V. Kitap
- Buradan itibaren, ne herhangi bir insanın ne de en azından bizim düşünüldükleri gibi her bakımdan söyleyemeyeceğimiz şeyleri anlatmaya başlıyorum. Gerçi Teslis olan Tanrı'yı düşündüğümüzde düşüncemizin kendisi de, düşündüğü varlığa ne kadar denk olmadığını hisseder ve onu olduğu gibi kavrayamaz; yazıldığı gibi, Elçi Pavlus kadar büyük kişiler tarafından bile o "aynada ve bilmece içinde" görülür. Önce, her zaman düşünmemiz gereken ve layıkıyla düşünemediğimiz Rab Tanrımızdan —onu övmek için her zaman şükran borçluyuz, onu dile getirmeye ise hiçbir söz yetmez—, anlatmaya çalıştığım şeyleri anlamak ve açıklamak için yardım, bir yerde kusur işlersem de bağışlanma diliyorum. Çünkü yalnız irademi değil, zayıflığımı da hatırlıyorum. Bunları okuyacak olanlardan da, söyleyebildiğimden çok söylemek istediğimi fark ettikleri yerde beni bağışlamalarını rica ediyorum; o yerleri ya kendileri daha iyi anlarlar ya da anlatımımın güçlüğü yüzünden anlamazlar. Tıpkı benim de, kendi yavaşlıkları yüzünden anlayamadıkları yerde onları bağışladığım gibi.
- Değişmez, görünmez, en yüce biçimde yaşayan ve kendine yeten tabiat hakkında söylenenlerin, görünür, değişebilir, ölümlü ya da muhtaç şeylere alışkanlığımızla ölçülmemesi gerektiğini bilirsek, ya da hiç değilse inanarak sıkıca tutarsak, birbirimizi daha kolay bağışlarız. Bedensel hislerimize yakın olan şeyleri, ya da iç insan olarak kendimizin ne olduğunu bilgiyle kavramakta bile zorlanıyor ve yetersiz kalıyoruz; yine de inançlı dindarlık yukarıdaki tanrısal ve söze sığmaz şeylere küstahlıkla değil, şevkle yanar: kendi güçlerine duyduğu kibrin şişirdiği değil, Yaratıcının ve Kurtarıcının lütfunun alevlendirdiği bir dindarlıktır bu. Çünkü insan, Tanrı'yı onunla kavramak istediği kendi aklını henüz kavrayamıyorken Tanrı'yı hangi akılla kavrar? Ama onu zaten kavrıyorsa, kendi tabiatında ondan daha iyi bir şey olmadığına dikkatle baksın; orada suretlerin herhangi bir çizgisini, renklerin parıltılarını, geniş bir büyüklüğü, parçaların ayrılığını, kütlenin yayılmasını, yer aralıkları boyunca herhangi bir hareketi ya da buna benzer bir şeyi görüp görmediğine baksın. Tabiatımızda ondan daha iyi bir şey bulmadığımız şeyde, yani bilgeliği kavrayabildiğimiz ölçüde kavradığımız aklımızda, bunlardan hiçbirini elbette bulmuyoruz. Öyleyse bizdeki en iyi şeyde bulmadığımızı, bizdeki en iyi şeyden çok daha iyi olanda aramamalıyız. Böylece Tanrı'yı, yapabiliyorsak ve yapabildiğimiz kadar, şöyle anlayalım: keyfiyet olmadan iyi, kemiyet olmadan büyük, ihtiyaç olmadan yaratıcı, konum olmadan her şeyin başında duran, sahiplik olmadan her şeyi kuşatan, yer olmadan her yerde bütünüyle bulunan, zaman olmadan daima var olan, kendinde hiçbir değişiklik olmadan değişebilir şeyleri yapan ve hiçbir şeyden etkilenmeyen. Tanrı'yı böyle düşünen kişi, onun ne olduğunu henüz her bakımdan bulamasa da, onun hakkında onun olmadığı bir şeyi düşünmekten gücü yettiğince dindarca sakınır.62
CAPUT PRIMUM. 1. Hinc iam exordiens ea dicere, quae dici ut cogitantur vel ab homine aliquo, vel certe a nobis non omni modo possunt: quamvis et ipsa nostra cogitatio, cum de Deo Trinitate cogitamus, longe se illi de quo cogitat, imparem sentiat, neque ut est eum capiat, sed, ut scriptum est, etiam a tantis quantus Paulus apostolus hic erat, per speculum et in aenigmate videatur, primum ab ipso Domino Deo nostro, de quo semper cogitare debemus, et de quo digne cogitare non possumus, cui laudando reddenda est omni tempore benedictio, et cui enuntiando nulla competit dictio, et adiutorium ad intellegenda atque explicanda quae intendo, et veniam precor sicubi offendo. Memor sum enim, non solum voluntatis, verum etiam infirmitatis meae. Ab his etiam qui ista lecturi sunt, ut ignoscant peto, ubi me magis voluisse quam potuisse dicere adverterint, quod vel ipsi melius intellegunt, vel propter mei eloquii difficultatem non intellegunt: sicut ego eis ignosco, ubi propter suam tarditatem intellegere non possunt. 2. Facilius autem nobis invicem ignoscimus, si noverimus, aut certe credendo firmum tenuerimus, ea quae de natura incommutabili et invisibili summeque vivente ac sibi sufficiente dicuntur, non ex consuetudine visibilium atque mutabilium et mortalium vel egenarum rerum esse metienda. Sed cum in his etiam quae nostris corporalibus adiacent sensibus, vel quod nos ipsi in interiore homine sumus, scientia comprehendendis laboremus, nec sufficiamus: non tamen impudenter in illa quae supra sunt divina et ineffabilia, pietas fidelis ardescit; non quam suarum virium inflat arrogantia, sed quam gratia ipsius Creatoris et Salvatoris inflammat. Nam quo intellectu Deum capit homo, qui ipsum intellectum suum quo eum vult capere nondum capit? Si autem hunc iam capit, attendat diligenter nihil eo esse in sua natura melius, et videat utrum ibi videat ulla lineamenta formarum, nitores colorum, spatiosam granditatem, partium distantiam, molis distensionem, aliquas per locorum intervalla motiones, vel quid eiusmodi. Nihil certe istorum invenimus in eo, quo in natura nostra nihil melius invenimus, id est, in nostro intellectu, quo sapientiam capimus quantum capaces sumus. Quod ergo non invenimus in meliore nostro, non debemus in illo quaerere, quod longe melius est meliore nostro: ut sic intellegamus Deum, si possumus, quantum possumus, sine qualitate bonum, sine quantitate magnum, sine indigentia creatorem, sine situ praesidentem, sine habitu omnia continentem, sine loco ubique totum, sine tempore sempiternum, sine ulla sui mutatione mutabilia facientem, nihilque patientem. Quisquis Deum ita cogitat, etsi nondum potest omni modo invenire quid sit; pie tamen cavet, quantum potest, aliquid de eo sentire quod non sit.
- Yine de o kuşkusuz bir cevherdir, ya da böyle adlandırmak daha iyiyse bir özdür; Yunanlar buna ousia der. Çünkü bilge olmaktan (sapere) bilgelik (sapientia), bilmekten (scire) ilim (scientia) adı türetildiği gibi, olmaktan (esse) da öz (essentia) adı türetilmiştir. Kulu Musa'ya "Ben, olan'ım" ve "İsrailoğullarına diyeceksin ki: 'Olan' beni size gönderdi" diyenden daha çok var olan kim vardır? Ama öz ya da cevher denen öteki şeyler arazları kabul eder; arazlar da onlarda büyük ya da herhangi bir ölçüde değişiklik meydana getirir. Tanrı'ya ise böyle bir şey arız olamaz. Bu yüzden değişmez olan tek cevher ya da öz Tanrı'dır; öz adının kendisinden geldiği olmanın kendisi en çok ve en gerçek biçimde ona yaraşır. Çünkü değişen şey olmanın kendisini korumaz; değişebilen şey de, değişmese bile, önceden olduğu şey olmayabilir. Bu yüzden yalnız değişmemekle kalmayıp hiçbir şekilde değişemeyen şey, hiç kuşkusuz, en gerçek anlamda "var" denebilecek olan diye akla gelir.63
CAPUT II. 3. Est tamen sine dubitatione substantia, vel, si melius hoc appellatur, essentia, quam Graeci οὐσίαν vocant. Sicut enim ab eo quod est sapere dicta est sapientia, et ab eo quod est scire dicta est scientia; ita ab eo quod est esse dicta est essentia. Et quis magis est, quam ille qui dixit famulo suo Moysi, Ego sum qui sum; et, Dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos? Sed aliae quae dicuntur essentiae sive substantiae, capiunt accidentia, quibus in eis fiat vel magna vel quantacumque mutatio: Deo autem aliquid eiusmodi accidere non potest; et ideo sola est incommutabilis substantia vel essentia, quae Deus est, cui profecto ipsum esse, unde essentia nominata est, maxime ac verissime competit. Quod enim mutatur, non servat ipsum esse; et quod mutari potest, etiamsi non mutetur, potest quod fuerat non esse: ac per hoc illud solum quod non tantum non mutatur, verum etiam mutari omnino non potest, sine scrupulo occurrit quod verissime dicatur esse.
- Bu yüzden, artık düşünüldükleri gibi söylenemeyen ve oldukları gibi düşünülemeyen şeyler hakkında da imanımızın düşmanlarına cevap vermeye başlayalım. Arianların Katolik imana karşı ileri sürmeye alışık oldukları birçok şey arasında, en kurnazca düzen olarak şunu ortaya koydukları görülür: "Tanrı hakkında söylenen ya da anlaşılan her şey araza göre değil, cevhere göre söylenir. Bu yüzden doğmamış olmak Baba için cevhere göredir, doğmuş olmak da Oğul için cevhere göredir. Doğmamış olmak ile doğmuş olmak ise farklıdır; öyleyse Baba'nın cevheri ile Oğul'un cevheri farklıdır." Onlara şöyle cevap veririz: Tanrı hakkında söylenen her şey cevhere göre söyleniyorsa, "Ben ve Baba biriz" sözü de cevhere göre söylenmiştir; öyleyse Baba'nın ve Oğul'un cevheri birdir. Ya da bu söz cevhere göre söylenmemişse, Tanrı hakkında cevhere göre olmayan bir şey de söyleniyor demektir; bu durumda doğmamışı ve doğmuşu cevhere göre anlamak zorunda değiliz artık. Yine Oğul hakkında "Tanrı'ya eşit olmayı bir gasp saymadı" denmiştir; neye göre eşit olduğunu soruyoruz. Cevhere göre eşit denmiyorsa, Tanrı hakkında cevhere göre olmayan bir şeyin söylendiğini kabul etsinler; öyleyse doğmamışın ve doğmuşun cevhere göre söylenmediğini de kabul etsinler. Tanrı hakkında her şeyin cevhere göre söylenmesini istedikleri için bunu kabul etmiyorlarsa, Oğul Baba'ya cevhere göre eşittir.64
CAPUT III. 4. Quamobrem ut iam etiam de iis quae nec dicuntur ut cogitantur, nec cogitantur ut sunt, respondere incipiamus fidei nostrae adversariis: inter multa quae Ariani adversus catholicam fidem solent disputare, hoc sibi maxime callidissimum machinamentum proponere videntur, cum dicunt: Quidquid de Deo dicitur vel intellegitur, non secundum accidens, sed secundum substantiam dicitur. Quapropter ingenitum esse Patri secundum substantiam est, et genitum esse Filio secundum substantiam est. Diversum est autem ingenitum esse, et genitum esse: diversa est ergo substantia Patris et Filii. Quibus respondemus: Si quidquid de Deo dicitur, secundum substantiam dicitur; ergo quod dictum est, Ego et Pater unum sumus, secundum substantiam dictum est. Una est igitur substantia Patris et Filii. Aut si hoc non secundum substantiam dictum est, dicitur ergo aliquid de Deo non secundum substantiam; et ideo iam non cogimur secundum substantiam intellegere ingenitum et genitum. Item dictum est de Filio, Non rapinam arbitratus est esse aequalis Deo: quaerimus secundum quid aequalis. Si enim non secundum substantiam dicitur aequalis, admittant ut dicatur aliquid de Deo, non secundum substantiam: admittant ergo non secundum substantiam dici ingenitum et genitum. Quod si propterea non admittunt, quia omnia de Deo secundum substantiam dici volunt, secundum substantiam Filius aequalis est Patri.
- Araz denen şey ise ancak arız olduğu şeyin bir değişikliğiyle yitirilebilen şeydir. Çünkü bazı arazlara ayrılmaz denir —Yunanca akhōrista denir—; kuzgun tüyünün siyah rengi gibi. Yine de tüy bu rengi yitirir; tüy olduğu sürece değil, ama her zaman tüy olmadığı için. Çünkü maddenin kendisi değişebilirdir; o hayvan ya da o tüy var olmaktan çıktığında ve bütün o cisim toprağa dönüşüp başka bir şey olduğunda, o rengi de elbette yitirir. Ayrılabilir denen araz da ayrılmayla değil, değişiklikle yitirilir; insan saçının siyahlığı gibi. Saçlar saç olarak kalırken ağarabildikleri için buna ayrılabilir araz denir; ama dikkatle bakanlar için açıktır ki baş ağarırken bir şey ayrılıp oradan göç etmez, beyazlık gelince siyahlık oradan çıkıp bir yere gitmez; orada rengin o keyfiyeti dönüşür ve değişir. Öyleyse Tanrı'da hiçbir araz yoktur, çünkü değişebilir ya da yitirilebilir hiçbir şey yoktur. Yitirilmese de azalan ya da artan şeye de araz demek isteniyorsa —ruhun hayatı gibi: Ruh, ruh olduğu sürece yaşar ve her zaman ruh olduğu için her zaman yaşar; ama bilge olduğunda daha çok, akılsız olduğunda daha az yaşadığı için burada da bir değişiklik olur; hayat, akılsızda bilgeliğin eksik olduğu gibi eksik olmaz, ama daha az olur—, Tanrı'da böyle bir şey de olmaz; çünkü o bütünüyle değişmez kalır.65
CAPUT IV. 5. Accidens autem non solet dici, nisi quod aliqua mutatione eius rei cui accidit amitti potest. Nam etsi quaedam dicuntur accidentia inseparabilia, quae graece appellantur ἀχώριστα, sicut est plumae corvi color niger; amittit eum tamen, non quidem quamdiu pluma est, sed quia non semper est pluma. Quapropter ipsa materies mutabilis est, et ex eo quod desinit esse illud animal vel illa pluma, totumque illud corpus in terram mutatur et vertitur, amittit utique etiam illum colorem. Quamvis et accidens quod separabile dicitur, non separatione, sed mutatione amittatur; sicuti est capillis hominum nigritudo: quoniam dum capilli sunt possunt albescere, separabile accidens dicitur: sed diligenter intuentibus satis apparet, non separatione quasi emigrare aliquid a capite dum canescit, ut nigritudo inde candore succedente discedat et aliquo eat, sed illam qualitatem coloris ibi verti atque mutari. Nihil itaque accidens in Deo, quia nihil mutabile aut amissibile. Quod si et illud dici accidens placet, quod licet non amittatur, minuitur tamen vel augetur, sicuti est animae vita: nam et quamdiu anima est, tamdiu vivit, et quia semper anima est, semper vivit; sed quia magis vivit cum sapit, minusque cum desipit, fit etiam hic aliqua mutatio, non ut desit vita, sicuti deest insipienti sapientia, sed ut minus sit: nec tale aliquid in Deo fit, quia omnino incommutabilis manet.
- Bu yüzden onda hiçbir şey araza göre söylenmez, çünkü ona hiçbir şey arız olmaz; yine de söylenen her şey cevhere göre söylenmez. Yaratılmış ve değişebilir şeylerde, cevhere göre söylenmeyen şeyin araza göre söylenmesi kalır. Çünkü onlara yitirilebilen ya da azalabilen her şey arız olur: hem büyüklükler hem keyfiyetler; bir şeye göre söylenenler de, yani dostluklar, akrabalıklar, kulluklar, benzerlikler, eşitlikler ve bu türden ne varsa; konum ve sahiplik, yerler ve zamanlar, yapmalar ve etkilenmeler de. Tanrı'da ise hiçbir şey araza göre söylenmez, çünkü onda değişebilir hiçbir şey yoktur; yine de söylenen her şey cevhere göre söylenmez. Çünkü bir şeye göre de söylenir: Baba'nın Oğul'a, Oğul'un Baba'ya göre söylenmesi gibi; bu da araz değildir. Çünkü biri her zaman Baba, öteki her zaman Oğul'dur. Hem de "her zaman"ın anlamı şu değildir: Oğul doğduğundan beri hiç Oğul olmaktan çıkmadığı için Baba da Baba olmaktan çıkmaz. Anlamı şudur: Oğul her zaman doğmuştur ve hiçbir zaman Oğul olmaya başlamamıştır. Bir zaman var olmaya başlamış olsaydı ya da bir zaman Oğul olmaktan çıkacak olsaydı, araza göre söylenirdi. Baba denen kendi kendisine göre söylenseydi, Oğul'a göre değil; Oğul denen de kendi kendisine göre söylenseydi, Baba'ya göre değil; o zaman hem Baba hem Oğul cevhere göre söylenirdi. Ama Baba'ya ancak bir Oğlu olduğu için Baba, Oğul'a da ancak bir Babası olduğu için Oğul dendiğinden, bunlar cevhere göre söylenmez; çünkü her biri kendi kendisine göre değil, birbirine ve karşılıklı olarak söylenir. Araza göre de söylenmez; çünkü Baba denen de Oğul denen de onlar için ebedî ve değişmezdir. Bu yüzden Baba olmak ile Oğul olmak farklı olsa da cevher farklı değildir; çünkü bunlar cevhere göre değil, ilişkiye göre söylenir; bu ilişki de araz değildir, çünkü değişebilir değildir.66
CAPUT V. 6. Quamobrem nihil in eo secundum accidens dicitur, quia nihil ei accidit; nec tamen omne quod dicitur, secundum substantiam dicitur. In rebus enim creatis atque mutabilibus quod non secundum substantiam dicitur, restat ut secundum accidens dicatur: omnia enim accidunt eis, quae vel amitti possunt vel minui, et magnitudines et qualitates; et quod dicitur ad aliquid, sicut amicitiae, propinquitates, servitutes, similitudines, aequalitates, et si qua huiusmodi; et situs et habitus, et loca et tempora, et opera atque passiones. In Deo autem nihil quidem secundum accidens dicitur, quia nihil in eo mutabile est; nec tamen omne quod dicitur, secundum substantiam dicitur. Dicitur enim ad aliquid, sicut Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, quod non est accidens: quia et ille semper Pater, et ille semper Filius; et non ita semper quasi ex quo natus est Filius, ut ex eo quod nunquam desinat esse Filius, Pater non desinat esse Pater; sed ex eo quod semper natus est Filius, nec coepit unquam esse Filius. Quod si aliquando esse coepisset, aut aliquando esse desineret Filius, secundum accidens diceretur. Si vero quod dicitur Pater, ad se ipsum diceretur, non ad Filium; et quod dicitur Filius, ad se ipsum diceretur, non ad Patrem; secundum substantiam diceretur et ille Pater, et ille Filius: sed quia et Pater non dicitur Pater nisi ex eo quod est ei Filius, et Filius non dicitur nisi ex eo quod habet Patrem, non secundum substantiam haec dicuntur: quia non quisque eorum ad se ipsum, sed ad invicem atque ad alterutrum ista dicuntur: neque secundum accidens, quia et quod dicitur Pater, et quod dicitur Filius, aeternum atque incommutabile est eis. Quamobrem quamvis diversum sit Patrem esse et Filium esse, non est tamen diversa substantia: quia haec non secundum substantiam dicuntur, sed secundum relativum; quod tamen relativum non est accidens, quia non est mutabile.
- Ama bu söze şöyle karşı çıkılması gerektiğini düşünüyor olabilirler: Baba Oğul'a göre, Oğul Baba'ya göre söylenir; ama doğmamış ve doğmuş birbirine göre değil, kendilerine göre söylenir. Çünkü doğmamış demek Baba demekle aynı şey değildir: Oğul'u doğurmamış olsaydı bile onu doğmamış diye adlandırmaya hiçbir şey engel olmazdı; biri bir oğul doğurursa da bundan dolayı kendisi doğmamış olmaz, çünkü başka insanlardan doğmuş insanlar da kendileri başkalarını doğurur. Öyleyse diyorlar ki: Baba Oğul'a göre, Oğul Baba'ya göre söylenir; ama doğmamış kendine göre, doğmuş da kendine göre söylenir. Bu yüzden, kendine göre söylenen her şey cevhere göre söyleniyorsa ve doğmamış olmak ile doğmuş olmak farklıysa, cevher de farklıdır. Bunu söylüyorlarsa, doğmamış hakkında daha dikkatle incelenmesi gereken bir şey söylediklerini anlamıyorlar: Çünkü kimse doğmamış olduğu için baba değildir, baba olduğu için de doğmamış değildir; bu yüzden doğmamışın bir şeye göre değil kendine göre söylendiği düşünülür. Ama şaşılacak bir körlükle, doğmuşun ancak bir şeye göre söylenebileceğini fark etmiyorlar. Çünkü doğmuş olduğu için oğuldur; oğul olduğu için de elbette doğmuştur. Oğul babaya nasıl bağlanırsa, doğmuş da doğurana öyle bağlanır; baba oğula nasıl bağlanırsa, doğuran da doğmuşa öyle bağlanır. Bu yüzden doğuranın anlaşıldığı kavram başka, doğmamışın anlaşıldığı kavram başkadır. Çünkü ikisi de Baba Tanrı hakkında söylense de, biri doğmuşa, yani Oğul'a göre söylenir —bunu onlar da inkâr etmez—; doğmamış denmesinin ise kendine göre söylendiğini ileri sürerler. Öyleyse diyorlar ki: Baba hakkında, Oğul hakkında kendine göre söylenemeyen bir şey kendine göre söyleniyorsa; kendine göre söylenen her şey cevhere göre söyleniyorsa; doğmamış da kendine göre söyleniyor ve Oğul'a bu denemiyorsa; öyleyse doğmamış cevhere göre söylenir ve bu Oğul'a denemediği için Oğul aynı cevherden değildir. Bu kurnazlığa öyle cevap verilir ki, onlar Oğul'un Baba'ya neye göre eşit olduğunu söylemek zorunda kalırlar: Kendine göre söylenene göre mi, yoksa Baba'ya göre söylenene göre mi? Baba'ya göre söylenene göre değil; çünkü oğul babaya göre söylenir, Baba ise oğul değil babadır. Çünkü baba ile oğul, dostlar ya da komşular gibi birbirine göre söylenmez. Dost dosta göre ilişkisel olarak söylenir; birbirlerini eşit olarak seviyorlarsa ikisinde aynı dostluk vardır. Komşu da komşuya göre ilişkisel olarak söylenir; birbirlerine eşit ölçüde komşu oldukları için ikisinde aynı komşuluk vardır. Ama Oğul, Oğul'a göre değil Baba'ya göre ilişkisel olarak söylendiği için, Baba'ya göre söylenen bakımından Oğul Baba'ya eşit değildir; geriye kendine göre söylenen bakımından eşit olması kalır. Kendine göre söylenen her şey ise cevhere göre söylenir; öyleyse geriye cevhere göre eşit olması kalır. Demek ki ikisinin cevheri aynıdır. Baba'ya doğmamış dendiğinde ise onun ne olduğu değil, ne olmadığı söylenir. İlişkisel olan bir şey inkâr edildiğinde de cevhere göre inkâr edilmez; çünkü ilişkisel olanın kendisi cevhere göre söylenmez.67
CAPUT VI. 7. Si autem huic sic putant resistendum esse sermoni, quod Pater quidem ad Filium dicitur et Filius ad Patrem, ingenitus tamen et genitus ad se ipsos dicuntur, non ad alterutrum: non enim hoc est dicere ingenitum, quod est Patrem dicere; quia et si Filium non genuisset, nihil prohiberet eum dicere ingenitum: et si gignat quisque filium, non ex eo ipse ingenitus est, quia geniti homines ex aliis hominibus, gignunt et ipsi alios: inquiunt ergo: Pater ad Filium dicitur, et Filius ad Patrem, ingenitus autem ad se ipsum, et genitus ad se ipsum dicitur: et ideo si quidquid ad se ipsum dicitur, secundum substantiam dicitur, diversum est autem ingenitum esse et genitum esse; diversa igitur substantia est: hoc si dicunt, non intellegunt de ingenito quidem aliquid se dicere, quod diligentius pertractandum sit, quia nec ideo quisque pater quia ingenitus, nec ingenitus ideo quia pater, et propterea non ad aliquid, sed ad se dici putatur ingenitus: genitum vero mira caecitate non advertunt dici non posse, nisi ad aliquid. Ideo quippe filius quia genitus; et quia filius utique genitus. Sicut autem filius ad patrem, sic genitus ad genitorem refertur; et sicut pater ad filium, ita genitor ad genitum. Ideoque alia notio est qua intellegitur genitor, alia qua ingenitus. Nam quamvis de Patre Deo utrumque dicatur, illud tamen ad genitum, id est, ad Filium dicitur; quod nec illi negant: hoc autem quod ingenitus dicitur, ad se ipsum dici perhibent. Dicunt ergo: Si aliquid ad se ipsum dicitur Pater, quod ad se ipsum dici non potest Filius, et quidquid ad se ipsum dicitur, secundum substantiam dicitur, et ad se ipsum dicitur ingenitus, quod dici non potest Filius; ergo secundum substantiam dicitur ingenitus, quod Filius quia dici non potest, non eiusdem est substantiae. Cui versutiae respondetur ita, ut ipsi cogantur dicere secundum quid sit aequalis Patri Filius; utrum secundum id quod ad se dicitur, an secundum id quod ad Patrem dicitur. Non enim secundum id quod ad Patrem dicitur, quoniam ad patrem filius dicitur, ille autem non filius, sed pater est. Quia non sic ad se dicuntur pater et filius, quomodo amici aut vicini. Relative quippe amicus dicitur ad amicum; et si aequaliter se diligunt, eadem in utroque amicitia est: et relative vicinus dicitur ad vicinum; et quia aequaliter sibi vicini sunt, eadem in utroque vicinitas. Quia vero Filius non ad Filium relative dicitur, sed ad Patrem; non secundum hoc quod ad Patrem dicitur, aequalis est Filius Patri: restat ut secundum id aequalis sit, quod ad se dicitur. Quidquid autem ad se dicitur, secundum substantiam dicitur: restat ergo ut secundum substantiam sit aequalis. Eadem est igitur utriusque substantia. Cum vero ingenitus dicitur Pater, non quid sit, sed quid non sit dicitur. Cum autem relativum negatur, non secundum substantiam negatur, quia ipsum relativum non secundum substantiam dicitur.
- Bu, örneklerle açıklığa kavuşturulmalıdır. Önce şunu görmek gerekir: "doğmuş" dendiğinde işaret edilen, "oğul" dendiğinde işaret edilenle aynıdır. Çünkü doğmuş olduğu için oğuldur, oğul olduğu için de elbette doğmuştur. Öyleyse "doğmamış" denmesiyle onun oğul olmadığı gösterilir. Latincede genitus (doğmuş) ve ingenitus (doğmamış) rahatça söylenir; filius (oğul) denir, ama dilin kullanımı infilius (oğul-olmayan) denmesine izin vermez. Yine de "oğul değil" denirse anlamdan hiçbir şey eksilmez; tıpkı ingenitus yerine "doğmuş değil" denirse başka bir şey söylenmemiş olması gibi. Nitekim komşu da dost da ilişkisel olarak söylenir; yine de inimicus (düşman, kelimesi kelimesine "dost-olmayan") dendiği gibi invicinus (komşu-olmayan) denemez. Bu yüzden şeylerde, dilimizin kullanımının neyin söylenmesine izin verip vermediğine değil, şeylerin kendilerinin hangi anlamla parladığına bakmak gerekir. Öyleyse artık, Latincede söylenebilse de "doğmamış" demeyelim; onun yerine aynı değeri taşıyan "doğmuş değil" diyelim. Bununla "oğul değil"den başka bir şey mi söylüyoruz? Ayrıca bu olumsuzluk edatı, onsuz ilişkisel olarak söylenen şeyin, önüne konunca cevhere göre söylenmesini sağlamaz; yalnızca onsuz olumlanan şey olumsuzlanır; öteki kategorilerde olduğu gibi. Örneğin "İnsandır" dediğimizde cevheri belirtiriz. Öyleyse "İnsan değildir" diyen başka bir kategori cinsi bildirmez, yalnızca onu olumsuzlar. Demek ki "İnsandır" diyerek cevhere göre nasıl olumluyorsam, "İnsan değildir" diyerek de cevhere göre öyle olumsuzluyorum. Ne büyüklükte olduğu sorulunca "Dört ayaklıktır", yani dört ayak boyundadır dersem, kemiyete göre olumlarım; "Dört ayaklık değildir" diyen kemiyete göre olumsuzlar. "Beyazdır" dersem keyfiyete göre olumlarım; "Beyaz değildir" dersem keyfiyete göre olumsuzlarım. "Yakındır" dersem ilişkiye göre olumlarım; "Yakın değildir" dersem ilişkiye göre olumsuzlarım. "Yatıyor" dediğimde konuma göre olumlarım; "Yatmıyor" dediğimde konuma göre olumsuzlarım. "Silahlıdır" dediğimde sahipliğe göre olumlarım; "Silahlı değildir" dediğimde sahipliğe göre olumsuzlarım; "Silahsızdır" desem de aynı değeri taşır. "Dünküdür" dediğimde zamana göre olumlarım; "Dünkü değildir" dediğimde zamana göre olumsuzlarım. "Roma'dadır" dediğimde yere göre olumlarım; "Roma'da değildir" dediğimde yere göre olumsuzlarım. "Dövüyor" dediğimde yapma denen şeye göre olumlarım; "Dövmüyor" dersem, bunu yapmadığını göstermek için yapma denen şeye göre olumsuzlarım. "Dayak yiyor" dediğimde etkilenme denen kategoriye göre olumlarım; "Dayak yemiyor" dediğimde de ona göre olumsuzlarım. Kısacası, bir şeyi olumlamak istediğimiz hiçbir kategori cinsi yoktur ki, önüne olumsuzluk edatını koymak istediğimizde aynı kategoriye göre olumsuzladığımız ortaya çıkmasın. Durum böyle olduğuna göre, "Oğul" diyerek cevhere göre olumlasaydım, "Oğul değil" diyerek de cevhere göre olumsuzlardım. Ama "Oğuldur" dediğimde ilişkisel olarak olumlarım, çünkü onu babaya bağlarım; "Oğul değildir" dersem ilişkisel olarak olumsuzlarım, çünkü aynı olumsuzlamayı da ebeveyne bağlarım ve onun bir ebeveyni olmadığını göstermek isterim. Ama yukarıda söylediğimiz gibi, "oğul" denmesi ne değerdeyse "doğmuş" denmesi de o değerdeyse, "doğmuş değil" denmesi de "oğul değil" denmesiyle aynı değerdedir. "Oğul değil" diyerek ilişkisel olarak olumsuzluyoruz; öyleyse "doğmuş değil" diyerek de ilişkisel olarak olumsuzluyoruz. Peki "doğmamış", "doğmuş değil"den başka nedir? Demek ki "doğmamış" dendiğinde ilişki kategorisinden ayrılınmaz. Çünkü "doğmuş" kendine göre değil, bir doğurandan olduğu için söylenir; "doğmamış" dendiğinde de kendine göre söylenmez, bir doğurandan olmadığı gösterilir. Her iki anlam da ilişki denen aynı kategori içinde döner. İlişkisel olarak söylenen şey ise cevheri göstermez. Bu yüzden doğmuş ve doğmamış farklı olsa da farklı bir cevher göstermez; çünkü oğul babaya, oğul-olmayan da baba-olmayana nasıl bağlanırsa, doğmuş da doğurana, doğmuş-olmayan da doğuran-olmayana zorunlu olarak öyle bağlanır.68
CAPUT VII. 8. Hoc exemplis planum faciendum est. Ac primum videndum est hoc significari cum dicitur genitus, quod significatur cum dicitur filius. Ideo enim filius, quia genitus; et quia filius, utique genitus. Quod ergo dicitur ingenitus, hoc ostenditur, quod non sit filius: sed genitus et ingenitus commode dicuntur; filius autem latine dicitur, sed infilius ut dicatur non admittit loquendi consuetudo. Nihil tamen intellectui demitur, si dicatur non filius; quemadmodum etiam si dicatur non genitus, pro eo quod dicitur ingenitus, nihil aliud dicitur. Sic enim et vicinus et amicus relative dicuntur, nec tamen potest invicinus dici quomodo dicitur inimicus. Quamobrem non est in rebus considerandum quid vel sinat vel non sinat dici usus sermonis nostri, sed quis rerum ipsarum intellectus eluceat. Non ergo iam dicamus ingenitum, quamvis dici latine possit; sed pro eo dicamus non genitum, quod tantum valet. Num ergo aliud dicimus quam non filium? Negativa porro ista particula non id efficit, ut quod sine illa relative dicitur, eadem praeposita substantialiter dicatur; sed id tantum negatur, quod sine illa aiebatur, sicut in caeteris praedicamentis. Velut cum dicimus, Homo est, substantiam designamus. Qui ergo dicit, Non homo est, non aliud genus praedicamenti enuntiat, sed tantum illud negat. Sicut ergo secundum substantiam aio, Homo est: sic secundum substantiam nego, cum dico, Non homo est. Et cum quaeritur, quantus sit; et aio, Quadrupedalis est, id est, quatuor pedum, secundum quantitatem aio: qui dicit, Non quadrupedalis est, secundum quantitatem negat. Candidus est, secundum qualitatem aio: Non candidus est, secundum qualitatem nego. Propinquus est, secundum relativum aio: Non propinquus est, secundum relativum nego. Secundum situm aio, cum dico, Iacet: secundum situm nego, cum dico, Non iacet. Secundum habitum aio, cum dico, Armatus est: secundum habitum nego, cum dico, Non armatus est. Tantumdem autem valet si dicam, Inermis est. Secundum tempus aio, cum dico, Hesternus est: secundum tempus nego, cum dico, Non hesternus est. Et cum dico, Romae est, secundum locum aio: et secundum locum nego, cum dico, Non Romae est. Secundum id quod est facere aio, cum dico, Caedit: si autem dicam, Non caedit, secundum id quod est facere nego, ut ostendam non hoc facere. Et cum dico, Vapulat, secundum praedicamentum aio quod pati vocatur: et secundum id nego, cum dico, non vapulat. Et omnino nullum praedicamenti genus est, secundum quod aliquid aiere volumus, nisi ut secundum idipsum praedicamentum negare convincamur, si praeponere negativam particulam voluerimus. Quae cum ita sint, si substantialiter aierem, dicendo, Filius; substantialiter negarem, dicendo, Non Filius. Quia vero relative aio, cum dico, Filius est; ad patrem enim refero: relative nego, si dicam, Non filius est; ad parentem enim eamdem negationem refero, volens ostendere quod ei parens non sit. At si quantum valet quod dicitur filius, tantumdem valet quod dicitur genitus, sicut praelocuti sumus; tantumdem ergo valet quod dicitur non genitus, quantum valet quod dicitur non filius. Relative autem negamus dicendo, Non filius: relative igitur negamus dicendo, Non genitus. Ingenitus porro quid est, nisi non genitus? Non ergo receditur a relativo praedicamento, cum ingenitus dicitur. Sicut enim genitus non ad se ipsum dicitur, sed quod ex genitore sit: ita cum dicitur ingenitus, non ad se ipsum dicitur, sed quod ex genitore non sit ostenditur. In eodem tamen praedicamento, quod Relativum vocatur, utraque significatio vertitur: quod autem relative pronuntiatur, non indicat substantiam: ita quamvis diversum sit genitus et ingenitus, non indicat diversam substantiam: quia sicut filius ad patrem et non filius ad non patrem refertur; ita genitus ad genitorem, et non genitus ad non genitorem referatur necesse est.
- Bu yüzden şunu özellikle sıkı tutalım: O en üstün ve tanrısal yücelik hakkında kendine göre söylenen her şey cevhere göre söylenir; bir şeye göre söylenen ise cevhere göre değil, ilişkisel olarak söylenir. Baba'da, Oğul'da ve Kutsal Ruh'ta aynı cevherin gücü öyle büyüktür ki, her biri hakkında kendine göre söylenen her şey, toplamda çoğul olarak değil, tekil olarak anlaşılır. Nitekim Baba Tanrı'dır, Oğul Tanrı'dır, Kutsal Ruh Tanrı'dır; bunun cevhere göre söylendiğinden kimse kuşku duymaz. Yine de o en üstün Teslis'e üç tanrı değil, tek Tanrı deriz. Aynı şekilde Baba büyüktür, Oğul büyüktür, Kutsal Ruh büyüktür; ama üç büyük yoktur, tek büyük vardır. Çünkü "Yalnız sen büyük Tanrısın" sözü, o sapkınların çarpıkça sandığı gibi yalnız Baba hakkında değil, Baba, Oğul ve Kutsal Ruh hakkında yazılmıştır. Baba iyidir, Oğul iyidir, Kutsal Ruh iyidir; ama üç iyi yoktur, tek iyi vardır; onun hakkında "Tek Tanrı'dan başka iyi yoktur" denmiştir. Rab İsa'ya bir adam "İyi öğretmen" diye seslenmişti; bir insana hitap eder gibi konuşan bu adam onu yalnız insan olarak anlamasın diye Rab "Yalnız Baba'dan başka iyi yoktur" demedi, "Tek Tanrı'dan başka iyi yoktur" dedi. Çünkü "Baba" adıyla yalnız Baba'nın kendisi anılır; "Tanrı" adıyla ise hem o, hem Oğul, hem Kutsal Ruh anılır, çünkü Teslis tek Tanrı'dır. Duruş, sahiplik, yer ve zaman ise Tanrı hakkında asıl anlamlarıyla değil, mecazen ve benzetmelerle söylenir. Nitekim onun Kerubiler üzerinde oturduğu söylenir; bu duruşa göre söylenmiştir. "Enginliği bir giysi gibi kuşandı" denir; bu sahipliğe göredir. "Senin yılların tükenmeyecek" denir; bu zamana göredir. "Göğe çıksam, sen oradasın" denir; bu da yere göredir. Yapmaya gelince, en doğru biçimde belki yalnız Tanrı hakkında söylenir; çünkü yalnız Tanrı yapar ve kendisi yapılmaz; Tanrı olduğu cevher bakımından etkilenmez de. Böylece Baba her şeye kadirdir, Oğul her şeye kadirdir, Kutsal Ruh her şeye kadirdir; ama üç her şeye kadir yoktur, tek Her Şeye Kadir vardır: "Her şey ondan, onun aracılığıyla ve ondadır; yücelik onundur." Demek ki Tanrı hakkında kendine göre söylenen her şey, hem kişilerin her biri hakkında, yani Baba, Oğul ve Kutsal Ruh hakkında tek tek, hem de Teslis'in kendisi hakkında birlikte söylenir; ama çoğul olarak değil, tekil olarak söylenir. Çünkü Tanrı için olmak başka, büyük olmak başka değildir; onun için olmak ile büyük olmak aynı şeydir. Bu yüzden üç öz demediğimiz gibi üç büyüklük de demeyiz; tek öz ve tek büyüklük deriz. Öz derken, Yunancada ousia denen ve bizim daha yaygın olarak cevher dediğimiz şeyi kastediyorum.
- Yunanlar hypostasis de derler; ama ousia ile hypostasis arasında ne fark gözetmek istediklerini bilmiyorum. Öyle ki bu konuları Yunanca işleyenlerimizin çoğu mian ousian, treis hypostaseis demeyi alışkanlık edinmiştir; Latincesi "tek öz, üç cevher"dir.69
CAPUT VIII. 9. Quapropter illud praecipue teneamus, quidquid ad se dicitur praestantissima illa et divina sublimitas, substantialiter dici; quod autem ad aliquid, non substantialiter, sed relative: tantamque vim esse eiusdem substantiae in Patre et Filio et Spiritu sancto, ut quidquid de singulis ad se ipsos dicitur, non pluraliter in summa, sed singulariter accipiatur. Quemadmodum enim Pater Deus est, et Filius Deus est, et Spiritus sanctus Deus est, quod secundum substantiam dici nemo dubitat: non tamen tres deos, sed unum Deum dicimus eam ipsam praestantissimam Trinitatem. Ita magnus Pater, magnus Filius, magnus Spiritus sanctus: non tamen tres magni, sed unus magnus. Non enim de Patre solo, sicut illi perverse sentiunt; sed de Patre et Filio et Spiritu sancto scriptum est, Tu es Deus solus magnus. Et bonus Pater, bonus Filius, bonus Spiritus sanctus: nec tres boni, sed unus est bonus, de quo dictum est, Nemo bonus, nisi unus Deus. Etenim Dominus Iesus, ne ab illo qui dixerat, Magister bone, tanquam hominem compellans, secundum hominem tantummodo intelligeretur, ideo non ait, Nemo bonus, nisi solus Pater; sed, Nemo bonus, nisi unus Deus. In Patris enim nomine, ipse per se Pater pronuntiatur: in Dei vero, et ipse et Filius et Spiritus sanctus, quia Trinitas unus Deus. Situs vero, et habitus, et loca, et tempora, non proprie, sed translate ac per similitudines dicuntur in Deo. Nam et sedere super Cherubim dicitur; quod ad situm dicitur: et abyssum tanquam vestimentum amictus; quod ad habitum: et, Anni tui non deficient; quod ad tempus: et, Si ascendero in coelum, tu ibi es; quod ad locum. Quod autem ad faciendum attinet, fortassis de solo Deo verissime dicatur: solus enim Deus facit et ipse non fit, neque patitur quantum ad eius substantiam pertinet qua Deus est. Itaque omnipotens Pater, omnipotens Filius, omnipotens Spiritus sanctus: nec tamen tres omnipotentes, sed unus Omnipotens, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia; ipsi gloria. Quidquid ergo ad se ipsum dicitur Deus, et de singulis personis singulariter dicitur, id est, de Patre, et Filio, et Spiritu sancto, et simul de ipsa Trinitate, non pluraliter, sed singulariter dicitur. Quoniam quippe non aliud est Deo esse, et aliud magnum esse, sed hoc idem illi est esse quod magnum esse: propterea sicut non dicimus tres essentias, sic non dicimus tres magnitudines, sed unam essentiam et unam magnitudinem. Essentiam dico, quae οὐσία graece dicitur, quam usitatius substantiam vocamus. 10. Dicunt quidem et illi hypostasim; sed nescio quid volunt interesse inter usiam et hypostasim: ita ut plerique nostri qui haec graeco tractant eloquio, dicere consueverint, μίαν οὐσίαν, τρεῖς ὑποστάσεις, quod est latine, unam essentiam, tres substantias.
Ama bizim konuşma alışkanlığımızda öz dendiğinde de cevher dendiğinde de aynı şey anlaşılır hâle geldiği için "tek öz, üç cevher" demeye cesaret edemiyoruz; "tek öz ya da cevher, ama üç kişi" diyoruz. Bu konuları işleyen ve otoritesine güvenilir birçok Latin yazar da böyle demiştir; çünkü sözsüz anladıklarını sözle ifade edecek daha uygun bir yol bulamamışlardır. Gerçekten de Baba Oğul değildir, Oğul Baba değildir; Tanrı'nın armağanı da denen Kutsal Ruh ise ne Baba'dır ne Oğul; demek ki elbette üçtürler. Bu yüzden çoğul olarak "Ben ve Baba biriz" denmiştir. Sabelliusçuların dediği gibi "birdir" demedi, "biriz" dedi. Yine de "Üç ne?" diye sorulduğunda insan dili büyük bir yoksulluk içinde bocalar. Yine de "üç kişi" dendi; bir şey söylenmiş olsun diye değil, susulmuş olmasın diye.
CAPUT IX. Sed quia nostra loquendi consuetudo iam obtinuit, ut hoc intelligatur cum dicimus essentiam, quod intelligitur cum dicimus substantiam: non audemus dicere unam essentiam tres substantias; sed unam essentiam vel substantiam, tres autem personas; quemadmodum multi Latini ista tractantes et digni auctoritate dixerunt, cum alium modum aptiorem non invenirent, quo enuntiarent verbis quod sine verbis intelligebant. Revera enim cum Pater non sit Filius, et Filius non sit Pater, et Spiritus sanctus ille qui etiam donum Dei vocatur, nec Pater sit nec Filius, tres utique sunt. Ideoque pluraliter dictum est, Ego et Pater unum sumus. Non enim dixit, Unum est, quod Sabelliani dicunt; sed, unum sumus. Tamen cum quaeritur quid tres, magna prorsus inopia humanum laborat eloquium. Dictum est tamen, Tres personae, non ut illud diceretur, sed ne taceretur.
- Öyleyse üç öz demediğimiz gibi üç büyüklük de, üç büyük de demeyiz. Çünkü büyüklükten pay alarak büyük olan şeylerde, yani olmanın başka, büyük olmanın başka olduğu şeylerde —büyük bir ev, büyük bir dağ, büyük bir ruh gibi— büyüklük başkadır, o büyüklük sayesinde büyük olan şey başkadır; büyük ev kesinlikle büyüklüğün kendisi değildir. Gerçek büyüklük ise öyle bir büyüklüktür ki onunla yalnız büyük olan ev büyük, büyük olan her dağ büyük olmakla kalmaz, büyük denen başka her şey de onunla büyük olur. Böylece büyüklüğün kendisi başkadır, onunla büyük denen şeyler başkadır. Bu büyüklük elbette ilk olarak büyüktür ve ondan pay alarak büyük olan şeylerden çok daha üstün biçimde büyüktür. Tanrı ise kendisi olmayan bir büyüklükle büyük değildir; öyle olsaydı Tanrı büyük olduğunda o büyüklükten pay alan biri gibi olurdu ve o büyüklük Tanrı'dan daha büyük olurdu; oysa Tanrı'dan daha büyük bir şey yoktur. Demek ki Tanrı, kendisinin de aynı büyüklük olduğu bir büyüklükle büyüktür. Bu yüzden üç öz demediğimiz gibi üç büyüklük de demeyiz; çünkü Tanrı için olmak, büyük olmakla aynıdır. Aynı sebeple üç büyük de demeyiz, tek büyük deriz; çünkü Tanrı büyüklükten pay alarak değil, kendi kendisiyle, büyük olan kendisiyle büyüktür; kendi büyüklüğü kendisidir. Aynı şey Tanrı'nın iyiliği, ebediyeti ve her şeye kadirliği hakkında, kısacası Tanrı hakkında söylenebilecek bütün yüklemler hakkında da söylenmiş sayılsın; yeter ki bunlar kendine göre, mecazen ve benzetmeyle değil, asıl anlamıyla söylensin; tabii insan ağzıyla onun hakkında asıl anlamıyla bir şey söylenebilirse.71
CAPUT X. 11. Sicut ergo non dicimus tres essentias; ita non dicimus tres magnitudines, neque tres magnos. In rebus enim quae participatione magnitudinis magnae sunt, quibus est aliud esse, aliud magnum esse, sicut magna domus, et magnus mons, et magnus animus; in his ergo rebus aliud est magnitudo, aliud quod ab ea magnitudine magnum est, et prorsus non hoc est magnitudo quod est magna domus. Sed illa est vera magnitudo, qua non solum magna est domus quae magna est, et qua magnus est mons quisquis magnus est; sed etiam qua magnum est quidquid aliud magnum dicitur: ut aliud sit ipsa magnitudo, aliud ea quae ab illa magna dicuntur. Quae magnitudo utique primitus magna est, multoque excellentius quam ea quae participatione eius magna sunt. Deus autem quia non ea magnitudine magnus est quae non est quod est ipse, ut quasi particeps eius sit Deus cum magnus est; alioquin illa erit maior magnitudo quam Deus, Deo autem non est aliquid maius: ea igitur magnitudine magnus est qua ipse est eadem magnitudo. Et ideo sicut non dicimus tres essentias, sic nec tres magnitudines: hoc est enim Deo esse, quod est magnum esse. Eadem causa nec magnos tres dicimus, sed unum magnum: quia non participatione magnitudinis Deus magnus est, sed se ipso magno magnus est; quia ipse sua est magnitudo. Hoc et de bonitate, et de aeternitate, et de omnipotentia Dei dictum sit, omnibusque omnino praedicamentis quae de Deo possunt pronuntiari, quod ad se ipsum dicitur, non translate ac per similitudinem, sed proprie: si tamen de illo proprie aliquid dici ore hominis potest.
- Aynı Teslis'te her birine özgü olarak söylenen şeyler ise hiçbir şekilde kendilerine göre söylenmez; ya birbirlerine ya da yaratığa göre söylenir. Bu yüzden bunların cevhere göre değil, ilişkisel olarak söylendiği açıktır. Teslis'e tek Tanrı, büyük, iyi, ebedî, her şeye kadir dendiği ve onun kendi Tanrılığı, kendi büyüklüğü, kendi iyiliği, kendi ebediyeti, kendi her şeye kadirliği olduğu söylenebildiği gibi, Teslis'e aynı biçimde "Baba" denemez; meğer ki evlatlığa kabul edilmemiz yüzünden yaratığa göre mecazen densin. Çünkü "Dinle, ey İsrail: Tanrın Rab tek Rab'dir" diye yazılmış olanı elbette Oğul'u ya da Kutsal Ruh'u dışarıda bırakarak anlamamak gerekir. Tek Rab Tanrımız dediğimiz bu Teslis'e, lütfuyla bizi yeniden doğurduğu için haklı olarak babamız da deriz. Teslis'e ise hiçbir şekilde "Oğul" denemez. "Kutsal Ruh" adı ise, "Tanrı ruhtur" diye yazılmış olana göre genel olarak söylenebilir; çünkü Baba da ruhtur, Oğul da ruhtur; Baba da kutsaldır, Oğul da kutsaldır. Böylece Baba, Oğul ve Kutsal Ruh tek Tanrı olduğuna, Tanrı da elbette kutsal ve ruh olduğuna göre, Teslis'e de "Kutsal Ruh" denebilir. Yine de Teslis olarak değil, Teslis'in içinde anlaşılan o Kutsal Ruh, kendisine özgü olarak "Kutsal Ruh" denmesi bakımından ilişkisel olarak söylenir; çünkü hem Baba'ya hem Oğul'a bağlanır: Kutsal Ruh, Baba'nın ve Oğul'un Ruhu'dur. Ama ilişkinin kendisi bu adda görünmez; "Tanrı'nın armağanı" dendiğinde görünür. Çünkü o, Baba'nın ve Oğul'un armağanıdır: Rab'bin dediği gibi Baba'dan çıkar; Elçi'nin "Mesih'in Ruhu'na sahip olmayan, ondan değildir" sözü de elbette bu Kutsal Ruh hakkındadır. Demek ki "verenin armağanı" ve "armağanın vereni" dediğimizde, ikisini de birbirine göre, ilişkisel olarak söyleriz. Öyleyse Kutsal Ruh, Baba ile Oğul'un söze sığmaz bir ortaklığıdır; belki de Baba'ya ve Oğul'a aynı ad uyabildiği için böyle adlandırılır. Çünkü onlara ortaklaşa söylenen ad, ona özgü olarak söylenir: Baba da ruhtur, Oğul da ruhtur; Baba da kutsaldır, Oğul da kutsaldır. İkisine birden uyan bir adla ikisinin ortaklığı gösterilsin diye, ikisinin armağanına "Kutsal Ruh" denir. Ve bu Teslis tek Tanrı'dır: yalnız, iyi, büyük, ebedî, her şeye kadir; kendi birliği, kendi Tanrılığı, kendi büyüklüğü, kendi iyiliği, kendi ebediyeti, kendi her şeye kadirliği kendisidir.72
CAPUT XI. 12. Quod autem proprie singula in eadem Trinitate dicuntur, nullo modo ad se ipsa, sed ad invicem, aut ad creaturam dicuntur; et ideo relative, non substantialiter ea dici manifestum est. Sicut enim Trinitas unus Deus dicitur, magnus, bonus, aeternus, omnipotens, idemque ipse sua sic dici potest deitas, ipse sua magnitudo, ipse sua bonitas, ipse sua aeternitas, ipse sua omnipotentia: non sic potest dici Trinitas Pater, nisi forte translate ad creaturam propter adoptionem filiorum. Quod enim scriptum est, Audi, Israel: Dominus Deus tuus, Dominus unus est, non utique excepto Filio, aut excepto Spiritu sancto oportet intelligi, quem unum Dominum Deum nostrum recte dicimus etiam patrem nostrum per gratiam suam nos regenerantem. Trinitas autem Filius nullo modo dici potest. Spiritus vero sanctus secundum id quod scriptum est, Quoniam Deus spiritus est, potest quidem universaliter dici, quia et Pater spiritus et Filius spiritus, et Pater sanctus et Filius sanctus. Itaque Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, quoniam unus Deus, et utique Deus sanctus est, et Deus spiritus est, potest appellari Trinitas et Spiritus sanctus. Sed tamen ille Spiritus sanctus qui non Trinitas, sed in Trinitate intelligitur, in eo quod proprie dicitur Spiritus sanctus, relative dicitur, cum et ad Patrem et ad Filium refertur, quia Spiritus sanctus et Patris et Filii Spiritus est. Sed ipsa relatio non apparet in hoc nomine; apparet autem cum dicitur donum Dei: donum enim est Patris et Filii, quia et a Patre procedit, sicut Dominus dicit; et quod Apostolus ait, Qui Spiritum Christi non habet, hic non est eius, de ipso utique sancto Spiritu ait. Donum ergo donatoris, et donator doni, cum dicimus, relative utrumque ad invicem dicimus. Ergo Spiritus sanctus ineffabilis est quaedam Patris Filiique communio; et ideo fortasse sic appellatur, quia Patri et Filio potest eadem appellatio convenire. Nam hoc ipse proprie dicitur, quod illi communiter: quia et Pater spiritus et Filius spiritus, et Pater sanctus et Filius sanctus. Ut ergo ex nomine quod utrique convenit, utriusque communio significetur, vocatur donum amborum Spiritus sanctus. Et haec Trinitas unus Deus, solus, bonus, magnus, aeternus, omnipotens: ipse sibi unitas, deitas, magnitudo, bonitas, aeternitas, omnipotentia.
- Kutsal Ruh'un, yani Teslis'in kendisinin değil Teslis'in içinde olanın ilişkisel olarak söylendiğini dedik; buna karşılık bağlandığı kişinin adı ona karşılık veriyor görünmüyor diye kimse şaşırmasın. Çünkü bunlar ilişkisel olarak söylendiğinden "efendinin kölesi" ile "kölenin efendisi", "babanın oğlu" ile "oğulun babası" dediğimiz gibi, burada da böyle diyemeyiz. "Baba'nın Kutsal Ruh'u" deriz, ama karşılık olarak "Kutsal Ruh'un Babası" demeyiz; yoksa Kutsal Ruh onun oğlu sanılır. Aynı şekilde "Oğul'un Kutsal Ruh'u" deriz, ama "Kutsal Ruh'un Oğlu" demeyiz; yoksa Kutsal Ruh onun babası sanılır. Çünkü birçok ilişkide, birbirine bağlanan şeylerin karşılıklı olarak birbirine cevap veren bir adı bulunmaz. Rehin kadar açıkça ilişkisel olarak söylenen ne vardır? Rehin, kimin rehiniyse ona bağlanır; rehin her zaman bir şeyin rehinidir. Peki Baba'nın ve Oğul'un "rehini" dediğimizde, karşılık olarak "rehinin Babası" ya da "rehinin Oğlu" diyebilir miyiz? "Baba'nın ve Oğul'un armağanı" dediğimizde de "armağanın Babası" ya da "armağanın Oğlu" diyemeyiz; ama bunlar karşılıklı olarak birbirine cevap versin diye "verenin armağanı" ve "armağanın vereni" deriz; çünkü burada alışılmış bir ad bulunabildi, orada bulunamadı.73
CAPUT XII. 13. Nec movere debet, quoniam diximus relative dici Spiritum sanctum, non ipsam Trinitatem, sed eum qui est in Trinitate, quia non ei videtur vicissim respondere vocabulum eius ad quem refertur. Non enim, sicut dicimus servum domini et dominum servi, filium patris et patrem filii, quoniam ista relative dicuntur, ita etiam hic possumus dicere. Dicimus enim Spiritum sanctum Patris, sed non vicissim dicimus Patrem Spiritus sancti, ne filius eius intelligatur Spiritus sanctus. Item dicimus Spiritum sanctum Filii, sed non dicimus Filium Spiritus sancti, ne pater eius intelligatur Spiritus sanctus. In multis enim relativis hoc contingit, ut non inveniatur vocabulum, quo sibi vicissim respondeant quae ad se referuntur. Quid enim tam manifeste relative dicitur quam pignus? Ad id quippe refertur cuius est pignus, et semper pignus alicuius rei pignus est. Num ergo cum dicimus pignus Patris et Filii, possumus vicissim dicere Patrem pignoris aut Filium pignoris? At vero cum dicimus donum Patris et Filii, non quidem dicere possumus Patrem doni, aut Filium doni; sed ut haec sibi vicissim respondeant, dicimus donum donatoris, et donatorem doni: quia hic potuit inveniri usitatum vocabulum, illic non potuit.
- Demek ki "Baba" ilişkisel olarak söylenir; "ilke" de ve belki başka bir ad da aynı şekilde ilişkisel olarak söylenir. Ama Baba Oğul'a göre söylenir, ilke ise ondan olan her şeye göre. "Oğul" da ilişkisel olarak söylenir; "Söz" ve "Suret" de ilişkisel olarak söylenir; bütün bu adlarla o Baba'ya bağlanır; ama bunların hiçbiri Baba için söylenmez. Oğul'a da ilke denir: Kendisine "Sen kimsin?" denince, "İlkeyim; size konuşan da benim" diye cevap verdi. Ama Baba'nın ilkesi mi? Hayır, kendini ilke diye adlandırırken yaratıcı olduğunu göstermek istedi; tıpkı Baba'nın da yaratığın ilkesi olması gibi, çünkü her şey ondandır. Nitekim "yaratıcı" da, efendinin köleye göre söylenmesi gibi, yaratığa göre ilişkisel olarak söylenir. Bu yüzden hem Baba'ya hem Oğul'a ilke dediğimizde yaratığın iki ilkesinden söz etmiş olmayız; çünkü Baba ve Oğul birlikte, yaratığa göre tek ilkedir; tıpkı tek yaratıcı, tek Tanrı oldukları gibi. Eğer kendinde kalarak bir şey doğuran ya da yapan her şey, doğurduğu ya da yaptığı şeyin ilkesiyse, Kutsal Ruh'a da haklı olarak ilke dendiğini inkâr edemeyiz; çünkü onu yaratıcı adından ayırmıyoruz. Onun hakkında iş gördüğü yazılmıştır ve elbette kendinde kalarak iş görür; çünkü iş gördüğü şeylerin hiçbirine dönüşmez, değişmez. Ne işler gördüğüne bak: "Herkese Ruh'un kendini göstermesi ortak yarar için verilir. Kimine Ruh aracılığıyla bilgelik sözü, kimine aynı Ruh'a göre ilim sözü, kimine aynı Ruh'ta iman, kimine tek Ruh'ta şifa verme armağanı, kimine mucizeler yapma, kimine peygamberlik, kimine ruhları ayırt etme, kimine çeşitli diller verilir. Bütün bunları tek ve aynı Ruh yapar; dilediği gibi herkese kendine düşeni dağıtır" —elbette Tanrı olarak. Çünkü o kadar büyük işleri Tanrı'dan başka kim yapabilir? "Herkeste her şeyi yapan aynı Tanrı'dır." Nitekim bize Kutsal Ruh tek başına sorulsa, onun Tanrı olduğunu söylemekle en doğru cevabı veririz; o, Baba ve Oğul'la birlikte de tek Tanrı'dır. Demek ki Tanrı'ya yaratığa göre tek ilke denir; iki ya da üç ilke denmez.74
CAPUT XIII. 14. Dicitur ergo relative Pater, idemque relative dicitur principium, et si quid forte aliud: sed Pater ad Filium dicitur, principium vero ad omnia quae ab ipso sunt. Item dicitur relative Filius, relative dicitur et Verbum et Imago; et in omnibus his vocabulis ad Patrem refertur: nihil autem horum Pater dicitur. Et principium dicitur Filius: cum enim diceretur ei, Tu quis es? respondit, Principium, qui et loquor vobis. Sed numquid Patris principium? Creatorem se quippe ostendere voluit, cum se dixit esse principium; sicut et Pater principium est creaturae, eo quod ab ipso sunt omnia. Nam et creator relative dicitur ad creaturam, sicut dominus ad servum. Et ideo cum dicimus, et Patrem principium, et Filium principium, non duo principia creaturae dicimus; quia et Pater et Filius simul ad creaturam unum principium est, sicut unus creator, sicut unus Deus. Si autem quidquid in se manet et gignit aliquid vel operatur, principium est ei rei quam gignit, vel ei quam operatur; non possumus negare etiam Spiritum sanctum recte dici principium; quia non eum separamus ab appellatione creatoris: et scriptum est de illo quod operetur, et in se utique manens operatur; non enim in aliquid eorum quae operatur, ipse mutatur et vertitur. Et quae operetur, vide: Unicuique autem, inquit, datur manifestatio Spiritus ad utilitatem. Alii quidem datur per Spiritum sermo sapientiae; alii sermo scientiae secundum eumdem Spiritum; alteri autem fides in eodem Spiritu; alii donatio curationum in uno Spiritu; alii operatio virtutum; alii prophetia; alii diiudicatio spirituum; alii genera linguarum. Omnia autem haec operatur unus atque idem Spiritus, dividens propria unicuique prout vult, utique sicut Deus. Quis enim tanta illa potest operari nisi Deus? Idem autem Deus qui operatur omnia in omnibus. Nam et sigillatim si interrogemur de Spiritu sancto, verissime respondemus quod Deus sit; et cum Patre et Filio simul unus Deus est. Unum ergo principium ad creaturam dicitur Deus, non duo vel tria principia.
- Teslis'in içinde birbirlerine göre ise şöyledir: Doğuran, doğurduğunun ilkesiyse, Baba Oğul'un ilkesidir, çünkü onu doğurur. Baba'nın Kutsal Ruh'un da ilkesi olup olmadığı ise —çünkü "Baba'dan çıkar" denmiştir— küçük bir soru değildir. Eğer öyleyse, Baba yalnız doğurduğu ya da yaptığı şeyin değil, verdiği şeyin de ilkesi olacaktır. Burada, birçoklarının kafasını karıştıran şu soru da elden geldiğince aydınlanır: Kutsal Ruh da, İncil'de okunduğu gibi Baba'dan çıktığı hâlde niçin oğul değildir? Çünkü doğmuş olarak değil, verilmiş olarak çıktı; bu yüzden ona oğul denmez. O ne Biricik Oğul gibi doğmuştur, ne de bizim gibi Tanrı'nın lütfuyla evlatlığa doğsun diye yapılmıştır. Baba'dan doğmuş olan, "Oğul" dendiğinde yalnız Baba'ya bağlanır; bu yüzden Baba'nın Oğlu'dur, bizim değil. Verilmiş olan ise hem onu verene, hem kendilerine verildiği kişilere bağlanır. Bu yüzden Kutsal Ruh'a yalnız onu veren Baba'nın ve Oğul'un Ruhu değil, onu alan bizim Ruhumuz da denir. Nitekim kurtuluşu veren Rab'bin kurtuluşu dendiği gibi, aynı kurtuluş onu alan bizim de kurtuluşumuzdur. Demek ki Ruh hem onu veren Tanrı'nın hem onu alan bizimdir. Ama onunla var olduğumuz ruh anlamında bizim değildir; o ruh, insanın içindeki insan ruhudur. Bu Ruh bizim başka bir anlamda bizimdir: "Ekmeğimizi bize ver" derken ekmeğe "bizim" dediğimiz anlamda. Gerçi insanın ruhu denen o ruhu da elbette almışızdır: "Almadığın neyin var ki?" der. Ama var olmak için aldığımız başka, kutsal olmak için aldığımız başkadır. Bu yüzden Yahya hakkında da onun "İlyas'ın ruhu ve gücüyle" geleceği yazılmıştır: Burada İlyas'ın ruhu denen, İlyas'ın almış olduğu Kutsal Ruh'tur. Rab'bin Musa'ya "Senin ruhundan alıp onlara vereceğim" dediği yer de böyle anlaşılmalıdır; yani: "Sana zaten verdiğim Kutsal Ruh'tan onlara vereceğim." Öyleyse verilen şeyin de ilkesi onu veren ise —çünkü veren, kendisinden çıkanı başka bir yerden almamıştır—, Baba ile Oğul'un Kutsal Ruh'un ilkesi olduğunu, ama iki ilke değil, tek ilke olduğunu kabul etmeliyiz. Baba ile Oğul tek Tanrı oldukları ve yaratığa göre ilişkisel olarak tek yaratıcı ve tek Rab oldukları gibi, Kutsal Ruh'a göre de ilişkisel olarak tek ilkedirler. Yaratığa göre ise Baba, Oğul ve Kutsal Ruh, tek yaratıcı ve tek Rab oldukları gibi, tek ilkedir.75
CAPUT XIV. 15. Ad se autem invicem in Trinitate, si gignens ad id quod gignit principium est, Pater ad Filium principium est, quia gignit eum. Utrum autem et ad Spiritum sanctum principium sit Pater, quoniam dictum est, De Patre procedit, non parva quaestio est. Quia si ita est, non iam principium ei tantum rei erit quam gignit aut facit, sed etiam ei quam dat. Ubi et illud elucescit, ut potest, quod solet multos movere, cur non Filius sit etiam Spiritus sanctus, cum et ipse a Patre exeat, sicut in Evangelio legitur. Exiit enim, non quomodo natus, sed quomodo datus; et ideo non dicitur filius, quia neque natus est sicut Unigenitus, neque factus ut per Dei gratiam in adoptionem nasceretur, sicuti nos. Quod enim de Patre natum est, ad Patrem solum refertur cum dicitur Filius, et ideo Filius Patris, non et noster: quod autem datum est, et ad eum qui dedit refertur, et ad eos quibus dedit; itaque Spiritus sanctus, non tantum Patris et Filii qui dederunt, sed etiam noster dicitur qui accepimus: sicut dicitur, Domini salus qui dat salutem, eadem etiam nostra salus est qui accepimus. Spiritus ergo et Dei est qui dedit, et noster qui accepimus. Non ille spiritus noster quo sumus, quia ipse spiritus est hominis qui in ipso est: sed alio modo iste noster est, quo dicimus et, Panem nostrum da nobis. Quanquam et illum spiritum qui hominis dicitur, utique accepimus. Quid enim habes, inquit, quod non accepisti? Sed aliud est quod accepimus ut essemus, aliud quod accepimus ut sancti essemus. Unde scriptum est et de Ioanne, quod in spiritu et virtute Eliae veniret: dictus est Eliae spiritus, scilicet Spiritus sanctus quem accepit Elias. Hoc et de Moyse intelligendum est, cum ait ei Dominus, Tollam de spiritu tuo, et dabo eis: hoc est, dabo illis de Spiritu sancto, quem iam tibi dedi. Si ergo et quod datur, principium habet eum a quo datur, quia non aliunde accepit illud quod ab ipso procedit; fatendum est Patrem et Filium principium esse Spiritus sancti, non duo principia: sed sicut Pater et Filius unus Deus, et ad creaturam relative unus creator et unus Dominus, sic relative ad Spiritum sanctum unum principium; ad creaturam vero Pater et Filius et Spiritus sanctus unum principium, sicut unus creator et unus Dominus.
- Bir adım daha ileri gidip şu da sorulur: Oğul doğmakla yalnız Oğul olmayı değil, düpedüz var olmayı da edinir; Kutsal Ruh da aynı şekilde verilmekle yalnız armağan olmayı değil, düpedüz var olmayı da mı edinir? Yani verilmeden önce var olup henüz armağan değil miydi, yoksa Tanrı onu verecek olduğu için daha verilmeden de armağan mıydı? Ama eğer ancak verildiğinde çıkıyorsa, kendisine verilecek biri var olmadan önce elbette çıkmazdı. O zaman, ancak verildiği için var oluyorsa, cevher olarak nasıl zaten var olabilirdi? Oysa Oğul doğmakla yalnız ilişkisel olarak söylenen Oğul olmayı değil, düpedüz var olmayı, yani cevherin kendisini edinir. Yoksa Kutsal Ruh her zaman mı çıkar; zaman içinde değil, ebediyetten beri mi çıkar? Ama verilebilir olacak biçimde çıktığı için, kendisine verilecek biri var olmadan önce de zaten armağan mıydı? Çünkü "armağan" dendiğinde başka, "verilmiş" dendiğinde başka bir şey anlaşılır. Armağan verilmeden önce de var olabilir; "verilmiş" ise ancak verildiyse denebilir.76
CAPUT XV. 16. Ulterius autem quaeritur, utrum quemadmodum Filius non hoc tantum habet nascendo ut Filius sit, sed omnino ut sit; sic et Spiritus sanctus eo quo datur habeat non tantum ut donum sit, sed omnino ut sit: utrum ergo erat antequam daretur, sed nondum erat donum, an eo ipso quo daturus erat eum Deus, iam donum erat et antequam daretur. Sed si non procedit nisi cum datur, nec procederet utique priusquam esset cui daretur; quomodo iam erat ipsa substantia, si non est nisi quia datur: sicut Filius non tantum ut sit Filius, quod relative dicitur, sed omnino ut sit ipsam substantiam nascendo habet? An semper procedit Spiritus sanctus, et non ex tempore, sed ab aeternitate procedit; sed quia sic procedebat ut esset donabile; iam donum erat, et antequam esset cui daretur? Aliter enim intelligitur cum dicitur donum, aliter cum dicitur donatum. Nam donum potest esse et antequam detur; donatum autem nisi datum fuerit nullo modo dici potest.
- Kutsal Ruh Baba ve Oğul'la eş-ebedî olduğu hâlde, onun hakkında zaman içinde başlayan bir şey de söylenir; tıpkı az önce "verilmiş" dediğimiz gibi. Bu kimsenin kafasını karıştırmasın. Çünkü Ruh ebedî olarak armağandır, ama zaman içinde verilmiştir. Nitekim bir kimseye ancak bir köleye sahip olmaya başladığında efendi denir; bu ilişkisel ad da Tanrı için aynı şekilde zaman içinde başlar, çünkü onun Rab'bi olduğu yaratık ebedî değildir. O hâlde bu ilişkisel adların da araz olmadığını nasıl savunacağız? Çünkü bu tartışmanın başında ele aldığımız gibi, Tanrı'ya zaman içinde hiçbir şey arız olmaz, çünkü o değişebilir değildir. İşte Rab olmak ona ebedî olarak ait değildir; yoksa yaratığın da ebedî olduğunu söylemek zorunda kalırdık. Çünkü yaratık da ebedî olarak hizmet etmeseydi, o da ebedî olarak hükmetmezdi. Efendisi olmayan köle olamayacağı gibi, kölesi olmayan efendi de olamaz. Biri çıkıp şöyle diyebilir: Yalnız Tanrı ebedîdir; zamanlar ise çeşitlilikleri ve değişebilirlikleri yüzünden ebedî değildir; ama yine de zamanlar zaman içinde var olmaya başlamamıştır —çünkü zamanlar başlamadan önce zaman yoktu; bu yüzden Rab olmak Tanrı'ya zaman içinde arız olmadı, çünkü zaman içinde var olmaya başlamamış olan zamanların kendilerinin de Rab'biydi—. Böyle diyen kişi, zaman içinde yaratılmış insan hakkında ne cevap verecek? Tanrı, insan daha var olmadan önce elbette onun Rab'bi değildi. Hiç değilse insanın Rab'bi olmak Tanrı'ya zaman içinde arız oldu. Bütün tartışma ortadan kalksın diye şunu da söyleyeyim: Hiç değilse senin ya da benim, yani daha yeni var olmaya başlamış olanların Rab'bi olmak Tanrı'ya zaman içinde arız oldu. Yok eğer bu da ruh hakkındaki karanlık soru yüzünden belirsiz görünüyorsa, İsrail halkının Rab'bi olmasına ne diyeceğiz? O halkın sahip olduğu ruh tabiatı daha önce de var idiyse bile —bunu şimdi araştırmıyoruz—, o halk henüz yoktu; ne zaman var olmaya başladığı da bellidir. Son olarak, şimdi var olmaya başlamış şu ağacın ve şu ekinin Rab'bi olmak da Tanrı'ya zaman içinde arız oldu. Çünkü maddenin kendisi zaten var olsa da, maddenin efendisi olmak başka, artık yapılmış bir tabiatın efendisi olmak başkadır. Nitekim insan bir zaman tahtanın efendisidir, başka bir zaman o tahtadan yapılmış sandığın efendisi olur; tahtanın efendisiyken sandık elbette henüz yoktu. O hâlde Tanrı hakkında hiçbir şeyin araza göre söylenmediğini nasıl savunacağız? Ancak şöyle: Onun tabiatına, onu değiştirecek hiçbir şey arız olmaz; ilişkisel arazlar ise, hakkında söylendikleri şeylerde bir değişiklikle birlikte arız olan arazlardır. Örneğin "dost" ilişkisel olarak söylenir; çünkü insan ancak sevmeye başladığında dost olmaya başlar; demek ki birine dost denmesi için iradede bir değişiklik olur. Para ise "bedel" dendiğinde ilişkisel olarak söylenir; ama bedel olmaya başladığında değişmiş değildir; "rehin" dendiğinde ve buna benzer durumlarda da değişmez. Eğer para hiçbir değişikliğe uğramadan bu kadar sık ilişkisel olarak adlandırılabiliyorsa, öyle ki bu ad ona verilmeye başladığında da, verilmesi bittiğinde de para olarak tabiatında ya da suretinde hiçbir değişiklik olmuyorsa, Tanrı'nın o değişmez cevheri hakkında şunu ne kadar daha kolay kabul etmeliyiz: Onun hakkında yaratığa göre ilişkisel olarak bir şey söylenir; bu, zaman içinde söylenmeye başlasa da, Tanrı'nın cevherinin kendisine değil, kendisine göre söylendiği yaratığa bir şey arız olmuş anlaşılır. "Rab, bize sığınak oldun" denir. Demek ki Tanrı'ya ilişkisel olarak sığınağımız denir; çünkü bu ad bize bağlanır ve o, ancak ona sığındığımızda sığınağımız olur. O zaman onun tabiatında, biz ona sığınmadan önce olmayan bir şey mi meydana gelir? Değişiklik bizde meydana gelir: Ona sığınmadan önce daha kötüydük, ona sığınarak daha iyi oluruz; onda ise hiçbir değişiklik olmaz. Aynı şekilde, lütfuyla yeniden doğduğumuzda babamız olmaya başlar; çünkü bize Tanrı'nın çocukları olma gücünü verdi. Böylece onun çocukları olduğumuzda bizim cevherimiz daha iyiye doğru değişir; o da aynı anda babamız olmaya başlar, ama kendi cevherinde hiçbir değişme olmadan. Demek ki Tanrı hakkında daha önce söylenmeyen bir şeyin zaman içinde söylenmeye başlaması, açıkça ilişkisel olarak söylendiğini gösterir; ama bu, Tanrı'ya bir şey arız olmuş gibi Tanrı'nın bir arazına göre değil, düpedüz Tanrı'nın kendisine göre ilişkisel olarak adlandırılmaya başladığı şeyin arazına göredir. Adil insan Tanrı'nın dostu olmaya başladığında değişen kendisidir. Tanrı'nın ise birini zaman içinde, sanki daha önce kendisinde olmayan yeni bir sevgiyle sevmesi düşünülemez; onun katında geçmiş geçip gitmemiştir, gelecek de zaten olmuştur. Bu yüzden bütün kutsallarını, onları önceden belirlediği gibi, dünyanın kuruluşundan önce sevdi. Ama onlar dönüp onu bulduklarında, ancak o zaman onun tarafından sevilmeye başladıkları söylenir; söylenen şey insan duygusunun kavrayabileceği biçimde söylensin diye.77
CAPUT XVI. 17. Nec moveat quod Spiritus sanctus cum sit coaeternus Patri et Filio, dicitur tamen aliquid ex tempore, veluti hoc ipsum quod donatum diximus. Nam sempiterne Spiritus donum, temporaliter autem donatum. Nam et si dominus non dicitur, nisi cum habere incipit servum, etiam ista appellatio relativa ex tempore est Deo: non enim sempiterna creatura est, cuius est ille Dominus. Quomodo ergo obtinebimus nec ipsa relativa esse accidentia, quoniam nihil accidit Deo temporaliter, quia non est mutabilis, sicut in exordio huius disputationis tractavimus. Ecce Dominum esse non sempiternum habet, ne cogamur etiam sempiternam creaturam dicere, quia ille sempiterne non dominaretur, nisi etiam ista sempiterne famularetur. Sicut autem non potest esse servus qui non habet dominum, sic nec dominus qui non habet servum. Et quisquis exstiterit qui aeternum quidem Deum solum dicat, tempora autem non esse aeterna propter varietatem et mutabilitatem, sed tempora tamen non in tempore esse coepisse (non enim erat tempus antequam inciperent tempora, et ideo non in tempore accidit Deo ut Dominus esset, quia ipsorum temporum Dominus erat, quae utique non in tempore esse coeperunt); quid respondebit de homine, qui in tempore factus est, cuius utique Dominus non erat antequam esset cui esset? Certe vel ut Dominus hominis esset, ex tempore accidit Deo: et ut omnis auferri videatur controversia, certe ut tuus Dominus esset, aut meus, qui modo esse coepimus, ex tempore accidit Deo. Aut si et hoc propter obscuram quaestionem animae videtur incertum, quid ut esset Dominus populi Israel? Quia etsi iam erat animae natura, quam ille populus habebat, quod modo non quaerimus; tamen ille populus nondum erat, et quando esse coepit apparet. Postremo ut Dominus esset huius arboris et huius segetis, ex tempore accidit, quae modo esse coeperunt. Quia etsi materies ipsa iam erat, aliud est tamen dominum esse materiae, aliud esse dominum iam factae naturae. Alio enim tempore est etiam homo dominus ligni, et alio tempore dominus est arcae, quamvis ex ipso ligno fabricatae, quod utique non erat, cum ligni dominus iam esset. Quomodo igitur obtinebimus nihil secundum accidens dici Deum, nisi quia ipsius naturae nihil accidit quo mutetur, ut ea sint accidentia relativa, quae cum aliqua mutatione rerum de quibus dicuntur, accidunt. Sicut amicus relative dicitur; neque enim esse incipit, nisi cum amare coeperit: fit ergo aliqua mutatio voluntatis, ut amicus dicatur. Nummus autem cum dicitur pretium, relative dicitur, nec tamen mutatus est cum esse coepit pretium: neque cum dicitur pignus, et si qua sunt similia. Si ergo nummus potest nulla sui mutatione toties dici relative, ut neque cum incipit dici, neque cum desinit, aliquid in eius natura vel forma, qua nummus est, mutationis fiat; quanto facilius de illa incommutabili Dei substantia debemus accipere, ut ita dicatur relative aliquid ad creaturam, ut quamvis temporaliter incipiat dici, non tamen ipsi substantiae Dei accidisse aliquid intelligatur, sed illi creaturae ad quam dicitur? Domine, inquit, refugium factus es nobis. Refugium ergo nostrum Deus relative dicitur, ad nos enim refertur, et tunc refugium nostrum fit, cum ad eum refugimus: numquid tunc fit aliquid in eius natura, quod antequam ad eam refugeremus non erat? In nobis ergo fit aliqua mutatio: deteriores enim fuimus antequam ad eum refugeremus, et efficimur ad eum refugiendo meliores: in illo autem nulla. Sic et pater noster esse incipit, cum per eius gratiam regeneramur, quoniam dedit nobis potestatem filios Dei fieri. Substantia itaque nostra mutatur in melius, cum filii eius efficimur: simul et ille pater noster esse incipit, sed nulla commutatione suae substantiae. Quod ergo temporaliter dici incipit Deus quod antea non dicebatur, manifestum est relative dici: non tamen secundum accidens Dei quod ei aliquid acciderit, sed plane secundum accidens eius ad quod dici aliquid Deus incipit relative. Et quod amicus Dei iustus esse incipit, ipse mutatur: Deus autem absit ut temporaliter aliquem diligat, quasi nova dilectione quae in illo ante non erat, apud quem nec praeterita transierunt, et futura iam facta sunt. Itaque omnes sanctos suos ante mundi constitutionem dilexit, sicut praedestinavit: sed cum convertuntur et inveniunt illum, tunc incipere ab eo diligi dicuntur, ut eo modo dicatur quo potest humano affectu capi quod dicitur.
Aynı şekilde Tanrı'nın kötülere öfkelendiği, iyilere ise yumuşak davrandığı söylendiğinde değişen onlardır, o değil; tıpkı ışığın zayıf gözlere sert, sağlam gözlere yumuşak gelmesi gibi: elbette kendi değişmesiyle değil, onların değişmesiyle.
Sic etiam cum iratus malis dicitur, et placidus bonis; illi mutantur, non ipse: sicut lux infirmis oculis aspera, firmis lenis est; ipsorum scilicet mutatione, non sua.