Kavram
appetitus
- Yunanca
- ὄρεξις (orexis)
- Latince
- appetitus; appetitio
- Almanca
- Begierde; Begehren; Begehrungsvermögen; Neigung; Wunsch; Sehnsucht
- Fransızca
- appétit; désir
- İngilizce
- appetite, desire
- Türkçe
- istek; arzulamak; arzu yetisi
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Kant'ın Antropoloji'deki tarifi: İstek (appetitio), bir öznenin kuvvetinin, bu kuvvetin bir etkisi olarak gelecekteki bir şeyin tasavvuru yoluyla kendini belirlemesidir. Alışkanlık hâline gelmiş hissî istek eğilimdir; nesneyi ortaya koymak için kuvvet kullanmaksızın arzulamak dilektir; arzulananı elde etmeye kadar geçen zamanı yok etmeye yönelik boş dilek özlemdir; nesnesi belirsiz istek (appetitio vaga) kaprisli dilektir. Akılla zor yenilen ya da hiç yenilmeyen eğilim tutkudur; düşünüp taşınmaya fırsat vermeyen haz ya da hoşnutsuzluk duygusu ise heyecandır. Kant'ta arzu yetisi, bilme yetisi ve haz ve hoşnutsuzluk duygusuyla birlikte zihnin üç temel yetisinden biridir; aklın kendisi pratik olduğunda bu yeti "yüksek arzu yetisi", yani irade olur.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | orexis: canlıyı harekete geçiren yönelme; epithymia, thymos, boulēsis | De anima III 9–10 |
| MÖ 1. yy | Cicero | appetitio animi, Stoacı hormē: akla itaat etmesi gereken dürtü | De officiis I 101 |
| 13. yy | Thomas Aquinas | appetitus naturalis / sensitivus / intellectivus; irade akli istektir | Summa theologiae I q. 80 |
| 1788 | Kant | arzu yetisi: tasavvurları yoluyla bu tasavvurların nesnelerinin sebebi olma yetisi | Pratik Aklın Eleştirisi, Önsöz |
| 1798 | Kant | istek, eğilim, dilek, özlem; tutku ve heyecan | Pragmatik Açıdan Antropoloji, AA07.251 |
Dönüşüm: Canlıyı harekete geçiren orexis'ten skolastiğin istek basamaklarına; oradan Kant'ın tasavvur yoluyla kendini belirleyen kuvvetine ve aklın kendi başına pratik olabileceği "yüksek arzu yetisi"ne.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ὄρεξις (orexis) | Aristoteles, De anima III 10: hareketin ilkesi olarak istek; epithymia "arzu", thymos "öfke", boulēsis "irade" onun türleridir |
| Latince | appetitus, appetitio | ad-petere "bir şeye yönelmek"; Cicero appetitio (hormē), skolastikte appetitus sensitivus / rationalis |
| Almanca / Fransızca | Begierde (appetitio), Begehrungsvermögen / appétit, désir | Kant, Pragmatik Açıdan Antropoloji, Üçüncü Kitap § 73, AA07.251 |
| İngilizce | appetite, desire |
Türkçe karşılığı
istek; arzu yetisi (Begehrungsvermögen). çekirdek tabloda appetitus "istek", cupiditas "arzu". Kant'ta Begierde "istek", Begehren "arzulamak", Neigung "eğilim", Wunsch "dilek", Sehnsucht "özlem", Leidenschaft / Affect "tutku / heyecan"
"Arzu" kelimesi Türkçede şiddetli ve çoğu zaman şehvetli bir yönelimi çağırır; Begierde ise Kant'ta tarafsız bir tanımdır: öznenin, kendi etkisi olarak gelecekteki bir şeyin tasavvuruyla kendi kuvvetini belirlemesi. Bu yüzden Begierde "istek", yetinin adı Begehrungsvermögen ise yerleşik kullanıma uyarak "arzu yetisi" diye verildi.
Atıf ve kaynak notu
"Arzu yetisi" (facultas appetitiva) Wolff okulunun terimidir; Kant onu devralır ama aşağı (hissî) ve yüksek (akli) arzu yetisi ayrımını kendi ahlâk felsefesine göre yeniden kurar.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: istekler, isteklerimize, İstek, istek, isteği, istektir
Metinlerde işaretlendiği yerler
6 yer · 6 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.