errorem inducar, sed quatenus etiam quodammodo de nihilo, sive de non ente participo, hoc est quatenus non sum ipse summum ens, desuntque mihi quam plurima, non adeo mirum esse quod fallar: atque ita certe intelligo errorem, quatenus error est, non esse quid reale quod a Deo dependeat, sed tantummodo esse defectum, nec proinde ad errandum mihi opus esse aliqua facultate in hunc finem a Deo tributa, sed contingere ut errem ex eo quod facultas verum judicandi quam ab illo habeo, non sit in me infinita.

20Yine de bu henüz tamamen tatmin etmiyor. Çünkü yanılgı salt bir olumsuzlama değil, bir yoksunluktur, yani bir bakıma bende bulunması gereken bir bilginin eksikliğidir. Tanrı'nın tabiatına dikkat edince de, onun bende kendi cinsinde yetkin olmayan, yani kendisine düşen bir yetkinlikten yoksun bir yeti koymuş olması mümkün görünmüyor. Çünkü usta ne kadar becerikliyse, elinden çıkan eserler o kadar yetkinse, her şeyin o en yüce kurucusunun yaptığı her bakımdan kusursuz olmayan ne olabilir? Tanrı'nın beni hiç aldanmayacağım biçimde yaratabileceğinden şüphe yoktur; her zaman en iyi olanı istediğinden de şüphe yoktur. Öyleyse aldanmam aldanmamamdan daha mı iyidir?

Bunları daha dikkatle tartarken önce şu aklıma geliyor: Tanrı'nın, gerekçelerini anlamadığım bazı şeyler yapmasına şaşmamalıyım; neden ya da nasıl yapıldıklarını kavrayamadığım başka bazı şeylerin var olduğunu belki deneyimle görüyorum diye de onun varlığından şüphe etmemeliyim. Çünkü tabiatımın çok zayıf ve sınırlı, Tanrı'nın tabiatının ise ölçüsüz, kavranamaz, sonsuz olduğunu artık bildiğime göre, onun sebeplerini bilmediğim sayısız şeyi yapabileceğini de bundan yeterince biliyorum. Yalnız bu gerekçeyle, fizik konularında genellikle gayeden çıkarılan bütün o sebep cinsinin hiçbir işe yaramadığını düşünüyorum; çünkü Tanrı'nın gayelerini araştırmaya kalkışmanın pervasızlık olacağını düşünüyorum.

Ayrıca şu da aklıma geliyor: Tanrı'nın eserlerinin yetkin olup olmadığını araştırdığımızda, tek bir yaratığa ayrı olarak değil, şeylerin bütününe bakmak gerekir. Çünkü tek başına olsaydı belki haklı olarak çok kusurlu görünecek bir şey, dünyada bir parça olarak son derece yetkindir. Her şeyden şüphe etmek istediğimden beri benden ve Tanrı'dan başka hiçbir şeyin var olduğunu henüz kesin olarak bilmesem de, Tanrı'nın ölçüsüz gücünü fark ettiğimden beri onun başka birçok şey yaptığını ya da hiç değilse yapabileceğini, böylece benim de şeylerin bütününde bir parça yerinde bulunduğumu inkâr edemem.

Sonra kendime daha yakından bakıp yanılgılarımın (yalnız onlar bende bir kusurluluk olduğunu gösterir) nasıl şeyler olduğunu araştırınca, onların aynı anda bir araya gelen iki sebebe bağlı olduğunu fark ediyorum: bende bulunan bilme yetisine ve seçme yetisine, yani hür iradeye; başka deyişle akla ve aynı zamanda iradeye. Çünkü yalnız akılla, yalnızca hakkında hüküm verebileceğim fikirleri algılarım; böyle tam olarak ele alınan akılda asıl anlamda hiçbir yanılgı bulunmaz. Belki fikirleri bende hiç bulunmayan sayısız şey vardır; ama onlardan asıl anlamda yoksun değil, yalnız olumsuz anlamda mahrum olduğumu söylemeliyim; zira Tanrı'nın bana verdiğinden daha büyük bir bilme yetisi vermesi gerektiğini kanıtlayacak hiçbir gerekçe getiremem. Onun ne kadar usta bir sanatçı olduğunu anlasam da, bu yüzden bazı eserlerine koyabildiği bütün yetkinlikleri her bir eserine koyması gerektiğini düşünmüyorum. Tanrı'dan yeterince geniş ve yetkin bir irade, yani hür seçim almadığımdan da yakınamam; çünkü onun hiçbir sınırla çevrilmediğini deneyimle görüyorum. Bana çok dikkate değer görünen şu: Bende başka hiçbir şey o kadar yetkin ya da o kadar büyük değildir ki daha yetkininin ya da daha büyüğünün olabileceğini anlamayayım. Mesela anlama yetisini ele alırsam, onun bende çok küçük ve çok sınırlı olduğunu hemen tanırım; aynı zamanda çok daha büyük, hatta en büyük ve sonsuz başka bir anlama yetisinin fikrini kurarım ve tam da onun fikrini kurabildiğim için bunun Tanrı'nın tabiatına ait olduğunu algılarım. Aynı şekilde hatırlama, hayal etme ya da başka herhangi bir yetiyi incelersem, bende cılız ve sınırlı, Tanrı'da ise ölçüsüz olduğunu anlamadığım hiçbirini bulamam. Yalnız irade, yani hür seçim bende o kadar büyüktür ki daha büyüğünün fikrini kavrayamam; öyle ki Tanrı'nın bir tür suretini ve benzerliğini taşıdığımı anlamamı sağlayan başlıca odur. Çünkü irade Tanrı'da bendekinden kıyas kabul etmeyecek kadar büyük olsa da (hem ona eşlik eden ve onu daha sağlam ve daha etkili kılan bilgi ve güç bakımından, hem de daha çok şeye yayıldığı için nesnesi bakımından), kendinde biçimsel ve tam olarak ele alındığında daha büyük görünmez. Çünkü irade yalnızca aynı şeyi yapabilmemiz ya da yapmayabilmemizden (yani onaylayabilmemiz ya da inkâr edebilmemizden, peşinden gidebilmemiz ya da ondan kaçabilmemizden) ibarettir; daha doğrusu yalnızca, aklın bize sunduğu şeyi onaylamaya ya da inkâr etmeye, peşinden gitmeye ya da ondan kaçmaya, hiçbir dış gücün bizi buna belirlediğini hissetmeyeceğimiz biçimde yönelmemizden ibarettir. Hür olmam için her iki yana da yönelebilmem gerekmez; tersine, ister doğrunun ve iyinin gerekçesini bir yanda apaçık anladığım için, ister Tanrı düşüncemin derinliklerini öyle düzenlediği için, bir yana ne kadar çok eğilirsem, onu o kadar hür seçerim. İlahî lütuf da tabiî bilgi de hürriyeti asla azaltmaz; tersine artırır ve güçlendirir. Hiçbir gerekçe beni bir yana öbüründen daha çok itmediğinde deneyimlediğim o kayıtsızlık ise hürriyetin en alt derecesidir; o hiçbir yetkinliğe değil, yalnızca bilgide bir eksikliğe, bir tür olumsuzluğa tanıklık eder. Çünkü neyin doğru ve iyi olduğunu her zaman açıkça görseydim, neye hükmetmem ya da neyi seçmem gerektiği hakkında hiçbir zaman düşünüp taşınmazdım; böylece tamamen hür olsam da hiçbir zaman kayıtsız olamazdım.

20

Verumtamen hoc nondum omnino satisfacit, non enim error est pura negatio, sed privatio, sive carentia cujusdam cognitionis, quae in me quodammodo esse deberet; atque attendenti ad Dei naturam non videtur fieri posse, ut ille aliquam in me posuerit facultatem quae non sit in suo genere perfecta, sive quae aliqua sibi debita perfectione sit privata; nam si quo peritior est artifex, eo perfectiora opera ab illo proficiscantur, quid potest a summo illo rerum omnium conditore factum esse quod non sit omnibus numeris absolutum? nec dubium est quin potuerit Deus me talem creare ut nunquam fallerer; nec etiam dubium est quin velit semper id quod est optimum; anne ergo melius est me falli quam non falli? Dum haec perpendo attentius, occurrit primo non mihi esse mirandum si quaedam a Deo fiant quorum rationes non intelligam; nec de ejus existentia ideo esse dubitandum, quod forte quaedam alia esse experiar quae quare, vel quomodo ab illo facta sint non comprehendo; cum enim jam sciam naturam meam esse valde infirmam et limitatam, Dei autem naturam esse immensam, incomprehensibilem, infinitam, ex hoc satis etiam scio innumerabilia illum posse quorum causas ignorem; atque ob hanc unicam rationem totum illud causarum genus quod a fine peti solet in rebus Physicis nullum usum habere existimo; non enim absque temeritate me puto posse investigare fines Dei. Occurrit etiam non unam aliquam creaturam separatim, sed omnem rerum universitatem esse spectandam, quoties an opera Dei perfecta sint inquirimus: quod enim forte non immerito, si solum esset, valde imperfectum videretur, ut habens in mundo rationem partis est perfectissimum; et quamvis ex quo de omnibus volui dubitare nihil adhuc praeter me, et Deum existere certo cognovi, non possum tamen, ex quo immensam Dei potentiam animadverti, negare quin multa alia ab illo facta sint, vel saltem fieri possint, adeo ut ego rationem partis in rerum universitate obtineam. Deinde, ad me propius accedens, et qualesnam sint errores mei (qui soli imperfectionem aliquam in me arguunt) investigans, adverto illos a duabus causis simul concurrentibus dependere, nempe a facultate cognoscendi quae in me est, et a facultate eligendi sive ab arbitrii libertate, hoc est ab intellectu, et simul a voluntate. Nam per solum intellectum percipio tantum ideas de quibus judicium ferre possum, nec ullus error proprie dictus in eo praecise sic spectato reperitur; quamvis enim innumerae fortasse res existant, quarum ideae nullae in me sunt, non tamen proprie illis privatus, sed negative tantum destitutus sum dicendus, quia nempe rationem nullam possum afferre, qua probem Deum mihi majorem quam dederit cognoscendi facultatem dare debuisse; atque quantumvis peritum artificem esse intelligam, non tamen ideo puto illum in singulis ex suis operibus omnes perfectiones ponere debuisse quas in aliquibus ponere potest. Nec vero etiam queri possum quod non satis amplam et perfectam voluntatem, sive arbitrii libertatem a Deo acceperim, nam sane nullis illam limitibus circumscribi experior. Et quod valde notandum mihi videtur, nulla alia in me sunt tam perfecta, aut tanta, quin intelligam perfectiora, sive majora adhuc esse posse. Nam si, exempli causa, facultatem intelligendi considero, statim agnosco perexiguam illam et valde finitam in me esse, simulque alterius cujusdam multo majoris, imo maximae, atque infinitae ideam formo, illamque ex hoc ipso quod ejus ideam formare possim, ad Dei naturam pertinere percipio. Eadem ratione si facultatem recordandi, vel imaginandi, vel quaslibet alias examinem, nullam plane invenio, quam non in me tenuem, et circumscriptam, in Deo immensam esse intelligam. Sola est voluntas, sive arbitrii libertas, quam tantam in me experior ut nullius majoris ideam apprehendam; adeo ut illa praecipue sit, ratione cujus imaginem quandam, et similitudinem Dei me referre intelligo: nam quamvis major absque comparatione in Deo quam in me sit, tum ratione cognitionis et potentiae quae illi adjunctae sunt, redduntque ipsam magis firmam et efficacem; tum ratione objecti, quoniam ad plura se extendit; non tamen in se formaliter et praecise spectata major videtur, quia tantum in eo consistit quod idem vel facere, vel non facere (hoc est affirmare vel negare, prosequi vel fugere) possimus, vel potius in eo tantum quod ad id quod nobis ab intellectu proponitur affirmandum vel negandum, sive prosequendum vel fugiendum ita feramur, ut a nulla vi externa nos ad id determinari sentiamus. Neque enim opus est me in utramque partem ferri posse ut sim liber, sed contra quo magis in unam propendeo, sive quia rationem veri et boni in ea evidenter intelligo, sive quia Deus intima cogitationis meae ita disponit, tanto liberius illam eligo; nec sane divina gratia, nec naturalis cognitio unquam imminuunt libertatem, sed potius augent, et corroborant. Indifferentia autem illa quam experior, cum nulla me ratio in unam partem magis quam in alteram impellit, est infimus gradus libertatis, et nullam in ea perfectionem, sed tantummodo in cognitione defectum, sive negationem quandam testatur; nam si semper quid verum et bonum sit clare viderem, nunquam de eo quod esset judicandum vel eligendum deliberarem, atque ita, quamvis plane liber, nunquam tamen indifferens esse possem.

21Bundan şunu algılıyorum: Tanrı'dan aldığım isteme gücü, kendi başına ele alındığında yanılgılarımın sebebi değildir; çünkü son derece geniş ve kendi cinsinde yetkindir. Anlama gücü de değildir; çünkü anladığım her şeyi, anlamayı Tanrı'dan aldığıma göre, şüphesiz doğru anlarım ve bunda aldanmam mümkün değildir. Öyleyse yanılgılarım nereden doğuyor? Yalnızca şundan: İrade akıldan daha geniş bir alana yayıldığı için onu aynı sınırlar içinde tutmuyor, anlamadığım şeylere de yayıyorum. Bunlara karşı kayıtsız olduğu için de irade kolayca doğrudan ve iyiden sapıyor; böylece hem aldanıyor hem günah işliyorum.

Mesela bu günlerde dünyada bir şeyin var olup olmadığını incelerken ve tam da bunu incelememden var olduğumun apaçık sonuç çıktığını fark ederken, bu kadar açık anladığım şeyin doğru olduğuna hükmetmeden edemedim. Bir dış güç beni buna zorladığı için değil; akıldaki büyük ışığı iradede büyük bir eğilim izlediği için. Ve buna karşı ne kadar az kayıtsızsam, ona o kadar kendiliğimden ve hür olarak inandım. Şimdi ise yalnız düşünen bir şey olduğum ölçüde var olduğumu bilmekle kalmıyorum, ayrıca zihnimde cisimsel tabiatın da bir fikri beliriyor; ve bende bulunan, daha doğrusu benim kendisi olduğum düşünen tabiatın bu cisimsel tabiattan başka mı olduğundan, yoksa ikisinin aynı mı olduğundan şüphe ediyorum. Aklıma birini ötekinden daha çok ikna edecek hiçbir gerekçenin henüz gelmediğini varsayıyorum: O zaman tam da bundan dolayı ikisinden birini onaylamaya ya da inkâr etmeye, ya da bu konuda hiçbir hüküm vermemeye karşı kayıtsızım.

Dahası, bu kayıtsızlık yalnız aklın hiç bilmediği şeylere değil, genel olarak, irade onlar hakkında düşünüp taşınırken tam o sırada akıl tarafından yeterince açık bilinmeyen her şeye yayılır. Çünkü inandırıcı tahminler beni ne kadar bir yana çekerse çeksin, bunların kesin ve şüphe götürmez gerekçeler değil, yalnızca tahminler olduğunu bilmek, onayımı karşı yana itmeye yeter. Bunu bu günlerde yeterince deneyimledim: Önceden son derece doğru diye inandığım her şeyi, yalnız onlardan bir şekilde şüphe edilebileceğini fark ettiğim için tamamen yanlış saydım.

Neyin doğru olduğunu yeterince açık ve seçik algılamadığımda hüküm vermekten kaçınırsam, doğru davrandığım ve aldanmadığım açıktır. Ama ya onaylar ya inkâr edersem, o zaman hür iradeyi doğru kullanmıyorum demektir. Yanlış olan yana dönersem düpedüz aldanırım; öteki yanı benimsersem tesadüfen hakikate rastlarım, ama bu yüzden kusurdan kurtulmuş olmam; çünkü aklın algısının her zaman iradenin belirlenmesinden önce gelmesi gerektiği tabiî ışıkla açıktır. Yanılgının suretini oluşturan yoksunluk da hür iradenin bu yanlış kullanımındadır; yoksunluk, diyorum, benden çıktığı ölçüde eylemin kendisindedir; Tanrı'dan aldığım yetide değildir, eylem Tanrı'ya bağlı olduğu ölçüde eylemde de değildir.

Tanrı'nın bana verdiğinden daha büyük bir anlama gücü, yani daha büyük bir tabiî ışık vermemiş olmasından yakınmak için de hiçbir sebebim yok. Çünkü birçok şeyi anlamamak sonlu bir aklın, sonlu olmak da yaratılmış bir aklın mahiyetindendir. Bana hiçbir zaman hiçbir şey borçlu olmayan Tanrı'ya bahşettikleri için şükretmeliyim; vermediklerinden beni yoksun bıraktığını ya da onları benden aldığını düşünmem için bir sebep yoktur.

İradeyi akıldan daha geniş bir alana yayılan biçimde vermiş olmasından yakınmak için de bir sebebim yok. Çünkü irade yalnızca tek bir şeyden ibaret ve adeta bölünmez olduğu için, tabiatı ondan bir şey eksiltilmesine elverişli görünmüyor. Ve elbette ne kadar genişse, onu verene o kadar çok şükretmeliyim.

21

Ex his autem percipio nec vim volendi, quam a Deo habeo, per se spectatam causam esse errorum meorum; est enim amplissima, atque in suo genere perfecta; neque etiam vim intelligendi, nam quidquid intelligo, cum a Deo habeam ut intelligam, procul dubio recte intelligo, nec in eo fieri potest ut fallar. Unde ergo nascuntur mei errores? nempe ex hoc uno quod cum latius pateat voluntas quam intellectus, illam non intra eosdem limites contineo, sed etiam ad illa quae non intelligo extendo; ad quae cum sit indifferens, facile a vero et bono deflectit, atque ita et fallor et pecco. Exempli causa, cum examinarem hisce diebus an aliquid in mundo existeret, atque adverterem, ex hoc ipso quod illud examinarem, evidenter sequi me existere, non potui quidem non judicare illud quod tam clare intelligebam verum esse, non quod ab aliqua vi externa fuerim ad id coactus, sed quia ex magna luce in intellectu magna consequuta est propensio in voluntate, atque ita tanto magis sponte et libere illud credidi, quanto minus fui ad istud ipsum indifferens. Nunc autem, non tantum scio me, quatenus sum res quaedam cogitans, existere, sed praeterea etiam idea quaedam naturae corporeae mihi obversatur, contingitque ut dubitem an natura cogitans quae in me est, vel potius quae ego ipse sum, alia sit ab ista natura corporea, vel an ambae idem sint; et suppono nullam adhuc intellectui meo rationem occurrere, quae mihi unum magis quam aliud persuadeat, certe ex hoc ipso sum indifferens ad utrumlibet affirmandum vel negandum, vel etiam ad nihil de ea re judicandum. Quinimo etiam haec indifferentia non ad ea tantum se extendit, de quibus intellectus nihil plane cognoscit, sed generaliter ad omnia quae ab illo non satis perspicue cognoscuntur eo ipso tempore, quo de iis a voluntate deliberatur; quantumvis enim probabiles conjecturae me trahant in unam partem, sola cognitio quod sint tantum conjecturae, non autem certae atque indubitabiles rationes, sufficit ad assensionem meam in contrarium impellendam. Quod satis his diebus sum expertus, cum illa omnia quae prius ut vera quam maxime credideram, propter hoc unum quod de iis aliquo modo posse dubitari deprehendissem, plane falsa esse supposui. Cum autem quid verum sit, non satis clare et distincte percipio, si quidem a judicio ferendo abstineam, clarum est me recte agere, et non falli, sed si vel affirmem, vel negem, tunc libertate arbitrii non recte utor; atque si in eam partem quae falsa est me convertam, plane fallar; si vero alteram amplectar, casu quidem incidam in veritatem, sed non ideo culpa carebo, quia lumine naturali manifestum est perceptionem intellectus praecedere semper debere voluntatis determinationem; atque in hoc liberi arbitrii non recto usu privatio illa inest quae formam erroris constituit, privatio, inquam, inest in ipsa operatione, quatenus a me procedit, sed non in facultate quam a Deo accepi, nec etiam in operatione quatenus ab illo dependet. Neque enim habeo causam ullam conquerendi, quod Deus mihi non majorem vim intelligendi, sive non majus lumen naturale dederit quam dedit, quia est de ratione intellectus finiti ut multa non intelligat, et de ratione intellectus creati ut sit finitus, estque quod agam gratias illi qui mihi nunquam quicquam debuit pro eo quod largitus est, non autem quod putem me ab illo iis esse privatum, sive illum mihi ea abstulisse quae non dedit. Non habeo etiam causam conquerendi quod voluntatem dederit latius patentem quam intellectum, cum enim voluntas in una tantum re, et tanquam in indivisibili consistat, non videtur ferre ejus natura ut quicquam ab illa demi possit; et sane quo amplior est, tanto majores debeo gratias ejus datori.

22Nihayet, Tanrı'nın, aldandığım o irade edimlerini, yani hükümleri ortaya koymamda benimle birlikte iş görmesinden de yakınmamalıyım. Çünkü bu edimler, Tanrı'ya bağlı oldukları ölçüde tamamen doğru ve iyidir; onları ortaya koyabilmem de, koyamamamdan bir bakıma bende daha büyük bir yetkinliktir. Yanlışlığın ve kusurun biçimsel mahiyeti yalnız yoksunlukta bulunur; yoksunluğun ise Tanrı'nın katkısına ihtiyacı yoktur, çünkü bir şey değildir; sebebi olarak Tanrı'ya bağlandığında da ona yoksunluk değil, yalnızca olumsuzluk denmelidir. Gerçekten de Tanrı'nın, açık ve seçik algısını aklıma koymadığı bazı şeylere onay verme ya da vermeme hürriyetini bana vermiş olmasında elbette hiçbir kusurluluk yoktur; ama bu hürriyeti iyi kullanmamamda ve doğru anlamadığım şeyler hakkında hüküm vermemde şüphesiz bende bir kusurluluk vardır. Yine de görüyorum ki Tanrı, hür kalmam ve bilgimin sonlu olmasıyla birlikte hiçbir zaman yanılmamamı kolayca sağlayabilirdi: ya hakkında bir gün düşünüp taşınacağım her şeyin açık ve seçik algısını aklıma koyarak, ya da yalnızca, açık ve seçik anlamadığım hiçbir şey hakkında hüküm vermemem gerektiğini, hiçbir zaman unutamayacağım kadar sıkıca hafızama kazıyarak. Kendimi bir bütün olarak ele aldığım ölçüde, Tanrı beni böyle yapmış olsaydı şimdi olduğumdan daha yetkin olacağımı da kolayca anlıyorum. Ama bu yüzden, şeylerin bütününde, bazı parçalarının yanılgılardan masun olmamasının, bazılarının ise masun olmasının, bütün parçaları tamamen birbirine benzeseydi olacağından bir bakıma daha büyük bir yetkinlik olduğunu inkâr edemem. Tanrı'nın dünyada bana, hepsinin en başta geleni ve en yetkini olmayan bir rolü üstlendirmek istemesinden yakınmaya da hiçbir hakkım yoktur.

Ayrıca, üzerinde düşünüp taşınılması gereken her şeyin apaçık algısına bağlı olan o birinci yolla yanılgılardan kaçınamasam bile, yalnız şeyin hakikati açık olmadığında hüküm vermekten kaçınmam gerektiğini hatırlamaya bağlı olan öteki yolla kaçınabilirim. Çünkü bende kendimi her zaman bir ve aynı bilgiye sıkıca bağlı tutamayacağım bir zayıflık bulunduğunu deneyimle görsem de, dikkatli ve sık tekrarlanan bir meditasyonla, gerektiği her seferinde onu hatırlamayı sağlayabilir ve böylece yanılmama yönünde bir meleke edinebilirim.

İnsanın en büyük ve başlıca yetkinliği bunda bulunduğuna göre, bugünkü meditasyonla yanılgının ve yanlışlığın sebebini araştırarak az kazanmadığımı düşünüyorum. Bu sebep elbette açıkladığımdan başkası olamaz. Çünkü hüküm verirken iradeyi, yalnız akıl tarafından ona açık ve seçik olarak gösterilen şeylere yayılacak biçimde sınırlı tuttuğum her seferinde yanılmam hiç mümkün değildir. Zira her açık ve seçik algı şüphesiz bir şeydir, dolayısıyla yoktan olamaz; yaratıcısı zorunlu olarak Tanrı'dır, aldatıcı olması çelişik olan en yüksek derecede yetkin Tanrı, diyorum; bu yüzden o algı şüphesiz doğrudur. Bugün yalnız hiç aldanmamak için nelerden sakınmam gerektiğini değil, aynı zamanda hakikate ulaşmak için ne yapmam gerektiğini de öğrendim. Çünkü yalnız yetkin olarak anladığım her şeye yeterince dikkat eder ve onları daha karışık ve karanlık kavradığım geri kalanlardan ayırırsam, ona elbette ulaşırım. Bundan sonra buna özenle çalışacağım.

Beşinci Meditasyon. Maddî Şeylerin Özü Üzerine; ve Yine Tanrı Üzerine: Tanrı Vardır

Tanrı'nın sıfatları hakkında, kendi tabiatım, yani zihnimin tabiatı hakkında araştırılacak daha çok şey kalıyor; ama belki onları başka bir zaman yeniden ele alırım. Şimdi (hakikate ulaşmak için nelerden sakınmam ve ne yapmam gerektiğini fark ettikten sonra) hiçbir şey, geçen günlerde düştüğüm şüphelerden kurtulmaya çalışmaktan ve maddî şeyler hakkında kesin bir şey bilinip bilinemeyeceğini görmekten daha acil görünmüyor.

22

Nec denique etiam queri debeo, quod Deus mecum concurrat ad eliciendos illos actus voluntatis, sive illa judicia in quibus fallor: illi enim actus sunt omnino veri et boni, quatenus a Deo dependent, et major in me quodammodo perfectio est quod illos possim elicere quam si non possem. Privatio autem, in qua sola ratio formalis falsitatis et culpae consistit, nullo Dei concursu indiget, quia non est res, neque ad illum relata ut causam privatio, sed tantummodo negatio dici debet. Nam sane nulla imperfectio in Deo est, quod mihi libertatem dederit assentiendi vel non assentiendi quibusdam, quorum claram et distinctam perceptionem in intellectu meo non posuit, sed proculdubio in me imperfectio est, quod ista libertate non bene utar, et de iis quae non recte intelligo judicium feram. Video tamen fieri a Deo facile potuisse ut, etiamsi manerem liber, et cognitionis finitae, nunquam tamen errarem, nempe si vel intellectui meo claram et distinctam perceptionem omnium de quibus unquam essem deliberaturus indidisset; vel tantum si adeo firmiter memoriae impressisset, de nulla unquam re esse judicandum quam clare et distincte non intelligerem, ut nunquam ejus possem oblivisci; et facile intelligo me, quatenus rationem habeo totius cujusdam, perfectiorem futurum fuisse, quam nunc sum, si talis a Deo factus essem. Sed non ideo possum negare quin major quodammodo perfectio sit in tota rerum universitate quod quaedam ejus partes ab erroribus immunes non sint, aliae vero sint, quam si omnes plane similes essent, et nullum habeo jus conquerendi quod eam me Deus in mundo personam sustinere voluerit quae non est omnium praecipua, et maxime perfecta. Ac praeterea, etiam ut non possim ab erroribus abstinere, priori illo modo qui pendet ab evidenti eorum omnium perceptione, de quibus est deliberandum, possum tamen illo altero qui pendet ab eo tantum quod recorder, quoties de rei veritate non liquet, a judicio ferendo esse abstinendum; nam quamvis eam in me infirmitatem esse experiar, ut non possim semper uni et eidem cognitioni defixus inhaerere, possum tamen attenta et saepius iterata meditatione efficere ut ejusdem, quoties usus exiget, recorder, atque ita habitum quemdam non errandi acquiram. Qua in re cum maxima et praecipua hominis perfectio consistat, non parum me hodierna meditatione lucratum esse existimo, quod erroris et falsitatis causam investigarim: et sane nulla alia esse potest ab ea quam explicui, nam quoties voluntatem in judiciis ferendis ita contineo, ut ad ea tantum se extendat quae illi clare et distincte ab intellectu exhibentur, fieri plane non potest ut errem, quia omnis clara et distincta perceptio proculdubio est aliquid, ac proinde a nihilo esse non potest, sed necessario Deum authorem habet, Deum inquam illum summe perfectum, quem fallacem esse repugnat, ideoque proculdubio est vera. Nec hodie tantum didici quid mihi sit cavendum ut nunquam fallar, sed simul etiam quid agendum ut assequar veritatem; assequar enim illam profecto, si tantum ad omnia quae perfecte intelligo satis attendam, atque illa a reliquis quae confusius et obscurius apprehendo, secernam. Cui rei diligenter imposterum operam dabo. Meditatio V. De essentia rerum materialium, et iterum de Deo, quod existat. Multa mihi supersunt de Dei attributis, multa de mei ipsius, sive mentis meae natura investiganda, sed illa forte alias resumam, jamque nihil magis urgere videtur (postquam animadverti quid cavendum atque agendum sit ad assequendam veritatem) quam ut ex dubiis, in quae superioribus diebus incidi, coner emergere, videamque an aliquid certi de rebus materialibus haberi possit.

23Ve elbette böyle şeylerin benim dışımda var olup olmadığını araştırmadan önce, onların fikirlerini düşüncemde bulundukları ölçüde ele almalı ve hangilerinin seçik, hangilerinin karışık olduğunu görmeliyim.

Filozofların genellikle sürekli kemiyet dedikleri şeyi, yani bu kemiyetin, daha doğrusu kemiyeti olan şeyin uzunluk, genişlik ve derinlikçe uzamını seçik olarak hayal ediyorum. Onda çeşitli parçalar sayıyorum; bu parçalara herhangi büyüklükler, şekiller, konumlar ve yer değiştirme hareketleri, bu hareketlere de herhangi süreler veriyorum.

Bunlar böyle genel olarak ele alındıklarında bana tamamen bilinir ve açık olmakla kalmıyor; ayrıca dikkat edince şekiller, sayı, hareket ve benzerleri hakkında sayısız tikel şey de algılıyorum. Bunların hakikati o kadar açık ve tabiatıma o kadar uygundur ki onları ilk keşfettiğimde yeni bir şey öğreniyormuşum gibi değil, daha önce bildiğim şeyleri hatırlıyormuşum, ya da zihnimin gözünü daha önce onlara çevirmemiş olsam da uzun zamandır bende bulunan şeylere ilk kez dikkat ediyormuşum gibi geliyor.

Burada en çok dikkate alınması gerektiğini düşündüğüm şu: Kendimde, belki benim dışımda hiçbir yerde var olmasalar da hiçbir şey oldukları söylenemeyecek bazı şeylerin sayısız fikrini buluyorum. Bunları bir bakıma istediğim gibi düşünebilsem de benim tarafımdan uydurulmuş değildirler; kendi gerçek ve değişmez tabiatları vardır. Mesela bir üçgeni hayal ettiğimde, belki böyle bir şekil düşüncemin dışında dünyanın hiçbir yerinde var değildir ve hiç var olmamıştır; ama yine de onun elbette belirli bir tabiatı, yani özü ya da sureti vardır; bu değişmez ve ebedîdir, benim tarafımdan uydurulmamıştır, zihnime bağlı değildir. Bu, o üçgen hakkında çeşitli özelliklerin ispat edilebilmesinden bellidir: üç açısının iki dik açıya eşit olduğu, en büyük açısının karşısında en büyük kenarın bulunduğu ve benzerleri. Daha önce, üçgeni hayal ettiğimde bunlar hakkında hiçbir şekilde düşünmemiş olsam da, onları şimdi istesem de istemesem de açıkça tanıyorum; demek ki onları ben uydurmadım.

Bu üçgen fikrinin bana belki dış şeylerden duyu organları yoluyla geldiğini, çünkü zaman zaman üçgen şekilli cisimler gördüğümü söylesem de bu konuyla ilgili değildir. Çünkü duyular yoluyla bana sızmış olduklarından hiçbir şüphe olamayacak sayısız başka şekil tasarlayabilir ve onlar hakkında da üçgen hakkında olduğu kadar çeşitli özellikler ispat edebilirim. Bunların hepsi, benim tarafımdan açıkça bilindiklerine göre, elbette doğrudur; dolayısıyla bir şeydirler, salt hiçlik değildirler. Çünkü doğru olan her şeyin bir şey olduğu açıktır; açıkça bildiğim her şeyin doğru olduğunu da uzun uzun ispat ettim. Bunu ispat etmemiş olsaydım bile, zihnimin tabiatı öyledir ki, en azından açıkça algıladığım sürece onlara onay vermeden edemezdim. Hatırlıyorum ki daha önce de, duyuların nesnelerine en sıkı bağlı olduğum zamanlarda bile, şekiller, sayılar ya da aritmetiğe, geometriye, genel olarak saf ve soyut matematiğe ait başka şeyler hakkında apaçık tanıdığım bu türden hakikatleri her zaman hepsinden kesin saymışımdır.

Şimdi, yalnız bir şeyin fikrini düşüncemden çıkarabilmemden, o şeye ait olduğunu açık ve seçik algıladığım her şeyin gerçekten ona ait olduğu sonucu çıkıyorsa, buradan Tanrı'nın varlığını kanıtlayan bir delil de elde edilemez mi? Onun, yani en yüksek derecede yetkin varlığın fikrini elbette kendimde herhangi bir şeklin ya da sayının fikrinden daha az bulmuyorum. Her zaman var olmanın onun tabiatına ait olduğunu da, bir şekil ya da sayı hakkında ispat ettiğim şeyin o şeklin ya da sayının tabiatına ait olduğunu anladığımdan daha az açık ve seçik anlamıyorum. Bu yüzden geçen günlerde üzerine meditasyon yaptığım her şey doğru olmasa bile, Tanrı'nın varlığı bende en azından şimdiye kadar matematik hakikatlerinin bulunduğu kesinlik derecesinde bulunmalıdır.

23

Et quidem priusquam inquiram, an aliquae tales res extra me existant, considerare debeo illarum ideas quatenus sunt in mea cogitatione, et videre quaenam ex iis sint distinctae, quaenam confusae. Nempe distincte imaginor quantitatem, quam vulgo Philosophi appellant continuam, sive ejus quantitatis, aut potius rei quantae extensionem in longum, latum, et profundum; numero in ea varias partes; quaslibet istis partibus magnitudines, figuras, situs, et motus locales, motibusque istis quaslibet durationes assigno. Nec tantum illa sic in genere spectata mihi plane nota et perspecta sunt, sed praeterea etiam particularia innumera de figuris, de numero, de motu, et similibus, attendendo percipio, quorum veritas adeo aperta est, et naturae meae consentanea, ut dum illa primum detego, non tam videar aliquid novi addiscere, quam eorum quae jam ante sciebam reminisci, sive ad ea primum advertere quae dudum quidem in me erant, licet non prius in illa obtutum mentis convertissem. Quodque hic maxime considerandum puto, invenio apud me innumeras ideas quarumdam rerum, quae etiamsi extra me fortasse nullibi existant, non tamen dici possunt nihil esse; et quamvis a me quodammodo ad arbitrium cogitentur, non tamen a me finguntur, sed suas habent veras et immutabiles naturas: ut cum, exempli causa, triangulum imaginor, etsi fortasse talis figura nullibi gentium extra cogitationem meam existat, nec unquam extiterit, est tamen profecto determinata quaedam ejus natura, sive essentia, sive forma, immutabilis et aeterna, quae a me non efficta est, nec a mente mea dependet, ut patet ex eo quod demonstrari possint variae proprietates de isto triangulo, nempe quod ejus tres anguli sint aequales duobus rectis; quod maximo ejus angulo maximum latus subtendatur, et similes, quas velim nolim clare nunc agnosco, etiamsi de iis nullo modo antea cogitaverim, cum triangulum imaginatus sum, nec proinde a me fuerint effictae. Neque ad rem attinet, si dicam, mihi forte a rebus externis per organa sensuum istam trianguli ideam advenisse, quia nempe corpora triangularem figuram habentia interdum vidi, possum enim alias innumeras figuras excogitare, de quibus nulla suspicio esse potest quod mihi unquam per sensus illapsae sint, et tamen varias de iis, non minus quam de triangulo, proprietates demonstrare. Quae sane omnes sunt verae, quandoquidem a me clare cognoscuntur, ideoque aliquid sunt, non merum nihil: patet enim illud omne quod verum est esse aliquid; et jam fuse demonstravi illa omnia quae clare cognosco esse vera; atque quamvis id non demonstrassem, ea certe est natura mentis meae ut nihilominus non possem iis non assentiri, saltem quamdiu ea clare percipio; meminique me semper, etiam ante hoc tempus, cum sensuum objectis quam maxime inhaererem, ejusmodi veritates, quae nempe de figuris, aut numeris, aliisve ad Arithmeticam, vel Geometriam, vel in genere ad puram atque abstractam Mathesim pertinentibus, evidenter agnoscebam, pro omnium certissimis habuisse. Jam vero si ex eo solo, quod alicujus rei ideam possim ex cogitatione mea depromere, sequitur ea omnia quae ad illam rem pertinere clare et distincte percipio, revera ad illam pertinere, nunquid inde haberi etiam potest argumentum, quo Dei existentia probetur? Certe ejus ideam, nempe entis summe perfecti, non minus apud me invenio, quam ideam cujusvis figurae aut numeri; nec minus clare et distincte intelligo ad ejus naturam pertinere ut semper existat, quam id quod de aliqua figura, aut numero demonstro ad ejus figurae, aut numeri naturam etiam pertinere; ac proinde, quamvis non omnia quae superioribus hisce diebus meditatus sum vera essent, in eodem ad minimum certitudinis gradu esse deberet apud me Dei existentia, in quo fuerunt hactenus Mathematicae veritates.

24Gerçi bu ilk bakışta tamamen açık değildir, bir tür safsata görünümü taşır. Çünkü başka bütün şeylerde var olmayı özden ayırmaya alışkın olduğum için, kendimi onun Tanrı'nın özünden de ayrılabileceğine ve böylece Tanrı'nın fiilen var olmayan biri olarak düşünülebileceğine kolayca inandırıyorum. Ama daha dikkatle bakınca açıkça görülür ki var olma Tanrı'nın özünden, üç açısının iki dik açıya eşit olmasının üçgenin özünden ya da vadi fikrinin dağ fikrinden ayrılabileceğinden daha fazla ayrılamaz. Öyle ki var olmaktan yoksun bir Tanrı'yı (yani bir yetkinlikten yoksun olan en yüksek derecede yetkin varlığı) düşünmek, vadisiz bir dağı düşünmekten daha az çelişik değildir.

Yine de, Tanrı'yı ancak var olan olarak düşünebileceğimi, tıpkı dağı vadisiz düşünemeyeceğim gibi, kabul edelim; ama dağı vadisiyle düşünmemden dünyada bir dağ bulunduğu sonucu çıkmadığı gibi, Tanrı'yı var olan olarak düşünmemden de Tanrı'nın var olduğu sonucu çıkmıyor gibi görünüyor. Çünkü düşüncem şeylere hiçbir zorunluluk yüklemez; hiçbir atın kanadı olmasa da kanatlı bir at hayal edebildiğim gibi, belki hiçbir Tanrı var olmasa da Tanrı'ya var olmayı yakıştırabilirim.

Hayır, safsata asıl burada gizli. Çünkü dağı ancak vadiyle birlikte düşünebilmemden, bir yerde bir dağ ve bir vadinin var olduğu değil, yalnız dağ ile vadinin, var olsunlar ya da olmasınlar, birbirinden ayrılamayacağı sonucu çıkar. Oysa Tanrı'yı ancak var olan olarak düşünebilmemden, var olmanın Tanrı'dan ayrılamaz olduğu, dolayısıyla onun gerçekten var olduğu sonucu çıkar. Bunu düşüncem sağladığı ya da herhangi bir şeye bir zorunluluk yüklediği için değil; tersine, şeyin kendisinin, yani Tanrı'nın var olmasının zorunluluğu beni bunu düşünmeye belirlediği için. Çünkü bir atı kanatlı ya da kanatsız hayal etmekte hür olduğum gibi, Tanrı'yı var olmadan (yani en yüksek derecede yetkin varlığı en yüksek yetkinlikten yoksun olarak) düşünmekte hür değilim.

Burada şu da söylenmemeli: Tanrı'nın bütün yetkinliklere sahip olduğunu koyduktan sonra, var olma da bunlardan biri olduğuna göre, onu var olan olarak koymam gerçekten zorunludur; ama ilk koyuş zorunlu değildi. Tıpkı bütün dörtgenlerin bir çembere çizilebileceğini düşünmemin zorunlu olmadığı, ama bunu düşündüğümü koyunca eşkenar dörtgenin bir çembere çizilebileceğini kabul etmemin zorunlu olacağı gibi; oysa bu açıkça yanlıştır. Çünkü Tanrı hakkında herhangi bir düşünceye hiç düşmem zorunlu olmasa da, ilk ve en yüksek varlık hakkında düşünmek ve onun fikrini adeta zihnimin hazinesinden çıkarmak istediğim her seferinde, o sırada hepsini saymasam ve her birine dikkat etmesem de ona bütün yetkinlikleri atfetmem zorunludur. Bu zorunluluk da, sonradan var olmanın bir yetkinlik olduğunu fark ettiğimde, ilk ve en yüksek varlığın var olduğu sonucunu doğru olarak çıkarmama tamamen yeter. Tıpkı herhangi bir üçgeni hiç hayal etmem zorunlu olmadığı, ama yalnız üç açısı olan düz kenarlı bir şekli ele almak istediğim her seferinde, o sırada bunun kendisine dikkat etmesem de, ona üç açısının iki dik açıdan büyük olmadığı sonucunu doğru olarak çıkarmaya yarayan şeyleri atfetmemin zorunlu olduğu gibi. Ama hangi şekillerin bir çembere çizilebileceğini incelediğimde, bütün dörtgenlerin bunlardan olduğunu düşünmem hiçbir şekilde zorunlu değildir; hatta yalnız açık ve seçik anladığım şeyi kabul etmek istediğim sürece bunu kurgulayamam bile. Bu yüzden böyle yanlış koyuşlarla bende doğuştan bulunan gerçek fikirler arasında büyük bir fark vardır; bunların ilki ve başlıcası Tanrı fikridir. Çünkü onun düşünceme bağlı uydurma bir şey değil, gerçek ve değişmez bir tabiatın imgesi olduğunu elbette birçok yoldan anlıyorum: Önce, özüne var olmanın ait olduğu Tanrı'dan başka hiçbir şeyi tasarlayamadığım için; sonra, böyle iki ya da daha çok Tanrı anlayamadığım için; bir tanesinin şimdi var olduğunu koyunca onun hem ezelden beri var olmuş olmasının hem de ebediyen var kalacak olmasının zorunlu olduğunu açıkça gördüğüm için; ve nihayet Tanrı'da, hiçbiri benim tarafımdan eksiltilemeyen ve değiştirilemeyen başka birçok şey algıladığım için.

24

Quanquam sane hoc prima fronte non est omnino perspicuum, sed quandam sophismatis speciem refert. Cum enim assuetus sim in omnibus aliis rebus existentiam ab essentia distinguere, facile mihi persuadeo illam etiam ab essentia Dei sejungi posse, atque ita Deum ut non actu existentem cogitari: sed tamen diligentius attendenti fit manifestum, non magis posse existentiam ab essentia Dei separari, quam ab essentia trianguli magnitudinem trium ejus angulorum aequalium duobus rectis, sive ab idea montis ideam vallis: adeo ut non magis repugnet cogitare Deum (hoc est ens summe perfectum) cui desit existentia (hoc est cui desit aliqua perfectio) quam cogitare montem cui desit vallis. Verumtamen ne possim quidem cogitare Deum nisi existentem, ut neque montem sine valle, at certe ut neque ex eo quod cogitem montem cum valle, ideo sequitur aliquem montem in mundo esse, ita neque ex eo quod cogitem Deum ut existentem, ideo sequi videtur Deum existere: nullam enim necessitatem cogitatio mea rebus imponit; et quemadmodum imaginari licet equum alatum, etsi nullus equus habeat alas, ita forte Deo existentiam possum affingere, quamvis nullus Deus existat. Imo sophisma hic latet, neque enim ex eo quod non possim cogitare montem nisi cum valle, sequitur alicubi montem et vallem existere, sed tantum montem et vallem, sive existant, sive non existant, a se mutuo sejungi non posse. Atqui ex eo quod non possim cogitare Deum nisi existentem, sequitur existentiam a Deo esse inseparabilem, ac proinde illum revera existere, non quod mea cogitatio hoc efficiat, sive aliquam necessitatem ulli rei imponat, sed contra quia ipsius rei, nempe existentiae Dei, necessitas me determinat ad hoc cogitandum: neque enim mihi liberum est Deum absque existentia (hoc est ens summe perfectum absque summa perfectione) cogitare, ut liberum est, equum vel cum alis, vel sine alis imaginari. Neque etiam hic dici debet, necesse quidem esse ut ponam Deum existentem, postquam posui illum habere omnes perfectiones, quandoquidem existentia una est ex illis, sed priorem positionem necessariam non fuisse; ut neque necesse est me putare figuras omnes quadrilateras circulo inscribi, sed posito quod hoc putem, necesse erit me fateri rhombum circulo inscribi, quod aperte tamen est falsum. Nam quamvis non necesse sit ut incidam unquam in ullam de Deo cogitationem, quoties tamen de ente primo et summo libet cogitare, atque ejus ideam tamquam ex mentis meae thesauro depromere, necesse est, ut illi omnes perfectiones attribuam, etsi nec omnes tunc enumerem, nec ad singulas attendam: quae necessitas plane sufficit ut postea, cum animadverto existentiam esse perfectionem, recte concludam ens primum et summum existere: quemadmodum non est necesse me ullum triangulum unquam imaginari, sed quoties volo figuram rectilineam tres tantum angulos habentem considerare, necesse est ut illi ea tribuam, ex quibus recte infertur ejus tres angulos non majores esse duobus rectis, etiamsi hoc ipsum tunc non advertam. Cum vero examino quaenam figurae circulo inscribantur, nullo modo necesse est ut putem omnes quadrilateras ex eo numero esse; imo etiam idipsum nequidem fingere possum, quamdiu nihil volo admittere nisi quod clare et distincte intelligo: ac proinde magna differentia est inter ejusmodi falsas positiones, et ideas veras mihi ingenitas, quarum prima et praecipua est idea Dei: nam sane multis modis intelligo illam non esse quid fictitium a cogitatione mea dependens, sed imaginem verae et immutabilis naturae; ut, primo, quia nulla alia res potest a me excogitari ad cujus essentiam existentia pertineat praeter solum Deum; deinde, quia non possum duos, aut plures ejusmodi Deos intelligere; et quia, posito quod jam unus existat, plane videam esse necessarium ut et ante ab aeterno extiterit, et in aeternum sit mansurus; ac denique quod multa alia in Deo percipiam, quorum nihil a me detrahi potest, nec mutari.

25Ama sonunda hangi ispat yolunu kullanırsam kullanayım, iş hep şuna varıyor: Beni tam olarak yalnız açık ve seçik algıladığım şeyler ikna ediyor. Böyle algıladığım şeylerden bazıları herkesin gözü önündedir, bazıları ise ancak daha yakından bakan ve özenle araştıranlarca keşfedilir; ama keşfedildikten sonra bunlar ötekilerden daha az kesin sayılmaz. Mesela dik üçgende hipotenüsün karesinin öteki iki kenarın karelerinin toplamına eşit olduğu, hipotenüsün en büyük açının karşısında bulunduğu kadar kolay görünmese de, bir kez anlaşıldıktan sonra ona daha az inanılmaz. Tanrı'ya gelince, önyargılara gömülmüş olmasaydım ve duyulur şeylerin imgeleri düşüncemi her yandan kuşatmasaydı, elbette hiçbir şeyi ondan önce ya da ondan daha kolay tanımazdım. Çünkü en yüksek varlığın, yani özüne yalnız onun özüne var olmanın ait olduğu Tanrı'nın var olmasından daha kendiliğinden açık ne olabilir?

Bunu algılamak için dikkatli bir düşünmeye ihtiyacım olduysa da, şimdi bundan yalnız en kesin görünen başka her şeyden olduğu kadar emin olmakla kalmıyorum; ayrıca öteki şeylerin kesinliğinin buna öyle bağlı olduğunu da fark ediyorum ki o olmadan hiçbir şey hiçbir zaman yetkin olarak bilinemez.

Çünkü bir şeyi çok açık ve seçik algıladığım sürece onun doğru olduğuna inanmadan edemeyecek bir tabiattayım; ama aynı zamanda, onu açıkça algılamak için zihnimin gözünü hep aynı şeye dikip tutamayacak bir tabiattayım da. Böyle bir şeye hükmetmemin gerekçelerine artık dikkat etmediğim sırada, daha önce verdiğim bir hükmün hatırası çoğu zaman geri gelir. O zaman, Tanrı'yı bilmeseydim beni kolayca kanaatimden caydıracak başka gerekçeler getirilebilir; böylece hiçbir şey hakkında hiçbir zaman doğru ve kesin bir ilme değil, yalnız değişken ve kararsız kanaatlere sahip olurdum. Mesela üçgenin tabiatını ele aldığımda, geometrinin ilkelerini özümsemiş biri olarak bana üç açısının iki dik açıya eşit olduğu son derece apaçık görünür; ispatına dikkat ettiğim sürece bunun doğru olduğuna inanmadan da edemem. Ama zihnimin gözünü ondan çevirdiğim anda, onu çok açık gördüğümü hâlâ hatırlasam bile, Tanrı'yı bilmiyorsam onun doğru olup olmadığından şüphe etmem kolayca mümkündür. Çünkü en apaçık algıladığımı sandığım şeylerde bile zaman zaman aldanacağım biçimde tabiattan yaratılmış olduğuma kendimi inandırabilirim; hele daha önce birçok şeyi doğru ve kesin saydığımı, sonra başka gerekçelerle yanlış olduklarına hükmettiğimi hatırladığımda.

Ama Tanrı'nın var olduğunu algıladıktan sonra, aynı zamanda başka her şeyin ona bağlı olduğunu ve onun aldatıcı olmadığını da anladığım ve buradan açık ve seçik algıladığım her şeyin zorunlu olarak doğru olduğu sonucunu çıkardığım için, artık bunun doğru olduğuna hükmetmemin gerekçelerine dikkat etmesem bile, yalnız onu açık ve seçik gördüğümü hatırlamam şartıyla, beni şüpheye itecek hiçbir karşı gerekçe getirilemez; bu konuda doğru ve kesin bir ilme sahibim. Yalnız bu konuda değil, bir zaman ispat ettiğimi hatırladığım geri kalan her şey, mesela geometri konuları ve benzerleri hakkında da. Çünkü şimdi bana ne itiraz edilecek? Sık sık aldanacağım biçimde yaratılmış olduğum mu? Ama artık açıkça anladığım şeylerde aldanamayacağımı biliyorum. Daha önce birçok şeyi doğru ve kesin saydığım, sonra yanlış olduklarını anladığım mı? Ama onların hiçbirini açık ve seçik algılamamıştım; bu hakikat kuralını bilmeden, belki sonradan daha az sağlam olduklarını keşfettiğim başka sebeplerle inanmıştım. O hâlde ne denecek? Belki (az önce kendime itiraz ettiğim gibi) düş görüyorum, yani şimdi düşündüğüm her şey uyuyan birinin aklına gelenlerden daha doğru değil mi? Hayır, bu da hiçbir şeyi değiştirmez; çünkü düş görüyor olsam bile, aklıma apaçık görünen bir şey tamamen doğrudur.

25

Sed vero quacumque tandem utar probandi ratione, semper eo res redit, ut ea me sola plane persuadeant quae clare et distincte percipio. Et quidem ex iis quae ita percipio, etsi nonnulla unicuique obvia sint, alia vero nonnisi ab iis qui propius inspiciunt, et diligenter investigant, deteguntur; postquam tamen detecta sunt, haec non minus certa quam illa existimantur. Ut quamvis non tam facile appareat in triangulo rectangulo quadratum basis aequale esse quadratis laterum, quam istam basim maximo ejus angulo subtendi, non tamen minus creditur, postquam semel est perspectum. Quod autem ad Deum attinet, certe nisi praejudiciis obruerer, et rerum sensibilium imagines cogitationem meam omni ex parte obsiderent, nihil illo prius, aut facilius agnoscerem, nam quid ex se est apertius, quam summum ens esse, sive Deum ad cujus solius essentiam existentia pertinet, existere? Atque, quamvis mihi attenta consideratione opus fuerit ad hoc ipsum percipiendum, nunc tamen non modo de eo aeque certus sum, ac de omni alio quod certissimum videtur; sed praeterea etiam animadverto caeterarum rerum certitudinem ab hoc ipso ita pendere, ut absque eo nihil unquam perfecte sciri possit. Etsi enim ejus sim naturae, ut quamdiu aliquid valde clare et distincte percipio, non possim non credere verum esse, quia tamen ejus etiam sum naturae ut non possim obtutum mentis in eandem rem semper defigere ad illam clare percipiendam, recurratque saepe memoria judicii ante facti, cum non amplius attendo ad rationes propter quas tale quid judicavi, rationes aliae afferri possunt quae me, si Deum ignorarem, facile ab opinione dejicerent, atque ita de nulla unquam re veram et certam scientiam, sed vagas tantum et mutabiles opiniones haberem. Sic, exempli causa, cum naturam trianguli considero, evidentissime quidem mihi, utpote Geometriae principiis imbuto, apparet ejus tres angulos aequales esse duobus rectis; nec possum non credere id verum esse quamdiu ad ejus demonstrationem attendo, sed statim atque mentis aciem ab illa deflexi, quantumvis adhuc recorder me illam clarissime perspexisse, facile tamen potest accidere ut dubitem an sit vera, si quidem Deum ignorem: possum enim mihi persuadere me talem a natura factum esse ut interdum in iis fallar quae me puto quam evidentissime percipere, cum praesertim meminerim me saepe multa pro veris et certis habuisse, quae postmodum aliis rationibus adductus falsa esse judicavi. Postquam vero percepi Deum esse, quia simul etiam intellexi caetera omnia ab eo pendere, illumque non esse fallacem; atque inde collegi illa omnia quae clare et distincte percipio necessario esse vera, etiamsi non attendam amplius ad rationes propter quas istud verum esse judicavi, modo tantum recorder me clare et distincte perspexisse, nulla ratio contraria afferri potest quae me ad dubitandum impellat, sed veram et certam de hoc habeo scientiam. Neque de hoc tantum, sed et de reliquis omnibus quae memini me aliquando demonstrasse, ut de Geometricis et similibus: quid enim nunc mihi opponetur? Mene talem factum esse ut saepe fallar? At jam scio me in iis quae perspicue intelligo falli non posse: mene multa alias pro veris et certis habuisse, quae postea falsa esse deprehendi? atqui nulla ex iis clare et distincte perceperam, sed hujus regulae veritatis ignarus ob alias causas forte credideram, quas postea minus firmas esse detexi. Quid ergo dicetur? anne (ut nuper mihi objiciebam) me forte somniare, sive illa omnia quae jam cogito non magis vera esse quam ea quae dormienti occurrunt? Imo etiam hoc nihil mutat, nam certe, quamvis somniarem, si quid intellectui meo sit evidens, illud omnino est verum.

26Böylece her ilmin kesinliğinin ve hakikatinin yalnız gerçek Tanrı'nın bilgisine bağlı olduğunu, öyle ki onu tanımadan önce başka hiçbir şey hakkında yetkin bir şey bilemeyeceğimi açıkça görüyorum. Ama şimdi hem Tanrı'nın kendisi ve akılla kavranır öteki şeyler hakkında, hem de saf matematiğin nesnesi olan bütün o cisimsel tabiat hakkında sayısız şey bana tamamen bilinir ve kesin olabilir.

Altıncı Meditasyon. Maddî Şeylerin Varlığı ve Zihnin Bedenden Reel Olarak Ayrı Olması Üzerine

Geriye maddî şeylerin var olup olmadığını incelemek kalıyor. Onları açık ve seçik algıladığıma göre, saf matematiğin nesnesi oldukları ölçüde var olabileceklerini en azından artık biliyorum. Çünkü Tanrı'nın, benim böyle algılayabildiğim her şeyi yapabileceğinden şüphe yoktur; bir şeyin onun tarafından yapılamayacağına da, o şeyin benim tarafımdan seçik olarak algılanmasının çelişik olması dışında hiçbir sebeple hükmetmedim. Ayrıca bu maddî şeylerle uğraşırken kullandığımı deneyimle gördüğüm hayal etme yetisinden onların var olduğu sonucu çıkıyor gibi. Çünkü hayal gücünün ne olduğunu daha dikkatle düşünen birine, onun, bilme yetisinin kendisine içten mevcut olan, dolayısıyla var olan bir cisme uygulanmasından başka bir şey olmadığı görünür.

Bunu açıklığa kavuşturmak için önce hayal gücü ile saf anlama arasındaki farkı inceliyorum. Mesela bir üçgeni hayal ettiğimde, yalnız onun üç çizgiyle çevrelenmiş bir şekil olduğunu anlamakla kalmıyor, aynı zamanda bu üç çizgiyi zihnimin gözüyle karşımdaymış gibi seyrediyorum; hayal etmek dediğim budur. Ama bir binkenar hakkında düşünmek istersem, onun bin kenardan oluşan bir şekil olduğunu, üçgenin üç kenardan oluşan bir şekil olduğunu anladığım kadar iyi anlarım; ama o bin kenarı aynı şekilde hayal etmem, yani karşımdaymış gibi seyretmem. O zaman, cisimsel bir şey hakkında her düşündüğümde bir şey hayal etme alışkanlığı yüzünden belki karışık bir şekil temsil etsem de, bunun bir binkenar olmadığı açıktır; çünkü on binkenar ya da çok sayıda kenarı olan başka herhangi bir şekil hakkında düşünseydim temsil edeceğim şekilden hiçbir bakımdan farklı değildir; binkenarı öteki çokgenlerden ayıran özellikleri tanımaya da hiçbir yardımı yoktur. Ama söz konusu bir beşgense, onun şeklini de binkenarın şekli gibi hayal gücünün yardımı olmadan anlayabilirim; ama onu hayal de edebilirim, yani zihnimin gözünü beş kenarına ve aynı zamanda bunların çevrelediği alana uygulayarak. Burada hayal etmek için, anlamak için kullanmadığım özel bir zihin çabasına ihtiyacım olduğunu açıkça fark ediyorum; bu yeni zihin çabası, hayal gücü ile saf anlama arasındaki farkı açıkça gösterir.

Buna ek olarak, bende bulunan bu hayal etme gücünün, anlama gücünden farklı olduğu ölçüde, benim, yani zihnimin özü için gerekli olmadığını düşünüyorum. Çünkü bende olmasaydı bile şüphesiz şimdi olduğum kişinin aynısı olarak kalırdım; buradan onun benden farklı bir şeye bağlı olduğu sonucu çıkıyor gibi. Şunu da kolayca anlıyorum: Zihnin, dilediğinde adeta ona bakmak için kendini ona uygulayabileceği biçimde birleştiği bir cisim varsa, tam da bu sayede cisimsel şeyleri hayal etmem mümkün olabilir. Öyle ki bu düşünme tarzı saf anlamadan yalnız şu bakımdan farklıdır: Zihin anlarken bir bakıma kendine döner ve kendisinde bulunan fikirlerden birine bakar; hayal ederken ise cisme döner ve onda, kendi anladığı ya da duyuyla algıladığı bir fikre uygun bir şey seyreder. Hayal gücünün, diyorum, bir cisim varsa böyle gerçekleşebileceğini kolayca anlıyorum; onu açıklamak için aynı ölçüde uygun başka hiçbir yol akla gelmediği için de buradan bir cismin var olduğunu muhtemel olarak tahmin ediyorum; ama yalnız muhtemel olarak. Her şeyi titizlikle araştırsam da, hayal gücümde bulduğum cisimsel tabiatın bu seçik fikrinden, bir cismin var olduğu sonucunu zorunlu olarak çıkaran herhangi bir kanıt elde edilebileceğini henüz göremiyorum.

26

Atque ita plane video omnis scientiae certitudinem et veritatem ab una veri Dei cognitione pendere, adeo ut, priusquam illum nossem, nihil de ulla alia re perfecte scire potuerim. Jam vero innumera, tum de ipso Deo, aliisque rebus intellectualibus, tum etiam de omni illa natura corporea, quae est purae Matheseos objectum, mihi plane nota et certa esse possunt. Meditatio VI. De rerum materialium existentia, et reali mentis a corpore distinctione. Reliquum est ut examinem an res materiales existant: et quidem jam ad minimum scio illas, quatenus sunt purae Matheseos objectum, posse existere, quandoquidem ipsas clare et distincte percipio. Non enim dubium est quin Deus sit capax ea omnia efficiendi quae ego sic percipiendi sum capax; nihilque unquam ab illo fieri non posse judicavi, nisi propter hoc quod illud a me distincte percipi repugnaret. Praeterea ex imaginandi facultate, qua me uti experior, dum circa res istas materiales versor, sequi videtur illas existere: nam attentius consideranti quidnam sit imaginatio, nihil aliud esse apparet quam quaedam applicatio facultatis cognoscitivae ad corpus ipsi intime praesens ac proinde existens. Quod ut planum fiat, primo examino differentiam quae est inter imaginationem et puram intellectionem. Nempe, exempli causa, cum triangulum imaginor, non tantum intelligo illud esse figuram tribus lineis comprehensam, sed simul etiam istas tres lineas tanquam praesentes acie mentis intueor, atque hoc est quod imaginari appello. Si vero de chiliogono velim cogitare, equidem aeque bene intelligo illud esse figuram constantem mille lateribus, ac intelligo triangulum esse figuram constantem tribus, sed non eodem modo illa mille latera imaginor, sive tanquam praesentia intueor: et quamvis tunc, propter consuetudinem aliquid semper imaginandi, quoties de re corporea cogito, figuram forte aliquam confuse mihi repraesentem, patet tamen illam non esse chiliogonum, quia nulla in re est diversa ab ea quam mihi etiam repraesentarem, si de myriogono, aliave quavis figura plurimorum laterum cogitarem; nec quicquam juvat ad eas proprietates, quibus chiliogonum ab aliis polygonis differt, agnoscendas. Si vero de pentagono quaestio sit, possum quidem ejus figuram intelligere, sicut figuram chiliogoni, absque ope imaginationis; sed possum etiam eandem imaginari, applicando scilicet aciem mentis ad ejus quinque latera, simulque ad aream iis contentam; et manifeste hic animadverto mihi peculiari quadam animi contentione opus esse ad imaginandum; qua non utor ad intelligendum: quae nova animi contentio differentiam inter imaginationem, et intellectionem puram clare ostendit. Ad haec considero istam vim imaginandi quae in me est, prout differt a vi intelligendi, ad mei ipsius, hoc est, ad mentis meae essentiam non requiri; nam quamvis illa a me abesset, procul dubio manerem nihilominus ille idem, qui nunc sum; unde sequi videtur illam ab aliqua re a me diversa pendere; atque facile intelligo: si corpus aliquod existat cui mens sit ita conjuncta ut ad illud veluti inspiciendum pro arbitrio se applicet, fieri posse, ut per hoc ipsum res corporeas imaginer; adeo ut hic modus cogitandi in eo tantum a pura intellectione differat, quod mens, dum intelligit, se ad seipsam quodammodo convertat, respiciatque aliquam ex ideis, quae illi ipsi insunt; dum autem imaginatur, se convertat ad corpus, et aliquid in eo ideae vel a se intellectae, vel sensu perceptae conforme intueatur. Facile, inquam, intelligo imaginationem ita perfici posse, siquidem corpus existat; et quia nullus alius modus aeque conveniens occurrit ad illam explicandam, probabiliter inde conjicio corpus existere; sed probabiliter tantum, et quamvis accurate omnia investigem, nondum tamen video ex ea naturae corporeae idea distincta, quam in imaginatione mea invenio, ullum sumi posse argumentum, quod necessario concludat aliquod corpus existere.

27Ama saf matematiğin nesnesi olan o cisimsel tabiattan başka birçok şeyi de hayal etmeye alışkınım: renkler, sesler, tatlar, acı ve benzerleri gibi; ama hiçbirini o kadar seçik değil. Bunları daha iyi duyuyla algıladığım ve görünüşe göre hafıza yardımıyla duyudan hayal gücüne geldikleri için, onları daha rahat ele almak üzere aynı zamanda duyuyu da ele almalı ve duyu dediğim bu düşünme tarzıyla algılanan şeylerden cisimsel şeylerin varlığı lehine kesin bir kanıt elde edip edemeyeceğimi görmeliyim.

İlk önce burada, daha önce duyuyla algılanmış şeyler olarak doğru saydığım şeylerin neler olduğunu ve bunu hangi sebeplerle düşündüğümü kendi kendime tekrarlayacağım; sonra onları daha sonra şüpheye düşürmemin sebeplerini de tartacağım; nihayet şimdi onlar hakkında neye inanmam gerektiğini düşüneceğim.

İlk önce bir başım, ellerim, ayaklarım ve kendimin bir parçası, belki de bütünüm olarak gördüğüm o bedeni oluşturan öteki organlarım olduğunu hissettim. Bu bedenin, kendisini çeşitli elverişli ya da elverişsiz biçimlerde etkileyebilen başka birçok cisim arasında bulunduğunu hissettim; elverişli olanları bir tür haz duyumuyla, elverişsiz olanları acı duyumuyla ölçüyordum. Acı ve hazdan başka kendimde açlık, susuzluk ve bu türden başka istekler de hissediyordum; aynı şekilde neşeye, kedere, öfkeye ve benzeri başka hâllere yönelik bazı bedensel eğilimler. Dışarıda ise cisimlerin uzamından, şekillerinden ve hareketlerinden başka onlarda sertlik, sıcaklık ve öteki dokunma keyfiyetlerini de hissediyordum; ayrıca ışığı, renkleri, kokuları, tatları ve sesleri; bunların çeşitliliğiyle göğü, yeri, denizleri ve öteki cisimleri birbirinden ayırt ediyordum. Düşünceme kendini sunan ve asıl anlamda ve doğrudan yalnız kendilerini hissettiğim bütün bu keyfiyetlerin fikirleri yüzünden, düşüncemden tamamen farklı birtakım şeyleri, yani bu fikirlerin kaynaklandığı cisimleri hissettiğimi düşünmem elbette gerekçesiz değildi. Çünkü bu fikirlerin hiçbir rızam olmadan bana geldiğini deneyimle görüyordum; öyle ki bir nesne duyu organına mevcut olmadıkça, istesem de onu hissedemiyordum, mevcut olduğunda da hissetmeden edemiyordum. Duyuyla algılanan fikirler, benim bile bile meditasyonla uydurduğum ya da hafızama kazınmış olarak fark ettiğim fikirlerin hiçbirinden çok daha canlı, çok daha belirgin ve kendi tarzlarında daha seçik olduğu için, benden kaynaklanmaları mümkün görünmüyordu; demek ki başka birtakım şeylerden gelmeleri kalıyordu. Bu şeyler hakkında bu fikirlerin kendisinden başka hiçbir yerden bilgim olmadığı için, onların bu fikirlere benzediğinden başka bir şey aklıma gelemezdi. Ayrıca duyuları akıldan önce kullandığımı hatırladığım ve kendi uydurduğum fikirlerin duyuyla algıladıklarım kadar belirgin olmadığını, çoğunlukla da onların parçalarından birleştirildiğini gördüğüm için, akılda önceden duyuda bulunmamış hiçbir fikrim olmadığına kendimi kolayca inandırıyordum. Özel bir hakla benim dediğim o bedenin bana başka herhangi bir cisimden daha çok ait olduğunu düşünmem de gerekçesiz değildi; çünkü ötekilerden ayrılabildiğim gibi ondan hiçbir zaman ayrılamıyordum; bütün istekleri ve hâlleri onda ve onun için hissediyordum; nihayet acıyı ve hazzın gıdıklanmasını onun parçalarında fark ediyordum, onun dışındaki başka cisimlerde değil. Ama ne olduğunu bilmediğim bu acı duyumunu neden ruhta bir keder, gıdıklanma duyumunu neden bir sevinç izliyor; ya da açlık dediğim, midedeki ne olduğunu bilmediğim o kıvranma neden bana yemek yemem gerektiğini, boğazdaki kuruluk da su içmem gerektiğini hatırlatıyor ve ötekiler de neden böyle; bunun için tabiatın bana öyle öğretmesinden başka bir gerekçem yoktu elbette. Çünkü bu kıvranma ile yemek yeme isteği arasında, ya da acı veren şeyin duyumu ile bu duyumdan doğan keder düşüncesi arasında (en azından benim anlayabildiğim) hiçbir yakınlık yoktur. Duyuların nesneleri hakkında hükmettiğim geri kalan her şeyi de tabiattan öğrenmiş gibiydim; çünkü bunu kanıtlayacak herhangi bir gerekçeyi tartmadan önce bunların böyle olduğuna kendimi inandırmıştım.

27

Soleo vero alia multa imaginari praeter illam naturam corpoream, quae est purae Matheseos objectum, ut colores, sonos, sapores, dolorem, et similia, sed nulla tam distincte; et quia haec percipio melius sensu, a quo videntur ope memoriae ad imaginationem pervenisse; ut commodius de ipsis agam, eadem opera etiam de sensu est agendum, videndumque an ex iis quae isto cogitandi modo, quem sensum appello, percipiuntur, certum aliquod argumentum pro rerum corporearum existentia habere possim. Et primo quidem apud me hic repetam quaenam illa sint quae antehac ut sensu percepta vera esse putavi, et quas ob causas id putavi; deinde etiam causas expendam, propter quas eadem postea in dubium revocavi; ac denique considerabo quid mihi nunc de iisdem sit credendum. Primo itaque sensi me habere caput, manus, pedes, et membra caetera, ex quibus constat illud corpus quod tanquam mei partem, vel forte etiam tanquam me totum spectabam; sensique hoc corpus inter alia multa corpora versari, a quibus variis commodis, vel incommodis affici potest, et commoda ista sensu quodam voluptatis, et incommoda sensu doloris metiebar. Atque praeter dolorem et voluptatem sentiebam etiam in me famem, sitim, aliosque ejusmodi appetitus; itemque corporeas quasdam propensiones ad hilaritatem, ad tristitiam, ad iram, similesque alios affectus; foris vero, praeter corporum extensionem, et figuras, et motus, sentiebam etiam in illis duritiem, et calorem, aliasque tactiles qualitates; ac praeterea lumen, et colores, et odores, et sapores, et sonos, ex quorum varietate caelum, terram, maria, et reliqua corpora ab invicem distinguebam. Nec sane absque ratione ob ideas istarum omnium qualitatum quae cogitationi meae se offerebant, et quas solas proprie et immediate sentiebam, putabam me sentire res quasdam a mea cogitatione plane diversas, nempe corpora a quibus ideae istae procederent; experiebar enim illas absque ullo meo consensu mihi advenire, adeo ut neque possem objectum ullum sentire, quamvis vellem, nisi illud sensus organo esset praesens; nec possem non sentire cum erat praesens; cumque ideae sensu perceptae essent multo magis vividae et expressae, et suo etiam modo magis distinctae, quam ullae ex iis quas ipse prudens et sciens meditando effingebam, vel memoriae meae impressas advertebam, fieri non posse videbatur ut a meipso procederent; ideoque supererat ut ab aliis quibusdam rebus advenirent. Quarum rerum cum nullam aliunde notitiam haberem quam ex istis ipsis ideis, non poterat aliud mihi venire in mentem quam illas iis similes esse. Atque etiam quia recordabar me prius usum fuisse sensibus quam ratione, videbamque ideas quas ipse effingebam non tam expressas esse, quam illae erant quas sensu percipiebam, et plerumque ex earum partibus componi, facile mihi persuadebam nullam plane me habere in intellectu, quam non prius habuissem in sensu. Non etiam sine ratione corpus illud, quod speciali quodam jure meum appellabam, magis ad me pertinere quam alia ulla arbitrabar; neque enim ab illo poteram unquam sejungi, ut a reliquis; omnes appetitus et affectus in illo, et pro illo sentiebam; ac denique dolorem et titillationem voluptatis in ejus partibus, non autem in aliis extra illud positis advertebam. Cur vero ex isto nescio quo doloris sensu quaedam animi tristitia, et ex sensu titillationis laetitia quaedam consequatur, curve illa nescio quae vellicatio ventriculi, quam famem voco, me de cibo sumendo admoneat, gutturis vero ariditas de potu, et ita de caeteris, non aliam sane habebam rationem, nisi quia ita doctus sum a natura; neque enim ulla plane est affinitas (saltem quam ego intelligam) inter istam vellicationem, et cibi sumendi voluntatem, sive inter sensum rei dolorem inferentis, et cogitationem tristitiae ab isto sensu exortae. Sed et reliqua omnia quae de sensuum objectis judicabam, videbar a natura didicisse: prius enim illa ita se habere mihi persuaseram, quam rationes ullas, quibus hoc ipsum probaretur, expendissem.

28Ama sonradan birçok deneyim, duyulara duyduğum bütün güveni yavaş yavaş sarstı. Çünkü uzaktan yuvarlak görünen kuleler zaman zaman yakından kare görünüyor, tepelerinde duran çok büyük heykeller yerden bakana büyük görünmüyordu; bunun gibi sayısız başka şeyde dış duyuların hükümlerinin aldandığını fark ediyordum. Yalnız dış duyuların değil, iç duyuların da; çünkü acıdan daha içten ne olabilir? Oysa bacağı ya da kolu kesilmiş olanlardan, yoksun oldukları beden parçasında hâlâ zaman zaman acı hissediyormuş gibi olduklarını duymuştum. Bu yüzden bende de, bir organımda acı hissetsem bile, o organın acıdığı tamamen kesin görünmüyordu. Bunlara son zamanlarda iki çok genel şüphe sebebi daha ekledim. Birincisi şuydu: Uyanıkken hissettiğime inandığım hiçbir şey yoktur ki uyurken de bazen hissettiğimi sanamayayım; düşte hissediyor gibi olduğum şeylerin bana benim dışımdaki şeylerden geldiğine inanmadığım için, uyanıkken hissediyor gibi olduğum şeyler hakkında buna neden daha çok inanayım, göremiyordum. İkincisi şuydu: Varlığımın yaratıcısını henüz bilmediğim, ya da hiç değilse bilmiyormuş gibi yaptığım için, bana en doğru görünen şeylerde bile aldanacağım biçimde tabiatça kurulmuş olmama hiçbir şeyin engel olmadığını görüyordum. Daha önce duyulur şeylerin hakikatine kendimi inandırdığım gerekçelere de güçlük çekmeden cevap veriyordum. Çünkü tabiatın beni aklın vazgeçirdiği birçok şeye ittiğini görüyor gibi olduğumdan, tabiatın öğrettiklerine pek güvenmemek gerektiğini düşünüyordum. Duyuların algıları irademe bağlı olmasa da, bundan onların benden farklı şeylerden kaynaklandığı sonucunu çıkarmak gerektiğini düşünmüyordum; çünkü bende, henüz bilmesem de, onları meydana getiren bir yeti bulunabilir.

Şimdi ise kendimi ve varlığımın yaratıcısını daha iyi tanımaya başladığıma göre, duyulardan edinmiş göründüğüm her şeyi gelişigüzel kabul etmek gerektiğini düşünmüyorum; ama hepsini şüpheye düşürmek gerektiğini de düşünmüyorum.

Önce, açık ve seçik anladığım her şeyin Tanrı tarafından tam da onları anladığım gibi yapılabileceğini bildiğime göre, bir şeyin ötekinden farklı olduğundan emin olmam için, birini öteki olmadan açık ve seçik anlayabilmem yeter; çünkü en azından Tanrı onları ayrı ayrı koyabilir. Farklı sayılmaları için bunun hangi güçle yapıldığının önemi yoktur. Bu yüzden, tam da var olduğumu bildiğim ve bu arada düşünen bir şey olmamdan başka hiçbir şeyin tabiatıma, yani özüme ait olmadığını fark ettiğim için, özümün yalnızca düşünen bir şey olmamdan ibaret olduğu sonucunu doğru olarak çıkarıyorum. Belki (ya da daha doğrusu, birazdan söyleyeceğim gibi, kesin olarak) bana çok sıkı birleşmiş bir bedenim vardır; ama bir yandan, yalnızca düşünen ve yer kaplamayan bir şey olduğum ölçüde kendimin açık ve seçik bir fikrine, öte yandan, yalnızca yer kaplayan ve düşünmeyen bir şey olduğu ölçüde bedenin seçik bir fikrine sahip olduğum için, bedenimden gerçekten ayrı olduğum ve onsuz var olabileceğim kesindir.

Ayrıca kendimde, belli özel düşünme tarzlarına ait yetiler, mesela hayal etme ve hissetme yetileri buluyorum. Kendimi bütünüyle onlarsız açık ve seçik anlayabilirim; ama tersine onları bensiz, yani içinde bulundukları anlayan bir cevher olmadan anlayamam; çünkü biçimsel kavramlarında bir tür anlamayı içerirler. Buradan onların benden, tarzların şeyden ayrıldığı gibi ayrıldığını algılıyorum. Yer değiştirme, çeşitli şekiller alma ve benzerleri gibi başka bazı yetiler de tanıyorum; bunlar da öncekiler gibi içinde bulundukları bir cevher olmadan anlaşılamazlar, dolayısıyla onsuz var da olamazlar. Ama açıktır ki bunlar, eğer varlarsa, anlayan bir cevherde değil, cisimsel, yani yer kaplayan bir cevherde bulunmalıdır; çünkü açık ve seçik kavramlarında hiçbir anlama değil, bir uzam bulunur. Şimdi, bende gerçekten edilgin bir hissetme yetisi, yani duyulur şeylerin fikirlerini alma ve tanıma yetisi vardır; ama bu fikirleri meydana getiren ya da üreten etkin bir yeti de, ister bende ister başka bir şeyde, var olmasaydı, ondan hiçbir şekilde yararlanamazdım. Bu etkin yeti elbette bende olamaz; çünkü hiçbir anlamayı önceden varsaymaz ve bu fikirler benim katkım olmadan, hatta çoğu zaman istemememe rağmen meydana gelir. Öyleyse benden farklı bir cevherde bulunması kalıyor. Bu yetinin meydana getirdiği fikirlerde nesnel olarak bulunan bütün realite (yukarıda fark ettiğim gibi) o cevherde ya biçimsel olarak ya da üstün biçimde bulunmalı olduğuna göre, bu cevher ya cisimdir, yani fikirlerde nesnel olarak bulunan her şeyin biçimsel olarak bulunduğu cisimsel tabiattır; ya da Tanrı'dır ya da bunların üstün biçimde bulunduğu, cisimden daha soylu bir yaratıktır. Oysa Tanrı aldatıcı olmadığına göre, bu fikirleri bana ne doğrudan kendisinin, ne de onların nesnel realitesinin biçimsel olarak değil yalnızca üstün biçimde bulunduğu bir yaratık aracılığıyla gönderdiği tamamen açıktır. Çünkü bana bunu tanıyacak hiçbir yeti vermediğine, tersine bu fikirlerin cisimsel şeylerden gönderildiğine inanmak için büyük bir eğilim verdiğine göre, bu fikirler cisimsel şeylerden başka bir yerden gönderilseydi, onun aldatıcı olmadığı nasıl anlaşılabilirdi, göremiyorum. Dolayısıyla cisimsel şeyler vardır. Ama belki hepsi tamamen duyuyla kavradığım gibi var değildir; çünkü duyuların bu kavrayışı birçok konuda çok karanlık ve karışıktır. Ama en azından açık ve seçik anladığım her şey, yani genel olarak ele alındığında saf matematiğin nesnesinde kapsanan her şey onlarda vardır.

28

Postea vero multa paulatim experimenta fidem omnem quam sensibus habueram labefactarunt, nam et interdum turres quae rotundae visae fuerant e longinquo, quadratae apparebant e propinquo, et statuae permagnae in earum fastigiis stantes, non magnae e terra spectanti videbantur; et talibus aliis innumeris in rebus sensuum externorum judicia falli deprehendebam; nec externorum duntaxat, sed etiam internorum, nam quid dolore intimius esse potest? atqui audiveram aliquando ab iis quibus crus aut brachium fuerat abscissum, se sibi videri adhuc interdum dolorem sentire in ea parte corporis qua carebant; ideoque etiam in me non plane certum esse videbatur membrum aliquod mihi dolere, quamvis sentirem in eo dolorem. Quibus etiam duas maxime generales dubitandi causas nuper adjeci: prima erat, quod nulla unquam dum vigilo me sentire crediderim, quae non etiam inter dormiendum possim aliquando putare me sentire; cumque illa quae sentire mihi videor in somnis, non credam a rebus extra me positis mihi advenire, non advertebam, quare id potius crederem de iis quae sentire mihi videor vigilando. Altera erat, quod cum authorem meae originis adhuc ignorarem, vel saltem ignorare me fingerem, nihil videbam obstare quo minus essem natura ita constitutus ut fallerer, etiam in iis quae mihi verissima apparebant. Et quantum ad rationes quibus antea rerum sensibilium veritatem mihi persuaseram, non difficulter ad illas respondebam. Cum enim viderer ad multa impelli a natura quae ratio dissuadebat, non multum fidendum esse putabam iis quae a natura docentur. Et quamvis sensuum perceptiones a voluntate mea non penderent, non ideo concludendum esse putabam illas a rebus a me diversis procedere, quia forte aliqua esse potest in meipso facultas, etsi mihi nondum cognita, illarum effectrix. Nunc autem postquam incipio meipsum, meaeque authorem originis melius nosse, non quidem omnia quae habere videor a sensibus, puto esse temere admittenda; sed neque etiam omnia in dubium revocanda. Et primo quoniam scio omnia quae clare et distincte intelligo, talia a Deo fieri posse qualia illa intelligo, satis est quod possim unam rem absque altera clare et distincte intelligere, ut certus sim unam ab altera esse diversam, quia potest saltem a Deo seorsim poni; et non refert a qua potentia id fiat, ut diversa existimetur; ac proinde, ex hoc ipso quod sciam me existere, quodque interim nihil plane aliud ad naturam, sive essentiam meam pertinere animadvertam, praeter hoc solum quod sim res cogitans, recte concludo, meam essentiam in hoc uno consistere, quod sim res cogitans. Et quamvis fortasse (vel potius ut postmodum dicam, pro certo) habeam corpus, quod mihi valde arcte conjunctum est, quia tamen ex una parte claram et distinctam habeo ideam mei ipsius quatenus sum tantum res cogitans, non extensa; et ex alia parte distinctam ideam corporis, quatenus est tantum res extensa, non cogitans, certum est me a corpore meo revera esse distinctum, et absque illo posse existere. Praeterea invenio in me facultates specialibus quibusdam modis cogitandi, puta facultates imaginandi, et sentiendi, sine quibus totum me possum clare et distincte intelligere, sed non vice versa illas sine me, hoc est sine substantia intelligente cui insint: intellectionem enim nonnullam in suo formali conceptu includunt unde percipio illas a me, ut modos a re distingui. Agnosco etiam quasdam alias facultates, ut locum mutandi, varias figuras induendi, et similes, quae quidem, non magis quam praecedentes, absque aliqua substantia cui insint, possunt intelligi, nec proinde etiam absque illa existere, sed manifestum est has, siquidem existant inesse debere substantiae corporeae sive extensae, non autem intelligenti, quia nempe aliqua extensio, non autem ulla plane intellectio, in earum claro et distincto conceptu continetur. Jam vero est quidem in me passiva quaedam facultas sentiendi, sive ideas rerum sensibilium recipiendi et cognoscendi, sed ejus nullum usum habere possem, nisi quaedam activa etiam existeret, sive in me, sive in alio, facultas istas ideas producendi, vel efficiendi. Atque haec sane in me ipso esse non potest, quia nullam plane intellectionem praesupponit, et me non cooperante, sed saepe etiam invito ideae istae producuntur: ergo superest ut sit in aliqua substantia a me diversa, in qua quoniam omnis realitas vel formaliter vel eminenter inesse debet, quae est objective in ideis ab ista facultate productis, (ut jam supra animadverti) vel haec substantia est corpus, sive natura corporea, in qua nempe omnia formaliter continentur quae in ideis objective; vel certe Deus est, vel aliqua creatura corpore nobilior in qua continentur eminenter. Atqui, cum Deus non sit fallax, omnino manifestum est illum nec per se immediate istas ideas mihi immittere, nec etiam mediante aliqua creatura, in qua earum realitas objectiva non formaliter, sed eminenter tantum contineatur. Cum enim nullam plane facultatem mihi dederit ad hoc agnoscendum, sed contra, magnam propensionem ad credendum illas a rebus corporeis emitti, non video qua ratione posset intelligi ipsum non esse fallacem, si aliunde quam a rebus corporeis emitterentur: Ac proinde res corporeae existunt. Non tamen forte omnes tales omnino existunt, quales illas sensu comprehendo; quoniam ista sensuum comprehensio in multis valde obscura est et confusa; sed saltem illa omnia in iis sunt, quae clare et distincte intelligo, id est omnia generaliter spectata quae in purae Matheseos objecto comprehenduntur.

29Geri kalanlara gelince, bunlar ya yalnızca tikeldir, mesela güneşin şu büyüklükte ya da şu şekilde olması gibi; ya da ışık, ses, acı ve benzerleri gibi daha az açık anlaşılmıştır. Bunlar çok şüpheli ve belirsiz olsalar da, tam da Tanrı'nın aldatıcı olmaması ve bu yüzden, bende onu düzeltmek için Tanrı'nın verdiği bir yeti de bulunmadıkça kanaatlerimde herhangi bir yanlışlık bulunmasının mümkün olmaması, bana onlarda da hakikate ulaşma konusunda kesin bir umut veriyor. Tabiatın bana öğrettiği her şeyin bir hakikat payı taşıdığından elbette şüphe yoktur. Çünkü genel olarak ele alınan tabiattan şimdi ya Tanrı'nın kendisini ya da Tanrı'nın kurduğu yaratılmış şeylerin düzenini anlıyorum; tikel olarak benim tabiatımdan da Tanrı'nın bana verdiği her şeyin bütününü anlıyorum.

Bu tabiatın bana bir bedenim olduğundan daha açıkça öğrettiği hiçbir şey yoktur: acı hissettiğimde kötü durumda olan, açlık ya da susuzluk çektiğimde yemeğe ya da içeceğe ihtiyaç duyan bir beden ve benzerleri. Dolayısıyla bunda bir hakikat payı olduğundan şüphe etmemeliyim.

Tabiat bu acı, açlık, susuzluk gibi duyumlar aracılığıyla bana şunu da öğretiyor: Bedenimde yalnızca bir gemicinin gemisinde bulunduğu gibi bulunmuyorum; ona çok sıkı birleşmiş ve adeta karışmışım, öyle ki onunla tek bir şey oluşturuyorum. Yoksa beden yaralandığında, düşünen bir şeyden başka bir şey olmayan ben bu yüzden acı hissetmez, bu yarayı, gemide bir şey kırıldığında gemicinin onu gözle algılaması gibi saf akılla algılardım; beden yemeğe ya da içeceğe ihtiyaç duyduğunda da açlık ve susuzluğun karışık duyumlarına sahip olmaz, bunu açıkça anlardım. Çünkü bu susuzluk, açlık, acı gibi duyumlar elbette, zihnin bedenle birleşmesinden ve adeta karışmasından doğan bazı karışık düşünme tarzlarından başka bir şey değildir.

Ayrıca tabiattan, bedenimin çevresinde başka çeşitli cisimlerin var olduğunu, bunlardan bazılarının peşinden gitmem, bazılarından kaçmam gerektiğini de öğreniyorum. Ve elbette çok farklı renkler, sesler, kokular, tatlar, sıcaklık, sertlik ve benzerlerini hissetmemden, bu çeşitli duyu algılarının geldiği cisimlerde, onlara belki benzemese de karşılık gelen bazı çeşitlilikler bulunduğu sonucunu doğru olarak çıkarıyorum. Bu algılardan bazılarının bana hoş, bazılarının nahoş gelmesinden de, bedenimin, daha doğrusu bedenden ve zihinden oluştuğum ölçüde bütün benliğimin, çevredeki cisimlerden çeşitli elverişli ve elverişsiz biçimlerde etkilenebileceği tamamen kesindir.

Ama tabiattan öğrenmiş gibi görünsem de gerçekte ondan değil, düşünmeden hüküm verme alışkanlığından aldığım başka birçok şey vardır; bu yüzden yanlış olmaları kolayca mümkündür. Mesela duyularımı harekete geçiren hiçbir şeyin bulunmadığı her mekânın boş olduğu; sıcak bir cisimde, mesela, bendeki sıcaklık fikrine tamamen benzer bir şey bulunduğu; beyaz ya da yeşil bir şeyde hissettiğim aynı beyazlığın ya da yeşilliğin, acı ya da tatlı bir şeyde aynı tadın bulunduğu ve ötekiler de böyle; yıldızların, kulelerin ve başka herhangi uzak cisimlerin ancak duyularıma gösterdikleri büyüklükte ve şekilde olduğu ve bu türden başka şeyler. Ama bu konuda yeterince seçik algılamadığım bir şey kalmasın diye, bir şeyi bana tabiatın öğrettiğini söylediğimde asıl olarak ne anladığımı daha titizlikle tarif etmeliyim. Burada tabiatı, Tanrı'nın bana verdiği her şeyin bütünü anlamından daha dar anlamda alıyorum. Çünkü bu bütünde yalnız zihne ait birçok şey vardır, mesela yapılmış olanın yapılmamış olamayacağını algılamam ve tabiî ışıkla bilinen öteki her şey; burada onlardan söz etmiyorum. Yalnız bedene ait birçok şey de vardır, mesela aşağıya yönelmesi ve benzerleri; onları da ele almıyorum; yalnızca Tanrı'nın bana, zihinden ve bedenden oluşmuş bir bileşik olarak verdiği şeyleri ele alıyorum. Bu tabiat bana gerçekten acı duyumu getiren şeylerden kaçmayı, haz duyumu getirenlerin peşinden gitmeyi ve bunun gibi şeyleri öğretiyor; ama bundan başka, bu duyu algılarından, aklın önceden incelemesi olmadan dışımızdaki şeyler hakkında herhangi bir sonuç çıkarmamızı da öğrettiği görünmüyor; çünkü onlar hakkında doğruyu bilmek bileşiğe değil, yalnız zihne ait görünüyor. Böylece bir yıldız gözümü küçük bir meşalenin ateşinden daha çok etkilemese de, bende onun bundan daha büyük olmadığına inanmaya yönelik reel, yani olumlu hiçbir eğilim yoktur; buna küçük yaştan beri gerekçesiz hükmettim. Ateşe yaklaşınca sıcaklık, ona fazla yaklaşınca da acı hissetsem de, ateşte bu sıcaklığa ya da bu acıya benzer bir şey bulunduğuna ikna edecek hiçbir gerekçe elbette yoktur; yalnız onda, sonunda ne olursa olsun, bizde bu sıcaklık ya da acı duyumlarını meydana getiren bir şey bulunduğuna ikna eden gerekçe vardır. Bir mekânda duyuyu harekete geçiren hiçbir şey bulunmasa da, bundan orada hiçbir cisim bulunmadığı sonucu çıkmaz. Ama bunlarda ve başka pek çok şeyde tabiatın düzenini bozmaya alıştığımı görüyorum. Çünkü duyu algıları asıl olarak yalnızca, zihne, parçası olduğu bileşik için neyin elverişli neyin elverişsiz olduğunu bildirmek üzere tabiat tarafından verilmiştir ve o ölçüde yeterince açık ve seçiktir; oysa ben onları, dışımızdaki cisimlerin özünün ne olduğunu doğrudan ayırt etmek için kesin kurallar gibi kullanıyorum; halbuki bu öz hakkında çok karanlık ve karışık olandan başka hiçbir şey bildirmezler.

29

Quantum autem attinet ad reliqua quae vel tantum particularia sunt, ut quod sol sit talis magnitudinis, aut figurae etc. vel minus clare intellecta, ut lumen, sonus, dolor, et similia, quamvis valde dubia et incerta sint, hoc tamen ipsum, quod Deus non sit fallax, quodque idcirco fieri non possit ut ulla falsitas in meis opinionibus reperiatur, nisi aliqua etiam sit in me facultas a Deo tributa ad illam emendandam, certam mihi spem ostendit veritatis etiam in iis assequendae. Et sane non dubium est quin ea omnia quae doceor a natura aliquid habeant veritatis: Per naturam enim generaliter spectatam nihil nunc aliud quam vel Deum ipsum, vel rerum creatarum coordinationem a Deo institutam intelligo; nec aliud per naturam meam in particulari, quam complexionem eorum omnium quae mihi a Deo sunt tributa. Nihil autem est quod me ista natura magis expresse doceat quam quod habeam corpus, cui male est cum dolorem sentio: quod cibo, vel potu indiget, cum famem, aut sitim patior, et similia; nec proinde dubitare debeo, quin aliquid in eo sit veritatis. Docet etiam natura per istos sensus doloris, famis, sitis, etc. me non tantum adesse meo corpori ut nauta adest navigio, sed illi arctissime esse conjunctum, et quasi permixtum, adeo ut unum quid cum illo componam; alioqui enim cum corpus laeditur, ego, qui nihil aliud sum quam res cogitans, non sentirem idcirco dolorem, sed puro intellectu laesionem istam perciperem, ut nauta visu percipit, si quid in nave frangatur; et cum corpus cibo, vel potu indiget, hoc ipsum expresse intelligerem, non confusos famis et sitis sensus haberem. Nam certe isti sensus sitis, famis, doloris, etc. nihil aliud sunt quam confusi quidam cogitandi modi ab unione et quasi permixtione mentis cum corpore exorti. Praeterea etiam doceor a natura varia circa meum corpus alia corpora existere, ex quibus nonnulla mihi prosequenda sunt, alia fugienda. Et certe ex eo quod valde diversos sentiam colores, sonos, odores, sapores, calorem, duritiem, et similia, recte concludo, aliquas esse in corporibus, a quibus variae istae sensuum perceptiones adveniunt, varietates iis respondentes, etiamsi forte iis non similes; atque ex eo quod quaedam ex illis perceptionibus, mihi gratae sint, aliae ingratae, plane certum est meum corpus, sive potius me totum, quatenus ex corpore et mente sum compositus, variis commodis et incommodis a circumjacentibus corporibus affici posse. Multa vero alia sunt quae, etsi videar a natura doctus esse, non tamen revera ab ipsa, sed a consuetudine quadam inconsiderate judicandi accepi, atque ideo falsa esse facile contingit; ut quod omne spatium, in quo nihil plane occurrit quod meos sensus moveat, sit vacuum; quod in corpore, exempli gratia, calido aliquid sit plane simile ideae caloris quae in me est: in albo aut viridi sit eadem albedo aut viriditas quam sentio; in amaro aut dulci idem sapor et sic de caeteris; quod et astra et turres, et quaevis alia remota corpora ejus sint tantum magnitudinis et figurae, quam sensibus meis exhibent, et alia ejusmodi. Sed ne quid in hac re non satis distincte percipiam, accuratius debeo definire quid proprie intelligam, cum dico me aliquid doceri a natura; nempe hic naturam strictius sumo, quam pro complexione eorum omnium quae mihi a Deo tributa sunt; in hac enim complexione multa continentur quae ad mentem solam pertinent, ut quod percipiam id quod factum est infectum esse non posse, et reliqua omnia quae lumine naturali sunt nota, de quibus hic non est sermo; multa etiam quae ad solum corpus spectant, ut quod deorsum tendat, et similia de quibus etiam non ago, sed de iis tantum quae mihi ut composito ex mente et corpore a Deo tributa sunt. Ideoque haec natura docet quidem ea refugere quae sensum doloris inferunt et ea prosequi quae sensum voluptatis, et talia; sed non apparet illam praeterea nos docere ut quicquam ex istis sensuum perceptionibus sine praevio intellectus examine de rebus extra nos positis concludamus, quia de iis verum scire ad mentem solam, non autem ad compositum videtur pertinere. Ita quamvis stella non magis oculum meum quam ignis exiguae facis afficiat, nulla tamen in eo realis, sive positiva propensio est ad credendum illam non esse majorem, sed hoc sine ratione ab ineunte aetate judicavi; et quamvis ad ignem accedens sentio calorem, ut etiam ad eundem nimis prope accedens sentio dolorem, nulla profecto ratio est quae suadeat in igne aliquid esse simile isti calori; ut neque etiam isti dolori, sed tantummodo in eo aliquid esse, quodcunque demum sit, quod istos in nobis sensus caloris vel doloris efficiat: et quamvis etiam in aliquo spatio nihil sit quod moveat sensum, non ideo sequitur in eo nullum esse corpus, sed video me in his aliisque permultis ordinem naturae pervertere esse assuetum, quia nempe sensuum perceptionibus, quae proprie tantum a natura datae sunt ad menti significandum quaenam composito, cujus pars est, commoda sint vel incommoda, et eatenus sunt satis clarae et distinctae, utor tanquam regulis certis ad immediate dignoscendum quaenam sit corporum extra nos positorum essentia, de qua tamen nihil nisi valde obscure et confuse significant.

30Ama Tanrı'nın iyiliğine rağmen hükümlerimin nasıl yanlış olabildiğini daha önce yeterince gördüm. Burada ise tabiatın bana peşinden gidilecek ya da kaçınılacak şeyler olarak gösterdiği şeylerin kendileri hakkında, ayrıca yanılgılar bulmuş gibi olduğum iç duyular hakkında yeni bir güçlük çıkıyor. Mesela biri bir yiyeceğin hoş tadına aldanıp içinde gizli zehri yutar. Ama o zaman tabiat onu yalnız hoş tadın bulunduğu şeyi istemeye iter, hiç bilmediği zehri değil. Buradan bu tabiatın her şeyi bilmediğinden başka bir sonuç çıkarılamaz. Bu da şaşılacak bir şey değildir; çünkü insan sınırlı bir şey olduğuna göre, ona sınırlı bir yetkinlikten başkası düşmez.

Ama tabiatın bizi ittiği şeylerde de az yanılmayız; mesela hastalar biraz sonra kendilerine zarar verecek bir içecek ya da yiyecek isterler. Burada belki onların, tabiatları bozulmuş olduğu için yanıldıkları söylenebilir; ama bu güçlüğü ortadan kaldırmaz, çünkü hasta insan da sağlıklı insan kadar Tanrı'nın yaratığıdır; dolayısıyla onun Tanrı'dan aldatıcı bir tabiat almış olması daha az çelişik görünmez. Çarklardan ve ağırlıklardan yapılmış bir saat, kötü yapıldığında ve saatleri doğru göstermediğinde de, her bakımdan ustanın isteğini karşıladığı zamanki kadar titizlikle tabiatın bütün kanunlarına uyar. Bunun gibi, insan bedenini kemiklerden, sinirlerden, kaslardan, damarlardan, kandan ve deriden öyle uygun biçimde birleştirilmiş bir makine olarak ele alayım ki içinde hiçbir zihin bulunmasaydı bile, şimdi onda iradenin buyruğundan, dolayısıyla zihinden çıkmayan bütün hareketlerin aynısına sahip olsun. O zaman şunu kolayca kabul ederim: Mesela istiskaya, yani vücutta su toplanması hastalığına tutulmuşsa, zihne genellikle susuzluk duyumu getiren boğaz kuruluğuna uğraması ve bunun sonucunda sinirlerinin ve öteki parçalarının, hastalığı artıracak içeceği alacak biçimde düzenlenmesi, onun için en az şu kadar tabiîdir: Onda böyle bir bozukluk yokken, benzer bir boğaz kuruluğuyla kendisine faydalı olan içeceği almaya yönelmesi. Saatin önceden düşünülmüş kullanımına bakarak, saatleri doğru göstermediğinde onun tabiatından saptığını söyleyebilirim; aynı şekilde insan bedeni makinesini onda genellikle olan hareketler için hazırlanmış olarak ele alıp, içecek onun korunmasına yaramadığı hâlde boğazı kuruysa onun da tabiatından saptığını düşünebilirim. Ama tabiat kelimesinin bu son anlamının ötekinden çok farklı olduğunu yeterince fark ediyorum. Çünkü bu son anlamdaki tabiat, hasta insanı ve kötü yapılmış saati, sağlıklı insanın ve doğru yapılmış saatin fikriyle karşılaştıran düşünceme bağlı ve hakkında söylendiği şeylere dışsal bir adlandırmadan başka bir şey değildir; ötekinden ise gerçekten şeylerde bulunan, dolayısıyla bir hakikat payı taşıyan bir şey anlıyorum.

Ama istiskalı bedene bakarak, boğazı kuru olduğu hâlde içeceğe ihtiyacı olmadığı için tabiatının bozulmuş olduğunu söylemek elbette yalnızca dışsal bir adlandırma olsa da, bileşiğe, yani böyle bir bedenle birleşmiş zihne bakarak, içecek ona zarar verecekken susaması salt bir adlandırma değil, tabiatın gerçek bir yanılgısıdır. Bu yüzden burada, Tanrı'nın iyiliğinin, böyle anlaşılan tabiatın aldatıcı olmasına neden engel olmadığını araştırmak kalıyor.

Burada önce zihin ile beden arasında büyük bir fark olduğunu fark ediyorum: Beden tabiatı gereği her zaman bölünebilir, zihin ise tamamen bölünmezdir. Çünkü zihni, yani yalnızca düşünen bir şey olduğum ölçüde kendimi ele aldığımda, kendimde hiçbir parça ayırt edemiyorum; kendimi tamamen bir ve bütün bir şey olarak anlıyorum. Bütün zihin bütün bedenle birleşmiş görünse de, ayak, kol ya da bedenin başka herhangi bir parçası kesildiğinde bu yüzden zihinden hiçbir şeyin eksilmediğini biliyorum. İsteme, hissetme, anlama gibi yetilerine de onun parçaları denemez; çünkü isteyen, hisseden, anlayan bir ve aynı zihindir. Tersine, düşüncede kolayca parçalara bölmediğim ve tam da bundan bölünebilir olduğunu anlamadığım hiçbir cisimsel, yani yer kaplayan şey düşünemem. Bunu başka yerden henüz yeterince bilmeseydim, yalnız bu, zihnin bedenden tamamen farklı olduğunu bana öğretmeye yeterdi.

30

Atqui jam ante satis perspexi qua ratione, non obstante Dei bonitate, judicia mea falsa esse contingat. Sed nova hic occurrit difficultas circa illa ipsa quae tanquam persequenda vel fugienda mihi a natura exhibentur; atque etiam circa internos sensus in quibus errores videor deprehendisse: Ut cum quis grato cibi alicujus sapore delusus venenum intus latens assumit. Sed nempe tunc tantum a natura impellitur ad illud appetendum in quo gratus sapor consistit; non autem ad venenum quod plane ignorat; nihilque hinc aliud concludi potest quam naturam istam non esse omnisciam: quod non mirum, quia, cum homo sit res limitata, non alia illi competit quam limitatae perfectionis. At vero non raro etiam in iis erramus ad quae a natura impellimur; ut cum ii qui aegrotant, potum vel cibum appetunt sibi paulo post nociturum. Dici forsan hic poterit illos ob id errare quod natura eorum sit corrupta: sed hoc difficultatem non tollit, quia non minus vere homo aegrotus creatura Dei est quam sanus; nec proinde minus videtur repugnare illum a Deo fallacem naturam habere. Atque ut horologium ex rotis, et ponderibus confectum non minus accurate leges omnes naturae observat, cum male fabricatum est, et horas non recte indicat, quam cum omni ex parte artificis voto satisfacit: ita, si considerem hominis corpus quatenus machinamentum quoddam est ex ossibus, nervis, musculis, venis, sanguine, et pellibus ita aptum et compositum, ut, etiamsi nulla in eo mens existeret, eosdem tamen haberet omnes motus qui nunc in eo non ab imperio voluntatis, nec proinde a mente procedunt, facile agnosco illi aeque naturale fore, si, exempli causa, hydrope laboret, eam faucium ariditatem pati quae sitis sensum menti inferre solet, atque etiam ab illa ejus nervos, et reliquas partes ita disponi ut potum sumat ex quo morbus augeatur; quam, cum nullum tale in eo vitium est, a simili faucium siccitate moveri ad potum sibi utilem assumendum. Et quamvis respiciens ad praeconceptum horologii usum dicere possim illud, cum horas non recte indicat, a natura sua deflectere; atque eodem modo considerans machinamentum humani corporis tanquam comparatum ad motus qui in eo fieri solent, putem illud etiam a natura sua aberrare, si ejus fauces sint aridae, cum potus ad ipsius conservationem non prodest; satis tamen animadverto hanc ultimam naturae acceptionem ab altera multum differre; haec enim nihil aliud est quam denominatio a cogitatione mea hominem aegrotum, et horologium male fabricatum, cum idea hominis sani, et horologii recte facti comparante dependens, rebusque de quibus dicitur extrinseca; per illam vero aliquid intelligo quod revera in rebus reperitur, ac proinde nonnihil habet veritatis. At certe, etiamsi respiciendo ad corpus hydrope laborans, sit tantum denominatio extrinseca, cum dicitur ejus natura esse corrupta, ex eo quod aridas habeat fauces, nec tamen egeat potu; respiciendo tamen ad compositum, sive ad mentem tali corpori unitam, non est pura denominatio, sed verus error naturae quod sitiat cum potus est ipsi nociturus; ideoque hic remanet inquirendum quo pacto bonitas Dei non impediat, quo minus natura sic sumpta sit fallax. Nempe imprimis hic adverto magnam esse differentiam inter mentem et corpus, in eo quod corpus ex natura sua sit semper divisibile, mens autem plane indivisibilis; nam sane cum hanc considero, sive meipsum quatenus sum tantum res cogitans, nullas in me partes possum distinguere, sed rem plane unam et integram me esse intelligo: et quamvis toti corpori tota mens unita esse videatur, abscisso tamen pede, vel brachio, vel quavis alia corporis parte, nihil ideo de mente subductum esse cognosco; neque etiam facultates volendi, sentiendi, intelligendi, etc. ejus partes dici possunt, quia una et eadem mens est quae vult, quae sentit, quae intelligit. Contra vero nulla res corporea, sive extensa potest a me cogitari quam non facile in partes cogitatione dividam, atque hoc ipso illam divisibilem esse intelligam: quod unum sufficeret ad me docendum, mentem a corpore omnino esse diversam, si nondum illud aliunde satis scirem.

31Sonra zihnin bedenin bütün parçalarından doğrudan değil, yalnız beyinden, hatta belki onun yalnız küçük bir parçasından, yani ortak duyunun bulunduğu söylenen parçadan etkilendiğini fark ediyorum. Bu parça ne zaman aynı şekilde düzenlense, bedenin geri kalan parçaları bu arada çeşitli durumlarda bulunabilse de zihne aynı şeyi gösterir; burada saymaya gerek olmayan sayısız deney bunu kanıtlıyor.

Ayrıca bedenin tabiatının şöyle olduğunu fark ediyorum: Hiçbir parçası biraz uzaktaki başka bir parça tarafından, daha uzaktaki parça hiçbir şey yapmasa bile, aradakilerden herhangi biri tarafından da aynı şekilde hareket ettirilemeyecek biçimde hareket ettirilemez. Mesela A, B, C, D ipinde son parça D çekilirse, ilk parça A, aradaki B ya da C çekilip son parça D hareketsiz kalsaydı nasıl hareket edecekse öyle hareket eder, başka türlü değil. Buna benzer biçimde, ayağımda acı hissettiğimde, fizik bana bu duyumun ayağa yayılmış sinirler sayesinde olduğunu öğretti. Bu sinirler oradan beyne kadar ipler gibi uzanır; ayakta çekildiklerinde ulaştıkları beynin en iç parçalarını da çekerler ve onlarda, tabiat tarafından zihni ayakta bulunuyormuş gibi bir acı duyumuyla etkilemek üzere düzenlenmiş bir hareket uyandırırlar. Ama bu sinirler ayaktan beyne varmak için incikten, bacaktan, belden, sırttan ve boyundan geçmek zorunda olduğundan, ayaktaki kısımlarına değil de yalnız aradakilerden birine dokunulsa bile, beyinde ayak kötü etkilendiğinde olan hareketin tıpatıp aynısı olabilir; bundan da zihnin aynı acıyı hissetmesi zorunlu olacaktır. Başka herhangi bir duyum için de aynısı düşünülmelidir.

Nihayet şunu fark ediyorum: Beynin zihni doğrudan etkileyen parçasında olan hareketlerin her biri ona yalnız tek bir duyum getirdiğine göre, bu konuda, getirebileceği bütün duyumlar arasından sağlıklı insanın korunmasına en çok ve en sık yarayanı getirmesinden daha iyi bir şey tasarlanamaz. Deneyim de tabiatın bize verdiği bütün duyumların böyle olduğuna tanıklık eder; dolayısıyla onlarda Tanrı'nın gücüne ve iyiliğine tanıklık etmeyen hiçbir şey bulunmaz. Mesela ayaktaki sinirler şiddetle ve alışılmadık biçimde hareket ettiğinde, onların bu hareketi omuriliğin içinden beynin en iç kısımlarına ulaşarak orada zihne bir şey hissetmesi için işaret verir: ayakta bulunuyormuş gibi bir acı. Zihin de bununla, acının sebebini ayağa zararlı bir şey olarak elinden geldiğince uzaklaştırmaya uyarılır. Tanrı insanın tabiatını, beyindeki o aynı hareketin zihne başka herhangi bir şey göstereceği biçimde de kurabilirdi: ya hareketin kendisini, beyinde ya da ayakta ya da aradaki yerlerden birinde bulunduğu ölçüde, ya da nihayet başka herhangi bir şeyi; ama başka hiçbir şey bedenin korunmasına aynı ölçüde yaramazdı. Aynı şekilde içeceğe ihtiyacımız olduğunda, bundan boğazda, onun sinirlerini ve onlar aracılığıyla beynin iç kısımlarını hareket ettiren bir kuruluk doğar; bu hareket de zihni susuzluk duyumuyla etkiler; çünkü bütün bu işte, sağlığımızın korunması için içeceğe ihtiyacımız olduğunu bilmekten daha faydalı bir şey yoktur. Öteki duyumlar da böyledir.

Bundan şu tamamen açıktır: Tanrı'nın ölçüsüz iyiliğine rağmen, zihinden ve bedenden oluşmuş bir bileşik olarak insanın tabiatının bazen aldatıcı olmaması mümkün değildir. Çünkü bir sebep, ayakta değil de sinirlerin ayaktan beyne uzandığı parçalardan başka herhangi birinde, hatta beynin kendisinde, ayak kötü etkilendiğinde genellikle uyandırılan hareketin tıpatıp aynısını uyandırırsa, acı ayaktaymış gibi hissedilecek ve duyu tabiî olarak aldanacaktır. Çünkü beyindeki o aynı hareket zihne her zaman yalnız aynı duyumu getirebildiğine ve başka bir yerdeki bir sebepten çok, ayağa zarar veren bir sebepten çok daha sık doğduğuna göre, zihne her zaman başka bir parçanın değil de ayağın acısını göstermesi akla uygundur. Ve boğaz kuruluğu bir gün, alışıldığı gibi içecek bedenin sağlığına yaradığı için değil de, istiskalıda olduğu gibi tersi bir sebepten doğarsa, o zaman aldatması, beden iyi durumdayken her zaman aldatmasından çok daha iyidir. Ötekiler de böyledir.

31

Deinde adverto mentem non ab omnibus corporis partibus immediate affici, sed tantummodo a cerebro, vel forte etiam ab una tantum exigua ejus parte, nempe ab ea in qua dicitur esse sensus communis; quae quotiescunque eodem modo est disposita, menti idem exhibet, etiamsi reliquae corporis partes diversis interim modis possint se habere, ut probant innumera experimenta quae hic recensere non est opus. Adverto praeterea eam esse corporis naturam, ut nulla ejus pars possit ab alia parte aliquantum remota moveri, quin possit etiam moveri eodem modo a qualibet ex iis, quae interjacent, quamvis illa remotior nihil agat. Ut, exempli causa, in fune A, B, C, D, si trahatur ejus ultima pars D, non alio pacto movebitur prima A, quam moveri etiam posset, si traheretur una ex intermediis B, vel C, et ultima D maneret immota. Nec dissimili ratione, cum sentio dolorem pedis, docuit me Physica, sensum illum fieri ope nervorum per pedem sparsorum, qui inde ad cerebrum usque funium instar extensi, dum trahuntur in pede, trahunt etiam intimas cerebri partes ad quas pertingunt, quemdamque motum in iis excitant, qui institutus est a natura, ut mentem afficiat sensu doloris tanquam in pede existentis. Sed quia illi nervi per tibiam, crus, lumbos, dorsum, et collum transire debent, ut a pede ad cerebrum perveniant, potest contingere, ut etiamsi eorum pars quae est in pede non attingatur, sed aliqua tantum ex intermediis, idem plane ille motus fiat in cerebro qui fit pede male affecto, ex quo necesse erit ut mens sentiat eundem dolorem, et idem de quolibet alio sensu est putandum. Adverto denique quandoquidem unusquisque ex motibus qui fiunt in ea parte cerebri quae immediate mentem afficit, non nisi unum aliquem sensum illi infert, nihil hac in re melius posse excogitari, quam si eum inferat qui ex omnibus quos inferre potest ad hominis sani conservationem quam maxime, et quam frequentissime conducit. Experientiam autem testari tales esse omnes sensus nobis a natura inditos; ac proinde nihil plane in iis reperiri, quod non Dei potentiam, bonitatemque testetur. Ita, exempli causa, cum nervi qui sunt in pede, vehementer, et praeter consuetudinem moventur, ille eorum motus per spinae dorsi medullam ad intima cerebri pertingens ibi menti signum dat ad aliquid sentiendum, nempe dolorem tanquam in pede existentem, a quo illa excitatur ad ejus causam ut pedi infestam, quantum in se est, amovendam. Potuisset vero natura hominis a Deo sic constitui, ut ille idem motus in cerebro quidvis aliud menti exhiberet; nempe vel seipsum, quatenus est in cerebro; vel quatenus est in pede; vel in aliquo ex locis intermediis, vel denique aliud quidlibet; sed nihil aliud ad corporis conservationem aeque conduxisset. Eodem modo, cum potu indigemus, quaedam inde oritur siccitas in gutture nervos ejus movens, et illorum ope cerebri interiora; hicque motus mentem afficit sensu sitis, quia nihil in toto hoc negotio nobis utilius est scire, quam quod potu ad conservationem valetudinis egeamus, et sic de caeteris. Ex quibus omnino manifestum est, non obstante immensa Dei bonitate, naturam hominis ut ex mente et corpore compositi non posse non aliquando esse fallacem. Nam si quae causa, non in pede, sed in alia quavis ex partibus per quas nervi a pede ad cerebrum porriguntur, vel etiam in ipso cerebro eundem plane motum excitet, qui solet excitari pede male affecto, sentietur dolor tanquam in pede, sensusque naturaliter falletur, quia cum ille idem motus in cerebro non possit nisi eundem semper sensum menti inferre, multoque frequentius oriri soleat a causa quae laedit pedem, quam ab alia alibi existente, rationi consentaneum est, ut pedis potius, quam alterius partis dolorem menti semper exhibeat. Et si quando faucium ariditas non ut solet ex eo quod ad corporis valetudinem potus conducat, sed ex contraria aliqua causa oriatur, ut in hydropico contingit, longe melius est illam tunc fallere, quam si contra semper falleret, cum corpus est bene constitutum, et sic de reliquis.

32Bu değerlendirme, yalnız tabiatımın maruz kaldığı bütün yanılgıları fark etmeme değil, onları kolayca düzeltebilmeme ya da onlardan kaçınabilmeme de çok yardım ediyor. Çünkü bedenin yararına ilişkin şeylerde bütün duyuların doğruyu yanlıştan çok daha sık gösterdiğini biliyorum; aynı şeyi incelemek için hemen her zaman bu duyuların birçoğunu, ayrıca şimdikini öncekilerle bağlayan hafızayı ve yanılmanın bütün sebeplerini artık görmüş olan aklı kullanabilirim. Öyleyse duyuların bana her gün gösterdiği şeylerin yanlış olmasından artık korkmamalıyım; geçen günlerin abartılı şüpheleri gülünç şeyler olarak bir kenara atılmalıdır. Özellikle de uykuyu uyanıklıktan ayırt edemediğim o en büyük şüphe. Çünkü şimdi ikisi arasında çok büyük bir fark olduğunu fark ediyorum: Düşler hiçbir zaman hafıza tarafından, uyanıkken karşılaştığımız şeyler gibi hayatın bütün öteki eylemleriyle birleştirilmez. Gerçekten de uyanıkken biri birden karşımda belirse ve hemen ardından, düşte olduğu gibi, nereden geldiğini de nereye gittiğini de göremeyeceğim biçimde kaybolsa, onun gerçek bir insan olmaktan çok bir hayalet ya da beynimde uydurulmuş bir hayal olduğuna hükmetmekte haksız olmazdım. Ama nereden, nerede ve ne zaman geldiklerini seçik olarak fark ettiğim ve algılarını hiçbir kesinti olmadan hayatımın bütün geri kalanıyla bağladığım şeylerle karşılaştığımda, onlarla düşte değil uyanıkken karşılaştığımdan tamamen eminim. Onları incelemek için bütün duyuları, hafızayı ve aklı bir araya topladıktan sonra bunların hiçbiri bana ötekilerle çatışan bir şey bildirmezse, onların hakikatinden en ufak şüphe etmemeliyim. Çünkü Tanrı'nın aldatıcı olmamasından, bu türden şeylerde aldanmadığım tamamen sonuç çıkar. Ama eylem zorunluluğu her zaman böyle titiz bir incelemeye vakit bırakmadığı için, insan hayatının tikel şeylerde çoğu zaman yanılgılara maruz kaldığını kabul etmek ve tabiatımızın zayıflığını tanımak gerekir.

32

Atque haec consideratio plurimum juvat, non modo ut errores omnes quibus natura mea obnoxia est animadvertam, sed etiam ut illos aut emendare, aut vitare facile possim. Nam sane cum sciam omnes sensus circa ea quae ad corporis commodum spectant multo frequentius verum indicare quam falsum, possimque uti fere semper pluribus ex iis ad eandem rem examinandam; et insuper memoria; quae praesentia cum praecedentibus connectit; et intellectu, qui jam omnes errandi causas perspexit, non amplius vereri debeo ne illa, quae mihi quotidie a sensibus exhibentur sint falsa, sed hyperbolicae superiorum dierum dubitationes ut risu dignae, sunt explodendae. Praesertim summa illa de somno, quem a vigilia non distinguebam; nunc enim adverto permagnum inter utrumque esse discrimen in eo quod nunquam insomnia cum reliquis omnibus actionibus vitae a memoria conjungantur, ut ea quae vigilanti occurrunt; nam sane si quis dum vigilo mihi derepente appareret, statimque postea dispareret, ut fit in somnis, ita scilicet, ut nec unde venisset, nec quo abiret viderem, non immerito spectrum potius, aut phantasma in cerebro meo effictum quam verum hominem esse judicarem. Cum vero eae res occurrunt, quas distincte unde, ubi, et quando mihi adveniant adverto, earumque perceptionem absque ulla interruptione cum tota reliqua vita connecto, plane certus sum, non in somnis, sed vigilanti occurrere. Nec de ipsarum veritate debeo vel minimum dubitare, si, postquam omnes sensus, memoriam et intellectum ad illas examinandas convocavi, nihil mihi quod cum caeteris pugnet ab ullo ex his nuntietur. Ex eo enim quod Deus non sit fallax, sequitur omnino in talibus me non falli. Sed quia rerum agendarum necessitas non semper tam accurati examinis moram concedit, fatendum est humanam vitam circa res particulares saepe erroribus esse obnoxiam, et naturae nostrae infirmitas est agnoscenda.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…