VI. Kitap
6.1.1İnsanların en iyisi Liberalis, bazı sorular yalnız zekâyı işletmek için sorulur ve her zaman hayatın dışında kalır; bazıları ise hem araştırılırken eğlendirir hem de bulununca işe yarar. Hepsini önüne sereceğim; sen de nasıl uygun görürsen, kimini sonuna kadar götürülsün diye buyur, kimini de yalnız oyunların sırasını doldursun diye arenaya sokturt. Hatta bunlar da, hemen çekip gitmelerini buyursan bile, boşa gitmiş olmayacak; çünkü öğrenmesi gereksiz olan şeyleri bile tanımak faydalıdır. Öyleyse yüzüne bakacağım; o bana nasıl yol gösterirse, kimini daha uzun tutacak, kimini de ensesinden itip kovacağım.
Quaedam, Liberalis, virorum optime, exercendi tantum ingenii causa quaeruntur et semper extra vitam iacent; quaedam et, dum quaeruntur, oblectamento sunt et quaesita usui. Omnium tibi copiam faciam; tu illa, utcumque tibi visum erit, aut peragi iubeto aut ad explicandum ludorum ordinem induci. Quin his quoque, si abire protinus iusseris, non nihil actum erit; nam etiam quae discere supervacuum est, prodest cognoscere. Ex vultu igitur tuo pendebo; prout ille suaserit mihi, alia detinebo diutius, alia expellam et capite agam.
6.2.1Bir iyiliğin elden alınıp alınamayacağı soruldu. Bazıları alınamayacağını söyler; çünkü iyilik bir şey değil, bir eylemdir. Armağanla bağışlamanın kendisi, denize açılanla deniz yolculuğu nasıl ayrı şeylerse; hasta hastalığın içinde olsa da hastayla hastalık nasıl aynı şey değilse, iyiliğin kendisi de iyilik yoluyla her birimize ulaşan şeyden başkadır. İyilik cisimsizdir, geçersiz kılınamaz;
An beneficium eripi posset, quaesitum est. Quidam negant posse; non enim res est, sed actio. Quomodo aliud est munus, aliud ipsa donatio, aliud qui navigat, aliud navigatio, et, quamvis in morbo aeger sit, non tamen idem est aeger et morbus, ita aliud est beneficium ipsum, aliud quod ad unumquemque nostrum beneficio pervenit. Illud incorporale est, irritum non fit;
6.2.2ama malzemesi oradan oraya savrulur ve sahip değiştirir. Bu yüzden onu elinden alsan bile, şeylerin tabiatının kendisi bile verdiğini geri çağıramaz. Tabiat iyiliklerini yarıda keser, ama ortadan kaldırmaz: ölen de yaşamıştır; gözlerini kaybeden de görmüştür. Bize ulaşan şeylerin artık olmaması sağlanabilir, olmamış olmaları sağlanamaz. Oysa iyiliğin bir kısmı, hem de en kesin kısmı, olmuş olandır.
materia vero eius huc et illuc iactatur et dominum mutat. Itaque eum eripis, ipsa rerum natura revocare, quod dedit, non potest. Beneficia sua interrumpit, non rescindit: qui moritur, tamen vixit; qui amisit oculos, tamen vidit. Quae ad nos pervenerunt, ne sint, effici potest, ne fuerint, non potest; pars autem beneficii et quidem certissima est, quae fuit.
6.2.3Bazen iyilikten daha uzun süre yararlanmamız engellenir, ama iyiliğin kendisi silinmez. Tabiat bütün güçlerini buna seferber etse bile geriye doğru işleyemez. Ev, para, köle, iyilik adının kendisine yapıştığı her şey elden alınabilir; ama iyiliğin kendisi sağlam ve sarsılmazdır; hiçbir güç, birinin vermemiş, ötekinin almamış olmasını sağlayamaz.
Non numquam usu beneficii longiore prohibemur, beneficium quidem ipsum non eraditur. Licet omnes in hoc vires suas natura advocet, retro illi agere se non licet. Potest eripi domus et pecunia et mancipium et quidquid est, in quo haesit beneficii nomen; ipsum vero stabile et immotum est; nulla vis efficiet, ne hic dederit, ne ille acceperit.
6.3.1Şair Rabirius'ta Marcus Antonius'un, talihinin başkasına geçtiğini ve kendisine ölme hakkından, o da çabuk davranırsa, başka bir şey kalmadığını gördüğünde şöyle haykırması bana pek güzel görünüyor:
Bütün verdiklerim, işte onlar benimdir.
Ah, isteseydi ne çok şeye sahip olabilirdi! İnsan kaderi ne kadar hafif ve oynak olursa olsun aynı yerde kalacak kesin servet budur; büyüdükçe de daha az kıskançlık uyandırır. Neden kendininmiş gibi esirgiyorsun? Sen yalnız bir kâhyasın.
Egregie mihi videtur M. Antonius apud Rabirium poetam, cum fortunam suam transeuntem alio videat et sibi nihil relictum praeter ius mortis, id quoque, si cito occupaverit, exclamare: Hoc habeo, quodcumque dedi. O! quantum habere potuit, si voluisset! Hae sunt divitiae certae in quacumque sortis humanae levitate uno loco permansurae; quae cum maiores fuerint, hoc minorem habebunt invidiam. Quid tamquam tuo parcis? Procurator es.
6.3.2Sizi şişirip insanlığın üstüne çıkararak kendi kırılganlığınızı unutturan, demir sürgülerin ardında silahlı bekçilikle koruduğunuz, başkasının kanından gasp edip kendi kanınızla savunduğunuz, uğrunda denizleri kana bulayacak donanmaları denize indirdiğiniz, talihin arkası dönüklere ne çok silah hazırladığını bilmeden uğrunda şehirleri sarstığınız, hısımlık, dostluk, meslektaşlık bağları defalarca koparılarak uğrunda iki rakip arasında bütün dünyanın ezilip ufalandığı bütün bu şeyler sizin değildir. Emanet hükmündedirler, her an başka bir sahibe bakarlar; ya bir düşman ya da düşman gönüllü bir mirasçı onlara el koyacaktır.
Omnia ista, quae vos tumidos et supra humana elatos oblivisci cogunt vestrae fragilitatis, quae ferreis claustris custoditis armati, quae ex alieno sanguine rapta vestro defenditis, propter quae classes cruentaturas maria deducitis, propter quae quassatis urbes ignari, quantum telorum in aversos fortuna comparet, propter quae ruptis totiens adfinitatis, amicitiae, collegii foederibus inter contendentes duos terrarum orbis elisus est, non sunt vestra. In depositi causa sunt iam iamque ad alium dominum spectantia; aut hostis illa aut hostilis animi successor invadet.
6.3.3Onları nasıl kendinin kılacağını mı soruyorsun? Armağan olarak vererek. Öyleyse mallarını iyi gözet; onları yalnız daha güvenli değil daha onurlu kılarak, kendine onlar üzerinde kesin ve ele geçirilmez bir mülkiyet hazırla.
Quaeris, quomodo illa tua facias? Dona dando. Consule igitur rebus tuis et certam tibi earum atque inexpugnabilem possessionem para honestiores illas, non solum tutiores facturus.
6.3.4Hayranlıkla baktığın, seni zengin ve güçlü sandıran o şey, elinde tuttuğun sürece bayağı bir adın altında yatar: evdir, köledir, paradır. Armağan olarak verdiğinde iyilik olur.
Istud, quod suspicis, quo te divitem ac potentem putas, quam diu possides, sub nomine sordido iacet. Domus est, servus est, nummi sunt; cum donasti, beneficium est.
6.4.1"Bazen," diyor, "bize iyilik yapmış olana iyilik borçlu olmadığımızı kabul ediyorsun; öyleyse iyilik elden alınmıştır." İyilik borçlu olmaktan çıkmamızın birçok sebebi vardır; iyilik elden alındığı için değil, bozulduğu için. Biri mahkemede beni savundu, ama karımın ırzına zorla geçti. İyiliği elden almadı, ama ona denk bir haksızlıkla karşılık vererek beni borçtan kurtardı. Önceden bana faydalı olduğundan daha fazla zarar verdiyse, yalnız minnet sönmekle kalmaz; haksızlık iyilikle karşılaştırıldığında ağır bastığı için öç almak ve yakınmak da serbest olur. Böylece iyilik elden alınmaz, yenilir. Ne yani?
Pateris," inquit, "nos aliquando beneficium non debere ei, a quo accepimus; ergo ereptum est." Multa sunt, propter quae beneficium debere desinimus, non quia ablatum sed quia corruptum est. Aliquis reum me defendit, sed uxorem meam per vim stupro violavit; non abstulit beneficium, sed opponendo illi parem iniuriam solvit me debito, et, si plus laesit, quam ante profuerat, non tantum gratia extinguitur, sed ulciscendi querendique libertas fit, ubi in comparatione beneficii praeponderavit iniuria; ita non aufertur beneficium, sed vincitur. Quid?
6.4.2Bazı babalar, onlardan yüz çevirmenin ve onları reddetmenin hem insan hukukuna hem tanrı hukukuna uygun düşeceği kadar katı ve cani değiller mi? Onlar verdiklerini geri mi almış oldular? Hayır; ama sonraki zamanların saygısızlığı, önceki bütün hizmetlerin değerini ortadan kaldırdı. Kalkan iyilik değil, iyiliğe duyulan minnettir; sağlanan şey, iyiliğe sahip olmamam değil, borçlu olmamamdır. Diyelim ki biri bana borç para verdi, ama evimi ateşe verdi. Borç zararla ödeşmiştir; ona geri ödemedim, yine de borçlu değilim.
non tam duri quidam et tam scelerati patres sunt, ut illos aversari et eiurare ius fasque sit? Numquid ergo illi abstulerunt, quae dederant? Minime, sed impietas sequentium temporum commendationem omnis prioris officii sustulit. Non beneficium tollitur, sed beneficii gratia, et efficitur, non ne habeam, sed ne debeam. Tamquam pecuniam aliquis mihi credidit, sed domum meam incendit. Pensatum est creditum damno; nec reddidi illi, nec tamen debeo.
6.4.3Aynı biçimde bana iyilikle, cömertçe bir şey yapan, ama sonra kibirle, aşağılayarak, acımasızca pek çok şey yapan bu adam da beni, ondan hiçbir şey almamışım gibi ona karşı serbest olacağım bir duruma soktu; kendi iyiliklerine zorla el uzattı.
Eodem modo et hic, qui aliquid benigne adversus me fecit, aliquid liberaliter, sed postea multa superbe, contumeliose, crudeliter, eo me loco posuit, ut proinde liber adversus eum essem, ac si nihil accepissem; vim beneficiis suis attulit.
6.4.4Kiracısının ekinini çiğneyen, ağaçlarını kesen arazi sahibi, sözleşme levhaları yerinde dursa da kiracısını bağlı tutamaz; anlaştığı şeyi geri aldığı için değil, geri almasını kendisi engellediği için. Bunun gibi alacaklı da başka bir sebepten, alacağı için istediğinden fazlasını elinden aldıysa, çoğu zaman borçlusuna borçlu çıkar.
Colonum suum non tenet quamvis tabellis manentibus, qui segetem eius proculcavit, qui succidit arbusta, non quia recepit, quod pepigerat, sed quia, ne reciperet, effecit. Sic debitori suo creditor saepe damnatur, ubi plus ex alia causa abstulit, quam ex crediti petit.
6.4.5Yalnız alacaklıyla borçlu arasında, şöyle diyen bir yargıç oturmaz: "Para ödünç verdin. Peki ne olmuş? Sürüsünü çaldın, kölesini öldürdün, satın almadığın gümüş takımlar sende; hesap görüldükten sonra buraya alacaklı olarak gelen sen, borçlu olarak çık git." İyiliklerle haksızlıklar arasında da hesap karşılaştırılır.
Non tantum inter creditorem et debitorem iudex sedet, qui dicat: "Pecuniam credidisti. Quid ergo est? Pecus abegisti, servum eius occidisti, argentum, quod non emeras, possides; aestimatione facta debitor discede, qui creditor veneras "; inter beneficia quoque et iniurias ratio confertur.
6.4.6Diyorum ki iyilik çoğu zaman yerinde durur ama borçlu olunmaz. Veren sonradan pişmanlık duymuşsa, verdiği için kendini zavallı saymışsa, verirken iç geçirip yüzünü buruşturmuşsa, bağışta bulunduğunu değil de kaybettiğini sanmışsa, kendisi için ya da hiç değilse benim için vermemişse, sataşmaktan, böbürlenmekten, her yerde övünüp armağanını acı bir şey yapmaktan vazgeçmemişse, iyilik yerinde durur, ama borçlu olunmaz; tıpkı alacaklıya dava hakkı tanınmayan bazı paraların borçlu olunup da tahsil edilememesi gibi.
Saepe, inquam, beneficium manet nec debetur; si secuta est dantem paenitentia, si miserum se dixit, quod dedisset, si, cum daret, suspiravit, vultum adduxit, perdere se credidit, non donare, si sua causa aut certe non mea dedit, si non desiit insultare, gloriari, ubique iactare et acerbum munus suum facere, manet beneficium, quamvis non debeatur, sicuti quaedam pecuniae, de quibus ius creditori non dicitur, debentur, sed non exiguntur.
6.5.1Bana iyilik yaptın, sonra haksızlık ettin; iyiliğe minnet, haksızlığa öç borçluydu. Ne ben ona minnet borçluyum ne de o bana ceza: biri ötekiyle ödeşmiştir. Şöyle dediğimizde:
Dedisti beneficium, iniuriam postea fecisti; et beneficio gratia debebatur et iniuriae ultio; nec ego illi gratiam debeo nec ille mihi poenam: alter ab altero absolvitur. Cum dicimus:
6.5.2"Ona iyiliğini geri ödedim", aldığımız şeyin kendisini geri verdiğimizi değil, onun yerine başka bir şey verdiğimizi söyleriz. Çünkü geri ödemek bir şeyin karşılığında başka bir şey vermektir; olmaz mı? Her ödeme aynı şeyi değil, aynı değerde bir şeyi geri verir. Gümüş paralar yerine altın saymış olsak da, hatta hiç para ortaya çıkmayıp ödeme bir havale ve sözle tamamlanmış olsa da parayı geri ödediğimiz söylenir.
"Beneficium illi reddidi," non hoc dicimus illud nos, quod acceperamus, reddidisse, sed aliud pro illo. Reddere est enim rem pro re dare; quidni? cum omnis solutio non idem reddat, sed tantundem. Nam et pecuniam dicimur reddidisse, quamvis numeraverimus pro argenteis aureos, quamvis non intervenerint nummi, sed delegatione et verbis perfecta solutio sit.
6.5.3Bana şöyle diyorsun gibi geliyor: "Emeğini boşa harcıyorsun; borçlu olunmayan şeyin yerinde durup durmadığını bilmem neye yarar? Bunlar hukukçuların ince saçmalıklarıdır; mirasın kendisinin kullanımla edinilemeyeceğini, ama mirasın içindeki şeylerin edinilebileceğini söylerler; sanki miras, mirasın içindeki şeylerden başka bir şeymiş gibi.
Videris mihi dicere: "Perdis operam; quorsus enim pertinet scire me, an maneat, quod non debetur? Iuris consultorum istae acutae ineptiae sunt, qui hereditatem negant usu capi posse sed ea, quae in hereditate sunt, tamquam quicquam aliud sit hereditas, quam ea, quae in hereditate sunt.
6.5.4Bana daha çok, işe yarayabilecek şu ayrımı yap: aynı adam bana iyilik yapıp sonra haksızlık ettiğinde, hem iyiliğini ona geri ödemem hem de yine de ondan öç almam, yani iki ayrı hesaba ayrı ayrı cevap vermem mi gerekir, yoksa birini ötekine katıp, iyilik haksızlıkla, haksızlık iyilikle silinsin diye işi kapatmam mı? Çünkü bu mahkemede olanı görüyorum; sizin hukuk okulunuzda ne olduğunu siz bilirsiniz.
Illud potius mihi distingue, quod potest ad rem pertinere, cum idem homo beneficium mihi dedit et postea fecit iniuriam, utrum et beneficium illi reddere debeam et me ab illo nihilo minus vindicare ac veluti duobus nominibus separatim respondere an alterum alteri contribuere et nihil negotii habere, ut beneficium iniuria tollatur, beneficio iniuria. Illud enim video in hoc foro fieri; quid in vestra schola iuris sit, vos sciatis.
6.5.5Davalar ayrılır; açtığımız davayla bize açılan dava aynı formüle karıştırılmaz. Biri bana para emanet edip sonra benden bir şey çalarsa, ben ona karşı hırsızlık davası açarım, o da bana karşı emanet davası."
Separantur actiones nec de eo, quod agimus, et de eo, quod nobiscum agitur, confunditur formula. Si quis apud me pecuniam deposuerit, idem postea furtum mihi fecerit, et ego cum illo furti agam et ille mecum depositi."
6.6.1Sevgili Liberalis, verdiğin örnekler, uyulması zorunlu olan belirli kanunlarla düzenlenmiştir. Bir kanun ötekine karışmaz, ikisi de kendi yolundan gider. Emanetin kendine özgü bir davası vardır, Herkül hakkı için hırsızlığın da öyle. İyilik ise hiçbir kanuna bağlı değildir, hakem olarak beni tanır. Herkesin bana ne kadar faydalı olduğunu, ne kadar zarar verdiğini birbiriyle karşılaştırıp sonra bana mı daha çok borçlu olunduğuna, yoksa benim mi borçlu olduğuma hükmetmek benim elimdedir.
Quae proposuisti, mi Liberalis, exempla certis legibus continentur, quas necesse est sequi. Lex legi non miscetur, utraque sua via it. Depositum habet actionem propriam tam mehercules quam furtum. Beneficium nulli legi subiectum est, me arbitro utitur; licet mihi inter se comparare, quantum profuerit mihi quisque aut quantum nocuerit, tum pronuntiare, utrum plus debeatur mihi an debeam.
6.6.2Ötekilerde hiçbir şey elimizde değildir, götürüldüğümüz yoldan gitmek gerekir; iyilikte ise bütün yetki benimdir, yargılayan benim. Bu yüzden onları birbirinden ayırmam, ayrı ayrı ele almam; haksızlıkları da iyilikleri de aynı yargıca gönderirim. Yoksa bana aynı anda hem sevmeyi hem nefret etmeyi, hem yakınmayı hem teşekkür etmeyi buyurmuş olursun; tabiat ise bunu kabul etmez. Bundan iyisi, iyilikle haksızlığı birbiriyle karşılaştırdıktan sonra üstelik bana borçlu olunup olunmadığına bakarım.
In illis nihil est nostrae potestatis, eundum est, qua ducimur; in beneficio tota potestas mea est, ego iudico. Itaque non separo illa nec diduco, sed iniurias et beneficia ad eundem iudicem mitto. Alioqui iubes me eodem tempore et amare et odisse et queri et gratias agere, quod natura non recipit. Potius comparatione facta inter se beneficii et iniuriae videbo, an mihi etiam ultro debeatur.
6.6.3Biri yazdıklarımızın üstüne başka satırlar basarsa ilk harfleri silmez, örter; bunun gibi, ardından gelen haksızlık da iyiliğin görünmesine izin vermez.
Quomodo, si quis scriptis nostris alios superne imprimit versus, priores litteras non tollit, sed abscondit, sic beneficium superveniens iniuria apparere non patitur.
6.7.1Kendimi yönetimine bıraktığım yüzün kırışıyor, kaşların çatılıyor; sanki fazla açılıyormuşum gibi. Şöyle diyorsun gibi geliyor:
Neden bu kadar sağa açılıyorsun? Rotanı buraya çevir, kıyıya yakın dur.
Daha fazla yaklaşamam. Öyleyse bu soruya yeterince cevap verildiğini düşünüyorsan, şuna geçelim: bize istemeden faydalı olana bir şey borçlu muyuz? Önerme daha karışık olmasaydı, ardından gelen ayrım da hemen iki şeyin sorulduğunu göstermeseydi bunu daha açık söyleyebilirdim: bize istemeyerek faydalı olana borçlu muyuz, bilmeyerek faydalı olana borçlu muyuz? Çünkü biri zorla iyi bir şey yaptıysa,
Vultus tuus, cui regendum me tradidi, colligit rugas et trahit frontem, quasi longius exeam. Videris mihi dicere: Quo tantum mihi dexter abis? Huc derige cursum, litus ama. Non possum magis. Itaque, si huic satis factum existimas, illo transeamus, an ei debeatur aliquid, qui nobis invitus profuit. Hoc apertius potui dicere, nisi propositio deberet esse confusior, ut distinctio statim subsecuta ostenderet utrumque quaeri, et an ei deberemus, qui nobis, dum non vult, profuit, et an ei, qui, dum nescit. Nam si quis coactus aliquid boni fecit;
6.7.2bizi borç altına sokmadığı, bunun için tek kelime harcamaya gerek olmayacak kadar açıktır. Hem bu soru hem de buna benzer başka bir soru, şu düşünceye her seferinde dönersek kolayca çözülecektir: iyilik ancak bize önce bir düşüncenin, sonra da dostça ve iyi niyetli bir düşüncenin getirdiği şeydir.
quin nos non obliget, manifestius est, quam ut ulla in hoc verba impendenda sint. Et haec quaestio facile expedietur et si qua similis huic moveri potest, si totiens illo cogitationem nostram converterimus beneficium nullum esse, nisi quod ad nos primum aliqua cogitatio defert, deinde amica et benigna.
6.7.3Bu yüzden ırmaklara teşekkür etmeyiz; büyük gemileri taşısalar, yiyecek taşımak için geniş ve hiç kurumayan bir yatakta akasalar, balık dolu ve hoş akışlarıyla verimli tarlaların arasından geçseler bile. Kimse Nil'e iyilik borçlu olduğunu düşünmez; tıpkı ölçüsüzce taşıp geç çekildiğinde ona kin borçlu olmadığı gibi. Rüzgâr, yumuşak ve uygun yönden esse bile iyilik yapmaz; faydalı ve sağlıklı bir yemek de yapmaz. Çünkü bana iyilik yapacak olan yalnız faydalı olmamalı, faydalı olmayı istemelidir de. Bu yüzden dilsiz hayvanlara da hiçbir şey borçlu değiliz; oysa atın hızı ne çok kişiyi tehlikeden kurtarmıştır! Ağaçlara da borçlu değiliz; oysa dalların gölgesi sıcaktan bunalan ne çok kişiyi örtmüştür!
Itaque nec fluminibus gratias agimus, quamvis aut magna navigia patiantur et ad subvehendas copias largo ac perenni alveo currant aut piscosa et amoena pinguibus arvis interfluant; nec quisquam Nilo beneficium debere se iudicat, non magis quam odium, si immodicus superfluxit tardeque decessit; nec ventus beneficium dat, licet lenis et secundus adspiret, nec utilis et salubris cibus. Nam qui beneficium mihi daturus est, debet non tantum prodesse, sed velle. Ideo nec mutis animalibus quicquam debetur: et quam multos e periculo velocitas equi rapuit! nec arboribus: et quam multos aestu laborantes ramorum opacitas texit!
6.7.4İkisinde de istemek eksik olduğuna göre, bana bilmeden faydalı olanla bilemeyecek olanın faydalı olması arasında ne fark var? Bana bir gemiye, bir arabaya ya da bir mızrağa iyilik borçlu olmamı buyurmanla, bunlar kadar iyilik yapma niyeti taşımayıp tesadüfen faydalı olmuş birine borçlu olmamı buyurman arasında ne fark var?
Quid autem interest, utrum mihi, qui nescit, profuerit, an qui scire non potuit, cum utrique velle defuerit? Quid interest, utrum me iubeas navi aut vehiculo aut lanceae debere beneficium an ei, qui aeque quam ista propositum bene faciendi nullum habuit, sed profuit casu?
6.8.1Biri bilmeden iyilik alabilir, ama kimse bilmeyen birinden iyilik almaz. Birçok kişiyi tesadüfi şeyler iyileştirir, ama bu yüzden onlar ilaç olmaz: birinin dondurucu soğukta ırmağa düşmesi iyileşmesine sebep olmuştur; bazılarının dörtlü humması kırbaçlanmakla geçmiş, ansızın gelen bir korku da zihni başka bir kaygıya çevirerek nöbet saatlerini atlatmıştır; ama bunların hiçbiri, iyileşmeye yaramış olsa bile şifalı değildir. Bunun gibi bazıları istemedikleri hâlde, hatta istemedikleri için bize faydalı olur; yine de talih onların zararlı niyetlerini daha iyiye çevirdi diye onlara iyilik borçlu değiliz.
Beneficium aliquis nesciens accipit, nemo a nesciente. Quomodo multos fortuita sanant nec ideo remedia sunt, et in flumen alicui cecidisse frigore magno causa sanitatis fuit, quomodo quorundam flagellis quartana discussa est et metus repentinus animum in aliam curam avertendo suspectas horas fefellit nec ideo quicquam horum, etiam si saluti fuit, salutare est, sic quidam nobis prosunt, dum nolunt, immo quia nolunt; non tamen ideo illis beneficium debemus, quod perniciosa illorum consilia fortuna deflexit in melius.
6.8.2Bana saldırırken eli düşmanımı vuran, nişanı şaşırmasaydı bana zarar vermiş olacak birine bir şey borçlu olduğumu mu sanıyorsun? Çoğu zaman bir tanık, açıkça yalan yere yemin ederek gerçek tanıklara duyulan güveni de yok etmiş ve sanığı, sanki bir hizbin tuzağına düşmüş gibi acınacak bir duruma sokmuştur.
An existimas me debere ei quicquam, cuius manus, cum me peteret, percussit hostem meum, qui nocuisset, nisi errasset? Saepe testis, dum aperte peierat, etiam veris testibus abrogavit fidem et reum velut factione circumventum miserabilem reddidit.
6.8.3Bazılarını, kendilerini ezen gücün kendisi kurtarmıştır; davası yüzünden mahkûm edecekleri birini yargıçlar, karşı tarafın nüfuzu yüzünden mahkûm etmek istememiştir. Bunlar faydalı olsa da sanığa iyilik yapmış değildir; çünkü sorulan, okun nereye ulaştığı değil, nereye atıldığıdır; iyiliği haksızlıktan ayıran sonuç değil, niyettir.
Quosdam ipsa, quae premebat, potentia eripuit, et iudices, quem damnaturi erant causae, damnare gratiae noluerunt. Non tamen hi beneficium reo dederunt, quamvis profuerint, quia, quo missum sit telum, non quo pervenerit, quaeritur, et beneficium ab iniuria distinguit non eventus sed animus.
6.8.4Hasmım tutarsız sözler söyleyerek, kibriyle yargıcı kızdırarak, davayı düşüncesizce tek bir tanığa bağlayarak benim davamı kaldırdı. Benim lehime mi yanıldığını sormam: bana karşı olmayı istedi.
Adversarius meus, dum contraria dicit et iudicem superbia offendit et in unum testem temere rem1 demittit, causam meam erexit; non quaero, an pro me erraverit: contra me voluit.
6.9.1Elbette minnettar olmak için, onun iyilik yapmak üzere istemesi gereken şeyi istemeliyim. Kalabalıkta kendisini çiğneyen, üstüne çamur sıçratan ya da istemediği bir yere iten birinden nefret eden insandan daha haksız kim var? Oysa ortada bir haksızlık varken onu yakınmadan kurtaran, ne yaptığını bilmemiş olmasından başka nedir?
Nempe, ut gratus sim, velle debeo idem facere, quod ille, ut beneficium daret, debuit. Num quid est iniquius homine, qui eum odit, a quo in turba calcatus aut respersus aut, quo nollet, impulsus est? Atqui quid est aliud, quod illum querellae eximat, cum in re sit iniuria, quam nescisse, quid faceret?
6.9.2Aynı şey, birinin iyilik yapmamış, ötekinin haksızlık etmemiş olmasını sağlar: dostu da düşmanı da irade yapar. Hastalık ne çok kişiyi askerlikten kurtarmıştır! Bazılarını, kendi evlerinin yıkıntısının altında kalmaya gitmekten, bir düşmanın kefaletle mahkemeye bağlaması alıkoymuştur; bazıları korsanların eline düşmemeyi bir gemi kazasına borçludur. Yine de bunlara iyilik borçlu değiliz, çünkü tesadüf vazife duygusunun dışındadır; davası bizi sıkıştırıp alıkoyarken bizi kurtaran düşmana da borçlu değiliz.
Eadem res efficit, ne hic beneficium dederit, ne ille iniuriam fecerit; et amicum et inimicum voluntas facit. Quam multos militiae morbus eripuit! Quosdam, ne ad ruinam domus suae occurrerent, inimicus vadimonio tenuit; ne in piratarum manus pervenirent, quidam naufragio consecuti sunt; nec his tamen beneficium debemus, quia extra sensum officii casus est, nec inimico, cuius nos lis servavit, dum vexat ac detinet.
6.9.3İyi bir iradeden doğmayan, verenin farkında olmadığı bir şey iyilik değildir. Biri bilmeden bana faydalı oldu: ona hiçbir şey borçlu değilim. Bana zarar vermek isterken faydalı oldu: onu taklit edeceğim.
Non est beneficium, nisi quod a bona voluntate proficiscitur, nisi illud adcognoscit, qui dedit. Profuit aliquis mihi, dum nescit: nihil illi debeo. Profuit, cum vellet nocere: imitabor ipsum.
6.10.1İlkine dönelim. Minnetimin karşılığını ödemek için bir şey yapmamı mı istiyorsun? Kendisi bana iyilik yapmak için hiçbir şey yapmadı! İkincisine geçelim: istemeyen birinden aldığımı isteyerek geri vereyim diye ona minnetimin karşılığını ödememi mi istiyorsun? Haksızlık etmeye çalışırken kayıp iyiliğe düşmüş olan üçüncüsü hakkında ise ne diyeyim?
Ad primum illum revertamur. Ut gratiam referam, aliquid facere me vis? Ipse, ut beneficium mihi daret, nihil fecit! Ut ad alterum transeamus, vis me huic gratiam referre, ut, quod a nolente accepi, volens reddam? Nam quid de tertio loquar, qui ab iniuria in beneficium delapsus est?
6.10.2Sana iyilik borçlu olmam için vermek istemiş olman yetmez; borçlu olmamam için istememiş olman yeter. Çünkü çıplak irade iyilik yapmaz; ama en iyi ve en dolu iradeye talih eşlik etmeseydi iyilik olmayacak şey, irade talihin önüne geçmedikçe aynı biçimde iyilik değildir. Sana bu yüzden borçlanmam için bana faydalı olmuş olman değil, bilerek ve isteyerek faydalı olmuş olman gerekir.
Ut beneficium tibi debeam, parum est voluisse te dare; ut non debeam, satis est noluisse. Beneficium enim voluntas nuda non efficit, sed, quod beneficium non esset, si optimae ac plenissimae voluntati fortuna defuisset, id aeque beneficium non est, nisi fortunam voluntas antecessit. Non enim profuisse te mihi oportet, ut ob hoc tibi obliger, sed ex destinato profuisse.
6.11.1Kleanthes şöyle bir örnek verir: "Platon'u aramak ve Akademia'dan çağırmak için iki köle çocuk gönderdim. Biri bütün revakı aradı taradı, onu bulabileceğini umduğu başka yerleri de dolaştı ve eve yorgun ve eli boş döndü.
Cleanthes exemplo eiusmodi utitur: "Ad quaerendum," inquit, "et accersendum ex Academia Platonem duos pueros misi. Alter totam porticum perscrutatus est, alia quoque loca, in quibus illum inveniri posse sperabat, percucurrit et domum non minus lassus quam irritus redit;
6.11.2Öteki ise en yakındaki bir hokkabazın yanına oturdu; serseri ve aylak, öteki köle çocuklarla toplanıp oynarken, aramadığı Platon'u yoldan geçerken buldu. İlk çocuğu öveceğiz," diyor, "çünkü elinden geldiğince kendisine buyrulanı yaptı; ötekini ise talihli bir tembel olarak cezalandıracağız."
alter apud proximum circulatorem resedit et, dum vagus atque erro vernaculis congregatur et ludit, transeuntem Platonem, quem non quaesierat, invenit. Illum, inquit, laudabimus puerum, qui, quantum in se erat, quod iussus est, fecit; hunc feliciter inertem castigabimus."
6.11.3Bize karşı bir yükümlülük koyan iradedir; ama iradenin beni borç altına sokabilmesi için hangi şartı taşıması gerektiğine bak. İstemiş olması, faydalı olmadıkça yetmez; faydalı olmuş olması, istemedikçe yetmez. Çünkü birinin bağışta bulunmak isteyip de bulunmadığını düşün: onun gönlü bende, ama iyiliği bende değil; çünkü iyiliği hem şey hem gönül birlikte tamamlar.
Voluntas est, quae apud nos ponit officium; cuius vide quae condicio sit, ut me debito obstringat. Parum est illi velle, nisi profuit; parum est profuisse, nisi voluit. Puta enim aliquem donare voluisse nec donasse; animum quidem eius habeo, sed beneficium non habeo, quod consummat et res et animus.
6.11.4Bana borç para vermek isteyip de vermemiş olana nasıl hiçbir şey borçlu değilsem, bana iyilik yapmak isteyip de yapamamış olanın da dostu olurum, ama ona borçlu olmam. Ona bir şey sağlamak da isterim (çünkü o da bana sağlamak istemişti); ama daha cömert bir talihe sahip olarak bir şey sağlarsam, iyilik yapmış olurum, minnetimin karşılığını ödemiş olmam. Minnetinin karşılığını ödemesi gereken o olacak; başlangıç buradan olacak, sayım benden başlayacak.
Quemadmodum ei, qui voluit mihi quidem pecuniam credere, sed non dedit, nihil debeo, ita ei, qui voluit mihi beneficium dare, sed non potuit, amicus quidem ero sed non obligatus; et volam illi aliquid praestare (nam et ille voluit mihi), ceterum, si benigniore usus fortuna praestitero, beneficium dedero, non gratiam rettulero. Ille mihi gratiam referre debebit; hinc initium fiet, a me numerabitur.
6.12.1Ne sormak istediğini şimdiden anlıyorum; söylemene gerek yok, yüzün konuşuyor. "Biri bize kendi çıkarı için faydalı olduysa," diyorsun, "ona bir şey borçlu muyuz? Çünkü senin sık sık, insanların bazı şeyleri kendileri için yapıp başkalarının hesabına yazdıklarından yakındığını işitiyorum." Söyleyeceğim, sevgili Liberalis; ama önce bu küçük soruyu bölümlere ayıracak, haklı olanı haksız olandan ayıracağım.
Intellego iam, quid velis quaerere; non opus est te dicere; vultus tuus loquitur. "Si quis sua nobis causa profuit, eine," inquis, "debetur aliquid? Hoc enim saepe te conquerentem audio, quod quaedam homines sibi praestant, aliis imputant." Dicam, mi Liberalis; sed prius istam quaestiunculam dividam et rem aequam ab iniqua separabo.
6.12.2Çünkü birinin bize yalnız kendisi için mi, yoksa kendisi için de mi iyilik yaptığı arasında büyük fark vardır. Bütünüyle kendine bakan ve başka türlü kendine faydalı olamayacağı için bize faydalı olan kişi, benim gözümde sürüsüne kışlık ve yazlık yem sağlayan kişiyle aynı yerdedir; esirlerini daha iyi satılsınlar diye besleyen, besili öküzleri semirtip kaşağılayan kişiyle aynı yerdedir; gladyatör takımını büyük bir özenle eğitip donatan gladyatör ustasıyla aynı yerdedir. Kleanthes'in dediği gibi alışveriş iyilikten çok uzaktır.
Multum enim interest, utrum aliquis beneficium nobis det sua causa an et sua. Ille, qui totus ad se spectat et nobis prodest, quia aliter prodesse sibi non potest, eo mihi loco est, quo, qui pecori suo hibernum et aestivum pabulum prospicit; eo loco est, quo, qui captivos suos, ut commodius veneant, pascit et ut opimos boves saginat ac defricat, quo lanista, qui familiam summa cura exercet atque ornat. Multum, ut ait Cleanthes, a beneficio distat negotiatio.
6.13.1Öte yandan, bana faydalı olurken kendine de faydalı olan birine hiçbir şey borçlu olmayacak kadar haksız değilim. Bana kendini hiç hesaba katmadan yardım etmesini istemiyorum; hatta bana yapılan iyiliğin verene daha çok faydalı olmasını bile dilerim; yeter ki veren iki kişiyi gözeterek vermiş, iyiliği benimle kendisi arasında paylaştırmış olsun.
Rursus non sum tam iniquus, ut ei nihil debeam, qui, cum mihi utilis esset, fuit et sibi; non enim exigo, ut mihi sine respectu sui consulat, immo etiam opto, ut beneficium mihi datum vel magis danti profuerit, dum modo id, qui dabat duos intuens dederit et inter me seque diviserit.
6.13.2Büyük kısmına kendisi sahip olsa bile, beni ortaklığa almışsa, iki kişiyi düşünmüşse, bana faydalı olan şeyin ona da faydalı olmasına sevinmezsem yalnız haksız değil, nankör de olurum. Ancak vereni bir sıkıntıya sokmuş olan şeye iyilik demek, son derece kötü niyetli bir tutumdur.
Licet id ipse ex maiore parte possideat, si modo me in consortium admisit, si duos cogitavit, ingratus sum, non solum iniustus, nisi gaudeo hoc illi profuisse, quod proderat mihi. Summae malignitatis est non vocare beneficium, nisi quod dantem aliquo incommodo adfecit.
6.13.3Kendisi için iyilik yapan öteki kişiye ise şöyle cevap vereceğim: "Beni kullandın; neden benim sana değil de senin bana faydalı olduğunu söylüyorsun?" "Diyelim ki," diyor, "büyük bir esir kalabalığından on vatandaşı fidyeyle kurtarmadıkça magistra olamayacağım. Seni kölelikten ve zincirden kurtardığımda bana hiçbir şey borçlu olmayacak mısın? Oysa bunu kendim için yapacağım." Buna karşı şöyle cevap veririm: "Burada bir şeyi kendin için, bir şeyi benim için yapıyorsun:
Alteri illi, qui beneficium dat sua causa, respondebo: "Usus me quare potius te mihi profuisse dicas quam me tibi? " "Puta," inquit, "aliter fieri non posse me magistratum, quam si decem captos cives ex magno captivorum numero redemero; nihil debebis mihi, cum te servitute ac vinculis liberavero? Atqui mea id causa faciam." Adversus hoc respondeo: "Aliquid istic tua causa facis, aliquid mea:
6.13.4fidye ödemeni kendin için, beni kurtarmanı benim için. Kendi çıkarın için kim olursa olsun birilerini kurtarman yeterdi. Bu yüzden borçluyum; beni kurtardığın için değil, beni seçtiğin için; çünkü başka birini kurtararak da benimkiyle aynı şeyi elde edebilirdin. İşin faydasını benimle paylaşıyorsun ve beni iki kişiye faydalı olacak bir iyiliğe ortak ediyorsun. Beni başkalarından üstün tutuyorsun; bunu bütünüyle benim için yapıyorsun.
tua, quod redimis, mea, quod me redimis; tibi enim ad utilitatem tuam satis est quoslibet redemisse. Itaque debeo, non quod redimis me, sed quod eligis; poteras enim et alterius redemptione idem consequi, quod mea. Utilitatem rei partiris mecum et me in beneficium recipis duobus profuturum. Praefers me aliis; hoc totum mea causa facis.
6.13.5Dolayısıyla seni pretör yapacak şey on esirin kurtarılması olsaydı ve yalnız on esir olsaydık, hiçbirimiz sana bir şey borçlu olmazdık; çünkü kendi çıkarından ayrı olarak kimsenin hesabına yazabileceğin bir şey olmazdı. Ben iyiliği kıskançlıkla yorumlayan biri değilim; yalnız bana verilmesini istemiyorum, bana da verilmesini istiyorum."
Itaque, si praetorem te factura esset decem captivorum redemptio, decem autem soli captivi essemus, nemo quicquam tibi deberet ex nobis, quia nihil haberes, quod cuiquam imputares, a tua utilitate seductum. Non sum invidus beneficii interpres nec desidero illud mihi tantum dari, sed et mihi."
6.14.1"Peki," diyor; "adlarınızı kuraya attırsaydım ve senin adın kurtarılacaklar arasında çıksaydı, bana hiçbir şey borçlu olmaz mıydın?"
"Quid ergo? "inquit; "si in sortem nomina vestra coici iussissem, et tuum nomen inter redimendos exisset, nihil deberes mihi?
6.14.2Elbette olurdum, ama az; bunun ne olduğunu söyleyeyim. Burada benim için bir şey yapıyorsun: beni kurtarılma şansına kabul ediyorsun. Adımın çıkmasını kuraya, çıkabilmesini sana borçluyum. Bana iyiliğine bir giriş kapısı açtın; iyiliğin büyük kısmını talihe borçluyum, ama talihe borçlu olabilmemi sana borçluyum.
"Immo deberem, sed exiguum; quid sit hoc, dicam. Aliquid istic mea causa facis, quod me ad fortunam redemptionis admittis; quod nomen meum exit, sorti debeo, quod exire potuit, tibi. Aditum mihi ad beneficium tuum dedisti, cuius maiorem partem fortunae debeo, sed hoc ipsum tibi, quod fortunae debere potui.
6.14.3İyiliği ücretli olanları ise tümden geçeceğim; çünkü böyle veren, kime değil, kaça vereceğini hesaplar; iyiliği her yanıyla kendine dönüktür. Biri bana buğday satıyor; satın almazsam yaşayamam; ama satın aldığım için hayatımı ona borçlu değilim.
Illos ex toto praeteribo, quorum mercennarium beneficium est, quod qui dat, non computat, cui sed quanti daturus sit, quod undique in se conversum est. Vendit mihi aliquis frumentum; vivere non possum, nisi emero; sed non debeo vitam, quia emi.
6.14.4Onsuz yaşayamayacağım bir şeyin ne kadar gerekli olduğunu değil, satın almasaydım sahip olamayacağım bir şeyin ne kadar minnet gerektirmediğini tartarım. Tüccar onu getirirken bana ne kadar yardım edeceğini değil, kendine ne kadar kâr getireceğini düşündü. Satın aldığım şeyi borçlu değilim.
Nec, quam necessarium fuerit, aestimo, sine quo victurus non fui, sed quam ingratum, quod non habuissem, nisi emissem, in quo invehendo mercator non cogitavit, quantum auxilii adlaturus esset mihi, sed quantum lucri sibi. Quod emi, non debeo.
6.15.1"Böylece," diyor, "ne hekime ne öğretmene, onlara para saydın diye küçük bir ücretten fazlasını borçlu olmadığını söylüyorsun. Oysa bunların hepsine karşı içimizde büyük bir sevgi, büyük bir saygı vardır." Buna karşı şöyle cevap verilir: bazı şeyler satın alındıkları fiyattan daha değerlidir.
"Isto modo," inquit, "nec medico quicquam debere te nisi mercedulam dicis nec praeceptori, quia aliquid numeraveris. Atqui omnium horum apud nos magna caritas, magna reverentia est." Adversus hoc respondetur quaedam pluris esse, quam emuntur.
6.15.2Hekimden paha biçilmez bir şey satın alırsın: hayatı ve sağlığı; güzel sanatların öğretmeninden de hür insana yakışan ilimleri ve ruhun terbiyesini. Bu yüzden bunlara şeyin değil, emeğin bedeli ödenir: bize hizmet ettikleri, kendi işlerinden uzaklaşıp vakitlerini bize ayırdıkları için. Hak ettikleri iyiliğin değil, uğraşlarının ücretini alırlar.
Emis a medico rem inaestimabilem, vitam ac bonam valetudinem, a bonarum artium praeceptore studia liberalia et animi cultum; itaque his non rei pretium, sed operae solvitur, quod deserviunt, quod a rebus suis avocati nobis vacant; mercedem non meriti, sed occupationis suae ferunt.
6.15.3Yine de daha doğru başka bir şey söylenebilir; bunun nasıl çürütülebileceğini gösterdikten sonra hemen onu ortaya koyacağım. "Bazı şeyler satıldıkları fiyattan daha değerlidir," diyor, "bu yüzden satın alınmış olsalar da onlar için bana ayrıca bir şey borçlusun."
Aliud tamen dici potest verius, quod statim ponam, si prius, quomodo istud refelli possit, ostendero. "Quaedam," inquit," pluris sunt, quam venierunt, et ob hoc aliquid mihi extra pro illis quamvis empta sunt, debes."
6.15.4Önce, alıcıyla satıcı fiyat üzerinde anlaştıktan sonra onların ne kadar değerli olduğunun ne önemi var? Sonra, onu kendi değerine göre değil, senin istediğin fiyata satın aldım. "Satıldığı fiyattan daha değerli," diyorsun; ama daha pahalıya satılamazdı. Her şeyin fiyatı zamana göredir; onları ne kadar översen öv, daha pahalıya satılamayacakları fiyat kadar değerlidirler. Bu yüzden iyi bir alışveriş yapan satıcıya hiçbir şey borçlu değildir.
Primum quid interest, quanti sint, cum de pretio inter ementem vendentemque convenerit? Deinde non emi illud suo pretio, sed tuo. "Pluris est," inquis, "quam venit"; sed pluris venire non potuit. Pretium autem rei cuiusque pro tempore est; eum bene ista laudaveris, tanti sunt, quanto pluris venire non possunt; propterea nihil venditori debet, qui bene emit.
6.15.5Sonra, bunlar daha değerli olsa bile, burada senin bir armağanın yoktur; çünkü değerleri kullanımlarına ya da etkilerine göre değil, âdete ve piyasaya göre biçilir.
Deinde, etiam si pluris ista sunt, non tamen ullum istic tuum munus est, ut non ex usu effectuve, sed ex consuetudine et annona aestimetur.
6.15.6Denizleri aşan, kara gözden kaybolunca dalgaların ortasında şaşmaz bir yol çizen, yaklaşan fırtınaları önceden görüp herkes kaygısızken birden yelkenlerin toplanmasını, donanımın indirilmesini, herkesin fırtınanın saldırısına ve ani hücumuna hazır durmasını buyuran kişiye ne fiyat biçersin? Yine de bu kadar büyük bir hizmetin ödülünü yol parası öder!
Quod tu pretium ponis traicienti maria et per medios fluctus, cum terra e conspectu recessit, certam secanti viam et prospiciens futuras tempestates et securis omnibus subito iubenti vela substringi, armamenta demitti, paratos ad incursum procellae et repentinum impetum stare? Huic tamen tantae rei praemium vectura persolvit!
6.15.7Issız bir yerde konaklamaya, yağmurda bir çatıya, soğukta bir hamama ya da ateşe ne değer biçersin? Yine de bunlara kavuşmak için bir hana girdiğimde kaç para ödeyeceğimi bilirim! Yıkılmak üzere olan bir evi destekleyen, temelinden çatlamış bir kiralık apartmanı inanılmaz bir ustalıkla askıya alan bize ne büyük bir hizmet sağlar! Yine de destek işi belli ve ucuz bir fiyata kiralanır.
Quanti aestimas in solitudine hospitium, in imbre tectum, in frigore balneum aut ignem? Scio tamen, quanti ista consecuturus deversorium subeam! Quantum nobis praestat, qui labentem domum suscipit et agentem ex imo rimas insulam incredibili arte suspendit! Certo tamen et levi pretio fultura conducitur.
6.15.8Sur bizi düşmanlardan ve eşkıyanın ani baskınlarından korur; yine de kamu güvenliği için siper olacak o kuleleri dikecek ustanın günde ne kazandığı bilinir.
Murus nos ab hostibus tutos et a subitis latronum incursionibus praestat; notum est tamen, illas turres pro securitate publica propugnacula habituras excitaturus faber quid in diem mereat.
6.16.1Büyük şeylerin küçük bir bedele mal olduğunu gösteren örnekleri daha geniş araştırırsam sonu gelmez. Peki öyleyse? Neden hem hekime hem öğretmene biraz daha fazlasını borçluyum ve onlara karşı ücretle borcumu ödemiş olmam? Çünkü onlar hekim ve öğretmen olmaktan çıkıp dost olurlar ve bizi sattıkları sanatla değil, iyi niyetli ve yakın iradeleriyle borç altına sokarlar.
Infinitum erit, si latius exempla conquiram, quibus appareat parvo magna constare. Quid ergo? Quare et medico et praeceptori plus quiddam debeo nec adversus illos mercede defungor? Quia ex medico et praeceptore in amicum transeunt et nos non arte, quam vendunt, obligant, sed benigna et familiari voluntate.
6.16.2Bu yüzden, hekim nabzımı tutmaktan öte bir şey yapmıyorsa, beni dolaştığı hastalar arasına koyup hiçbir yakınlık göstermeden neyi yapmam ya da neyden kaçınmam gerektiğini buyuruyorsa, ona daha fazlasını borçlu değilim; çünkü beni bir dost olarak değil, bir müşteri olarak görüyor.
Itaque medico, si nihil amplius quam manum tangit et me inter eos, quos perambulat, ponit sine ullo adfectu facienda aut vitanda praecipiens, nihil amplius debeo, quia me non tamquam amicum videt, sed tamquam imperatorem.
6.16.3Beni öğrenci sürüsünün içinde tuttuysa, özel ve kendime ait bir ilgiye layık görmediyse, gönlünü hiç bana yöneltmediyse, bildiklerini herkesin ortasına dökerken ben öğrenmediysem, yalnız kulağıma çalındıysa, öğretmene de saygı göstermem için bir sebep yoktur. Peki öyleyse, bunlara neden çok şey borçluyuz?
Ne praeceptorem quidem habeo cur venerer, si me in grege discipulorum habuit, si non putavit dignum propria et peculiari cura, si numquam in me derexit animum, et, cum in medium effunderet, quae sciebat, non didici, sed excepi. Quid ergo est, quare istis multum debeamus?
6.16.4Sattıkları şey bizim ödediğimizden daha değerli olduğu için değil, bize kendimize bir şey sağladıkları için. Hekim bir hekimin gerektirdiğinden daha çok kaygılandı; sanatının ünü için değil, benim için korktu; ilaçları göstermekle yetinmedi, kendi eliyle de verdi; kaygılananların arasına oturdu, tehlikeli saatlerde yetişti; hiçbir hizmet ona ağır gelmedi, hiçbiri tiksindirmedi;
Non quia pluris est, quod vendiderunt, quam emimus, sed quia nobis ipsis aliquid praestiterunt. Ille magis pependit, quam medico necesse est; pro me, non pro fama artis extimuit; non fuit contentus remedia monstrare: et admovit; inter sollicitos adsedit, ad suspecta tempora occurrit; nullum ministerium illi oneri, nullum fastidio fuit;
6.16.5iniltilerimi kayıtsızca dinlemedi; onu çağıran birçok hastanın kalabalığı içinde en çok ben ona tedavi konusu oldum; başkalarına ancak benim sağlığımın izin verdiği kadar vakit ayırdı. Ona bir hekime değil, bir dosta borçlu olduğum gibi borçluyum.
gemitus meos non securus audivit; in turba multorum invocantem ego illi potissima curatio fui; tantum aliis vacavit, quantum mea valetudo permiserat: huic ego non tamquam medico sed tamquam amico obligatus sum.
6.16.6Öteki ise bana ders verirken hem emeğe hem bıkkınlığa katlandı. Öğretmenlerin herkese ortak olarak söylediklerinin dışında bazı şeyleri içime damla damla akıttı ve bana aktardı; yüreklendirerek iyi yaradılışımı canlandırdı, kâh övgüleriyle gönlümü yükseltti, kâh öğütleriyle tembelliğimi silkeledi;
Alter rursus docendo et laborem et taedium tulit; praeter illa, quae a praecipientibus in commune dicuntur, aliqua instillavit ac tradidit, hortando bonam indolem erexit et modo laudibus fecit animum, modo admonitionibus discussit desidiam;
6.16.7sonra gizli ve uyuşuk yeteneğimi, deyim yerindeyse elini uzatıp dışarı çekti. Bildiklerini, daha uzun süre gerekli olsun diye hasisçe dağıtmadı; elinden gelse hepsini birden içime dökmek istedi. Onu en değerli yakınlarımın arasında sevmezsem nankör olurum.
tum ingenium latens et pigrum iniecta, ut ita dicam, manu extraxit; nec, quae sciebat, maligne dispensavit, quo diutius esset necessarius, sed cupit, si posset, universa transfundere: ingratus sum, nisi illum inter gratissimas necessitudines diligo.
6.17.1En bayağı zanaatlerin işçilerine bile, emekleri bize olağandan fazla görünmüşse anlaşılan ücretin üstüne bir şey ekleriz; kılavuza da, en ucuz malların ustasına da, gündelikle elini kiralayana da bir bahşiş serpiştiririz. Hayatı ya koruyan ya da güzelleştiren en iyi sanatlarda ise anlaştığından fazlasını borçlu olmadığını düşünen kişi nankördür.
Sordidissimorum quoque artificiorum institoribus supra constitutum aliquid adiecimus, si nobis illorum opera enixior visa est; et gubernatori et opifici vilissimae mercis et in diem locanti manus suas corollarium adspersimus. In optimis vero artibus, quae vitam aut conservant aut excolunt, qui nihil se plus existimat debere, quam pepigit, ingratus est.
6.17.2Ekle ki böyle ilimlerin aktarılması gönülleri birbirine karıştırır. Bu olunca hem hekime hem öğretmene emeklerinin bedeli ödenir, gönüllerinin bedeli ise borç kalır.
Adice, quod talium studiorum traditio miscet animos; hoc cum factum est, tam medico quam praeceptori pretium operae solvitur, animi debetur.
6.18.1Platon bir ırmağı kayıkla geçtiğinde kayıkçı ondan hiçbir şey istememişti; Platon bunun kendi onuruna yapıldığını sanarak kayıkçının Platon'a bir hizmette bulunduğunu söyledi. Ama biraz sonra kayıkçının başkalarını da aynı özenle parasız karşıya geçirdiğini görünce, artık Platon'a bir hizmette bulunmuş olmadığını söyledi.
Platon cum flumen nave transisset nec ab illo quicquam portitor exegisset, honori hoc suo datum credens dixit positum illi esse apud Platonem officium; deinde paulo post, cum alium atque alium gratis eadem sedulitate transveheret, negavit illi iam apud Platonem positum officium.
6.18.2Çünkü sağladığın şey için sana bir şey borçlu olmam için, yalnız bana sağlamakla kalmamalı, bana özgü olarak sağlamalısın; halka saçtığın bir şey için kimseyi borçlu tutamazsın. Peki öyleyse? Bunun için sana hiçbir şey borçlu olunmayacak mı? Tek bir kişiden hiçbir şey; herkesle birlikte borçlu olduğumu herkesle birlikte öderim.
Nam ut tibi debeam aliquid pro eo, quod praestas, debes non tantum mihi praestare, sed tamquam mihi; non potes ob id quemquam appellare, quod spargis in populum. Quid ergo? Nihil tibi debebitur pro hoc? Tamquam ab uno nihil; cum omnibus solvam, quod cum omnibus debeo.
6.19.1"Beni Padus ırmağında parasız kayıkla karşıya geçirenin hiçbir iyilik yapmadığını mı söylüyorsun?" diyor. Evet, söylüyorum. İyi bir şey yapıyor, ama iyilik yapmıyor; çünkü ya kendisi için ya da her hâlde benim için değil yapıyor. Kısacası, kendisi de bana iyilik yaptığını düşünmüyor; ya devlete ya mahallesine ya da kendi şan hırsına hizmet ediyor ve bunun karşılığında tek tek kişilerden alacağından başka bir fayda bekliyor. "Peki ya,"
"Negas," inquit, "ullum dare beneficium eum, qui me gratuita nave per flumen Padum tulit? "Nego. Aliquid boni facit, beneficium non dat; facit enim aut sua causa aut utique non mea; ad summam ne ipse quidem se mihi beneficium iudicat dare, sed aut rei publicae aut viciniae aut ambitioni suae praestat et pro hoc aliud quoddam commodum expectat, quam quod a singulis recepturus est. "Quid ergo?
6.19.2diyor, "imparator bütün Galyalılara vatandaşlık, Hispanyalılara vergi muafiyeti verse, tek tek kişiler bundan dolayı hiçbir şey borçlu olmaz mı?" Neden olmasınlar? Ama bunu kendilerine özgü bir iyilik olarak değil, kamuya yapılmış bir iyiliğin payı olarak borçlu olacaklar. "O sırada herkese faydalı olurken," diyor, "beni hiç düşünmedi;
"inquit, "si princeps civitatem dederit omnibus Gallis, si immunitatem Hispanis, nihil hoc nomine singuli debebunt? "Quidni debeant? debebunt autem non tamquam proprium beneficium, sed tamquam publici partem. "Nullam," inquit, "habuit cogitationem illo tempore mei, quo universis proderat;
6.19.3bana özellikle vatandaşlık vermek istemedi, gönlünü bana yöneltmedi. Yaptığını yapacağı sırada beni aklına bile getirmemiş birine neden borçlu olayım?"
noluit mihi civitatem proprie dare nec in me direxit animum; ita quare ei debeam, qui me sibi non substituit, cum facturus esset, quod fecit?
6.19.4Önce, bütün Galyalılara faydalı olmayı düşündüğünde bana da faydalı olmayı düşündü; çünkü ben de Galyalıydım ve beni, kendi adımla değilse de ortak adla kapsadı. Sonra ben de ona bunu kendime özgü değil, ortak bir armağan olarak borçlu olacağım; halktan biri olarak kendim için ödemeyecek, vatanım için payımı vereceğim.
"Primum, cum cogitavit Gallis omnibus prodesse, et mihi cogitavit prodesse; eram enim Gallus et me etiam si non mea, publica tamen nota comprendit. Deinde ego quoque illi non tamquam proprium debebo, sed tamquam commune munus; unus ex populo non tamquam pro me solvam, sed tamquam pro patria conferam.
6.19.5Biri vatanıma borç para verse, kendimi onun borçlusu saymam; aday olarak da sanık olarak da bu borcu beyan etmem; yine de bunun ödenmesi için payıma düşeni veririm. Bunun gibi, herkese verilen bu armağanın borçlusu olduğumu da reddederim; çünkü bana verdi ama benim için değil; bana verdi ama bana verdiğini bilmeden. Yine de bana da uzun bir dolambaçtan ulaştığı için bir şey ödemem gerektiğini bileceğim. Beni borç altına sokacak şey benim için yapılmış olmalıdır.
Si quis patriae meae pecuniam credat, non dicam me illius debitorem nec hoc aes alienum profitebor aut candidatus aut reus; ad exsolvendum tamen hoc dabo portionem meam. Sic istius muneris, quod universis datur, debitorem me nego, quia mihi quidem dedit sed non propter me, et mihi quidem, sed nesciens, an mihi daret; nihilo minus aliquid mihi dependendum sciam, quia ad me quoque circumitu longo pervenit. Propter me debet factum esse, quod me obliget.
6.20.1"Böylece," diyor, "ne aya ne güneşe bir şey borçlusun; çünkü senin için hareket etmiyorlar." Ama bütünü korumak için hareket ettiklerine göre benim için de hareket ediyorlar; çünkü ben bütünün bir parçasıyım. Şimdi şunu da ekle: bizim durumumuzla onların durumu birbirine benzemez.
"Isto," inquit, "modo nec lunae nec soli quicquam debes; non enim propter te moventur." Sed cum in hoc moveantur, ut universa conservent, et pro me moventur; universorum enim pars sum. Adice nunc, quod nostra et horum condicio dissimilis est;
6.20.2Çünkü bana, benim aracılığımla kendine faydalı olsun diye faydalı olan iyilik yapmış olmaz; çünkü beni kendi çıkarının aracı yapmıştır. Güneşle ay ise bize kendileri için faydalı olsalar bile, bizim aracılığımızla kendilerine faydalı olmak için faydalı olmazlar; çünkü biz onlara ne katabiliriz?
nam qui mihi prodest, ut per me prosit sibi, non dedit beneficium, quia me instrumentum utilitatis suae fecit; sol autem et luna, etiam si nobis prosunt sua causa, non in hoc tamen prosunt, ut per nos prosint sibi; quid enim nos conferre illis possumus?
6.21.1"Güneşin ve ayın bize faydalı olmak istediklerini," diyor, "istememeleri mümkün olsaydı bilirdim; ama onların hareket etmemesi mümkün değil. Kısacası dursunlar da işlerine ara versinler." Bunun kaç yoldan çürütüldüğüne bak. İstememesi mümkün olmayan daha az istiyor değildir;
"Sciam," inquit, "solem ac lunam nobis velle prodesse, si nolle potuerint; illis autem non licet non moveri. Ad summam consistant et opus suum intermittant." Hoc vide quot modis refellatur. Non ideo minus vult, qui non potest nolle;
6.21.2tam tersine, değişememek bile sağlam bir iradenin en büyük kanıtıdır. İyi insan yaptığını yapmamazlık edemez; çünkü yapmazsa iyi olmayacaktır. Öyleyse iyi insan da iyilik yapmış olmaz, çünkü yapması gerekeni yapar, yapması gerekeni ise yapmamazlık edemez. Üstelik şu iki söz arasında büyük fark vardır:
immo maximum argumentum est firmae voluntatis ne mutari quidem posse. Vir bonus non potest non facere, quod facit; non enim erit bonus, nisi fecerit; ergo nec bonus vir beneficium dat, quia facit, quod debet, non potest autem non facere, quod debet. Praeterea multum interest, utrum dicas:
6.21.3Zorlandığı için "Bunu yapmamazlık edemez" demek ile "İstememezlik edemez" demek. Çünkü yapmak zorundaysa iyiliği ona değil, onu zorlayana borçluyum; istemek zorundaysa, çünkü isteyeceği daha iyi bir şey yoktur, onu zorlayan kendisidir. Böylece zorlanmış biri olarak ona borçlu olmayacağım şeyi, zorlayan biri olarak ona borçluyum.
"Non potest hoc non facere," quia cogitur, an: "Non potest nolle." Nam si necesse est illi facere, non debeo ipsi beneficium, sed cogenti; si necesse est illi velle ob hoc, quia nihil habet melius, quod velit, ipse se cogit; ita, quod tamquam coacto non deberem, tamquam cogenti debeo.
6.21.4"İstemekten vazgeçsinler," diyor. Burada aklına şu gelsin: vazgeçme ve tersine dönme tehlikesi olmayan bir iradenin irade olmadığını söyleyecek kadar deli kim var? Oysa tersine, iradesi sonsuz olacak kadar kesin olan kişi kadar istiyor görünmesi gereken kimse yoktur. Bir anda istemekten vazgeçebilen de istiyorsa, tabiatına istememek düşmeyen istemiyor mu görünecek?
"Desinant," inquit, "velle." Hoc loco tibi illud occurrat: Quis tam demens est, ut eam neget voluntatem esse, cui non est periculum desinendi vertendique se in contrarium, cum ex diverso nemo aeque videri debeat velle, quam cuius voluntas usque eo certa est, ut aeterna sit? An, si is quoque vult, qui potest statim nolle, is non videbitur velle, in cuius naturam non cadit nolle?
6.22.1"Haydi," diyor, "ellerinden geliyorsa dursunlar." Şunu söylüyorsun: "Aralarında dev uzaklıklar bulunan ve bütünün korunması için yerleştirilmiş bütün bu cisimler nöbet yerlerini terk etsin; şeylerin ani bir kargaşasıyla yıldızlar yıldızlara çarpsın, şeylerin uyumu bozulup ilahî olanlar yıkıma kaysın; baş döndürücü bir hızla örülmüş düzen, bunca asır için vaat edilmiş dönüşlerini yolun ortasında bıraksın; şimdi sırayla gidip gelerek uygun dengelerle evreni eşit biçimde ılımlı tutan şeyler ani bir yangınla kaynaşsın, bu kadar çeşitlilikten çözülüp her şey tek bir şeye dönsün; her şeyi ateş kaplasın, sonra onu uyuşuk bir gece bürüsün ve derin bir girdap bunca tanrıyı yutsun." Seni çürütmek için bütün bunların yıkılmasına değer mi? İstemesen de sana faydalı olurlar ve onların daha büyük ve öncelikli başka bir sebebi olsa bile senin için yollarına devam ederler.
"Agedum," inquit, "si possunt, resistant." Hoc dicis: "Omnia ista ingentibus intervallis diducta et in custodiam universi disposita stationes suas deserant; subita confusione rerum sidera sideribus incurrant, et rupta rerum concordia in ruinam divina labantur, contextusque velocitatis citatissimae in tot saecula promissas vices in medio itinere destituat, et, quae nunc alternis eunt redeuntque opportunis libramentis mundum ex aequo temperantia, repentino concrementur incendio, et ex tanta varietate solvantur atque eant in unum omnia; ignis cuncta possideat, quem deinde pigra nox occupet, et profunda vorago tot deos sorbeat." Est tanti, ut tu coarguaris, ista concidere? Prosunt tibi etiam invito euntque ista tua causa, etiam si maior illis alia ac prior causa est.
6.23.1Şimdi şunu da ekle: tanrıları dışarıdan şeyler zorlamaz; onların iradesi kendilerine sonsuz bir kanundur. Değiştirmeyecekleri şeyleri kararlaştırdılar; bu yüzden istemedikleri hâlde bir şey yapacak gibi görünemezler; çünkü vazgeçemedikleri her şeyde direnmeyi kendileri istemişlerdir; tanrılar ilk kararlarından asla pişman olmazlar.
Adice nunc, quod non externa cogunt deos, sed sua illis in lege aeterna voluntas est. Statuerunt, quae non mutarent; itaque non possunt videri facturi aliquid, quamvis nolint, quia, quidquid desinere non possunt, perseverare voluerunt, nec umquam primi consilii deos paenitet.
6.23.2Kuşkusuz durmaları ve tersine dönmeleri mümkün değildir; ama bunun tek sebebi, kendi güçlerinin onları amaçlarında tutmasıdır. Güçsüzlükten değil, en iyiden sapmak hoşlarına gitmediği ve böyle gitmeye karar verildiği için devam ederler.
Sine dubio stare illis et desciscere in contrarium non licet, sed non ob aliud, quam quia vis sua illos in proposito tenet; nec imbecillitate permanent, sed quia non libet ab optimis aberrare et sic ire decretum est.
6.23.3O ilk kuruluşta, bütünü düzenlerken bizim işlerimizi de gördüler ve insanı hesaba kattılar. Bu yüzden yollarını yalnız kendileri için katediyor, işlerini yalnız kendileri için açıp seriyor görünemezler; çünkü biz de bu işin bir parçasıyız. Öyleyse güneşe de, aya da, öteki gök cisimlerine de iyilik borçluyuz; çünkü doğdukları amaçlar onlar için daha önemli olsa da, daha büyük işlere giderken bize de yardım ederler.
In prima autem illa constitutione, cum universa disponerent, etiam nostra viderunt rationemque hominis habuerunt; itaque non possunt videri sua tantum causa decurrere et explicare opus suum, quia pars operis et nos sumus. Debemus ergo et soli et lunae et ceteris caelestibus beneficium, quia, etiam si potiora illis sunt, in quae oriuntur, nos tamen in maiora ituri iuvant.
6.23.4Ekle ki bilerek yardım ederler; bu yüzden borç altındayız; çünkü bilmeyenlerin iyiliğine tesadüfen rastlamadık; aldığımız bu şeyleri alacağımızı biliyorlardı. Amaçları ve eylemlerinin meyvesi ölümlüleri korumaktan daha büyük olsa da, şeylerin başlangıcından beri bizim faydamıza da yönelmiş bir akıl vardır ve evrene öyle bir düzen verilmiştir ki bize duyulan özenin en son sırada tutulmadığı açıkça görülür.
Adice, quod ex destinato iuvant, ideoque obligati sumus, quia non in beneficium ignorantium incidimus, sed haec, quae accipimus, accepturos scierunt; et quamquam maius illis propositum sit maiorque actus sui fructus, quam servare mortalia, tamen in nostras quoque utilitates a principio rerum praemissa mens est et is ordo mundo datus, ut appareat curam nostri non inter ultima habitam.
6.23.5Ana babalarımıza saygı borçluyuz; oysa birçoğu çocuk doğurmak için birleşmemişti. Tanrılar ise ne yapacaklarını bilmiyor görünemezler; çünkü herkese hemen besinler ve yardımlar sağladılar; uğruna bu kadar çok şey yarattıkları kişileri dikkatsizlikle var etmediler. Tabiat bizi yaratmadan önce düşündü; biz de onun aklından çıkıp gidebilecek kadar önemsiz bir eser değiliz.
Debemus parentibus nostris pietatem, et multi non, ut gignerent, coierant. Di non possunt videri nescisse, quid effecturi essent, eum omnibus alimenta protinus et auxilia providerint, nec eos per neclegentiam genuere, quibus tam multa generabant. Cogitavit nos ante natura, quam fecit, nec tam leve opus sumus, ut illi potuerimus excidere.
6.23.6Bak, bize ne kadar çok şeye izin verdi; insanın egemenliği yalnız insanlarla sınırlı değil. Bak, bedenlerimizin ne kadar geniş bir alanda dolaşmasına izin verdi; onları yeryüzünün sınırlarıyla çevirmedi, kendi bütününün her yanına gönderdi. Bak, ruhlarımız neye cüret ediyor; tanrıları ya yalnız onlar tanıyor ya da yalnız onlar arıyor, zihinleriyle yükseklere çıkıp ilahî olanlara eşlik ediyorlar. O zaman insanın gelişigüzel ve düşünülmeden yapılmış bir eser olmadığını anlayacaksın.
Vide, quantum nobis permiserit, quam non intra homines humani imperii condicio sit; vide, in quantum corporibus vagari liceat, quae non coercuit fine terrarum, sed in omnem partem sui misit; vide, animi quantum audeant, quemadmodum soli aut noverint deos aut quaerant et mente in altum elata divina comitentur: scies non esse hominem tumultuarium et incogitatum opus.
6.23.7Tabiatın en büyük eserleri arasında bundan daha çok övünebileceği bir şey yoktur; ya da en azından övünmesini anlayabilecek başka kimse yoktur. Tanrılarla armağanları üzerine çekişmek ne büyük çılgınlık! Minnetin karşılığı harcama yapılmadan ödenemeyen kişilere bile bu adam nasıl minnettar olacak; en çok şeyi aldığı kişilerden hiçbir şey almadığını söyleyen; her zaman verecek, hiçbir zaman geri almayacak kişilerden?
Inter maxima rerum suarum natura nihil habet, quo magis glorietur, aut certe, cui glorietur. Quantus iste furor est controversiam dis muneris sui facere! Quomodo adversus eos hic erit gratus, quibus gratia referri sine impendio non potest, qui negat se ab iis accepisse, a quibus cum maxime accepit, qui et semper daturi sunt et numquam recepturi?
6.23.8Hem birine, inkâr edene bile iyi davrandığı için borçlu olmamak; iyiliklerin sürekliliğini ve sıklığını, zorunluluktan veren biri olduğunun kanıtı saymak ne büyük bir sapkınlık! "İstemiyorum! Kendinde kalsın! Kim ondan bir şey istiyor ki?" Bunlara yüzsüz bir gönlün öteki bütün sözlerini de ekle. İnkâr ederken bile cömertliği sana ulaşan, en büyük iyiliği de yakınana bile vermeye devam edecek olması olan kişi, bu yüzden senin üzerinde daha az hak kazanmış olmaz.
Quanta autem perversitas ob hoc alicui non debere, quia etiam infitianti benignus est, et continuationem ipsam sedemque beneficiorum argumentum vocare necessario dantis! "Nolo! Sibi habeat! Quis illum rogat? "et omnes alias impudentis animi voces his adstrue. Non ideo de te minus meretur is, cuius liberalitas ad te etiam, dum negas, pervenit, cuiusque beneficiorum vel hoc maximum est, quod etiam querenti daturus est.
6.24.1Ana babaların çocuklarının körpe yaşlarını sağlıklı şeylere katlanmaya nasıl zorladıklarını görmüyor musun? Ağlayan ve direnen çocukların bedenlerini titiz bir özenle beslerler; vaktinden önceki serbestlik uzuvlarını çarpıtmasın diye, düz çıksınlar diye onları sıkıca sararlar; sonra istemeyenlere korku salarak hür insana yakışan ilimleri kafalarına sokarlar; en sonunda gözü pek gençliği, pek uymuyorsa zorla tutumluluğa, utanma duygusuna ve iyi ahlâka bağlarlar.
Non vides, quemadmodum teneram liberorum infantiam parentes ad salubrium rerum patientiam cogant? Flentium corpora ac repugnandum diligens cura fovent et, ne membra libertas immatura detorqueat, in rectum exitura constringunt et mox liberalia studia inculcant adhibito timore nolentibus; ad ultimum audacem iuventam frugalitati, pudori, moribus bonis, si parum sequitur, coactam applicant.
6.24.2Delikanlılara, hatta artık kendi başlarına buyruk olanlara bile, korkudan ya da ölçüsüzlükten ilaçları reddederlerse zor ve sertlik uygulanır. Bu yüzden iyiliklerin en büyükleri, ana babalarımızdan ya bilmezken ya da istemezken aldıklarımızdır.
Adulescentibus quoque ac iam potentibus sui, si remedia metu aut intemperantia reiciunt, vis adhibetur ac severitas. Itaque beneficiorum maxima sunt, quae a parentibus accepimus, dum aut nescimus aut nolumus.
6.25.1İyilikleri istemedikleri için değil, borçlu olmamak için reddeden bu nankörlere, öbür uçtan aşırı minnettar olanlar benzer. Bunlar borçlu oldukları kişilere bir sıkıntı, bir felaket gelmesini dilerler; aldıkları iyiliği hatırlayan duygularını onda kanıtlayabilmek için.
His ingratis et repudiantibus beneficia, non quia nolunt, sed ne debeant, similes sunt ex diverso nimis grati, qui aliquid incommodi precari solent iis, quibus obligati sunt, aliquid adversi, in quo adfectum memorem accepti beneficii approbent.
6.25.2Bunu doğru ve saygılı bir iradeyle yapıp yapmadıkları sorulur. Gönülleri, sapkın bir aşkla yananlarınkine çok benzer: bunlar sevgililerinin sürgüne gönderilmesini dilerler ki terk edilmiş ve kaçan sevgililerine eşlik edebilsinler; yoksulluğa düşmesini dilerler ki muhtaç olduğu şeyleri bağışlayabilsinler; hastalanmasını dilerler ki başucunda oturabilsinler; bir düşmanın dileyeceği ne varsa âşık olarak onu adarlar. Böylece nefretin de çılgın aşkın da varacağı yer hemen hemen aynıdır.
An hoc recte faciant et pia voluntate, quaeritur; quorum animus simillimus est pravo amore flagrantibus, qui amicae suae optant exilium, ut desertam fugientemque comitentur, optant inopiam, ut magis desiderant donent, optant morbum, ut adsideant, et, quidquid inimicus optaret, amantes vovent. Fere idem itaque exitus est odii et amoris insani.
6.25.3Dostlarına, sonra kendileri giderecekleri sıkıntılar dileyenlerin başına da buna benzer bir şey gelir: iyiliğe haksızlık yoluyla ulaşırlar. Oysa bir vazifeye cinayet yoluyla yer aramaktansa hiç kımıldamamak bile daha iyidir.
Tale quiddam et his accidit, qui amicis incommoda optant, quae detrahant, et ad beneficium iniuria veniunt, cum satius sit vel cessare, quam per scelus officio locum quaerere.
6.25.4Bir kaptan, sanatı tehlikeyle daha çok minnet uyandırsın diye tanrılardan en azgın fırtınaları ve boraları dilese ne dersin? Bir komutan, yorgun düşmüş ve bozguna uğramış ordusunun yardımına daha büyük bir şanla koşmak için, büyük bir düşman gücünün ordugâhını sarmasını, ani bir saldırıyla hendekleri doldurmasını, ordusu tir tir titrerken siperleri sökmesini ve düşman sancaklarını kapıların tam önüne dikmesini tanrılara yalvararak dilese ne dersin?
Quid, si gubernator a dis tempestates infestissimas et procellas petat, ut gratior ars sua periculo fiat? Quid, si imperator deos oret, ut magna vis hostium circumfusa castris fossas subito impetu compleat et vallum trepidante exercitu vellat et in ipsis portis infesta signa constituat, quo maiore cum gloria rebus lassis profligatisque succurrat?
6.25.5Kendileri yardımına koşacakları kişiye karşı tanrıları çağıran, onun ayağa kaldırılmadan önce yere serilmesini isteyen bütün bu kişiler iyiliklerini iğrenç bir yoldan götürürler. Onurla yardımını esirgeyemeyeceğin kişinin aleyhine dilekte bulunmak, minnettar bir gönlün insanlık dışı, sapkın bir tabiatıdır.
Omnes isti beneficia sua detestabili via ducunt, qui deos contra eum advocant, cui ipsi adfuturi sunt, et ante illos sterni quam erigi volunt. Inhumana ista perverse grati animi natura est contra eum optare, cui honeste deesse non possis.
6.26.1"Dileğim ona zarar vermez," diyor, "çünkü tehlikeyi de çaresini de aynı anda diliyorum." Bununla az da olsa hata ettiğini, ama çaresiz bir tehlike dileseydin edeceğinden daha az hata ettiğini söylemiş oluyorsun. Çekip çıkarmak için suya batırmak, kaldırmak için devirmek, salıvermek için hapsetmek kötülüktür. Bir haksızlığa son vermek iyilik değildir; insanın bizzat kendi getirdiği şeyi gidermesi de asla bir hizmet sayılmaz.
"Non nocet," inquit, "illi votum meum, quia simul opto et periculum et remedium." Hoc dicis non nihil te peccare sed minus, quam si sine remedio periculum optares. Nequitia est ut extrahas mergere, evertere ut suscites, ut emittas includere. Non est beneficium iniuriae finis, nec umquam id detraxisse meritum est, quod ipse, qui detraxit, intulerat.
6.26.2Beni iyileştirmektense yaralamamanı tercih ederim. Yaralandığım için beni iyileştirirsen minnetimi kazanabilirsin; iyileştirilmem gereksin diye beni yaralarsan kazanamazsın. Yara izi ancak yarayla karşılaştırıldığında hoşa gitmiştir; yaranın kapanmasına sevinsek de hiç açılmamış olmasını tercih ederdik. Bunu iyiliğini görmediğin birine dileseydin bu insanlık dışı bir dilek olurdu; iyilik borçlu olduğun birine dilemek ne kadar daha insanlık dışıdır!
Non vulneres me malo quam sanes. Potes inire gratiam, si, quia vulneratus sum, sanas, non, si vulneras, ut sanandus sim. Numquam cicatrix nisi conlata vulneri placuit, quod ita coisse gaudemus, ut non fuisse mallemus. Si hoc ei optares, cuius nullum beneficium haberes, inhumanum erat votum; quanto inhumanius ei optas, cui beneficium debes!
6.27.1"Aynı zamanda," diyor, "ona yardım edebilmeyi de diliyorum." Önce, seni dileğinin tam ortasında yakalayayım: zaten nankörsün. Ona ne sağlamak istediğini henüz işitmiyorum; neye uğramasını istediğini ise biliyorum. Ona kaygı, korku ve daha büyük bir kötülük beddua ediyorsun. Yardıma muhtaç olmasını diliyorsun: bu onun aleyhinedir; senin yardımına muhtaç olmasını diliyorsun: bu senin lehinedir. Ona yardım etmek değil, borcundan kurtulmak istiyorsun. Böyle acele eden ödemek değil, borcundan kurtarılmak ister.
Simul," inquit, "ut possim ferre illi opem, precor." Primum, ut te in media parte voti tui occupem, iam ingratus es; nondum audio, quid illi velis praestare, scio, quid illum velis pati. Sollicitudinem illi et metum et maius aliquod imprecaris malum. Optas, ut ope indigeat: hoc contra illum est; optas, ut ope tua indigeat: hoc pro te est. Non succurrere vis illi, sed solvere: qui sic properat, solvi vult, non solvere.
6.27.2Böylece dileğinde ahlâken güzel görünebilecek tek şey, yani borçlu kalmak istememen, kendisi ayıp ve nankörcedir; çünkü senin minnetinin karşılığını ödeme imkânın olmasını değil, onun yardım dilenme zorunluluğuna düşmesini diliyorsun. Kendini üstün kılıyorsun ve sana iyilik etmiş olanı, ki bu bir günahtır, ayaklarının dibine atıyorsun. Kötü bir yoldan hesabı kapatmaktansa ahlâken güzel bir iradeyle borçlu kalmak ne kadar daha iyidir!
Ita, quod unum in voto tuo honestum videri poterat, ipsum turpe et ingratum est, nolle debere; optas enim, non ut tu facultatem habeas referendae gratiae, sed ut ille necessitatem implorandae. Superiorem te facis et, quod nefas est, bene meritum ad pedes tuos mittis. Quanto satius est honesta voluntate debere, quam rationem per malam solvere!
6.27.3Aldığını inkâr etseydin daha az hata etmiş olurdun; çünkü o, verdiğinden başka bir şey kaybetmezdi. Şimdi ise onun sana boyun eğmesini, mallarını kaybedip durumu değişerek kendi iyiliklerinin altında yatacağı bir hâle düşmesini istiyorsun. Seni minnettar mı sayacağım? Dileğini, faydalı olmak istediğin kişinin yüzüne karşı dile! Minnettar biriyle düşman arasında paylaşılabilecek, sonu söylenmezse bir hasmın, bir düşmanın dilediğinden şüphe etmeyeceğin bir şeye mi dilek diyorsun?
Si infitiareris, quod acceperas, minus peccares; nihil enim, nisi quod dederat, amitteret. Nunc vis illum subici tibi, iactura rerum suarum et status mutatione in id devocari, ut infra beneficia sua iaceat. Gratum te putabo? Coram eo, cui prodesse vis, opta! Votum tu istud vocas, quod inter gratum et inimicum potest dividi, quod non dubites adversarium et hostem fecisse, si extrema taceantur?
6.27.4Düşmanlar da bazı şehirleri korumak için ele geçirmeyi, bazılarını bağışlamak için yenmeyi dilemişlerdir; yine de içlerinde en yumuşak olan şeyin acımasızlıktan sonra geldiği bu dilekler, bu yüzden düşmanca olmaktan çıkmaz.
Hostes quoque optaverunt capere quasdam urbes, ut servarent, et vincere quosdam, ut ignoscerent, nec ideo non hostilia vota, in quibus, quod mitissimum est, post crudelitatem venit.
6.27.5Sonunda, uğruna yapıldıkları kişinin, gerçekleşmelerini senden daha az isteyeceği dileklerin nasıl şeyler olduğuna hükmedersin? Tanrıların zarar vermesini, kendinin ise yardım etmesini istediğin kişiye en kötü biçimde davranıyorsun; tanrıların kendilerine de haksızlık ediyorsun; çünkü en katı rolleri onlara, insanca olanları kendine yüklüyorsun: sen faydalı olasın diye tanrılar zarar verecek.
Denique qualia esse iudicas vota, quae nemo minus tibi volet, quam is, pro quo fiunt, succedere? Pessime cum eo agis, cui vis a dis noceri, a te succurri, inique cum ipsis dis; illis enim durissimas partes imponis, tibi humanas; ut tu prosis, di nocebunt.
6.27.6Ona sonra geri çekeceğin bir davacı salsaydın, onu sonra kendin çözeceğin bir davaya bulaştırsaydın, kimse senin cinayetinden şüphe etmezdi. Bunu hileyle ya da dilekle denemen arasında, dilekle ona daha güçlü hasımlar araman dışında ne fark var? "Ona ne haksızlık ediyorum ki?" demene gerek yok.
Si accusatorem submitteres, quem deinde removeres, si aliqua illum lite implicares, quam subinde discuteres, nemo de tuo scelere dubitaret. Quid interest, utrum istuc fraude temptetur an voto, nisi quod potentiores illi adversarios quaeris? Non est, quod dicas: "Quam enim illi iniuriam facio?
6.27.7Dileğin ya boşunadır ya da haksızca; hatta boşa çıksa bile haksızcadır. Gerçekleştiremediğin her şey tanrının bir armağanıdır; dilediğin her şey ise bir haksızlıktır. Bu kadarı yeter; sana, başarmışsın gibi öfkelenmemiz gerekir.
"Votum tuum aut supervacuum est aut iniuriosum, immo iniuriosum, etiam si irritum. Quidquid non efficis, dei munus est, iniuria vero, quidquid optas. Sat est; tibi non aliter debemus irasci, quam si profeceris.
6.28.1"Dilekler etkili olsaydı," diyor, "senin güvende olman konusunda da etkili olurdu." Önce, belirsiz bir yardımın altında bana kesin bir tehlike diliyorsun. Sonra, ikisini de kesin say: zarar veren önce gelir.
"Si vota," inquit, "valuissent, et in hoc valuissent, ut tutus esses." Primum certum mihi optas periculum sub incerto auxilio. Deinde utrumque certum puta: quod nocet, prius est.
6.28.2Üstelik dileğinin şartını sen biliyorsun; beni ise limandan ve yardımdan emin olmadığım bir fırtına yakaladı. Yardımı alsam bile muhtaç düşmüş olmanın, kurtulsam bile titremiş olmanın, aklansam bile yargılanmış olmanın ne büyük bir işkence olduğunu sanıyorsun? Hiçbir korkunun sona ermesi, sağlam ve sarsılmaz bir güven duygusundan daha hoş değildir.
Praeterea tu condicionem voti tui nosti, me tempestas occupavit portus ac praesidii dubium. Quantum tormentum existimas, etiam si accepero, eguisse? Etiam si servatus fuero, trepidasse? Etiam si absolutus fuero, causam dixisse? Nullius metus tam gratus est finis, ut non gratior sit solida et inconcussa securitas.
6.28.3İhtiyaç olduğunda bana iyiliğimi geri ödeyebilmeyi dile, ihtiyaç olmasını değil. Dilediğin şey senin elinde olsaydı onu kendin yapardın.
Opta, ut reddere mihi beneficium possis, cum opus erit, non, ut opus sit. Si esset in tua potestate, quod optas, ipse fecisses.
6.29.1Şu dilek ne kadar daha onurludur: "Dilerim ki her zaman iyilik dağıtacağı, asla iyiliğe muhtaç olmayacağı bir durumda olsun; bu kadar cömertçe kullandığı bağışta bulunma ve yardım etme imkânı hep peşinden gelsin; yapacağı iyilikler için hiç yoksulluk, yaptıkları için hiç pişmanlık duymasın; kendiliğinden acımaya, insanlığa, merhamete yatkın tabiatını, sahip olması nasip olan ama sınamak zorunda kalmayacağı minnettar insanların kalabalığı kışkırtıp harekete geçirsin; kendisi kimseye karşı yatıştırılamaz olmasın, kimse de onu yatıştırmak zorunda kalmasın; talih ona öylesine eşit bir lütufla davranmayı sürdürsün ki kimse ona minnetini vicdanından başka bir yolla gösteremesin."
Quanto hoc honestius votum est: "Opto, in eo statu sit, quo semper beneficia distribuat, numquam desideret; sequatur illum materia, qua tam benigne utitur, largiendi iuvandique; numquam illi sit dandorum beneficiorum inopia, datorum paenitentia; naturam per se pronam ad misericordiam, humanitatem, clementiam irritet ac provocet turba gratorum, quos illi et habere contingat nec experiri necesse sit; ipse nulli implacabilis sit, ipsi nemo placandus; tam aequali in eum fortuna indulgentia perseveret, ut nemo in illum possit esse nisi conscientia gratus."
6.29.2Seni hiçbir fırsata ertelemeyen, hemen minnettar kılan bu dilekler ne kadar daha adildir! Çünkü işler yolundayken minnetin karşılığını ödemeyi ne engeller? Borçlu olduğumuz her şeyi mutlu insanlara bile ödeyebileceğimiz ne çok yol vardır! Sadık bir öğüt, sürekli bir yakınlık, nazik ve dalkavukluk etmeden hoş bir sohbet, danışmak isterse dikkatli, sır vermek isterse güvenilir kulaklar, birlikte yaşamanın samimiyeti. Talih kimseyi o kadar yükseğe koymamıştır ki hiçbir şeyi eksik olmadığı için bir dosta daha da muhtaç olmasın.
Quanto haec iustiora vota sunt, quae te in nullam occasionem differunt, sed gratum statim faciunt! Quid enim prohibet referre gratiam prosperis rebus? Quam multa sunt, per quae, quidquid debemus, reddere etiam felicibus possumus! Fidele consilium, adsidua conversatio, sermo comis et sine adulatione iucundus, aures, si deliberari velit, diligentes, tutae, si credere, convictus familiaritas. Neminem tam alte secunda posuerunt, ut non illi eo magis amicus desit, quia nihil absit.
6.30.1Bu, iç karartıcı ve her dilekten uzak tutulması, çok uzaklara itilmesi gereken bir fırsattır. Minnettar olabilmen için tanrıların öfkelenmesi mi gerekiyor? Karşısında nankör kaldığın kişinin bugün daha iyi durumda olmasından bile hata ettiğini anlamıyor musun? Zindanı, zincirleri, sefaleti, köleliği, savaşı, yoksulluğu gözünün önüne getir: dileğinin fırsatları bunlardır. Biri seninle bir sözleşme yaptıysa, borcunu ona bunlarla mı ödeyeceksin!
Ista tristis et omni voto submovenda occasio ac procul repellenda. Ut gratus esse possis, iratis dis opus est? Ne ex hoc quidem peccare te intellegis, quod melius cum eo agitur, cui ingratus es? Propone animo tuo carcerem, vincula, sordes, servitutem, bellum, egestatem; haec sunt occasiones voti tui. Si quis tecum contraxit, per ista dimittitur!
6.30.2En çok borçlu olduğun kişinin neden güçlü ve mesut olmasını istemiyorsun? Dediğim gibi, en büyük mutluluğa erişmiş olanlara bile minnetinin karşılığını ödemeni ne engelliyor? Bunun için önüne bol bol ve türlü türlü fırsat çıkacaktır. Ne o? Zenginlere de borç ödendiğini bilmiyor musun?
Quin potius eum potentem esse vis, cui plurimum debes, et1 beatum? Quid enim, ut dixi, vetat te referre etiam summa felicitate praeditis gratiam? Cuius plena tibi occurret et varia materia. Quid? tu nescis debitum etiam locupletibus solvi?
6.30.3Seni istemediğin bir şeyle oyalamayacağım. Varsayalım ki bolluk içindeki mutluluk her şeyi gerçekten dışarıda bırakmış olsun; yine de yüksek mevkilerin neyin yokluğunu çektiğini, her şeye sahip olanlara neyin eksik olduğunu sana göstereceğim: doğruyu söyleyecek biri elbette. Yalancılar arasında sersemlemiş, doğru söz yerine hoşa giden sözü dinleme alışkanlığının ta kendisi yüzünden hakikati bilmez olmuş bir insanı, yalanların bu uyumlu korosundan kurtaracak biri.
Nec te invitum distringam. Omnia sane excluserit opulenta felicitas, monstrabo tibi, cuius rei inopia laborent magna fastigia, quid omnia possidentibus desit: scilicet ille, qui verum dicat et hominem inter mentientes stupentem ipsaque consuetudine pro rectis blanda audiendi ad ignorantiam veri perductum vindicet a consensu concentuque falsorum.
6.30.4Özgürlüğün sönmesinin ve sadakatin kölece bir itaate boyun eğmesinin onları nasıl uçuruma sürüklediğini görmüyor musun?
Non vides, quemadmodum illos in praeceps agat extincta libertas et fides in obsequium servile submissa?
6.30.5Kimse içinden geldiği gibi öğüt vermez, kimse içinden geldiği gibi vazgeçirmeye çalışmazken; yalnızca bir dalkavukluk yarışı sürüp giderken ve bütün dostların tek vazifesi, tek çekişmesi kimin en tatlı biçimde aldatacağı olunca, bu insanlar kendi güçlerini bilemez oldular. İşittikleri kadar büyük olduklarına inandıkça gereksiz ve her şeyi tehlikeye atacak savaşlara sürüklendiler, faydalı ve gerekli barışı bozdular, kimsenin geri çevirmediği öfkelerinin peşine düşüp pek çok insanın kanını döktüler; en sonunda kendi kanlarını dökeceklerdi.
Dum nemo ex animi sui sententia suadet dissuadetque, sed adulandi certamen est et unum amicorum omnium officium, una contentio, quis blandissime fallat, ignoravere vires suas, et, dum se tam magnos, quam audiunt, credunt, attraxere supervacua et in discrimen rerum omnium perventura bella, utilem et necessariam rupere concordiam, secuti iram, quam nemo revocabat, multorum sanguinem hauserunt fusuri novissime suum;
6.30.6Denenmemiş şeyleri kesinmiş gibi savunurken, eğilmeyi yenilmek kadar utanç verici sayarken, en yükseğe çıkınca en çok sallanan şeyleri kalıcı sanırken, hem kendilerinin hem yakınlarının başına koca krallıkları yıktılar. Boş ve çabucak dağılıp giden nimetlerle parıldayan o sahnede, tek bir doğru söz işitemez oldukları andan itibaren her türlü felaketi beklemeleri gerektiğini anlamadılar.
dum vindicant inexplorata pro certis flectique non minus existimant turpe quam vinci et perpetua credunt, quae in summum perducta maxime nutant, ingentia super se ac suos regna fregerunt; nec intellexerunt in illa scena vanis et cito diffluentibus bonis refulgente ex eo tempore ipsos nihil non adversi expectare debuisse, ex quo nihil veri audire potuerunt.
6.31.1Kserkses Yunanistan'a savaş açarken onun kabarmış, ne kadar gelip geçici şeylere güvendiğini unutmuş gönlünü kışkırtmayan kalmadı. Biri, Yunanların savaş haberine bile dayanamayacaklarını, onun gelmekte olduğunu ilk duydukları anda arkalarını dönüp kaçacaklarını söylüyordu;
Cum bellum Graeciae indiceret Xerxes, animum tumentem oblitumque, quam caducis confideret, nemo non impulit. Alius aiebat non laturos nuntium belli et ad primam adventus famam terga versuros;
6.31.2bir başkası, Yunanistan'ın o kalabalık karşısında yalnız yenilmekle kalmayıp altında ezilip kalacağından hiç şüphe olmadığını, asıl korkulacak şeyin şehirleri boş ve terk edilmiş bulmaları olduğunu, düşmanlar kaçınca geride bu kadar büyük bir gücü sınayacak kimse kalmayan ıssız çöllerin kalacağını söylüyordu;
alius nihil esse dubii, quin illa mole non vinci solum Graecia, sed obrui posset; magis verendum, ne vacuas desertasque urbes invenirent et profugis hostibus vastae solitudines relinquerentur non habituris, ubi tantas vires exercere possent;
6.31.3bir başkası da tabiatın ona ancak yettiğini, denizlerin donanmalarına, ordugâhların askerlerine, ovaların süvari birliklerini yaymaya dar geleceğini, bütün kolların fırlatacağı okları almaya gökyüzünün bile zor yeteceğini söylüyordu.
alius vix illi rerum naturam sufficere, angusta esse classibus maria, militi castra, explicandis equestribus copiis campestria, vix patere caelum satis ad emittenda omni manu tela.
6.31.4Kendine aşırı değer vermekten çılgına dönmüş adamı kışkırtacak bu türden pek çok söz dört bir yandan ortaya atılırken, yalnız Lakedaimonlu Demaratos, onun övündüğü o düzensiz ve hantal kalabalığın asıl onu yönetecek olan için korkulacak bir şey olduğunu söyledi: Bu kalabalığın gücü değil ağırlığı vardı; ölçüsüz olan hiçbir zaman yönetilemezdi, yönetilemeyen hiçbir şey de uzun süre ayakta kalmazdı.
Cum in hunc modum multa undique iactarentur, quae hominem nimia aestimatione sui furentem concitarent, Demaratus Lacedaemonius solus dixit ipsam illam, qua sibi placeret, multitudinem indigestam et gravem metuendam esse ducenti; non enim vires habere, sed pondus; immodica numquam regi posse, nec diu durare, quidquid regi non potest. "
6.31.5"Daha ilk dağda," dedi, "Lakonlar karşına dikilecek ve sana kendilerini tanıtacaklar. Bunca binlerce kavmi üç yüz kişi durduracak; yerlerine çakılmış gibi kalıp kendilerine emanet edilen geçidi silahlarıyla savunacak, bedenleriyle tıkayacaklar. Bütün Asya onları yerinden kımıldatamayacak; savaşın bunca büyük tehdidini, neredeyse bütün insan soyunun yıkılıp gelen saldırısını bir avuç insan durduracak.
"In primo," inquit, "statim monte Lacones obiecti dabunt sui experimentum. Tot ista gentium milia trecenti morabuntur; haerebunt in vestigio fixi et commissas sibi angustias armis tuebuntur, corporibus obstruent; tota illos Asia non movebit loco; tantas minas belli et paene totius generis humani ruentis impetum paucissimi sistent.
6.31.6Tabiat kendi kanunlarını değiştirip seni denizden geçirdiğinde, sen bir patikada takılıp kalacaksın; Thermopylai geçidinin sana neye mal olduğunu hesapladığında gelecekteki kayıpları da tartacaksın. Durdurulabileceğini öğrendiğinde, kaçırılabileceğini de bileceksin.
Cum te mutatis legibus suis natura transmiserit, in semita haerebis et aestimans futura damna, cum computaveris, quanti Thermopylarum angusta constiterint; scies te fugari posse, cum sciens posse retineri.
6.31.7Pek çok yerde sana yol verecekler elbette; ilk hamlesi büyük bir dehşetle akıp geçen bir selin önünde sürüklenir gibi çekilecekler. Ama sonra şuradan buradan yeniden ayaklanacak ve seni kendi gücünle ezecekler.
Cedent quidem tibi pluribus locis velut torrentis modo ablati, cuius cum magno terrore prima vis defluit; deinde hinc atque illinc coorientur et tuis te viribus prement.
6.31.8Savaş hazırlığının saldırmaya karar verdiğin toprakların alabileceğinden büyük olduğu söyleniyor; doğrudur, ama bu durum bizim aleyhimize işler. Yunanistan seni tam da bu yüzden yenecek: seni almıyor; bütün gücünü kullanamayacaksın.
Verum est, quod dicitur, maiorem belli apparatum esse, quam qui recipi ab his regionibus possit, quas oppugnare constituis, sed haec res contra nos est. Ob hoc ipsum te Graecia vincet, quia non capit; uti toto te non potes.
6.31.9Üstelik işlerde tek kurtuluş yolu olan şeyi yapamayacaksın: olayların ilk saldırılarına karşı koşamayacak, gerileyenlere yardım götüremeyecek, sarsılanı destekleyip sağlamlaştıramayacaksın. Yenildiğini fark etmenden çok önce yenilmiş olacaksın.
Praeterea, quae una rebus salus est, occurrere ad primos rerum impetus et inclinatis opem ferre non poteris nec fulcire ac firmare labentia; multo ante vincens, quam victum esse te sentias.
6.31.10Ordunun sayısını komutanı bile bilmiyor diye ona karşı durulamayacağını sanmana da gerek yok. Yok olamayacak kadar büyük hiçbir şey yoktur; başka her şey sakin kalsa bile, onun yıkılmasının sebebi kendi büyüklüğünden doğar."
Ceterum non est, quod exercitum tuum ob hoc sustineri non putes posse, quia numerus eius duci quoque ignotus est; nihil tam magnum est, quod perire non possit, cui nascitur in perniciem, ut alia quiescant, ex ipsa magnitudine sua causa."
6.31.11Demaratos'un önceden söylediği her şey oldu. İlahî ve insanî her şeyi zorlayan, önüne çıkan her şeyi altüst eden adamı üç yüz kişi durdurdu; bütün Yunanistan'a darmadağın serilen Persler, bir kalabalığın bir ordudan ne kadar farklı olduğunu anladı. Bunun üzerine Kserkses, uğradığı kayıptan çok duyduğu utançla perişan, kendisine doğruyu bir tek o söylediği için Demaratos'a teşekkür etti ve ne isterse istemesine izin verdi.
Acciderunt, quae Demaratus praedixerat. Divina atque humana impellentem et mutantem, quidquid obstiterat, trecenti stare iusserunt, stratusque passim per totam Graeciam Perses intellexit, quantum ab exercitu turba distaret. Itaque Xerxes pudore quam damno miserior Demarato gratias egit, quod solus sibi verum dixisset, et permisit petere, quod vellet.
6.31.12Demaratos, Asya'nın en büyük şehri Sardeis'e başında dik bir tiarayla, bir arabanın üstünde girmeyi istedi; bu, yalnız krallara tanınmış bir haktı. İstemeden önce de bu ödüle layıktı. Ama krala doğruyu söyleyecek, kendi kendine doğruyu söylemeyen bir adamdan başka kimsenin bulunmadığı bir millet ne zavallıdır!
Petit ille, ut Sardis, maximam Asiae civitatem, curru vectus intraret rectam capite tiaram gerens; id solis datum regibus. Dignus fuerat praemio, ante quam peteret; sed quam miserabilis gens, in qua nemo fuit, qui verum diceret regi, nisi qui non dicebat sibi!
6.32.1İlahî Augustus, iffetsizlik diye sövülebilecek her şeyin ötesinde iffetsiz olan kızını sürgüne gönderdi ve hükümdar evinin rezaletlerini halka duyurdu: kızının sürü sürü zina ortağını içeri aldığını, gece âlemleriyle bütün şehri dolaştığını, babasının zina hakkındaki kanunu teklif ettiği forumun ve hitabet kürsüsünün bile kızının fuhuş için seçtiği yerler olduğunu, Marsyas heykelinin başına her gün akın edildiğini, zina eden bir kadınken kendini para karşılığı satan bir kadına dönüşerek bilinmedik bir aşığın kollarında her türlü sefahatin hakkını aradığını.
Divus Augustus filiam ultra impudicitiae maledictum impudicam relegavit et flagitia principalis domus in publicum emisit: admissos gregatim adulteros, pererratam nocturnis comissationibus civitatem, forum ipsum ac rostra, ex quibus pater legem de adulteriis tulerat, filiae in stupra placuisse, cotidianum ad Marsyam concursum, cum ex adultera in quaestuariam versa ius omnis licentiae sub ignoto adultero peteret.
6.32.2Bir hükümdarın cezalandırması gerektiği kadar örtmesi de gereken bu şeyleri —çünkü bazı şeylerin rezaleti cezalandıranın üstüne de sıçrar— öfkesine hâkim olamayarak ortaya dökmüştü. Sonra aradan zaman geçip öfkenin yerini utanç alınca, konuşmak utanç verici hâle gelinceye kadar bunca zaman bilmediği şeyleri susarak örtmediğine hayıflanıp sık sık şöyle haykırdı: "Agrippa ya da Maecenas yaşasaydı bunların hiçbiri başıma gelmezdi!" Bunca bin insanı olan birinin bile iki kişinin yerini doldurması işte bu kadar zordur.
Haec tam vindicanda principi quam tacenda, quia quarundam rerum turpitudo etiam ad vindicantem redit, parum potens irae publicaverat. Deinde, cum interposito tempore in locum irae subisset verecundia, gemens, quod non illa silentio pressisset, quae tam diu nescierat, donec loqui turpe esset, saepe exclamavit: "Horum mihi nihil accidisset, si aut Agrippa aut Maecenas vixisset! "Adeo tot habenti milia hominum duos reparare difficile est.
6.32.3Lejyonlar kılıçtan geçirildi, hemen yenileri yazıldı; donanma parçalandı, birkaç gün içinde yenisi suda yüzüyordu; yangınlar kamu yapılarını kasıp kavurdu, yananların yerine daha iyileri yükseldi. Ama Agrippa'nın ve Maecenas'ın yeri onun bütün ömrü boyunca boş kaldı. Ne demeli? Yerlerine alınabilecek benzerleri mi yoktu, yoksa yenilerini aramaktansa yakınmayı yeğleyen kendisinin kusuru muydu?
Caesae sunt legiones et protinus scriptae; fracta classis et intra paucos dies natavit nova; saevitum est in opera publica ignibus, surrexerunt meliora consumptis. Tota vita Agrippae et Maecenatis vacavit locus. Quid? Putem defuisse similes, qui adsumerentur, an ipsius vitium fuisse, quia maluit queri quam quaerere?
6.32.4Agrippa ile Maecenas'ın ona doğruları söylemeye alışık olduğunu sanmamıza gerek yok; yaşasalardı onlar da susup örtenler arasında olurlardı. Krallara özgü bir huydur bu: yanlarında bulunanları küçük düşürmek için kaybettiklerini övmek ve doğruyu söyleme faziletini, artık dinlenmelerinin hiçbir tehlikesi kalmamış olanlara bağışlamak.
Non est, quod existimemus Agrippam et Maecenatem solitos illi vera dicere; qui si vixissent, inter dissimulantes fuissent. Regalis ingenii mos est in praesentium contumeliam amissa laudare et his virtutem dare vera dicendi, a quibus iam audiendi periculum non est.
6.33.1Ama sözü yine konuya getireyim: mesut olanlara, insan gücünün doruğuna yerleşmiş olanlara minnetin karşılığını ödemenin ne kadar kolay olduğunu görüyorsun. Onlara duymak istediklerini değil, duymuş olmaktan her zaman memnun olacakları şeyi söyle; dalkavuklukla dolmuş kulaklarına bir kez de olsa doğru bir ses girsin; faydalı bir öğüt ver. Mesut bir insana ne sunabileceğini mi soruyorsun?
Sed ut me ad propositum reducam, vides, quam facile sit gratiam referre felicibus et in summo humanarum opum positis. Dic illis, non quod volunt audire, sed quod audisse semper volent; plenas aures adulationibus aliquando vera vox intret; da consilium utile. Quaeris, quid felici praestare possis?
6.33.2Mutluluğuna güvenmemesini, onun pek çok sadık elle tutulması gerektiğini bilmesini sağla. Onu, gücünün hep süreceğine dair aptalca güveninden silkip kurtarır; ona tesadüfün verdiği şeylerin oynak olduğunu, geldiklerinden daha hızlı kaçtıklarını, doruğa hangi basamaklarla çıkıldıysa geri aynı basamaklarla inilmediğini, en büyük talihle en dip sefalet arasında çoğu zaman hiçbir mesafe bulunmadığını öğretirsen, ona az bir şey mi vermiş olursun?
Effice, ne felicitati suae credat, ut sciat illam multis et fidis manibus continendam. Parum in illum contuleris, si illi stultam fiduciam permansurae semper potentiae excusseris docuerisque mobilia esse, quae dedit casus, et maiore cursu fugere, quam veniunt, nec iis portionibus, quibus ad summa perventum est, retro iri, sed saepe inter maximam fortunam et ultimam nihil interesse?
6.33.3Bir insana bir dost kazandırırsan ona çok şey vermiş olacağını anlamıyorsan, dostluğun değerini bilmiyorsun demektir. Çünkü dost yalnız evlerde değil, yüzyıllarda bile ender bulunan bir şeydir; bol olduğunun sanıldığı yerde olduğu kadar hiçbir yerde eksik değildir. Ne o?
Nescis, quantum sit pretium amicitiae, si non intellegis multum te ei daturum, cui dederis amicum, rem non domibus tantum, sed saeculis raram, quae non aliubi magis deest, quam ubi creditur abundare. Quid?
6.33.4İsim hatırlatıcı kölelerin ne hafızasının ne elinin zor kuşatabildiği şu listeleri dost listesi mi sanıyorsun? Kapıyı büyük kalabalıklar hâlinde çalanlar, birinci ve ikinci kabul sırasına göre bölüştürülenler dost değildir.
Istos tu libros, quos vix nomenclatorum complectitur aut memoria aut manus, amicorum existimas esse? Non sunt isti amici, qui agmine magno ianuam pulsant, qui in primas et secundas admissiones digeruntur.
6.34.1Dostlarını bir halk gibi sınıflara ayırmak, krallarda ve kral taklidi yapanlarda eski bir âdettir. Eşiğinden içeri girmeye, ona dokunmaya büyük değer biçmek, kapısının biraz daha yakınında oturmanı, evine ilk adımı atanlardan olmanı bir şeref olarak bağışlamak kibre özgüdür; oysa o evin içinde, içeri alınanları bile dışarıda bırakan daha nice kapı vardır.
Consuetudo ista vetus est regibus regesque simulantibus populum amicorum discribere, et proprium superbiae magno aestimare introitum ac tactum sui liminis et pro honore dare, ut ostio suo propius adsideas, ut gradum prior intra domum ponas, in qua deinceps multa sunt ostia, quae receptos quoque excludant.
6.34.2Bizde kendi kalabalığını bölmeyi, kimini baş başa, kimini birkaç kişiyle birlikte, kimini de topluca kabul etmeyi ilk başlatanlar Gaius Gracchus ve ardından Livius Drusus oldu. Bu yüzden bunların birinci dostları da oldu, ikinci dostları da; ama gerçek dostları hiç olmadı.
Apud nos primi omnium C. Gracchus et mox Livius Drusus instituerunt segregare turbam suam et alios in secretum recipere, alios cum pluribus, alios universos. Habuerunt itaque isti amicos primos, habuerunt secundos, numquam veros.
6.34.3Selamlanması sıraya konan birine dost mu diyorsun? Cimrice aralanmış kapıdan içeri girmeyip süzülen birinin sadakati sana açılabilir mi? Herkesin ağzındaki, yabancılarla bile paylaşılan bayağı "Selam!" sözünü bile ancak sırası gelince ağzından çıkaran birine karşı açık sözlülüğe varabilir misin?
Amicum vocas, cuius disponitur salutatio? Aut potest huius tibi fides patere, qui per fores maligne apertas non intrat, sed illabitur? Huic pervenire usque ad libertatem destringendam licet, cuius vulgare et publicum verbum et promiscuum ignotis "Have! "non nisi suo ordine emittitur?
6.34.4Bu yüzden selamlanmaları şehri ayağa kaldıran bu adamlardan hangisinin kapısına gidersen git, bil ki sokakların büyük bir kalabalıkla kuşatıldığını, yolların iki yöne gidip gelen sürülerle tıkandığını görsen de insanla dolu, dosttan boş bir yere geliyorsun.
Ad quemcumque itaque istorum veneris, quorum salutatio urbem concutit, scito, etiam si animadverteris obsessos ingenti frequentia vicos et commeantium in utramque partem catervis itinera compressa, tamen venire te in locum hominibus plenum, amicis vacuum.
6.34.5Dost avluda değil gönülde aranır; onu oraya almalı, orada tutmalı, hislerinin derinine saklamalısın. Bunu öğret: minnettarlığını göstermiş olursun.
In pectore amicus, non in atrio quaeritur; illo recipiendus, illic retinendus est et in sensus recondendus. Hoc doce: gratus es.
6.35.1Ancak başı derde düşmüş biri için işe yarıyorsan, işler iyi gittiğinde fazlalık oluyorsan kendine haksızlık ediyorsun demektir. Belirsiz durumlarda, sıkıntıda ve sevinçli günlerde nasıl bilgece davranıyor, belirsizliği basiretle, sıkıntıyı cesaretle, sevinci ölçüyle karşılıyorsan, dostuna da her durumda öyle faydalı olabilirsin. Sıkıntılarında onu ne yalnız bırak ne de o sıkıntıları dile; sen dilemesen de bu kadar değişken bir hayatta sadakatini sınamana fırsat verecek pek çok şey başına gelecektir.
Male de te existimas, si inutilis es nisi adflicto, si rebus bonis supervacuus es. Quemadmodum te et in dubiis et in adversis et in laetis sapienter geris, ut dubia prudenter tractes, adversa fortiter, laeta moderate, ita in omnia utilem te exhibere amico potes. Adversa eius nec deserueris nec optaveris; multa nihilo minus, ut non optes, in tanta varietate, quae tibi materiam exercendae fidei praebeant, incident.
6.35.2Birine, bir kısmını kendisi alsın diye zenginlik dileyen kişi, onun için dilekte bulunuyor gibi görünse de kendi çıkarını gözetir. Bunun gibi, dostuna yardımı ve sadakatiyle gidereceği bir darlık dileyen kişi de —ki bu nankörün işidir— kendini ona tercih eder ve kendisinin minnettar olabilmesi uğruna onun mutsuz olmasına razı olur; tam da bu yüzden nankördür, çünkü yükünü atmak, ağır bir yükten kurtulmak ister.
Quemadmodum, qui optat divitias alicui in hoc, ut illarum ipse partem ferat, quamvis pro illo videatur optare, sibi prospicit, sic, qui optat amico aliquam necessitatem, quam adiutorio suo fideque discutiat, quod est ingrati, se illi praefert et tanti existimat illum miserum esse, ut ipse gratus sit, ob hoc ipsum ingratus; exonerare enim se vult et gravi sarcina liberare.
6.35.3Minnetin karşılığını ödemeye iyiliği geri vermek için mi, yoksa borçlu kalmamak için mi koştuğun arasında büyük fark vardır. Geri vermek isteyen kendini onun çıkarına uyduracak, onun için uygun bir zamanın gelmesini isteyecektir; yalnızca kendisinin kurtulmasını isteyen ise buna nasıl olursa olsun ulaşmayı arzulayacaktır. Bu da en kötü iradenin işidir.
Multum interest, utrum properes referre gratiam, ut reddas beneficium, an ne debeas. Qui reddere vult, illius se commodo aptabit et idoneum illi venire tempus volet; qui nihil aliud quam ipse liberari vult, quomodocumque ad hoc cupiet pervenire, quod est pessimae voluntatis.
6.35.4"Bu acele," diyor biri, "aşırı minnettarlıktan geliyor!" Bunu, söylediğimi tekrarlamaktan daha açık anlatamam: Aldığın iyiliği geri vermek değil, ondan kaçmak istiyorsun. Şöyle diyor gibisin: "Bundan ne zaman kurtulacağım? Ne yapıp edip ona borçlu kalmamaya çalışmalıyım." Borcunu ona kendi malından ödemeyi dileseydin, minnettarlıktan çok uzak görünürdün; oysa şimdi dilediğin şey bundan da haksızdır: Çünkü ona lanet okuyor, sana kutsal olması gereken başını korkunç bir bedduayla çiviliyorsun.
"Ista," inquit, "festinatio nimium grati est! "Id apertius exprimere non possum, quam si repetivero, quod dixi. Non vis reddere acceptum beneficium, sed effugere. Hoc dicere videris: "Quando isto carebo? Quocumque modo mihi laborandum est, ne isti obligatus sim." Si optares, ut illi de suo solveres, multum abesse videreris a grato. Hoc, quod optas, iniquius est; exsecraris enim illum et caput sanctum tibi dira precatione defigis.
6.35.5Ona açıkça yoksulluk, esirlik, açlık ve korku dileseydin, sanırım kimse ruhunun ne kadar vahşi olduğundan şüphe etmezdi. Peki bu sözlerin dileğinin açık ifadesi mi yoksa yalnızca anlamı mı olduğu arasında ne fark var? Bunlardan birini diliyorsun sonuçta. Hadi git de, nefrete kadar varmayıp yalnızca iyiliği inkâr etmeye kadar varan bir nankörün bile yapmayacağı şeyi minnettarlık say!
Nemo, ut existimo, de immanitate animi tui dubitaret, si aperte illi paupertatem, si captivitatem, si famem ac metum imprecareris; at quid interest, utrum vox ista sit voti tui an vis? Aliquid enim horum optas. I nunc et hoc esse grati puta, quod ne ingratus quidem faceret, qui modo non usque in odium, sed tantum usque ad infitiationem beneficii perveniret!
6.36.1Babasını esirlikten kurtarmak için vatanının düşmesini istemiş olsaydı Aeneas'a kim saygılı derdi? Etna'nın her zamankinden fazla yanıp tutuşarak muazzam bir ateş kütlesini aşağı akıtmasını ve kendilerine, ana babalarını yangının ortasından kapıp kurtararak evlat saygılarını gösterme fırsatı vermesini dilemiş olsalardı, Sicilyalı gençleri çocuklarına iyi örnek diye kim gösterirdi?
Quis pium dicet Aenean, si patriam capi voluerit, ut captivitati patrem eripiat? Quis Siculos iuvenes ut bona liberis exempla monstrabit, si optaverint, ut Aetna immensam ignium vim super solitum ardens et incensa praecipitet datura ipsis occasionem exhibendae pietatis ex medio parentibus incendio raptis?
6.36.2Scipio, Kartaca savaşını bitiren o olsun diye savaşı beslemiş olsaydı Roma ona hiçbir şey borçlu olmazdı. Ölümleriyle vatanı kurtaran Decius'lara da hiçbir şey borçlu olmazdı, eğer onlar en yiğitçe adanmalarına işlerin en son zorunluluğunun meydan açmasını önceden dilemiş olsalardı. Bir hekimin iş araması en ağır yüz karasıdır; daha büyük bir şanla iyileştirmek için hastalıkları büyütüp azdıran pek çok hekim, sonra onları ya giderememiş ya da zavallı hastalara büyük işkenceler çektirerek yenebilmiştir.
Nihil debet Scipioni Roma, si Punicum bellum, ut finiret, aluit; nihil Deciis, quod morte patriam servaverunt, si prius optaverant, ut devotioni fortissimae locum ultima rerum necessitas faceret. Gravissima infamia est medici opus quaerere; multi, quos auxerant morbos et irritaverant, ut gloria maiore sanarent, non potuerunt discutere aut cum magna miserorum vexatione vicerunt.
6.37.1Anlatıldığına göre Kallistratos (en azından Hekaton böyle aktarır), kargaşaya düşkün ve ölçüsüzce özgür şehri onu başka birçok kişiyle birlikte sürgüne gönderdiğinde, biri Atinalıların sürgünleri geri çağırmak zorunda kalmasını dileyince böyle bir dönüşten tiksinmiş.
Callistratum aiunt (ita certe Hecaton auctor est), cum in exilium iret, in quod multos cum illo simul seditiosa civitas et intemperanter libera expulerat, optante quodam, ut Atheniensibus necessitas restituendi exules esset, abominatum talem reditum.
6.37.2Bizim Rutilius daha da yürekli davrandı. Biri onu teselli ederken bir iç savaşın kapıda olduğunu, yakında bütün sürgünlerin geri döneceğini söyleyince şöyle dedi: "Sana ne kötülük ettim ki bana gidişimden daha kötü bir dönüş diliyorsun? Vatanım dönüşüme yas tutacağına sürgünüme yüzü kızarsın, daha iyi!" Herkesin mahkûm edilenden çok utandığı bir sürgün, sürgün değildir.
Rutilius noster animosius, cum quidam illum consolaretur et diceret instare arma civilia, brevi futurum, ut omnes exules reverterentur: "Quid tibi," inquit, "mali feci, ut mihi peiorem reditum quam exitum optares? Ut malo, patria exilio meo erubescat, quam reditu maereat! "Non est istud exilium, cuius neminem non magis quam damnatum pudet.
6.37.3Evlerine ortak bir felaket pahasına kavuşmak istemeyen bu adamlar —çünkü iki kişinin haksız bir kötülüğe uğraması, herkesin kamusal bir felakete uğramasından iyiydi— iyi vatandaşın vazifesini nasıl korudularsa, kendisine iyilik etmiş birinin, kendisinin giderebileceği güçlüklerin altında ezilmesini isteyen kişi de minnettar bir insanın duygusunu öyle korumuş olmaz; çünkü niyeti iyi olsa bile dileği kötüdür. Kendi çıkardığın yangını söndürmek, seni aklamaya bile yetmez; şan kazandırmasıysa hiç söz konusu olamaz.
Quemadmodum illi servaverunt bonorum civium officium, qui reddi sibi penates suos noluerunt clade communi, quia satius erat duos iniquo malo adfici quam omnes publico, ita non servat grati hominis adfectum, qui bene de se merentem difficultatibus vult opprimi, quas ipse submoveat, quia, etiam si bene cogitat, male precatur. Ne in patrocinium quidem, nedum in gloriam est incendium extinxisse, quod feceris.
6.38.1Bazı devletlerde günahkâr bir dilek suç yerine sayılmıştır. Atina'da Demades, cenaze malzemesi satan bir adamı, büyük kazanç dilediğini, bu kazancın da ona ancak pek çok insanın ölümüyle gelebileceğini kanıtlayarak mahkûm ettirmişti. Ama adamın haklı olarak mahkûm edilip edilmediği sık sık sorulur. Belki de çok kişiye satmayı değil, pahalıya satmayı, satacağı şeyleri kendine ucuza mal etmeyi dilemişti.
In quibusdam civitatibus impium votum sceleris vicem tenuit. Demades certe Athenis eum, qui necessaria funeribus venditabat, damnavit, cum probasset magnum lucrum optasse, quod contingere illi sine multorum morte non poterat. Quaeri tamen solet, an merito damnatus sit. Fortasse optavit, non ut multis venderet, sed ut care, ut parvo sibi constarent, quae venditurus esset.
6.38.2Onun ticareti alım ve satımdan oluştuğuna göre, kazanç her ikisinden de geldiği hâlde neden dileğini yalnız bir yana çekiyorsun? Üstelik o zaman bu ticaretle uğraşan herkesi mahkûm etmen gerekir; çünkü hepsi aynı şeyi ister, yani içlerinden aynı şeyi dilerler. İnsanların büyük kısmını mahkûm edeceksin; başkasının zararından kazanç sağlamayan kim var ki?
Cum constet negotiatio eius ex empto et vendito, quare votum eius in unam partem trahis, cum lucrum ex utraque sit? Praeterea omnes licet, qui in ista negotiatione sunt, damnes; omnes enim idem volunt, id est, intra se optant. Magnam partem hominum damnabis; cui enim non ex alieno incommodo lucrum?
6.38.3Asker, şan istiyorsa savaş diler; çiftçiyi tahıl pahalılığı sevindirir; davaların çokluğu belagatin değerini artırır; hekimler için ağır bir yıl kazanç yılıdır; nazlı malların satıcılarını bozulmuş bir gençlik zengin eder. Hiçbir fırtına, hiçbir yangın evlere zarar vermesin: dülgerlik yatar kalır. Bir kişinin dileği yakalanmıştır; herkesinki ona benzer.
Miles bellum optat, si gloriam; agricolam annonae caritas erigit; eloquentiae pretium excitat litium numerus; medicis gravis annus in quaestu est; institores delicatarum mercium iuventus corrupta locupletat; nulla tempestate tecta, nullo igne laedantur: iacebit opera fabrilis. Unius votum deprensum est, omnium simile est.
6.38.4Ya Arruntius'u, Haterius'u ve vasiyet avcılığını meslek edinmiş ötekileri, cenaze kaldırıcılarla ve ölü yıkayıcılarla aynı dileklere sahip saymıyor musun? Yine de onlar kimlerin ölümünü dilediklerini bilmezler; bunlar ise en yakınlarının, dostluk yüzünden kendisinden en çok umut bekledikleri kişinin ölmesini isterler. Kimsenin yaşaması onlara zarar vermez; bunları ise ölümünü geciktiren herkes tüketir. Demek ki yalnızca utanç verici bir kölelikle hak ettiklerini almayı değil, ağır bir vergiden kurtulmayı da dilerler.
An tu Arruntium et Haterium et ceteros, qui captandorum testamentorum artem professi sunt, non putas eadem habere quae dissignatores et libitinarios vota? Illi tamen, quorum mortes optent, nesciunt, hi familiarissimum quemque, ex quo propter amicitiam spei plurimum est, mori cupiunt. Illorum damno nemo vivit, hos, quisquis differt, exhaurit; optant ergo non tantum, ut accipiant, quod turpi servitute meruerunt, sed etiam, ut tributo gravi liberentur.
6.38.5Öyleyse şüphe yok ki bir kişide mahkûm edilen şeyi daha çok dileyenler bunlardır; çünkü ölümüyle işlerine yarayacak herkesin hayatı onlara zarar verir. Yine de bunların hepsinin dilekleri ne kadar biliniyorsa o kadar da cezasız kalır. Nihayet herkes kendine danışsın, gönlünün gizli köşesine dönsün ve sessizce neler dilediğine baksın. Kendimize bile itiraf etmekten utandığımız ne çok dilek vardır! Bir tanığın önünde dile getirebileceklerimiz ne kadar azdır!
Non est itaque dubium, quin hi magis, quod damnatum est in uno, optent, quibus, quisquis morte profuturus est, vita nocet. Omnium tamen istorum tam nota sunt vota quam impunita. Denique se quisque consulat et in secretum pectoris sui redeat et inspiciat, quid tacitus optaverit. Quam multa sunt vota, quae etiam sibi fateri pudet! Quam pauca, quae facere coram teste possimus!
6.39.1Ama kınanacak her şey mahkûm edilecek şey değildir. Elimizdeki şu dost dileği de öyledir: iyi iradesini kötü kullanan ve kaçındığı kusura düşen bir dostun dileği. Çünkü o, minnettar bir gönül göstermek için acele ederken nankörleşir. Şöyle der:
Sed non, quidquid reprehendendum, etiam damnandum est, sicut hoc votum amici, quod in manibus est, male utentis bona voluntate et in id vitium incidentis, quod devitat; nam dum gratum animum festinat ostendere, ingratus est. Hoc ait:
6.39.2"Benim elime düşsün, minnetimi arasın, ben olmadan sağ, saygın, güvende olamasın; öyle bir sefalete düşsün ki ona ne geri ödenirse iyilik yerine geçsin." Bunu da tanrılar işitirken söyler: "Onu ev içinden kurulan tuzaklar kuşatsın da onları bir tek ben bastırabileyim; güçlü ve amansız bir düşman, saldırgan ve silahlı bir kalabalık üstüne gelsin; alacaklı da, davacı da yakasına yapışsın."
"In potestatem meam recidat, gratiam meam desideret, sine me salvus, honestus, tutus esse non possit, tam miser sit, ut illi beneficii loco sit, quidquid redditur." Haec dis audientibus: "Circumveniant illum domesticae insidiae, quas ego possim solus opprimere, instet potens inimicus et gravis, infesta turba nec inermis, creditor urgueat, accusator."
6.40.1Bak, ne kadar hakkaniyetlisin! O sana iyilik etmemiş olsaydı bunların hiçbirini dilemezdin. En iyiye en kötüyle karşılık vererek işlediğin daha ağır suçları bir yana bırakayım; en azından şu kusuru işliyorsun: her şeyin kendi zamanını beklemiyorsun. Oysa zamana ayak uyduramayan da onun önüne geçen kadar kusur işler. İyilik nasıl her zaman kabul edilmezse, her durumda da geri ödenmez.
Vide, quam sis aecus! Horum optares nihil, si tibi beneficium non dedisset. Ut alia taceam, quae graviora committis pessima pro optimis referendo, hoc certe delinquis, quod non expectas suum cuiusque rei tempus, quod aeque peccat, qui non sequitur, quam qui antecedit. Quomodo beneficium non semper recipiendum est, sic non utique reddendum.
6.40.2Ben istemezken bana geri ödeseydin nankör olurdun; beni istemeye zorlayan sen ne kadar daha nankörsün! Bekle! Armağanımın sende durmasını neden istemiyorsun? Borçlu olmaya neden katlanamıyorsun? Neden haşin bir tefeciyle hesap kapatır gibi hesabı denkleştirip mühürlemeye koşuyorsun? Neden başıma iş açıyorsun? Neden tanrıları üstüme salıyorsun? Böyle geri ödeyen sen, alacaklı olsaydın nasıl tahsil ederdin?
Si mihi non desideranti redderes, ingratus esses; quanto ingratior es, qui desiderare me cogis! Expecta! Quare subsidere apud te munus meum non vis? Quare obligatum moleste te fers? Quare quasi cum acerbo feneratore signare rationem parem properas? Quid mihi negotium quaeris? Quid in me deos immittis? Quomodo exigeres, qui sic reddis?
6.41.1Öyleyse, Liberalis, her şeyden önce şunu öğrenelim: iyiliklere gönül rahatlığıyla borçlu kalmayı, karşılıklarını ödeme fırsatlarını gözlemeyi, ama bu fırsatları zorla yaratmamayı. Borçtan ilk fırsatta kurtulma arzusunun kendisinin nankörlüğe özgü olduğunu hatırlayalım; çünkü kimse istemeye istemeye borçlu kaldığı şeyi seve seve ödemez ve yanında kalmasını istemediği şeyi armağan değil yük sayar.
Ante omnia ergo, Liberalis, hoc discamus, beneficia debere secure et occasiones reddendorum observare, non manu facere. Ipsam hanc cupiditatem primo quoque tempore liberandi se meminerimus ingrati esse; nemo enim libenter reddit, quod invitus debet, et, quod apud se esse non vult, onus iudicat esse, non munus.
6.41.2Dostların iyiliklerini hazır tutmak, onları sunmak ama zorla vermemek, kendini borç batağına düşmüş saymamak ne kadar daha iyi ve adildir! Çünkü iyilik ortak bir bağdır ve iki kişiyi birbirine bağlar. De ki: "Seninkinin sana dönmesini hiç geciktirmiyorum; dilerim, onu güler yüzle alırsın. Eğer ikimizden birini bir zorunluluk bekliyorsa, kaderin bir buyruğuyla ya senin iyiliğini geri almak ya da benim ikinci bir iyilik kabul etmek zorunda kalmam takdir edilmişse, yine hep veren versin. Ben hazırım: 'Turnus'ta gecikme yok.' Fırsat gelir gelmez bu gönlümü göstereceğim; o zamana kadar tanrılar tanığımdır."
Quanto melius ac iustius in promptu habere merita amicorum et offerre, non ingerere, nec obaeratum se iudicare, quoniam beneficium commune vinculum est et inter se duos adligat! Dic: "Nihil moror, quominus tuum revertatur; opto, hilaris accipias. Si necessitas alterutri nostrum imminet fatoque quodam datum est, ut aut tu cogaris beneficium recipere aut ego alterum accipere, det potius, qui solet. Ego paratus sum: Nulla mora in Turno est; ostendam hunc animum, cum primum tempus advenerit; interim di testes sunt."
6.42.1Sevgili Liberalis, sende bu duyguyu, hiçbir vazifede geç kalmamak için korkup kaygıyla çırpınan birinin bu hâlini sık sık fark eder, adeta elimle tutarım. Minnettar bir gönle kaygı yakışmaz; tersine, kendine tam bir güven ve gerçek bir sevginin bilincinden doğan, her türlü endişeden kurtulmuşluk yakışır. "Geri al" demek de "Borçlusun" demek kadar azardır. Verilen iyiliğin ilk hakkı şu olsun: geri alma zamanını veren seçsin. "Ama insanların hakkımda kötü konuşmasından korkuyorum." Vicdanı için değil de adı için minnettar olan kötü eder. Bu konuda iki yargıcın var: biri korkmana gerek olmayan o, öteki de korkmadan edemeyeceğin sen. "Ne yani? Hiç fırsat çıkmazsa hep borçlu mu kalacağım?" Kalacaksın; ama açıkça borçlu kalacaksın, gönüllü borçlu kalacaksın, sende emanet duranı büyük bir hazla seyredeceksin. Henüz ödemediği iyilikten sıkılan, kabul ettiği iyilikten pişmandır. Kendisinden iyilik almaya layık gördüğün kişi, ona uzun süre borçlu kalmaya neden layık görünmesin?
Soleo, mi Liberalis, notare hunc in te adfectum et quasi manu prendere verentis et aestuantis, ne in ullo officio sis tardior. Non decet gratum animum sollicitudo, contra summa fiducia sui et ex conscientia veri amoris dimissa omnis anxietas. Tam convicium est: "Recipe "quam: "Debes." Hoc primum beneficii dati sit ius, ut recipiendi tempus eligat, qui dedit. "At vereor, ne homines de me sequius loquantur." Male agit, qui famae, non conscientiae gratus est. Duos istius rei iudices habes, illum, quem non debes timere, et te, quem non potes. "Quid ergo? Si nulla intervenerit occasio, semper debebo? "Debebis; sed palam debebis, sed libenter debebis, sed cum magna voluptate apud te depositum intueberis. Paenitet accepti beneficii, quem nondum redditi piget. Quare, qui tibi dignus visus est, a quo acciperes, indignus videatur, cui diu debeas?
6.43.1Bağışta bulunmayı, saçıp savurmayı, pek çok kişinin kesesini ve evini doldurmayı büyük bir gönlün işi sananlar büyük bir yanılgı içindedir; oysa bunları bazen büyük bir gönül değil büyük bir servet yapar. Almanın, saçmaktan bazen ne kadar daha büyük ve zor olduğunu bilmezler. Hiçbirinden bir şey eksiltmemek için söyleyeyim —çünkü fazilet yoluyla yapıldığında ikisi eşittir—: iyiliğe borçlu kalmak, iyilik yapmaktan daha küçük bir gönül istemez; hatta alınan şeyler verilenlerden daha büyük bir özenle korunduğu ölçüde, bu, ötekinden daha zahmetlidir.
In magnis erroribus sunt, qui ingentis animi credunt proferre, donare, plurium sinum ac domum implere, cum ista interdum non magnus animus faciat, sed magna fortuna; nesciunt, quanto interim maius ac difficilius sit capere, quam fundere. Nam, ut nihil alteri detraham, quoniam utrumque, ubi virtute fit, par est, non minoris est animi beneficium debere quam dare; eo quidem operosius hoc quam illud, quo maiore diligentia custodiuntur accepta, quam dantur.
6.43.2Bu yüzden ne kadar çabuk geri ödeyeceğiz diye telaşa kapılmamalı, zamansızca ileri atılmamalıyız; çünkü minnetin karşılığını kendi zamanında ödemekte gecikmek ne kadar kusursa, zamanı gelmeden acele etmek de o kadar kusurdur. Onun bende bir emaneti var; ne onun hesabına korkuyorum ne kendi hesabıma. Güvencesi sağlamdır; bu iyiliği ancak benimle birlikte kaybedebilir, hayır, benimle birlikte bile kaybedemez. Ona minnetimi dile getirdim, yani karşılığını ödedim.
Itaque non est trepidandum, quam cito reponamus, nec procurrendum intempestive, quia aeque delinquit, qui ad referendam gratiam suo tempore cessat, quam qui alieno properat. Positum est illi apud me; nec illius nomine nec meo timeo. Bene illi cautum est; non potest hoc beneficium perdere nisi mecum, immo ne mecum quidem. Egi illi gratias, id est, rettuli.
6.43.3İyiliği geri ödemeyi fazlasıyla düşünen kişi, ötekinin de onu geri almayı fazlasıyla düşündüğünü sanır. İnsan her iki duruma da kolayca uysun. İyiliğini geri almak istiyorsa, sevinçle karşılığını verelim, geri ödeyelim; bizde saklanmasını tercih ediyorsa, neden onun hazinesini kazıp çıkaralım? Neden bekçiliği reddedelim? O, hangisini isterse onu yapabilmeye layıktır. Kanaate ve şöhrete gelince, onlara yol göstermesi değil peşimizden gelmesi gereken şeyler gözüyle bakalım.
Qui nimis de reddendo beneficio cogitat, nimis cogitare alterum de recipiendo putat. Praestet se in utrumque facilem. Si vult recipere beneficium, referamus reddamusque laeti; si illud apud nos custodiri mavult, quid thensaurum eius eruimus? Quid custodiam recusamus? Dignus est cui, utrum volet, liceat. Opinionem quidem et famam eo loco habeamus, tamquam non ducere sed sequi debeat.