İçeriğe geç

Kavram

appetitus

Yunanca
ὄρεξις (orexis)
Latince
appetitus; appetitio
Almanca
Begierde; Begehren; Begehrungsvermögen; Neigung; Wunsch; Sehnsucht
Fransızca
appétit; désir
İngilizce
appetite, desire
Türkçe
istek; arzulamak; arzu yetisi

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Kant'ın Antropoloji'deki tarifi: İstek (appetitio), bir öznenin kuvvetinin, bu kuvvetin bir etkisi olarak gelecekteki bir şeyin tasavvuru yoluyla kendini belirlemesidir. Alışkanlık hâline gelmiş hissî istek eğilimdir; nesneyi ortaya koymak için kuvvet kullanmaksızın arzulamak dilektir; arzulananı elde etmeye kadar geçen zamanı yok etmeye yönelik boş dilek özlemdir; nesnesi belirsiz istek (appetitio vaga) kaprisli dilektir. Akılla zor yenilen ya da hiç yenilmeyen eğilim tutkudur; düşünüp taşınmaya fırsat vermeyen haz ya da hoşnutsuzluk duygusu ise heyecandır. Kant'ta arzu yetisi, bilme yetisi ve haz ve hoşnutsuzluk duygusuyla birlikte zihnin üç temel yetisinden biridir; aklın kendisi pratik olduğunda bu yeti "yüksek arzu yetisi", yani irade olur.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles orexis: canlıyı harekete geçiren yönelme; epithymia, thymos, boulēsis De anima III 9–10
MÖ 1. yy Cicero appetitio animi, Stoacı hormē: akla itaat etmesi gereken dürtü De officiis I 101
13. yy Thomas Aquinas appetitus naturalis / sensitivus / intellectivus; irade akli istektir Summa theologiae I q. 80
1788 Kant arzu yetisi: tasavvurları yoluyla bu tasavvurların nesnelerinin sebebi olma yetisi Pratik Aklın Eleştirisi, Önsöz
1798 Kant istek, eğilim, dilek, özlem; tutku ve heyecan Pragmatik Açıdan Antropoloji, AA07.251

Dönüşüm: Canlıyı harekete geçiren orexis'ten skolastiğin istek basamaklarına; oradan Kant'ın tasavvur yoluyla kendini belirleyen kuvvetine ve aklın kendi başına pratik olabileceği "yüksek arzu yetisi"ne.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ὄρεξις (orexis) Aristoteles, De anima III 10: hareketin ilkesi olarak istek; epithymia "arzu", thymos "öfke", boulēsis "irade" onun türleridir
Latince appetitus, appetitio ad-petere "bir şeye yönelmek"; Cicero appetitio (hormē), skolastikte appetitus sensitivus / rationalis
Almanca / Fransızca Begierde (appetitio), Begehrungsvermögen / appétit, désir Kant, Pragmatik Açıdan Antropoloji, Üçüncü Kitap § 73, AA07.251
İngilizce appetite, desire

Türkçe karşılığı

istek; arzu yetisi (Begehrungsvermögen). çekirdek tabloda appetitus "istek", cupiditas "arzu". Kant'ta Begierde "istek", Begehren "arzulamak", Neigung "eğilim", Wunsch "dilek", Sehnsucht "özlem", Leidenschaft / Affect "tutku / heyecan"

"Arzu" kelimesi Türkçede şiddetli ve çoğu zaman şehvetli bir yönelimi çağırır; Begierde ise Kant'ta tarafsız bir tanımdır: öznenin, kendi etkisi olarak gelecekteki bir şeyin tasavvuruyla kendi kuvvetini belirlemesi. Bu yüzden Begierde "istek", yetinin adı Begehrungsvermögen ise yerleşik kullanıma uyarak "arzu yetisi" diye verildi.

Atıf ve kaynak notu

"Arzu yetisi" (facultas appetitiva) Wolff okulunun terimidir; Kant onu devralır ama aşağı (hissî) ve yüksek (akli) arzu yetisi ayrımını kendi ahlâk felsefesine göre yeniden kurar.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: istekler, isteklerimize, İstek, istek, isteği, istektir

Metinlerde işaretlendiği yerler

6 yer · 6 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.