VII. Kitap
7.1.1Sevgili Liberalis, gönlün rahat olsun isterim: "Kıyı artık elimizin altında; seni burada uzun bir şiirle, dolambaçlarla ve uzun girişlerle tutmayacağım." Bu kitap geri kalanları topluyor; konu tükenmişken etrafıma, ne söyleyeceğimi değil, neyi söylemediğimi aramak için bakınıyorum. Yine de burada artakalan ne varsa hoş karşılarsın; çünkü senin için bir fazlalık olacak.
Bonum, mi Liberalis, habeas animum volo: In manibus terrae; non hic te carmine longo atque per ambages et longa exorsa tenebo. Reliqua hic liber cogit, et exhausta materia circumspicio, non quid dicam, sed quid non dixerim; boni tamen consules, quidquid ibi superest, cum tibi superfuerit.
7.1.2Kendimi beğendirmek isteseydim eserin yavaş yavaş büyümesi, doymuş birinin bile istekle arayacağı bölümün sona saklanması gerekirdi. Ama en zorunlu olan ne varsa başa yığdım; şimdi gözden kaçmış bir şey varsa onu topluyorum. Doğrusu bana sorarsan, ahlâkı düzene koyan şeyler söylendikten sonra, ruhu iyileştirmek için değil zekâyı çalıştırmak için bulunmuş ötekilerin peşine düşmenin konuyla pek ilgisi olduğunu düşünmüyorum.
Si voluissem lenocinari mihi, debuit paulatim opus crescere et ea pars in finem reservari, quam quilibet etiam satiatus appeteret. Sed quidquid maxime necessarium erat, in primum congessi; nunc, si quid effugit, recolligo. Nec mehercules, si me interroges, nimis ad rem existimo pertinere, ubi dicta sunt, quae Tegunt mores, prosequi cetera non in remedium animi, sed in exercitationem ingenii inventa.
7.1.3Bence en büyüklerle kıyaslansa bile büyük bir adam olan Kinik Demetrios bunu çok güzel söyler: Bilgeliğin birkaç öğüdünü bilip bunları elinin altında ve kullanımda tutman, çok şey öğrenip bunları el altında bulundurmamandan daha faydalıdır.
Egregie enim hoc dicere Demetrius Cynicus, vir meo iudicio magnus, etiam si maximis comparetur, solet plus prodesse, si pauca praecepta sapientiae teneas, sed illa in promptu tibi et in usu sint, quam si multa quidem didiceris, sed illa non habeas ad manum.
7.1.4"Nasıl ki büyük güreşçi," der, "rakip karşısında pek az kullanılan bütün oyunları ve tutuşları ezberlemiş olan değil de bir iki tanesinde iyice ve özenle çalışmış, bunları kullanma fırsatını dikkatle bekleyen kişiyse —çünkü zafere yetecek kadarını biliyorsa ne kadar çok şey bildiğinin önemi yoktur—, bu uğraşta da birçok şey hoşa gider, ama azı kazandırır.
"Quemadmodum," inquit, "magnus luctator est, non qui omnes numeros nexusque perdidicit, quorum usus sub adversario rarus est, sed qui in uno se aut altero bene ac diligenter exercuit et eorum occasiones intentus expectat (neque enim refert, quam multa sciat, si scit, quantum victoriae satis est), sic in hoc studio multa delectant, pauca vincunt.
7.1.5Okyanusu hangi düzenin taşırıp geri çektiğini; neden her yedinci yılın insanın yaşına bir damga vurduğunu; uzaktan bakan için bir revakın genişliğinin neden oranını korumayıp uca doğru daraldığını, sütunların arasının en sonunda neden birleştiğini; ikizlerin oluşumunu ayırıp doğumunu birleştiren şeyin ne olduğunu, tek bir birleşmenin ikiye mi bölündüğünü yoksa ikisinin ayrı ayrı mı döllendiğini; aynı anda doğanların kaderlerinin neden farklı olduğunu, doğumları arasında pek az zaman bulunanların hayatta neden birbirlerinden bu kadar uzaklaştıklarını bilmeyebilirsin: Bilinmesine ne izin verilen ne de faydası olan şeyleri geçip gitmenin sana pek zararı olmaz. Hakikat örtülü olarak derinlerde gizlidir.
Licet nescias, quae ratio oceanum effundat ac revocet, quare septimus quisque annus aetati signum imprimat, quare latitudo porticus ex remoto sperantibus non servet portionem suam, sed ultima in angustiis coeant et columnarum novissime intervalla iungantur, quid sit, quod geminorum conceptum separet, partum iungat, utrum unus concubitus spargatur in duos an totiens concepti sint, cur pariter natis fata diversa sint maximisque rerum spatiis distent, quorum inter ortus minimum interest: non multum tibi nocebit transisse, quae nec licet scire nec prodest. Involuta veritas in alto latet.
7.1.6Tabiatın kıskançlığından da yakınamayız; çünkü bulunması güç olan şey, ancak bulunmuş olmasından başka hiçbir yararı olmayan şeydir. Bizi daha iyi ve mesut kılacak ne varsa onu ya açığa ya da hemen yanı başımıza koymuştur.
Nec de malignitate naturae queri possumus, quia nullius rei difficilis inventio est, nisi cuius hic unus inventae fructus est invenisse; quidquid nos meliores beatosque facturum est, aut in aperto aut in proximo posuit.
7.1.7Ruh tesadüfe bağlı olanı küçümsemişse, korkuların üstüne yükselmişse, açgözlü bir umutla sınırsız şeyleri kucaklamaya kalkmayıp zenginliği kendinde aramayı öğrenmişse; tanrıların ve insanların korkusunu atmış, insandan pek korkulmayacağını, tanrıdan ise hiç korkulmayacağını biliyorsa; hayatı süslerken ona işkence eden her şeyi küçümseyerek ölümün hiçbir kötülüğün kaynağı değil, pek çok kötülüğün sonu olduğunu açıkça gördüğü noktaya varmışsa; kendini fazilete adamış ve fazilet onu nereye çağırırsa orayı düz bir yol saymışsa; toplumsal bir canlı ve ortaklık için doğmuş biri olarak evrene herkesin tek ortak evi gözüyle bakıyor, vicdanını tanrılara açıyor ve başkalarından çok kendinden çekinerek her zaman herkesin gözü önündeymiş gibi yaşıyorsa: işte o, fırtınalardan kurtulup sağlam ve açık bir zeminde durmuş, faydalı ve zorunlu olan ilmi tamamlamıştır. Geri kalanlar boş vaktin eğlenceleridir; ruh artık güvenli bir yere çekildikten sonra, zekâya güç değil süs katan bu şeylere de gezintiye çıkabilir."
Si animus fortuita contempsit, si se supra metus sustulit nec avida spe infinita complectitur, sed didicit a se petere divitias; si deorum hominumque formidinem eiecit et scit non multum esse ab homine timendum, a deo nihil; si contemptor omnium, quibus torquetur vita, dum ornatur, eo perductus est, ut illi liqueat mortem nullius mali materiam esse, multorum finem; si animum virtuti consecravit et, quacumque vocat illa, planum putat; si sociale animal et in commune genitus mundum ut unam omnium domum spectat et conscientiam suam dis aperuit semperque tamquam in publico vivit se magis veritus quam alios: subductus ille tempestatibus in solido ac sereno stetit consummavitque scientiam utilem ac necessariam. Reliqua oblectamenta otii sunt; licet enim iam in tutum retracto animo ad haec quoque excurrere cultum, non robur, ingeniis adferentia."
7.2.1Bizim Demetrios, ilerleme yolundaki kişiye bu öğütleri iki eliyle tutmasını, hiçbir yerde bırakmamasını, hatta onları kendine çakıp kendinin bir parçası yapmasını buyurur; her gün üzerlerinde düşünerek öyle bir hâle gelmeli ki kurtarıcı öğütler kendiliğinden aklına gelsin, istendiği anda her yerde hazır olsun, çirkin olanla ahlâken güzel olanın o ayrımı hiç gecikmeden belirsin.
Haec Demetrius noster utraque manu tenere pro fidentem iubet, haec nusquam dimittere, immo adfigere et partem sui facere eoque cotidiana meditatione perduci, ut sua sponte occurrant salutaria et ubique ac statim desiderata praesto sint et sine ulla mora veniat illa turpis honestique distinctio.
7.2.2Çirkin olandan başka hiçbir kötü, ahlâken güzel olandan başka hiçbir iyi bulunmadığını bilsin. Hayatının işlerini bu kurala göre dağıtsın; her şeyi bu kanuna göre yapsın, her şeyi bu kanunla ölçsün; servetleri ne kadar parıldarsa parıldasın, kendini karnına ve şehvetine adamış, ruhu tembel bir aylaklıkla uyuşmuş olanları ölümlülerin en sefili saysın. Kendi kendine şöyle desin: "Haz kırılgandır, kısadır, bıkkınlığa açıktır; ne kadar hırsla içilirse o kadar çabuk tersine döner; ardından ya pişmanlık ya utanç duymak kaçınılmazdır; onda yüce olan ya da tanrılara en yakın varlık olan insanın tabiatına yakışan hiçbir şey yoktur; aşağılık bir şeydir, çirkin ya da değersiz organların hizmetiyle gelir, sonu iğrençtir.
Sciat nec malum esse ullum nisi turpe nec bonum nisi honestum. Hac regula vitae opera distribuat; ad hanc legem et agat cuncta et exigat miserrimosque mortalium iudicet, in quantiscumque opibus refulgebunt, ventri ac libidini deditos quorumque animus inerti otio torpet. Dicat sibi ipse: "Voluptas fragilis est, brevis, fastidio obiecta, quo avidius hausta est citius in contrarium recidens, cuius subinde necesse est aut paeniteat aut pudeat, in qua nihil est magnificum aut quod naturam hominis dis proximi deceat, res humilis, membrorum turpium aut vilium ministerio veniens, exitu foeda.
7.2.3İnsana ve erkeğe layık haz, bedeni doldurup semirtmek, en güvenli hâlleri dinginlik olan arzuları kışkırtmak değildir; tutkulardan uzak olmaktır: hem birbiriyle çekişen insanların hırsının kopardığı tutkudan hem de yukarıdan gelen o dayanılmaz tutkudan, yani tanrılar hakkındaki söylentilere inanıp onları kendi kusurlarımızla ölçtüğümüzde duyduğumuz korkudan."
Illa est voluptas et homine et viro digna non implere corpus nec saginare nec cupiditates irritare, quarum tutissima est quies, sed perturbatione carere et ea, quam hominum inter se rixantium ambitus concutit, et ea, quae intolerabilis ex alto venit, ubi de dis famae creditum est vitiisque illos nostris aestimavimus."
7.2.4Şu anda tasvir ettiğimiz bu insan, yani deyim yerindeyse ilahî ve insanî hukuku bilen kişi, işte bu dengeli, korkusuz, hiçbir zaman kendinden bıkmayacak hazzı tadar. O, şimdiki şeylerle sevinir, gelecekten medet ummaz; çünkü belirsiz şeylere eğilen kişinin hiçbir sağlam dayanağı yoktur. Bu yüzden büyük ve zihni kıvrandıran kaygılardan kurtulmuş olarak hiçbir şey ummaz, hiçbir şey arzulamaz; elindekiyle yetinip kendini belirsizliğe atmaz.
Hanc voluptatem aequalem, intrepidam, numquam sensuram sui taedium percipit hic, quem deformamus cum maxime, ut ita dicam, divini iuris atque humani peritus. Hic praesentibus gaudet, ex futuro non pendet; nihil enim firmi habet, qui in incerta propensus est. Magnis itaque curis exemptus et distorquentibus mentem nihil sperat aut cupit nec se mittit in dubium suo contentus.
7.2.5Onu az şeyle yetinen biri sanma: Her şey onundur; ama İskender'in olduğu gibi değil. İskender Kızıldeniz kıyısında durduğu hâlde, eksiği geldiği yoldan fazlaydı. Elinde tuttuğu ya da fethettiği şeyler bile onun değildi; öncü olarak gönderilen Onesikritos okyanusta dolaşıp bilinmeyen bir denizde savaş ararken.
Et ne illum existimes parvo esse contentum, omnia illius sunt, non sic, quemadmodum Alexandri fuerunt, cui, quamquam in litore rubri maris steterat, plus deerat, quam qua venerat. Illius ne ea quidem erant, quae tenebat aut vicerat, cum in oceano Onesicritus praemissus explorator erraret et bella in ignoto mari quaereret.
7.2.6Tabiatın sınırlarının dışına silah taşıyan, kör bir açgözlülükle keşfedilmemiş ve uçsuz bucaksız derinliğe dosdoğru atılan birinin yoksul olduğu yeterince açık değil miydi? Kaç krallık ele geçirdiğinin, kaç krallık bağışladığının, ne kadar toprağı vergi altında ezdiğinin ne önemi var? Ona, arzuladığı kadar şey eksiktir.
Non satis apparebat inopem esse, qui extra naturae terminos arma proferret, qui se in profundum inexploratum et immensum aviditate caeca prosus immitteret? Quid interest, quot eripuerit regna, quot dederit, quantum terrarum tributo premat? Tantum illi deest, quantum cupit.
7.3.1Bu yalnız, Liber'in ve Herkül'ün izinden bahtı açık bir pervasızlıkla giden İskender'in kusuru değildi; talihin, onları doldurdukça kışkırttığı herkesin kusuruydu. Kyros'u, Kambyses'i, bütün Pers kral soyunu gözden geçir. Egemenliğine doygunluğun bir sınır koyduğu, hayatını daha ileri gitme düşünceleri içinde bitirmeyen kimi bulabilirsin? Buna şaşmamalı: Arzunun eline geçen her şey derinlere yutulup gömülür; doyurulamaz olana ne kadar yığdığının bir önemi yoktur.
Nec hoc Alexandri tantum vitium fuit, quem per Liberi Herculisque vestigia felix temeritas egit, sed omnium, quos fortuna irritavit implendo. Cyrum et Cambysen et totum regni Persici stemma percense. Quem invenies, cui modum imperii satietas fecerit, qui non vitam in aliqua ulterius procedendi cogitatione finierit? Nec id mirum est; quidquid cupiditati contingit, penitus hauritur et conditur, nec interest, quantum eo, quod inexplebile est, congeras.
7.3.2Her şeyi kendisinin olan ve bunları korumakta zorlanmayan tek kişi bilgedir. Onun ne denizlerin ötesine elçi göndermesi, ne düşman kıyılarına ordugâh kurması, ne uygun kalelere muhafız yerleştirmesi gerekir; ne lejyona ihtiyacı vardır ne süvari bölüklerine. Ölümsüz tanrılar nasıl krallıklarını silahsız yönetiyor, varlıklarını yüksek ve dingin bir yerden koruyorlarsa, o da vazifelerini, ne kadar geniş bir alana yayılsalar da gürültüsüz yerine getirir ve bütün insan soyunu, onun en güçlüsü ve en iyisi olarak kendinden aşağıda görür. İstersen alay et;
Unus est sapiens, cuius omnia sunt nec ex difficili tuenda. Non habet mittendos trans maria legatos nec metanda in ripis hostilibus castra, non opportunis castellis disponenda praesidia; non opus est legione nec equestribus turmis. Quemadmodum di immortales regnum inermes regunt et illis rerum suarum ex edito tranquilloque tutela est, ita hic officia sua, quamvis latissime pateant, sine tumultu obit et omne humanum genus potentissimus eius optimusque infra se videt. Derideas licet:
7.3.3ama uzak ve ıssızlıklarla kapanmış yerlere bile nüfuz eden ruhla Doğu'yu ve Batı'yı dolaştıktan, tabiatın en büyük cömertlikle saçtığı bunca canlıyı, bunca zenginliği gördükten sonra, bir tanrı gibi "Bunların hepsi benimdir!" diye seslenmek büyük bir ruhun işidir. Böylece hiçbir şey arzulamaz olur; çünkü her şeyin dışında hiçbir şey yoktur.
ingentis spiritus res est, cum Orientem Occidentemque lustraveris animo, quo etiam remota et solitudinibus interclusa penetrantur, cum tot animalia, tantam copiam rerum, quas natura beatissime fundit, adspexeris, emittere hanc dei vocem: "Haec omnia mea sunt! "Sic fit, ut nihil cupiat, quia nihil est extra omnia.
7.4.1"İşte tam bunu istiyordum!" diyorsun. "Yakaladım seni! Kendi isteğinle düştüğün bu tuzaklardan nasıl kurtulacağını görmek istiyorum. Söyle bana: Her şey bilgenin ise biri bilgeye nasıl bir şey bağışlayabilir? Çünkü ona bağışladığı şey de onundur. Demek ki ne verilirse kendi malından verilmiş olan bilgeye iyilik yapılamaz; oysa siz bilgeye bağışta bulunulabileceğini söylüyorsunuz. Bil ki aynı şeyi dostlar hakkında da soruyorum. Dostların her şeyinin ortak olduğunu söylüyorsunuz; öyleyse kimse dostuna bir şey bağışlayamaz, çünkü ona ortak malı bağışlamış olur."
"Hoc ipsum," inquis, "volui! teneo te! Volo videre, quomodo ex his laqueis, in quos tua sponte decidisti, expliceris. Dic mihi. Quemadmodum potest aliquis donare sapienti, si omnia sapientis sunt? Nam id quoque, quod illi donat, ipsius est. Itaque non potest beneficium dari sapienti, cui, quidquid datur, de suo datur; atqui dicitis sapienti posse donari. Idem autem me scito et de amicis interrogare. Omnia dicitis illis esse communia; ergo nemo quicquam donare amico potest; donat enim illi communia."
7.4.2Bir şeyin hem bilgenin hem de ona verilmiş ve tahsis edilmiş olan sahibinin olmasına hiçbir engel yoktur. Medeni hukuka göre her şey kralındır; yine de bütününe sahip olmak krala düşen şeyler tek tek sahipler arasında paylaştırılmıştır ve her şeyin kendi sahibi vardır. Bu yüzden krala ev de, köle de, para da verebiliriz; ona kendi malından bağışta bulunduğumuz söylenmez. Çünkü her şey üzerindeki egemenlik krala, mülkiyet ise tek tek kişilere aittir.
Nihil prohibet aliquid et sapientis esse et etiam eius, qui possidet, cui datum et adsignatum est. Iure civili omnia regis sunt, et tamen illa, quorum ad regem pertinet universa possessio, in singulos dominos discripta sunt, et unaquaeque res habet possessorem suum. Itaque dare regi et domum et mancipium et pecuniam possumus nec donare illi de suo dicimur; ad regem enim potestas omnium pertinet, ad singulos proprietates.
7.4.3Atinalıların ya da Campanialıların topraklarından söz ederiz; sonra komşular bu toprakları kendi aralarında özel sınırlarla ayırırlar. Toprağın bütünü şu ya da bu devletindir; sonra her parça kendi sahibinin adına kaydedilir. Bu yüzden tarlalarımızı, devletin oldukları söylense de devlete bağışlayabiliriz; çünkü onlar bir anlamda onun, başka bir anlamda benimdir.
Fines Atheniensium aut Campanorum vocamus, quos deinde inter se vicini privata terminatione distinguunt; et totus ager utique ullius rei publicae est, pars deinde suo domino quaeque censetur; ideoque donare agros nostros rei publicae possumus, quamvis illius esse dicantur, quia aliter illius sunt, aliter mei.
7.4.4Kölenin, birikimiyle birlikte efendisinin malı olduğundan şüphe var mı? Yine de efendisine armağan verir. Efendisi istemezse hiçbir şeyi olmayacak diye kölenin hiçbir şeyi yok değildir; istemese de elinden alınabilecek olduğu için, isteyerek verdiğinde verdiği şey armağan olmaktan çıkmaz.
Numquid dubium est, quin servus cum peculio domini sit? Dat tamen domino suo munus. Non enim ideo nihil habet servus, quia non est habiturus, si dominus illum habere noluerit; nec ideo non est munus, cum volens dedit, quia potuit eripi, etiam si noluisset.
7.4.5Bütün bunları nasıl ispat edeceğiz? Şimdi her şeyin bilgenin olduğu konusunda ikimiz anlaştık; sorulan şeyi, yani her şeyin onun olduğunu kabul ettiğimiz kişiye karşı cömertliğin nasıl hâlâ bir malzemesi kalabildiğini çıkarsamamız gerekiyor.
Quemadmodum probemus omnia? Nunc enim omnia sapientis esse inter duos convenit; illud, quod quaeritur, colligendum est, quomodo liberalitatis materia adversus eum supersit, cuius universa esse concessimus.
7.4.6Çocukların elinde bulunan her şey babanındır; yine de oğlun da babasına bir şey bağışlayabileceğini kim bilmez? Her şey tanrılarındır; yine de tanrılara adak sunar, sadaka atarız. Benim olan senin de olduğu için elimdeki benim olmaktan çıkmaz; çünkü aynı şey hem benim hem senin olabilir.
Omnia patris sunt, quae in liberorum manu sunt; quis tamen nescit donare aliquid et filium patri? Omnia deorum sunt; tamen et dis donum posuimus et stipem iecimus. Non ideo, quod habeo, meum non est, si meum tuum est; potest enim idem meum esse et tuum.
7.4.7"Fahişeler kimin malıysa," diyor biri, "o pezevenktir. Her şey ise bilgenindir; fahişeler de her şeyin içindedir; öyleyse fahişeler bilgenindir. Fahişeler kimin malıysa o pezevenktir; öyleyse bilge pezevenktir." Aynı yoldan onun satın almasını da yasaklarlar; şöyle derler:
"Is," inquit, "cuius prostitutae sunt, leno est; omnia autem sapientis sunt; inter omnia et prostitutae sunt; ergo prostitutae sapientis sunt. Leno autem est, cuius prostitutae sunt; ergo sapiens leno est," Sic illum vetant emere, dicunt enim:
7.4.8"Kimse kendi malını satın almaz; her şey bilgenindir; öyleyse bilge hiçbir şey satın almaz." Yine aynı yoldan borç almasını yasaklarlar, çünkü kimse kendi parası için faiz ödemez. Bizim ne demek istediğimizi pekâlâ anladıkları hâlde laf ebeliği ettikleri sayısız konu vardır.
"Nemo rem suam emit; omnia autem sapientis sunt; ergo sapiens nihil emit." Sic vetant mutuum sumere, quia nemo usuram pro pecunia sua pendat. Innumerabilia sunt, per quae cavillantur, cum pulcherrime, quid a nobis dicatur, intellegant.
7.5.1Gerçekten de her şeyin bilgenin olduğunu, yine de herkesin kendi malları üzerinde kendine ait bir mülkiyeti kalacağı anlamda söylüyorum; tıpkı en iyi bir kralın yönetiminde kralın her şeye egemenlik bakımından, tek tek kişilerin de mülkiyet bakımından sahip olması gibi. Bunu ispat etmenin zamanı gelecek; şimdilik bu soru için şu kadarı yeter: bir anlamda bilgenin, başka bir anlamda benim olan şeyi bilgeye bağışlayabilirim.
Etenim sic omnia sapientis esse dico, ut nihilo minus proprium quisque in rebus suis dominium habeat, quemadmodum sub optimo rege omnia rex imperio possidet, singuli dominio. Tempus istius probandae rei veniet; interim hoc huic quaestioni sat est me id, quod aliter sapientis est, aliter meum est, posse donare sapienti.
7.5.2Bütünü kendisinin olan birine bir şey bağışlanabilmesine şaşmamalı. Senden bir ev kiraladım; bu evde bir şey senin, bir şey benimdir: mülk senindir, mülkünün kullanımı benimdir. Bu yüzden kendi arazinde yetişse de kiracın izin vermezse ürüne dokunamazsın; tahıl pahalanır ya da kıtlık olursa, "heyhat, başkasının büyük yığınına boşuna bakacaksın": senin toprağında yetişmiş, senin toprağına yığılmış, senin ambarlarına gidecek bir yığına.
Nec mirum est aliquid ei, cuius est totum, posse donari. Conduxi domum a te; in hac aliquid tuum est, aliquid meum: res tua est, usus rei tuae meus est. Itaque nec fructus tanges colono tuo prohibente, quamvis in tua possessione nascantur, et, si annona carior fuerit aut fames. Heu! frustra magnum alterius spectabis acervum in tuo natum, in tuo positum, in horrea iturum tua.
7.5.3Sahibi olsan da kiraladığım yere giremezsin, senin kölen olup benim ücretlim olan kişiyi alıp götüremezsin; senden bir araba kiraladığımda, kendi arabana oturmana izin verirsem benden iyilik görmüş olursun. Görüyorsun ki insanın kendi malını alırken bir armağan alması mümkündür.
Nec conductum meum, quamquam sis dominus, intrabis nec servum tuum, mercennarium meum, abduces et, cum a te raedam conduxero, beneficium accipies, si tibi in vehiculo tuo sedere permisero. Vides ergo posse fieri, ut aliquis accipiendo, quod suum est, munus accipiat.
7.6.1Az önce saydığım bütün bu durumlarda iki kişi de aynı şeyin sahibidir. Nasıl mı? Biri şeyin, öteki kullanımın sahibidir. Kitapların Cicero'nun olduğunu söyleriz; kitapçı Dorus da aynı kitaplara kendi kitapları der ve ikisi de doğrudur. Biri onları yazarı olarak, öteki satın alanı olarak sahiplenir; ikisinin de olduğu doğru söylenir, çünkü ikisinin de malıdırlar, ama aynı şekilde değil. Böylece Titus Livius da kendi kitaplarını Dorus'tan hediye alabilir ya da satın alabilir.
In omnibus istis, quae modo rettuli, uterque eiusdem rei dominus est. Quo modo? Quia alter rei dominus est, alter usus. Libros dicimus esse Ciceronis; eosdem Dorus librarius suos vocat, et utrumque verum est. Alter illos tamquam auctor sibi, alter tamquam emptor adserit; ac recte utriusque dicuntur esse, utriusque enim sunt, sed non eodem modo. Sic potest Titus Livius a Doro accipere aut emere libros suos.
7.6.2Her şey bilgenin olsa da tek başıma benim olan şeyi bilgeye bağışlayabilirim. Çünkü o, krallara yaraşır biçimde her şeye zihniyle sahip olurken, tek tek şeylerin mülkiyeti kişilere dağılmış olduğundan, hem armağan alabilir hem borçlu kalabilir, hem satın alabilir hem kiralayabilir.
Possum donare sapienti, quod viritim meum est, licet illius sint omnia; nam cum regio more cuncta conscientia possideat, singularum autem rerum in unumquemque proprietas sit sparsa, et accipere munus et debere et emere et conducere potest.
7.6.3Caesar her şeye sahiptir; hazinesine ise yalnızca kendi özel malları girer. Her şey onun egemenliği altındadır, kendine ait olanlarsa mirasındadır. Onun egemenliğinden hiçbir şey eksilmeden neyin onun olup neyin olmadığı araştırılır; çünkü başkasınınmış gibi ondan geri alınan şey bile başka bir anlamda onundur. Bilge de böyledir: her şeye ruhuyla, kendi mallarına hukuk ve mülkiyet yoluyla sahiptir.
Caesar omnia habet, fiscus eius privata tantum ac sua; et universa in imperio eius sunt, in patrimonio propria. Quid eius sit, quid non sit, sine diminutione imperii quaeritur; nam id quoque, quod tamquam alienum abiudicatur, aliter illius est. Sic sapiens animo universa possidet, iure ac dominio sua.
7.7.1Bion delillerle bazen herkesin tapınak soyguncusu olduğu, bazen de kimsenin olmadığı sonucunu çıkarır. Herkesi kayadan aşağı atmak istediğinde şöyle der: "Tanrıların olanı alıp tüketen ve kendi kullanımına çeviren kişi tapınak soyguncusudur; her şey ise tanrılarındır; öyleyse herkes neyi alırsa, her şeyin sahibi olan tanrıların malını almıştır; demek ki bir şey alan herkes tapınak soyguncusudur."
Bion modo omnes sacrilegos esse argumentis colligit, modo neminem. Cum omnes de saxo deiecturus est, dicit: "Quisquis id, quod deorum est, sustulit et consumpsit atque in usum suum vertit, sacrilegus est; omnia autem deorum sunt; quod quisque ergo tollit, deorum tollit, quorum omnia sunt; ergo, quisquis tollit aliquid, sacrilegus est.
7.7.2Sonra tapınakların kırılıp soyulmasını, Capitolium'un cezasız yağmalanmasını buyurmak istediğinde, hiç kimsenin tapınak soyguncusu olmadığını söyler; çünkü alınan her şey tanrıların olan bir yerden yine tanrıların olan bir yere taşınır.
"Deinde, cum effringi templa et expilari impune Capitolium iubet, dicit nullum sacrilegum esse, quia, quidquid sublatum est, ex eo loco, qui deorum erat, in eum transfertur locum, qui deorum est.
7.7.3Buna şöyle cevap verilir: Her şey tanrılarındır elbette, ama her şey tanrılara adanmış değildir; tapınak soygunu, dinin tanrısal varlığa tahsis ettiği şeylerde söz konusudur. Bütün evren ölümsüz tanrıların tapınağıdır, hem de onların yüceliğine ve ihtişamına layık tek tapınak; yine de kutsal olanla kutsal olmayan birbirinden ayrılır; gökyüzü altında, yıldızların gözü önünde serbest olan her şey, mabet adı verilmiş bir köşede serbest değildir. Tapınak soyguncusu, tanrılığı onu her darbenin erişemeyeceği yere koymuş olan tanrıya haksızlık edemez; ama tanrıya haksızlık etmiş gibi cezalandırılır: hem bizim kanaatimiz hem kendi kanaati onu cezaya bağlar.
Hic respondetur omnia quidem deorum esse, sed non omnia dis dedicata; in iis observari sacrilegium, quae religio numini adscripsit. Sic et totum mundum deorum esse immortalium templum, solum quidem amplitudine illorum ac magnificentia dignum: tamen a sacris profana discerni; non omnia licere in angulo, cui fani nomen impositum est, quae sub caelo et conspectu siderum licent. Iniuriam sacrilegus deo quidem non potest facere, quem extra ictum sua divinitas posuit, sed punitur, quia tamquam deo fecit: opinio illum nostra ac sua obligat poenae.
7.7.4Kutsal bir şeyi alan kişi, çaldığını nereye götürürse götürsün evrenin sınırları içinde kalsa da nasıl tapınak soyguncusu sayılıyorsa, bilgeden de hırsızlık yapılabilir; çünkü ondan, bütün olarak sahip olduğu şeylerden değil, sahibi olarak adının yazılı olduğu, kendisine kişi olarak hizmet eden şeylerden bir şey alınacaktır.
Quomodo ergo sacrilegus videtur, qui aliquid aufert sacri, etiam si, quocumque transtulit, quod surripuerat, intra terminos mundi est, sic et sapienti furtum potest fieri; auferetur enim illi non ex iis, quae universa habet, sed ex iis, quibus dominus inscriptus est, quae viritim ei serviunt.
7.7.5Bilge, birinci sahipliği tanıyacak, ikincisine ise elinden gelirse sahip olmak istemeyecek ve bir Romalı komutanın söylediği o sözü söyleyecektir: Yiğitliği ve devlete yaptığı iyi hizmetler için ona bir günde sürerek çevresini dolaşabileceği kadar toprak verilmesine karar verildiğinde, "Bir vatandaşa yetenden fazlasına ihtiyaç duyan bir vatandaşa," demişti, "ihtiyacınız yok." Bu armağanı geri çevirmiş olmasının, onu hak etmiş olmasından ne kadar daha büyük bir adam gösterdiğini düşün! Çünkü pek çok kişi başkalarının sınırlarını almıştır; kendine sınır koyan ise hiç olmamıştır!
Illam alteram possessionem adgnoscet, hanc nolet habere, si poterit, emittetque illam vocem, quam Romanus imperator emisit, cum illi ob virtutem et bene gestam rem publicam tantum agri decerneretur, quantum arando uno die circumire potuisset: "Non opus est," inquit, "vobis eo cive, cui plus opus sit quam uni civi." Quanto maioris viri putas respuisse hoc munus, quam meruisse! Multi enim fines aliis abstulerunt, sibi nemo constituit!
7.8.1Öyleyse bilgenin her şeye hükmeden ve bütün evrene yayılan ruhuna baktığımızda her şeyin onun olduğunu söyleriz; oysa bu gündelik hukuka göre, durum öyle gerektirirse, mülksüzler arasında sayılacaktır. Onun sahip olduklarının ruhuyla ve büyüklüğüyle mi yoksa vergi kaydıyla mı ölçüldüğü arasında büyük fark vardır.
Ergo cum animum sapientis intuemur potentem omnium et per universa dimissum, omnia illius esse dicimus, cum ad hoc ius cotidianum, si ita res tulerit, capite censebitur. Multum interest, possessio eius animo ac magnitudine aestimetur an censu.
7.8.2Sözünü ettiğin bütün bu şeylere sahip olmaktan tiksinecektir. Sana Sokrates'i, Khrysippos'u, Zenon'u ve öteki büyük adamları anmayacağım; gerçi onlar daha da büyüktür, çünkü eskilerin övülmesine haset engel olmaz. Az önce Demetrios'u andım. Bana öyle geliyor ki tabiat onu, ne onun bizim tarafımızdan bozulabileceğini ne de bizim onun tarafından düzeltilebileceğimizi göstermek için bizim zamanımıza getirmiştir. O, kendisi kabul etmese de kusursuz bir bilgeliğe, benimsediği ilkelerde sağlam bir kararlılığa sahip bir adamdır; belagati de en yiğitçe konulara yakışan türdendir: süslenmiş, kelime peşinde koşan bir belagat değil, büyük bir ruhla, içinden gelen hamleye göre konusunun peşine düşen bir belagat.
Haec universa habere, de quibus loqueris, abominabitur. Non referam tibi Socraten, Chrysippum, Zenonem et ceteros magnos quidem viros, maiores quidem, quia in laudem vetustorum invidia non obstat. Paulo ante Demetrium rettuli, quem mihi videtur rerum natura nostris tulisse temporibus, ut ostenderet nec illum a nobis corrumpi nec nos ab illo corripi posse, virum exactae, licet neget ipse, sapientiae firmaeque in iis, quae proposuit, constantiae, eloquentiae vero eius, quae res fortissimas deceat, non concinnatae nec in verba sollicitae, sed ingenti animo, prout impetus tulit, res suas prosequentis.
7.8.3Hiç şüphem yok ki takdir ona hem böyle bir hayat hem de böyle bir söz gücü vermiştir; çağımız ne bir örnekten ne de bir azarlayıcıdan yoksun kalsın diye. Tanrılardan biri bizim bütün varlığımızı, bağışlanmaması koşuluyla Demetrios'a mülk olarak vermek istese, bunu reddedeceğini ve şöyle diyeceğini kesinlikle söyleyebilirim:
Huic non dubito quin providentia et talem vitam et talem dicendi facultatem dederit, ne aut exemplum saeculo nostro aut convicium deesset. Demetrio si res nostras aliquis deorum possidendas velit tradere sub lege certa, ne liceat donare, adfirmaverim repudiaturum dicturumque:
7.9.1"Ben kendimi bu içinden çıkılmaz yüke bağlamam, bu hafif ve serbest insanı işlerin derin tortusuna indirmem. Bütün milletlerin kötülüklerini neden bana getiriyorsun? Bunları bağışlamak için bile kabul etmezdim; çünkü bağışlamanın bana yakışmayacağı pek çok şey görüyorum. Milletlerin ve kralların gözünü kamaştıran şeyleri gözümün önüne koymak, kanınızın ve canlarınızın bedelini seyretmek istiyorum.
"Ego vero me ad istud inextricabile pondus non adligo nec in altam faecem rerum hunc expeditum hominem demitto. Quid ad me defers populorum omnium mala? Quae ne daturus quidem acciperem, quoniam multa video, quae me donare non deceat. Volo sub conspectu meo ponere, quae gentium oculos regumque praestringunt, volo intueri pretia sanguinis animarumque vestrarum.
7.9.2Önce lüksün ganimetlerini önüme koy; ister bunları sırayla ser, ister —daha iyisi— tek bir yığın hâlinde ver. Titiz bir incelikle işlenmiş bağa görüyorum; en çirkin ve en tembel hayvanların kabukları muazzam paralarla satın alınmış, hoşa giden o renk çeşitliliği bile altına sürülen boyalarla gerçeğine benzetilmiş. Şurada masalar ve bir senatörün servetine denk değer biçilmiş bir ağaç görüyorum; ağacın bahtsızlığı onu ne kadar çok budakla büktüyse o kadar değerli.
Prima mihi luxuriae spolia propone, sive illa Vis per ordinem expandere sive, ut est melius, in unum acervum dare. Video elaboratam scrupulosa distinctione testudinem et foedissimorum pigerrimorumque animalium testas ingentibus pretiis emptas, in quibus ipsa illa, quae placet, varietas subditis medicamentis in similitudinem veri Coloratur. Video istic mensas et aestimatum lignum senatorio censu, eo pretiosius, quo illud in plures nodos arboris infelicitas torsit.
7.9.3Şurada kristal kaplar görüyorum; kırılganlıkları fiyatlarını artırır, çünkü bilgisizlerin gözünde her şeyden alınan haz, onları kaçırması gereken tehlikenin ta kendisiyle büyür. Murra kadehleri görüyorum; kusacakları şeyi geniş taş kadehlerde birbirlerinin şerefine içmeselerdi, lüks elbette yeterince pahalıya gelmiş sayılmazdı.
Video istic crystallina, quorum accendit fragilitas pretium; omnium enim rerum voluptas apud imperitos ipso, quo fugari debet, periculo crescit. Video murrea pocula; parum scilicet luxuria magno fuerit, nisi, quod vomant, capacibus gemmis inter se propinaverint.
7.9.4Her kulağa birer tane alınmamış inciler görüyorum; çünkü kulaklar artık yük taşımaya alıştırılmıştır: inciler birbirine eklenir, çiftlerin üstüne başkaları da konur. Her bir kulaktan ikişer üçer servet sarkmasaydı, kadınların çılgınlığı erkekleri yeterince ezmiş olmazdı.
Video uniones non singulos singulis auribus comparatos; iam enim exercitatae aures oneri ferundo sunt; iunguntur inter se et insuper alii binis superponuntur. Non satis muliebris insania viros superiecerat, nisi bina ac terna patrimonia auribus singulis pependissent.
7.9.5İpek elbiseler görüyorum, eğer bunlara elbise denebilirse: bunlarda ne bedeni ne de hiç olmazsa utancı koruyacak bir şey vardır; kadın bunları giydiğinde çıplak olmadığına pek de gönül rahatlığıyla yemin edemez. Bunlar ticaret için bile tanınmayan milletlerden muazzam paralarla getirtilir; öyle ki bizim kibar kadınlarımız zina ortaklarına bile yatak odasında sokakta gösterdiklerinden fazlasını göstermesinler.
Video sericas vestes, si vestes vocandae sunt, in quibus nihil est, quo defendi aut corpus aut denique pudor possit, quibus sumptis parum liquido nudam se non esse iurabit. Hae ingenti summa ab ignotis etiam ad commercium gentibus accersuntur, ut matronae nostrae ne adulteris quidem plus sui in cubiculo, quam in publico ostendant.
7.10.1Ne yapıyorsun, ey açgözlülük? Altının, kaç şeyin pahalılığı karşısında yenik düştü! Saydığım bütün bu şeyler daha büyük itibar ve değer görüyor. Şimdi senin servetini, arzumuzun önünde gözlerimizin karardığı o iki madenin levhalarını gözden geçirmek istiyorum.
"Quid agis, avaritia? Quot rerum caritate aurum tuum victum est! Omnia ista, quae rettuli, in maiore honore pretioque sunt. Nunc volo tuas opes recognoscere, lamnas utriusque materiae, ad quam cupiditas nostra caligat.
7.10.2Ama vallahi toprak, bizim için faydalı olacak ne varsa ortaya çıkarmış; bunları ise gömmüş, derinlere batırmış ve ortaya çıktıklarında milletlerin başına bela olacak zararlı şeylermiş gibi bütün ağırlığıyla üzerlerine çökmüştür. Demirin, altının ve gümüşün çıkarıldığı karanlıkların aynısından çıkarıldığını görüyorum: birbirimizi öldürmek için ne aletimiz ne bedelimiz eksik kalmasın diye.
At mehercules terra, quae, quidquid utile futurum nobis erat, protulit, ista defodit et mersit et ut noxiosis rebus ac malo gentium in medium prodituris toto pondere incubuit. Video ferrum ex isdem tenebris esse prolatum, quibus aurum et argentum, ne aut instrumentum in caedes mutuas deesset aut pretium.
7.10.3Yine de bunların hâlâ bir maddesi var; ruhun gözün yanılgısının ardından gidebileceği bir şey var. Şurada senetler, borç belgeleri, teminat yazıları görüyorum: sahip olmanın boş hayalleri, kendini yoran açgözlülüğün gölgelikleri; açgözlülük bunlarla, boş şeyler hakkındaki kanaatle sevinen ruhu aldatır. Bunlar, faiz, hesap defteri ve tefecilik, insan arzusunun tabiatın dışında aranıp bulunmuş adlarından başka nedir?
Et tamen adhuc ista aliquam materiam habent; est, in quo errorem oculorum animus subsequi possit. Video istic diplomata et syngraphas et cautiones, vacua habendi simulacra, umbracula avaritiae quaedam laborantis, per quae decipiat animum inanium opinione gaudentem. Quid enim ista sunt, quid fenus et calendarium et usura, nisi humanae cupiditatis extra naturam quaesita nomina?
7.10.4Tabiattan yakınabilirim: altını ve gümüşü daha derine gizlemediği, üzerlerine çıkarılamayacak kadar büyük bir ağırlık koymadığı için. Ya şu tabletler, şu hesaplar, satılık zaman, kanlı aylık faizler nedir? Bizim düzenimize bağlı, isteyerek edindiğimiz kötülükler; içlerinde göze gösterilebilecek, elle tutulabilecek hiçbir şey olmayan, boş açgözlülüğün rüyaları.
"Possum de rerum natura queri, quod aurum argentumque non interius absconderit, quod non illis maius, quam quod detrahi posset, pondus iniecerit: quid sunt istae tabellae, quid computationes et venale tempus et sanguinulentae centesimae? Voluntaria mala ex constitutione nostra pendentia, in quibus nihil est, quod subici oculis, quod teneri manu possit, inanis avaritiae somnia.
7.10.5Ne zavallıdır mirasının koca kayıt defterinden, zincirli kölelerle sürülecek uçsuz bucaksız topraklardan, eyaletlerde ve krallıklarda otlatılacak sayısız sürüden, savaşçı milletlerden kalabalık köle takımından, büyük şehirlerin genişliğini aşan özel yapılardan haz duyan!
O miserum, si quem delectat patrimonii sui liber magnus et vasta spatia terrarum colenda per vinctos et immensi greges pecorum per provincias ac regna pascendi et familia bellicosis nationibus maior et aedificia privata laxitatem urbium magnarum vincentia!
7.10.6Servetini yaydığı, saçtığı bu şeyleri iyice gözden geçirip kibirlendikten sonra, sahip olduğu her şeyi arzuladığı şeyle karşılaştırsın: yoksuldur. Bırak beni, o zenginliklerime geri ver. Ben bilgeliğin krallığını tanıdım; büyük ve güvenli bir krallık. Ben her şeye, her şey herkesin olacak biçimde sahibim."
Cum bene ista, per quae divitias suas disposuit ac fudit, circumspexerit superbumque se fecerit, quidquid habet, ei, quod cupit, comparet: pauper est. Dimitte me et illis divitiis meis redde. Ego regnum sapientiae novi, magnum, securum; ego sic omnia habeo, ut omnium sint."
7.11.1Bu yüzden Gaius Caesar ona iki yüz bin bağışlamak istediğinde, almamakla övünmeye bile değmeyecek bir para sayarak gülüp geri çevirdi. Tanrılar ve tanrıçalar, onu ne küçük bir gönülle ya onurlandırmak ya da satın almak istemiş! Bu seçkin adamın hakkını teslim etmeliyim:
Itaque cum C. Caesar illi ducenta donaret, ridens reiecit ne dignam quidem summam iudicans, qua non accepta gloriaretur. Di deaeque, quam pusillo animo illum aut honorare voluit aut corrumpere! Reddendum egregio viro testimonium est;
7.11.2Gaius'un, onu bu kadar parayla değiştirebileceğini sanmasındaki çılgınlığa şaştığını söylerken ondan büyük bir söz işittim: "Beni sınamaya karar vermişse," dedi, "bütün imparatorluğuyla denemeliydi."
ingentem rem ab illo diei audivi, cum miraretur Gai dementiam, quod se putasset tanti posse mutari. "Si temptare," inquit, "me constituerat, toto illi fui experiendus imperio."
7.12.1Demek ki her şey bilgenin olsa da bilgeye bir şey bağışlanabilir. Aynı şekilde, dostların her şeyinin ortak olduğunu söylesek de dosta bir şey bağışlanmasına hiçbir engel yoktur. Çünkü bir dostla her şeyim, bir kısmı benim, bir kısmı onun olacak biçimde, bir ortakla olduğu gibi ortak değildir; çocukların anneyle babaya ortak olması gibi ortaktır: iki çocukları olduğunda her biri birer çocuğa değil, ikişer çocuğa sahiptir.
Sapienti ergo donari aliquid potest, etiam si sapientis omnia sunt. Aeque nihil prohibet, cum omnia amicis dicamus esse communia, aliquid amico donari. Non enim milli sic cum amico communia omnia sunt, quomodo cum socio, ut pars mea sit, pars illius, sed quomodo patri matrique communes liberi sunt, quibus cum duo sunt, non singuli singulos habent, sed singuli binos.
7.12.2Her şeyden önce, beni ortaklığa çağıran şu kişi kim olursa olsun, onun benimle hiçbir ortak şeyi olmadığını bilmesini sağlayacağım. Neden? Çünkü bu ortaklık yalnız bilgeler arasındadır, yani aralarında dostluk bulunanlar arasında; ötekiler ortak olmadıkları gibi dost da değillerdir.
Primum omnium iam efficiam, ut, quisquis est iste, qui me in societatem vocat, sciat se nihil mecum habere commune. Quare? Quia hoc inter sapientes solum consortium est, inter quos amicitia est; ceteri non magis amici sunt quam socii.
7.12.3Sonra, ortak olmanın birçok yolu vardır. Tiyatrodaki atlı sıraları bütün Romalı atlıların ortak malıdır; yine de bunların içinde benim tuttuğum yer bana ait olur; onu birine bırakırsam, ona ortak bir şeyi bırakmış olsam da yine bir şey vermiş sayılırım. Bazı şeyler bazı kişilere belli bir koşul altında aittir.
Deinde pluribus modis communia sunt. Equestria omnium equitum Romanorum sunt; in illis tamen meus fit proprius locus, quem occupavi; hoc si cui cessi, quamvis illi communi re cesserim, tamen aliquid dedisse videor. Quaedam quorundam sub certa condicione sunt.
7.12.4Atlı sıralarında bir yerim var: satmak, kiraya vermek, içinde oturmak için değil, yalnızca seyretmek için. Bu yüzden atlı sıralarında yerim olduğunu söylersem yalan söylemiş olmam. Ama tiyatroya geldiğimde sıralar doluysa, orada hem hakkım olan bir yerim vardır, çünkü oturmaya hakkım var; hem yoktur, çünkü yer hakkını ortaklaşa paylaştığım kişiler orayı tutmuştur.
Habeo in equestribus locum, non ut vendam, non ut locem, non ut habitem, in hoc tantum, ut spectem; propterea non mentior, si dico habere me in equestribus locum. Sed cum in theatrum veni, si plena sunt equestria, et iure habeo locum illic, quia sedere mihi licet, et non habeo, quia ab his, cum quibus mihi ius loci commune est, occupatus est.
7.12.5Aynı şeyin dostlar arasında olduğunu düşün. Dostun sahip olduğu her şey ikimizin ortak malıdır, ama elinde tutanın kendi malıdır; o istemezse onları kullanamam. "Benimle alay ediyorsun," diyorsun; "dostun olan benimse, onu satmama izin olmalı." İzin yok; atlı sıralarını da satamazsın, oysa onlar öteki atlılarla ortak malındır.
Idem inter amicos puta fieri. Quidquid habet amicus, commune est nobis, sed illius proprium est, qui tenet; uti iis illo nolente non possum. "Derides me," inquis; "si, quod amici est, meum est, liceat mihi vendere." Non licet; nam nec equestria, et tamen communia tibi cum ceteris equitibus sunt.
7.12.6Bir şeyi satamaman, tüketememen, daha kötü ya da daha iyi bir şeyle değiştirememen, onun senin olmadığına delil değildir; belli bir koşul altında senin olan şey de senindir.
Non est argumentum ideo aliquid tuum non esse, quia vendere non potes, quia consumere, quia mutare in deterius aut melius; tuum enim est etiam, quod sub lege certa tuum est.
7.13.1[…] aldım, ama kesinlikle daha azını değil. Sözü uzatmayayım: iyilik daha büyük olamaz; ama iyiliğin verildiği araçlar daha büyük ve daha çok olabilir; iyilikseverlik kendini bunlara döker ve kendini şımartır, tıpkı âşıkların yaptığı gibi: onların daha çok öpücüğü, daha sıkı kucaklaşmaları aşkı artırmaz, ama ona iş verir.
accepi, sed certe non minus. Ne traham longius, beneficium maius esse non potest; ea, per quae beneficium datur, possunt esse maiora et plura, in quae se denique benevolentia effundat et sic sibi indulgeat, quemadmodum amantes solent, quorum plura oscula et complexus artiores non augent amorem, sed exercent.
7.14.1Sıradaki soru da daha önceki kitaplarda büyük ölçüde halledilmiştir; bu yüzden kısaca değinilecek, çünkü başka sorular için ileri sürülmüş deliller buna da aktarılabilir. Sorulan şudur: İyiliği geri ödemek için her şeyi yapmış olan kişi, onu geri ödemiş midir?
Haec quoque, quae venit, quaestio profligata est in prioribus; itaque breviter perstringetur; possunt enim in hanc, quae aliis data sunt, argumenta transferri. Quaeritur, an, qui omnia fecit, ut beneficium redderet, reddiderit.
7.14.2"Onun geri ödemediğini şuradan bil," diyor biri: "geri ödemek için her şeyi yapmış; demek ki yapma fırsatını bulamadığı şeyin yapılmadığı açık. Alacaklısına ödemek için her yerde para arayıp bulamayan kişi de parayı ödememiştir."
"Ut scias," inquit, "illum non reddidisse, omnia fecit, ut redderet; apparet ergo non esse id factum, cuius faciendi occasionem non habuit. Et creditori suo pecuniam non solvit is, qui, ut solveret, ubique quaesivit nec invenit."
7.14.3Bazı şeyler, sonucunu ortaya koymak zorunda olan türdendir; bazılarında ise sonuca ulaşmak için her şeyi denemiş olmak, sonucun yerine geçer. Hekim iyileştirmek için her şeyi yapmışsa kendi payına düşeni yerine getirmiştir; bütün gücünü kullanmışsa, müvekkili mahkûm olsa bile hatip belagatin vazifesini yerine getirmiştir; basiret, gayret ve cesaret görevlerini yapmışsa, yenilmiş bir komutana bile komutanlık övgüsü verilir.
Quaedam eius condicionis sunt, ut effectum praestare debeant; quibusdam pro effectu est omnia temptasse, ut efficerent. Si omnia fecit, ut sanaret, peregit partes suas medicus; etiam damnato reo oratori constat eloquentiae officium, si omni vi usus est; laus imperatoria etiam victo duci redditur, si et prudentia et industria et fortitudo muneribus suis functa est.
7.14.4Sana iyiliğini geri ödemek için her şeyi yaptı; senin mutluluğun ona engel oldu; gerçek dostluğu sınayacak hiçbir sert olay başına gelmedi; zengine bağışta bulunamadı, sağlıklının başında bekleyemedi, mutlu birinin yardımına koşamadı: Sen iyiliğini geri almamış olsan da o minnetinin karşılığını ödemiştir. Üstelik hep buna yönelmiş, bunun zamanını beklemiş, bu uğurda büyük özen ve gayret harcamış olan kişi, minnetini çabucak ödeme fırsatı bulan kişiden daha çok emek vermiştir.
Omnia fecit, ut beneficium redderet, obstitit illi felicitas tua; nihil incidit durius, quod veram amicitiam experiretur; locupleti donare non potuit, sano adsidere, felici succurrere: gratiam rettulit, etiam si tu beneficium non recepisti. Praeterea huic intentus semper et huius rei tempus opperiens, qui in hoc multum curae, multum sedulitatis impendit, plus laboravit, quam cui cito referre gratiam contigit.
7.14.5Borçlunun örneği farklıdır: onun için para aramış olmak yetmez, ödemedikçe borçtan kurtulmaz; çünkü orada başında haşin bir alacaklı dikilir, tek bir günün bile karşılıksız geçmesine göz yummaz. Burada ise pek iyi kalpli biri vardır; senin koşuşturduğunu, kaygılı ve tedirgin olduğunu görünce şöyle der: "Bu kaygıyı gönlünden at; kendini üzmeyi bırak. Her şeyi senden aldım; daha fazla bir şey istediğimi sanırsan bana haksızlık edersin; gönlün bana eksiksiz ulaştı." "Söyle bana," diyor biri, "iyiliği geri ödeseydi, minnetinin karşılığını ödediğini söylerdin; öyleyse geri ödeyenle ödemeyen aynı durumda mı?" Şimdi bunun karşısına şunu koy: Aldığı iyiliği unutmuş, minnettar olmaya hiç çalışmamış olsaydı, minnetinin karşılığını ödediğini kabul etmezdin; oysa bu adam gece gündüz kendini yormuş, yalnız bu işe eğilip uğraşarak, hiçbir fırsat elinden kaçmasın diye başka bütün vazifelerden vazgeçmiştir. Öyleyse minnetini ödeme kaygısını bir kenara atanla, bu kaygıdan hiç ayrılmayan aynı durumda mı olacak? Gönlün eksik olmadığını gördüğün hâlde benden bir şey istiyorsan haksızlık ediyorsun.
Debitoris exemplum dissimile est, cui parum est pecuniam quaesisse, nisi solvit; illic enim stat acerbus super caput creditor, qui nullum diem gratis occidere patiatur; hic benignissimus, qui, te cum viderit concursantem et sollicitum atque anxium, dicat: "Mitte hanc de pectore curam; desine tibi molestus instare. Omnia a te habeo; iniuriam mihi facis, si me quicquam desiderare amplius iudicas; plenissime ad me pervenit animus tuus." "Dic," inquit, "mihi: si reddidisset beneficium, diceres illum gratiam rettulisse; eodem ergo loco est, qui reddidit et qui non reddidit? "Contra nunc illud pone: si oblitus esset accepti beneficii, si ne temptasset quidem gratus esse, negares illum gratiam rettulisse; at hic se diebus noctibusque lassavit et omnibus aliis renuntiavit officiis huic uni imminens et operatus, ne qua se fugeret occasio; eodem ergo loco erunt ille, qui curam referendae gratiae abiecit, et hic, qui numquam ab illa recessit? Iniquus es, si rem a me exigis, cum videas animum non defuisse.
7.15.1Kısacası şunu düşün: Sen esir düştüğünde borç para aldım, mallarımı alacaklıya teminat gösterdim; o kadar sert bir kışta, korsanlarla dolu kıyılar boyunca yola çıktım, barış içindeki bir denizin bile getirebileceği bütün tehlikeleri aştım; herkesin kaçtığı adamları arayarak bütün ıssız yerleri dolaştım ve nihayet korsanlara ulaştım; ama seni çoktan başka biri fidye verip kurtarmıştı. Minnetimin karşılığını ödemediğimi mi söyleyeceksin? O yolculukta senin kurtuluşun için borçlandığım parayı bir gemi kazasında yitirmiş olsam bile, senden çözmek istediğim zincirlere kendim düşmüş olsam bile minnetimin karşılığını ödemediğimi mi söyleyeceksin?
Ad summam puta, cum captus esses, me pecuniam mutuatum rebus meis in securitatem creditoris oppositis navigasse hieme tam saeva per infesta latrociniis litora, emensum, quidquid periculorum adferre potest etiam pacatum mare; peragratis omnibus solitudinibus, cum, quos nemo non fugiebat, ego quaererem, tandem ad piratas perveni; iam te alius redemerat: negabis me gratiam rettulisse? Etiamne, si in illa navigatione pecuniam, quam saluti tuae contraxeram, naufragus perdidi, etiamne, si in vincula, quae detrahere tibi volui, ipse incidi, negabis me rettulisse gratiam?
7.15.2Oysa vallahi Atinalılar Harmodios ile Aristogeiton'a zorba katilleri derler; Mucius'un düşman sunağında bıraktığı eli, Porsenna'yı öldürmüş olmaya denk sayılmıştır; talihe karşı hep boğuşmuş olan fazilet, giriştiği işi sonuca ulaştıramasa bile parlamıştır. Kaçan fırsatların peşinden koşan, minnetini ödeyebileceği fırsatları birbiri ardına kollayan kişi, hiç ter dökmeden ilk fırsatta minnettar olabilen kişiden daha fazlasını yapmıştır.
At mehercules Athenienses Harmodium et Aristogitonem tyrannicidas vocant, et Mucio manus in hostili ara relicta instar occisi Porsinae fuit, et semper contra fortunam luctata virtus etiam citra effectum propositi operis enituit. Plus praestitit, qui fugientes occasiones secutus est et alia atque alia captavit, per quae referre gratiam posset, quam quem sine ullo sudore gratum prima fecit occasio.
7.15.3"O sana iki şey sundu," diyor biri, "irade ve şeyin kendisini; sen de ona iki şey borçlusun." Bunu, sana yalnızca boş bir irade geri ödemiş olan kişiye haklı olarak söyleyebilirsin; ama isteyen, çabalayan, denemediği hiçbir şey bırakmayan kişiye söyleyemezsin; çünkü o, elinden geldiği kadar ikisini de sunmaktadır.
"Duas," inquit, "res ille tibi praestitit, voluntatem et rem; tu quoque illi duas debes." Merito istud diceres ei, qui tibi reddidit voluntatem otiosam, huic vero, qui et vult et conatur et nihil intemptatum relinquit, id non potes dicere; utrumque enim praestat, quantum in se est.
7.15.4Sonra sayıyı her zaman sayıyla eşitlemek gerekmez; bazen bir şey iki şeye bedeldir. Bu yüzden geri ödemeye bu kadar istekli ve hevesli bir irade, şeyin yerine geçer. Eğer gönül, şeyin kendisi olmadan minnetin karşılığını ödemeye yetmiyorsa, kimse tanrılara karşı minnettar değildir, çünkü onlara yalnızca irade sunulur. "Tanrılara," diyor biri, "başka hiçbir şey sunamayız." Ama minnetimi ödemem gereken bu kişiye de başka hiçbir şey sunamıyorsam, tanrılara bundan fazlasını sunmadığım bir şeyle bir insana karşı neden minnettar olmayayım?
Deinde non semper numero numerus aequandus est, aliquando una res pro duabus valet; itaque in locum rei succedit tam propensa voluntas et cupida reddendi. Quod si animus sine re ad referendam gratiam non valet, nemo adversus deos gratus est, in quos voluntas sola confertur. "Dis," inquit, "nihil aliud praestare possumus." Sed si huic quoque, cui referre gratiam debeo, nihil aliud praestare possum, quid est, quare non eo adversus hominem gratus sim, quo nihil amplius in deos confero?
7.16.1Yine de benim ne düşündüğümü soruyor ve cevabı kesinleştirmek istiyorsan: Biri iyiliğini geri aldığını kabul etsin, öteki geri ödemediğini bilsin; biri onu borcundan azat etsin, öteki kendini borçlu tutsun; biri "Aldım," desin, öteki "Borçluyum," diye karşılık versin.
Si tamen quaeris, quid sentiam, et vis signare responsum, hic beneficium recepisse se iudicet, ille se sciat non reddidisse; hic illum dimittat, ille se teneat; hic dicat: "Habeo," ille respondeat: "Debeo.
7.16.2Her soruda gözümüzün önünde kamu yararı olsun; nankörlerin sığınabilecekleri, inkârlarını altına gizleyebilecekleri bahanelerin önü kesilmeli. "Her şeyi yaptım." Şimdi de yap. Ne o?
"In omni quaestione propositum sit nobis bonum publicum; praecludendae sunt excusationes ingratis, ad quas refugere non possint et sub quibus infitiationem suam tegere. "Omnia feci." Fac etiamnunc. Quid?
7.16.3Atalarımızı, alacaklısından aldığı parayı şehvetine ya da kumara harcayan kişiyle, yangın, soygun ya da daha acı bir kaza yüzünden başkasının parasını kendi parasıyla birlikte yitiren kişiyi aynı kefeye koymanın büyük haksızlık olduğunu anlayamayacak kadar basiretsiz mi sanıyorsun? Hiçbir bahaneyi kabul etmediler; insanlar verdikleri sözü her durumda tutmak gerektiğini bilsinler diye. Çünkü birkaç kişinin haklı bahanesinin bile kabul edilmemesi, herkesin bir bahaneye başvurmasından iyiydi. Geri ödemek için her şeyi yaptın;
tu tam imprudentes iudicas maiores nostros fuisse, ut non intellegerent iniquissimum esse eodem loco haberi eum, qui pecuniam, quam a creditore acceperat, libidini aut aleae adsumpsit, et eum, qui incendio aut latrocinio aut aliquo casu tristiore aliena cum suis perdidit? Nullam excusationem receperunt, ut homines scirent fidem utique praestandam; satius enim erat a paucis etiam iustam excusationem non accipi quam ab omnibus aliquam temptari. Omnia fecisti, ut redderes;
7.16.4bu ona yetsin, sana az gelsin. Çünkü minnet borcu ödenecek kişi, büyük bir çabayla ve gayretle harcanmış emeğin boşa gitmiş sayılmasına göz yumarsa nasıl minnete layık değilse, iyi niyeti ödeme yerine kabul eden kişiye, seni borcundan azat ettiği için daha da isteyerek borçlu kalmazsan sen de öyle nankörsün. Bunu kapıp şahit tutmaya kalkma; geri ödeme fırsatlarını yine de ara. Birine geri istediği için öde, ötekine borcunu bağışladığı için; birine iyi olduğu için, ötekine kötü olduğu için.
hoc illi satis sit, tibi parum. Nam quemadmodum ille, si enixam et sedulam operam transire pro irrita patitur, cui gratia referatur, indignus est, ita tu ingratus es, nisi ei, qui voluntatem bonam in solutum accipit, eo libentius debes, quia dimittens. Non rapias hoc nec testeris; occasiones reddendi nihilo minus quaeras. Redde illi, quia repetit, huic, quia remittit; illi, quia bonus est, huic, quia malus.
7.16.5Bu yüzden şu sorunun seni ilgilendirdiğini düşünmene gerek yok: Bilgeden iyilik alan kişi, o kişi bilge olmaktan çıkıp kötüye dönmüşse, iyiliği geri ödemeli midir? Bilgeden aldığın emaneti kötüleşmiş olsa bile ona geri verirdin, borcu da geri öderdin. İyiliği neden geri ödemeyesin? O değişti diye seni de mi değiştirsin? Ne o?
Ideoque hanc quaestionem non est quod ad te iudices pertinere, an, quod beneficium quis a sapiente accepit, reddere debeat, si ille desiit esse sapiens et in malum versus est. Redderes enim et depositum, quod a sapiente accepisses, etiam malo, redderes creditum. Quid est, cur non et beneficium? Quia mutatus est, ille te mutet? Quid?
7.16.6Sağlıklı birinden bir şey almış olsaydın, o hastalanınca ona geri vermez miydin? Oysa güçsüz düşmüş bir dosta her zaman daha fazlasını borçluyuz. Bu adam da ruhça hastadır; ona yardım edilsin, katlanılsın. Akılsızlık ruhun hastalığıdır.
Si quid a sano accepisses, aegro non redderes, cum plus semper imbecillo amico debeamus? Et hic aeger est animo; adiuvetur, feratur. Stultitia morbus est animi.
7.17.1Daha iyi anlaşılsın diye burada bir ayrım yapmak gerektiğini düşünüyorum. İki tür iyilik vardır: biri, ancak bir bilgenin bir bilgeye verebileceği iyiliktir; bu mutlak ve gerçek iyiliktir. Öteki, biz bilgisizler arasında alışverişi yapılan bayağı, halka özgü iyiliktir.
Drstinguendum hoc, quo magis intellegatur, existimo. Duo sunt beneficia: unum, quod dare nisi sapiens sapienti non potest; hoc est absolutum et verum beneficium; alterum vulgare, plebeium, cuius inter nos imperitos commercium est.
7.17.2Bu ikinci türde, kişi ne olursa olsun, ister katil ister hırsız ister zinacı çıkmış olsun, ona iyiliği geri ödemem gerektiğinden şüphe yoktur. Suçların kendi kanunları vardır; bu adamları bir nankörden çok bir yargıç düzeltir. Kimse, kendisi kötü diye seni de kötü yapmasın. Kötüye iyiliği önüne atarım, iyiye geri öderim: iyiye borçlu olduğum için, kötüye borçlu kalmamak için.
De hoc non est dubium, quin illi, qualiscumque est, debeam reddere, sive homicida sive fur sive adulter evasit. Habent scelera leges suas; melius istos iudex quam ingratus emendat. Nemo te malum, quia est, faciat. Malo beneficium proiciam, bono reddam, huic, quia debeo, illi, ne debeam.
7.18.1Öteki iyilik türünde ise şüphe vardır: onu ancak bilge olarak alabildiysem, ancak bir bilgeye geri ödeyebilirim. "Diyelim ki geri ödüyorum: o geri alamaz, artık buna elverişli değildir, onu kullanma bilgisini yitirmiştir. Ya bana çolak birine top atmamı buyursan? Birine alamayacağı bir şeyi vermek aptallıktır." Sondan başlayarak cevap vereyim: Kimseye alamayacağı bir şeyi vermem; ama geri alamayacak olsa da geri öderim. Çünkü ancak alan birini borç altına sokabilirim; borcumdan kurtulmak içinse geri ödemiş olmam yeter. O, onu kullanamayacak mı? Bu onun bileceği iş; kusur bende değil onda olacaktır.
De altero beneficii genere dubitatur, quod si accipere non potui nisi sapiens, ne reddere quidem nisi sapienti possum. "Puta enim me reddere: ille non potest recipere, non est iam huius rei capax, scientiam utendi perdidit. Quid, si me remittere maneo pilam iubeas? Stultum est dare alicui, quod accipere non possit." Ut respondere ab ultimo incipiam: non dabo ulli, quod accipere non poterit; reddam, etiam si recipere non poterit. Obligare enim non possum nisi accipientem; liberari tantum, si reddidi, possum. Ille uti illo non poterit? Viderit; penes illum erit culpa, non penes me.
7.19.1"Geri ödemek," diyor biri, "alacak olana teslim etmektir. Ne o? Birine şarap borçlu olsan, o da bunu bir file ya da kalbura dökmeni istese, geri ödediğini mi söyleyeceksin? Ya da geri öderken ikiniz arasında kaybolup gidecek bir şeyi mi geri ödemek isteyeceksin?"
"Reddere est," inquit, "accepturo tradidisse. Quid enim? si cui vinum debeas et hoc ille te infundere reticulo iubeat aut cribro, reddidisse te dices? Aut reddere voles, quod, dum redditur, inter duos pereat? "
7.19.2Geri ödemek, borçlu olduğun şeyi, sahibine, o isterken vermektir. Benim yerine getirmem gereken tek şey budur. Benden aldığını elinde tutması artık ötesine ait bir kaygıdır; ona vasilik değil sadakat borçluyum; onun elinde tutmaması, benim geri ödememekten çok daha iyidir.
Reddere est id, quod debeas, ei, cuius est, volenti dare. Hoc unum mihi praestandum est. Ut quidem habeat, quod a me accepit, iam ulterioris est curae; non tutelam illi, sed fidem debeo, multoque satius est illum non habere, quam me non reddere.
7.19.3Aldığını hemen et pazarına götürecek bir alacaklıya da geri öderim; borcumu saymam için beni zinacı bir kadına havale etse de öderim; alacağı paraları kuşağını çözüp koynuna dökecek olsa da veririm. Çünkü benim işim geri ödemektir; geri ödedikten sonra saklamak ve korumak değil. Aldığım iyiliği korumak borcumdur, geri verdiğimi değil. Bende kaldıkça güvende olsun; ama alanın ellerinden akıp gidecek olsa da geri isteyene verilmelidir. İyiye, işine yaradığında; kötüye, istediğinde geri öderim.
Et creditori statim in macellum laturo, quod acceperit, reddam; etiam si mihi adulteram, cui monerem, delegaverit, solvam; et, si nummos, quos accipiet, in sinum suum discinctus infundet, dabo. Reddendum enim mihi est, non servandum, cum reddidero, ac tuendum; beneficii accepti, non redditi, custodiam debeo. Dum apud me est, salvum sit; ceterum, licet accipientis manibus effluat, dandum est reposcenti. Reddam bono, cum expediet, malo, cum petet.
7.19.4"Ona aldığın gibi bir iyilik geri ödeyemezsin," diyor biri, "çünkü bir bilgeden aldın, bir akılsıza geri ödüyorsun." Hayır; ona şimdi alabileceği türden bir iyilik ödüyorum. Aldığımı daha kötü bir biçimde geri ödüyorsam bu benim yüzümden değil, onun yüzündendir: bilgeliğe dönerse ona aldığım gibisini öderim; kötüler arasında kaldıkça, ondan alınabilecek gibisini öderim.
"Tale," inquit, "illi beneficium, quale accepisti, non potes reddere; accepisti enim a sapiente, stulto reddis." Non; reddo illi, quale nunc potest recipere, nec per me fit, quod deterius id, quod accepi, reddam, sed per illum, cui, si ad sapientiam redierit, reddam, quale accepi; dum in malis est, reddam, quale ab illo potest accipi.
7.19.5"Ne o?" diyor biri, "yalnız kötü değil, Apollodoros ya da Phalaris gibi vahşi, canavar olmuşsa, ona da aldığın iyiliği geri mi ödeyeceksin?" Tabiat bir bilgenin bu kadar büyük bir değişime uğramasına izin vermez. En iyiden en kötüye düşmez; kötüye dönse bile iyinin izlerini taşıması zorunludur. Fazilet hiçbir zaman, ruha hiçbir değişimin silemeyeceği kadar sağlam izler bırakmayacak ölçüde sönmez.
"Quid? si," inquit, "non tantum malus factus est, sed ferus, sed immanis, qualis Apollodorus aut Phalaris,et huic beneficium,quod acceperas,reddes?" Mutationem sapientis tantam natura non patitur. Non in pessima ab optimis lapsus; necesse est etiam in malo vestigia boni teneat; numquam tantum virtus extinguitur, ut non certiores animo notas imprimat, quam ut illas eradat ulla mutatio.
7.19.6Aramızda büyütülmüş yabani hayvanlar ormana kaçsalar bile eski uysallıklarından bir şey korurlar; en uysal hayvanlardan ne kadar uzaksalar, gerçek yabani hayvanlardan, insan eli hiç değmemiş olanlardan da o kadar uzaktırlar. Bir kez bilgeliğe tutunmuş olan hiç kimse kötülüğün en dibine düşmez; o boyayı tamamen yıkanıp çıkamayacak, kötü bir renge dönemeyecek kadar derinden emmiştir.
Ferae inter nos educatae si in silvas eruperunt, aliquid mansuetudinis pristinae retinent tantumque a placidissimis absunt, quantum a veris feris et numquam humanam manum passis. Nemo in summam nequitiam incidit, qui umquam haesit sapientiae; altius infectus est, quam ut ex toto elui et transire in colorem malum possit.
7.19.7Sonra soruyorum: Bu adam yalnız ruhça mı vahşidir, yoksa kamunun yıkımına da mı taşar? Çünkü bana Phalaris'i ve öteki zorbayı örnek gösterdin. Kötü adam onların tabiatını içinde taşıyorsa, onunla aramda artık hiçbir hukukî bağ kalmasın diye ona iyiliğini neden geri ödemeyeyim?
Deinde interrogo, utrum iste ferus sit animo tantum, an et in perniciem publicam excurrat? Proposuisti enim mihi Phalarim et alterum tyrannum, quorum si naturam habet intra se malus, quidni ego isti beneficium suum reddam, ne quid mihi cum illo iuris sit amplius?
7.19.8Ama insan kanıyla yalnız sevinmekle kalmayıp beslenirse, her yaştan insana verdiği işkencelerle doymak bilmez zulmünü sürdürürse, öfkeyle değil bir tür zulüm iştahıyla kudurursa, çocukları ana babalarının gözü önünde boğazlarsa, basit bir ölümle yetinmeyip işkenceyle kıvrandırırsa, ölecekleri yalnız yakmakla kalmayıp ağır ağır kavurursa, kalesi hep taze kanla ıslanırsa, böyle birine iyiliği geri ödememek az bile kalır! Beni ona bağlayan ne varsa, insan hukukunun koparılan topluluğu onu da kesip atmıştır.
Si vero sanguine humano non tantum gaudet, sed pascitur, sed et suppliciis omnium aetatium crudelitatem insatiabilem exercet nec ira sed aviditate quadam saeviendi furit, si in ore parentium liberos iugulat, si non contentus simplici morte distorquet nec urit solum perituros, sed excoquit, si arx eius cruore semper recenti madet, parum est huic beneficium non reddere! Quidquid erat, quo mihi cohaereret, intercisa iuris humani societas abscidit.
7.19.9Bana bir iyilik yapmış ama vatanıma silah çekmiş olsaydı, hak ettiği ne varsa yitirmiş olurdu ve ona minnetin karşılığını ödemek suç sayılırdı. Benim vatanıma saldırmayıp kendi vatanına ağır geliyor, benim halkımdan uzakta kendi halkını kasıp kavuruyor, paramparça ediyorsa, ruhunun bu kadar büyük bozukluğu onu bana düşman olmasa da nefret edilen biri yapar; insan soyuna borçlu olduğum vazifenin hesabı, bir tek insana borçlu olduğum vazifeninkinden önce gelir ve bana daha ağır basar.
Si praestitisset quidem aliquid mihi, sed arma patriae meae inferret, quidquid meruerat, perdidisset, et referre illi gratiam scelus haberetur. Si non patriam meam impugnat, sed suae gravis est et sepositus a mea gente suam exagitat, abscindit, nihilo minus illum tanta pravitas animi, etiam si non inimicum, invisum mihi efficit, priorque mihi ac potior eius officii ratio est, quod humano generi, quam quod uni homini debeo.
7.20.1Ama durum böyle olsa ve o, her türlü kutsal hakkı çiğneyerek kendisine karşı hiçbir şeyin günah sayılmayacağı bir hâle getirdiği andan beri ona karşı her şey bana serbest olsa da, ona karşı şu ölçüyü korumam gerektiğine inanırım: benim iyiliğim ona ortak yıkım için daha büyük güç vermeyecek, sahip olduğu gücü de pekiştirmeyecekse ve kamuya zarar vermeden geri ödenebilecek bir şeyse, geri öderim. Onun küçük oğlunu kurtarırım;
Sed quamvis hoc ita sit et ex eo tempore omnia mihi in illum libera sint, ex quo corrumpendo fas omne, ut nihil in eum nefas esset, effecerit, illum mihi servandum modum credam, ut, si beneficium illi meum neque vires maiores daturum est in exitium commune nec confirmaturum, quas habet, id autem erit, quod illi reddi sine pernicie publica possit, reddam. Servabo filium eius infantem;
7.20.2bu iyilik, onun zulmünün parçaladığı kişilerden kime zarar verir? Muhafızlarını ücretle elinde tutmasına yarayacak parayı sağlamam. Mermer ve elbise isterse, lüksünü donatan şeyler kimseye zarar vermez; ama asker ve silah tedarik etmem.
quid hoc beneficium obest cuiquam eorum, quos crudelitas eius lacerat? Pecuniam, quae satellitem stipendio teneat, non subministrabo. Si marmora et vestes desideraverit, nihil oberit cuiquam id, quo luxuria eius instruitur; militem et arma non suggeram.
7.20.3Büyük bir armağan olarak sahne sanatçıları, fahişeler ve vahşiliğini yumuşatacak şeyler isterse seve seve sunarım. Ona savaş gemileri, tunç burunlu gemiler göndermem; ama gezinti kayıkları, yatak odalı gemiler ve denizde eğlenen kralların öteki oyuncaklarını gönderirim. Eğer iyileşmesinden tamamen umut kesilmişse, aynı elle hem herkese iyilik eder hem ona iyiliğini geri öderim; çünkü böyle karakterlerin ilacı ölümdür ve bir daha asla kendine dönmeyecek olan kişi için en iyisi göçüp gitmektir.
Si pro magno petet munere artifices scenae et scorta et quae feritatem eius emolliant, libens offeram. Cui triremes et aeratas non mitterem, lusorias et cubiculatas et alia ludibria regum in mari lascivientium mittam. Et si ex toto desperata eius sanitas fuerit, eadem manu beneficium omnibus dabo, illi reddam; quoniam ingeniis talibus exitus remedium est optimumque est abire ei, qui ad se numquam rediturus est.
7.20.4Ama bu ender kötülük her zaman bir uğursuz alamet yerine konmuştur, yerin yarılması ya da deniz mağaralarından ateş fışkırması gibi. Bu yüzden ondan uzaklaşalım ve ürpermeden kınadığımız kusurlardan söz edelim.
Sed haec rara nequitia est semper portenti loco habita, sicut hiatus terrae et e cavernis maris ignium eruptio; itaque ab illa recedamus, de iis loquamur vitiis, quae detestamur sine horrore.
7.20.5Herhangi bir forumda rastlayabileceğim, tek tek insanların korktuğu bu kötü adama aldığım iyiliği geri öderim. Onun kötülüğünün bana bir yararı olmamalı; benim olmayan şey sahibine dönsün. İyi ya da kötü olmasının ne farkı var? Geri ödüyor değil de veriyor olsaydım bunu dikkatle araştırırdım.
Huic homini malo, quem invenire in quolibet foro possum, quem singuli timent, reddam beneficium, quod accepi. Non oportet mihi nequitiam eius prodesse; quod meum non est, redeat ad dominum. Bonus sit an malus, quid differt? Diligenter istud excuterem, si non redderem, sed darem.
7.21.1Burası bir hikâye istiyor. Pythagorasçı biri bir kunduracıdan, peşin para ödemeden, filozofların giydiği beyaz ayakkabılardan almıştı; ne büyük alışveriş! Birkaç gün sonra borcunu ödemek için dükkâna geldi; kapalı kapıyı uzun süre çaldığında biri şöyle dedi: "Neden boşuna uğraşıyorsun? Aradığın kunduracı kaldırıldı, yakıldı. Bu, yakınlarımızı sonsuza dek kaybeden bizim için belki üzücüdür; ama onun yeniden doğacağını bilen senin için hiç de değil." Pythagorasçıyla alay ediyordu. Bizim filozof ise üç dört denarı pek de isteksiz olmayan bir elle, ara sıra şıngırdatarak evine geri götürdü. Sonra ödememenin verdiği bu gizli hazzı kınayıp o küçük kazancın kendisine gülümsediğini fark edince aynı dükkâna döndü ve "O senin için yaşıyor; borcunu öde," dedi. Sonra kapının, tahtaların birleşme yerinin gevşediği bir aralığından dört denarı dükkâna sokup içeri attı; başkasının malına alışmasın diye kendini bu utanmaz arzu için cezalandırdı.
Hic locus fabulam poscit. Pythagoricus quidam emerat a sutore phaecasia, rem magnam, non praesentibus nummis. Post aliquot dies venit ad tabernam redditurus et, cum elusam diu pulsaret, fuit, qui diceret: "Quid perdis operam? Sutor ille, quem quaeris, elatus, combustus est; quod nobis fortasse molestum est, qui in aeternum nostros amittimus, tibi minime, qui scis futurum, ut renascatur," iocatus in Pythagoricum. At philosophus noster tres aut quattuor denarios non invita manu domum rettulit subinde concutiens; deinde, cum reprehendisset hanc suam non reddendi tacitam voluptatem, intellegens arrisisse illud lucellum sibi redit ad eandem tabernam et ait: "Ille tibi vivit; redde, quod debes." Deinde per clostrum, qua se commissura laxaverat, quattuor denarios in tabernam inseruit ac misit poenas a se exigens improbae cupiditatis, ne alieno adsuesceret.
7.22.1Borçlu olduğun şeyi kime ödeyeceğini ara; kimse istemezse kendi kendini dava et. Kötü mü iyi mi, seni ilgilendirmez; öde, sonra suçla. Vazifelerin aranızda nasıl paylaştırıldığını unuttun: ona unutmayı buyurduk, sana hatırlamayı emrettik. Yine de iyilik yapanın onu unutması gerektiğini söylediğimizde, onun belleğinden, hele en onurlu bir işin hatırasını söküp atmak istediğimizi sanan yanılır; bazı şeyleri, gerçeğe ve kendi ölçülerine dönsünler diye ölçünün ötesinde buyururuz. Şöyle dediğimizde:
Quod debes, quaere, cui reddas, et, si nemo poscet, ipse te appella. Malus an bonus, ad te non pertinet; redde et accusa. Oblitus es, quemadmodum inter vos officia divisa sint: illi oblivio imperata est, tibi meminisse mandavimus. Errat tamen, si quis existimat, cum dicimus eum, qui beneficium dedit, oblivisci oportere, excutere nos illi memoriam rei praesertim honestissimae; quaedam praecipimus ultra modum, ut ad verum et suum redeant. Cum dicimus:
7.22.2"Hatırlamamalı," bununla şunu anlatmak isteriz: "İlan etmemeli, övünmemeli, can sıkmamalı." Çünkü bazıları yaptıkları iyiliği her toplulukta anlatır; ayıkken bunu konuşur, sarhoşken bunu içlerinde tutamaz, bunu yabancılara zorla dinletir, dostlara sır diye emanet ederler. Bu aşırı ve başa kakan hatıra dinsin diye iyilik yapana unutmasını buyurduk; yapılabilecek olandan fazlasını emrederek susmayı öğütledik.
"Meminisse non debet," hoc volumus intellegi: "Praedicare non debet nec iactare nec gravis esse." Quidam enim beneficium, quod dederunt, omnibus circulis narrant; hoc sobrii locuntur, hoc ebrii non continent, hoc ignotis ingerunt, hoc amicis committunt; ut haec nimia et exprobratrix memoria subsideret, oblivisci eum, qui dedit, iussimus et plus imperando, quam praestari poterat, silentium suasimus.
7.23.1Buyruk verdiğin kişilere pek güvenmediğin her seferde, yeterli olanın yapılması için yeterli olandan fazlasını istemek gerekir. Her mübalağa, yalanla gerçeğe varmak için abartır. Bu yüzden şair "Beyazlıkta karları, koşuda rüzgârları geçen" dediğinde, olabildiğince çok şeye inanılsın diye olamayacak bir şey söyledi. "Bu kayalardan daha kımıldamaz, bu ırmaktan daha coşkun" diyen de birini bir kaya kadar kımıldamaz olduğuna inandırabileceğini sanmadı.
Quotiens parum fiduciae est in iis, quibus imperes, amplius exigendum est, quam sat est, ut praestetur, quantum sat est. In hoc omnis hyperbole extenditur, ut ad verum mendacio veniat. Itaque ille, cum dixit: Qui candore nives anteirent, cursibus auras, quod non poterat fieri, dixit, ut crederetur, quantum plurimum posset. Et qui dixit: His inmobilior scopulis, violentior amne, ne hoc quidem se persuasurum putavit aliquem tam immobilem esse quam scopulum.
7.23.2Mübalağa hiçbir zaman göze aldığı kadarını ummaz; inanılabilir olana varmak için inanılmaz olanı ileri sürer. "İyilik yapan unutsun" dediğimizde şunu söylüyoruz: "Unutmuş gibi olsun; hatırası görünmesin, öne atılmasın." İyiliğin geri istenmemesi gerektiğini söylediğimizde geri istemeyi büsbütün kaldırmıyoruz;
Numquam tantum sperat hyperbole, quantum audet, sed incredibilia adfirmat, ut ad credibilia perveniat. Cum dicimus: "Qui beneficium dedit, obliviscatur," hoc dicimus: "Similis sit oblito; memoria eius non appareat nec incurrat." Cum dicimus beneficium repeti non oportere, non ex toto repetitionem tollimus;
7.23.3çünkü kötülere çoğu zaman bir tahsildar, iyilere bile bir hatırlatma gerekir. Ne yani? Fırsatı bilmeyene göstermeyecek miyim? Ona ihtiyaçlarımı açmayacak mıyım? Neden sonradan bilmediğini söyleyip ya yalan söylesin ya da üzülsün? Arada bir hatırlatma girsin, ama utangaç bir hatırlatma: istemeyen, mahkemeye çağırmayan.
saepe enim opus est malis exactore, etiam bonis admonitione. Quid ergo? Occasionem ignoranti non ostendam? Necessitates illi meas non detegam? Quare nescisse se aut mentiatur aut doleat? Interveniat aliquando admonitio, sed verecunda, quae non poscat nec in ius vocet.
7.24.1Sokrates dostları işitirken, "Param olsaydı," dedi, "bir manto alırdım." Kimseden istemedi, herkese hatırlattı. Kimden alacağı bir yarış konusu oldu; neden olmasın? Sokrates'in aldığı şey ne kadar küçüktü! Ama Sokrates'in kendisinden aldığı kişi olmak büyük bir şeydi. Onları bundan daha yumuşak bir biçimde azarlayabilir miydi?
Socrates amicis audientibus: "Emissem," inquit, "pallium, si nummos haberem." Neminem poposcit, omnes admonuit. A quo acciperet, ambitus fuit; quidni esset? Quantulum enim erat, quod Socrates accipiebat! At multum erat eum fuisse, a quo Socrates acciperet. Num illos castigare mollius potuit?
7.24.2"Param olsaydı bir manto alırdım." Bundan sonra kim acele ederse etsin, geç vermiş olur; Sokrates artık bir şeyden yoksun kalmıştır. Haşin tahsildarlar yüzünden geri istemeyi yasaklıyoruz; hiç yapılmasın diye değil, ölçülü yapılsın diye.
"Emissem," inquit, "pallium, si nummos haberem." Post hoc quisquis properaverit, sero dat; iam Socrati defuit. Propter acerbos exactores repetere prohibemus, non, ut numquam fiat, sed ut parce.
7.25.1Aristippos bir gün güzel kokulu bir yağdan hoşlanınca, "Böylesine güzel bir şeyin adını kötüye çıkaran şu kadınsı adamların canı cehenneme!" dedi. Aynı şekilde şunu da söylemeli: "Böylesine güzel bir şeyi, dostlar arasındaki hatırlatmayı ortadan kaldıran, yaptıkları iyiliklerin peşine muhbir gibi düşen şu utanmaz ve küstah adamların canı cehenneme!" Yine de ben bu dostluk hakkını kullanacak ve iyiliğimi, kendisinden iyilik isteyebileceğim, geri ödeyebilmiş olmayı ikinci bir iyilik sayacak birinden geri isteyeceğim.
Aristippus aliquando delectatus unguento: "Male," inquit, "istis effeminatis eveniat, qui rem tam bellam infamaverunt." Item dicendum est: "Male istis improbis et importunis beneficiorum suorum quadriplatoribus eveniat, qui tam bellam rem, admonitionem inter amicos, sustulerunt! "Ego tamen utar hoc iure amicitiae et beneficium ab eo repetam, a quo petissem, qui alterius beneficii loco accepturus est potuisse reddere.
7.25.2Yakınırken bile hiçbir zaman şöyle demeyeceğim: "Kıyıya atılmış, muhtaç bir hâldeyken seni kabul ettim ve deli gibi krallığımın bir payına oturttum." Bu hatırlatma değil, azardır; bu, iyilikleri nefrete dönüştürmek, nankörlüğü hem serbest hem cazip kılmaktır. Alçak gönüllü ve samimi sözlerle hatırayı canlandırmak yeter de artar bile: "Sana bir iyiliğim dokunduysa, benim bir şeyim sana tatlı geldiyse." O da karşılık olarak desin: "Nasıl dokunmasın? Kıyıya atılmış, muhtaç bir hâldeyken beni kabul ettin."
Numquam ne querens quidem dicam: eiectum litore, egentem excepi et regni demens in parte locavi. Non est ista admonitio, convicium est; hoc est in odium beneficia perducere, hoc est efficere, ut ingratum esse aut liceat aut iuvet. Satis abundeque est submissis et familiaribus verbis memoriam revocare: si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam dulce meum. Ille in vicem dicat: "Quidni merueris? Eiectum litore, egentem excepisti."
7.26.1"Ama hiçbir şey elde etmiyoruz," diyor biri; "görmezden geliyor, unuttu; ne yapmalıyım?" En zorunlu olan şeyi soruyorsun, bu konuyu da onunla tamamlamak yakışır: nankörlere nasıl katlanmalı?
"Sed nihil," inquit, "proficimus; dissimulat, oblitus est: quid facere debeam? "Quaeris rem maxime necessariam et in qua hanc materiam consummati decet, quemadmodum ingrati ferendi sint.
7.26.2Sakin, yumuşak, yüce bir gönülle. Biri ne kadar insanlıktan uzak, unutkan ve nankör olursa olsun, seni hiçbir zaman, vermiş olmanın sevincini sana unutturacak kadar incitmesin; haksızlık seni hiçbir zaman "Keşke yapmasaydım" demeye itmesin. İyiliğinin bahtsızlığı bile hoşuna gitsin; sen şimdi bile pişman değilsen, o hep pişman olacaktır. Yeni bir şey olmuş gibi öfkelenmene gerek yok; olmasaydı asıl buna şaşmalıydın.
Placido animo, mansueto, magno. Numquam te tam inhumanus et immemor et ingratus offendat, ut non tamen dedisse delectet; numquam in has voces iniuria impellat: "Vellem, non fecissem." Beneficii tui tibi etiam infelicitas placeat; semper illum paenitebit, si te ne nunc quidem paenitet. Non est, quod indigneris, tamquam aliquid novi acciderit; magis mirari deberes, si non accidisset.
7.26.3Birini emek yıldırır, birini masraf, birini tehlike, birini de geri öderken iyilik aldığını itiraf etmiş olmanın çirkin utancı; birini vazifesini bilmemek, birini tembellik, birini meşguliyet. İnsanların uçsuz bucaksız arzularının nasıl hep ağız açıp istediğine bak; kimsenin yeterince almadığı yerde kimsenin geri ödememesine şaşmayacaksın.
Alium labor, alium impensa deterret, alium periculum, alium turpis verecundia, ne, dum reddit, fateatur accepisse, alium ignorantia officii, alium pigritia, alium occupatio. Adspice, quemadmodum immensae hominum cupiditates hient semper et poscant; non miraberis ibi neminem reddere, ubi nemo satis accepit.
7.26.4Bunlardan hangisinin aklı, yanına iyiliklerini güvenle emanet edebileceğin kadar sağlam ve sarsılmazdır? Biri şehvetten çıldırmış, biri göbeğine kul olmuş; biri bütünüyle kazanca adanmış, onun yollarına değil miktarına bakıyor; biri hasetten kıvranıyor, biri kör ve kılıçların üstüne atılan bir ihtirastan. Buna zihnin uyuşukluğunu ve bunaklığını, bunun tersi olarak da huzursuz bir gönlün çalkantısını ve hiç dinmeyen kargaşasını ekle; kendine aşırı değer vermeyi ve onu küçümsenecek hâle getiren küstah kibri de ekle. Ters şeylere direnenlerin inadından, hep bir yerden bir yere sıçrayan hafiflikten ne söyleyeyim?
Quis est istorum tam firmae mentis ac solidae, ut tuto apud eum beneficia deponas? Alius libidine insanit, alius abdomini servit; alius lucri totus est, cuius summam, non vias, spectat; alius invidia laborat, alius caeca ambitione et in gladios irruente. Adice torporem mentis ac senium et contraria huic inquieti pectoris agitationem tumultusque perpetuos; adice aestimationem sui nimiam et tumorem, ob quae contemnendus est, insolentem. Quid contumaciam dicam in perversa nitentium, quid levitatem semper aliquo transilientem?
7.26.5Buna baş aşağı bir pervasızlık, hiçbir zaman sadık bir öğüt vermeyecek korku ve içinde döndüğümüz bin türlü yanılgı eklensin: en korkakların küstahlığı, en yakınların geçimsizliği ve —kamusal bir kötülük— en belirsiz şeylere güvenip, bir zamanlar elde edileceği umulmayan şeylere sahip olunca onlardan bıkmak. En huzursuz tutkular arasında en huzurlu şeyi, sadakati mi arıyorsun?
Hoc accedat temeritas praeceps et numquam fidele consilium daturus timor et mille errores, quibus volvimur: audacia timidissimorum, discordia familiarissimorum et, publicum malum, incertissimis fidere, fastidire possessa, quae consequi posse spes non fuit. Inter adfectus inquietissimos rem quietissimam, fidem, quaeris?
7.27.1Hayatımızın gerçek bir tasviri gözünün önüne gelirse, tam o anda fethedilmekte olan bir şehrin görünüşünü görür gibi olacaksın: orada utanç ve doğruluk gözetilmez olmuş, sanki her şeyi birbirine katmak için işaret verilmiş gibi her şeye güç karar verir. Ne ateşten ne kılıçtan geri durulur; suçlar kanunlardan kurtulmuştur; düşman silahları arasında yalvaranları koruyan din bile yağmaya koşanlara hiçbir engel değildir.
Si tibi vitae nostrae vera imago succurret, videre1 videberis tibi captae cum maxime civitatis faciem, in qua omisso pudoris rectique respectu vires in concilio sunt velut signo ad permiscenda omnia dato. Non igni, non ferro abstinetur; soluta legibus scelera sunt; ne religio quidem, quae inter arma hostilia supplices texit, ullum impedimentum est ruentium in praedam.
7.27.2Biri özel maldan, biri kamu malından, biri kutsal olmayandan, biri kutsaldan kapar; biri kırar, biri atlar; biri dar yolla yetinmeyip önünü kesen şeyleri yıkar ve yıkıntıdan kazanca varır; biri kan dökmeden yağmalar, biri ganimeti kanlı eliyle taşır; kimse yok ki ötekinden bir şey alıp götürmesin. İnsan soyunun bu açgözlülüğü içinde, kapışanlar arasında geri ödeyeni arayan sen, ortak talihimizi gerçekten fazla unutmuşsun!
Hic ex privato, hic ex publico, hic ex profano, hic ex sacro rapit; hic effringit, hic transilit; hic non contentus angusto itinere ipsa, quibus arcetur, evertit et in lucrum ruina venit; hic sine caede populatur, hic spolia cruenta manu gestat; nemo non fert aliquid ex altero. In hae aviditate generis humani o ne tu nimis fortunae communis oblitus es, qui quaeris inter rapientes referentem!
7.27.3Nankörler var diye öfkeleniyorsan, sefihlere de öfkelen, açgözlülere de öfkelen, iffetsizlere de öfkelen; hastaların çirkin, yaşlıların solgun olmasına da öfkelen! Bu ağır bir kusurdur, dayanılmazdır; insanları birbirinden ayıran, zayıflığımızın dayandığı uyumu yarıp dağıtan bir kusurdur. Ama öyle yaygındır ki ondan yakınan bile ondan kurtulmuş değildir.
Si indignans ingratos esse, indignare luxuriosos, indignare avaros, indignare impudicos, indignare aegros deformes, senes pallidos! Est istuc grave vitium, est intolerabile et quod dissociet homines, quod concordiam, qua imbecillitas nostra fulcitur, scindat ac dissipet, sed usque eo vulgare est, ut illud ne qui queritur quidem effugerit.
7.28.1Kendi kendine düşün: Borçlu olduğun herkese minnetinin karşılığını ödedin mi, sende hiçbir hizmet hiç kaybolmadı mı, bütün iyiliklerin hatırası seninle birlikte mi? Çocukken sana verilenlerin delikanlılıktan önce aklından kaydığını, gençken sana yapılanların yaşlılığa kadar kalmadığını göreceksin. Bazılarını kaybettik, bazılarını attık, bazıları yavaş yavaş gözümüzün önünden çıktı, bazılarından da gözümüzü çevirdik.
Cogita tecum, an, quibuscumque debuisti, gratiam rettuleris, an nullum umquam apud te perierit officium, an omnium te beneficiorum memoria comitetur. Videbis, quae puero data sunt, ante adulescentiam elapsa, quae in iuvenem conlata sunt, non perdurasse in senectutem. Quaedam perdidimus, quaedam proiecimus, quaedam e conspectu nostro paulatim exierunt, a quibusdam oculos avertimus.
7.28.2Senin zayıflığını mazur göstermek için söyleyeyim: Her şeyden önce hafıza kırılgan bir kaptır ve olayların kalabalığına yetmez; aldığı ölçüde dışarı salması, en eskileri en yenilerin altına gömmesi kaçınılmazdır. Sütannenin sende hiç itibarı kalmamasının sebebi budur, çünkü onun iyiliğini sonraki yaşların daha uzağa koymuştur; öğretmenine hiç saygı duymamanın sebebi budur; konsül seçimleriyle uğraşırken ya da rahiplik adayı olduğunda, kvestorluk seçiminde sana oy vermiş olanın aklından çıkmasının sebebi budur. Yakındığın kusuru, kendini dikkatle yoklarsan belki koynunda bulacaksın. Herkesin işlediği suça öfkelenmek haksızlıktır, kendi suçuna öfkelenmek aptallıktır; aklanmak için bağışla.
Ut excusem tibi imbecillitatem, imprimis vas fragile est memoria et rerum turbae non sufficit; necesse est, quantum recipit, emittat et antiquissima recentissimis obruat. Sic factum est, ut minima apud te nutricis esset auctoritas, quia beneficium eius longius aetas sequens posuit; sic factum est, ut praeceptoris tibi non esset ulla veneratio; sic evenit, ut circa consularia occupato comitia aut sacerdotiorum candidato quaesturae suffragator excideret. Fortasse vitium, de quo querens, si te diligenter excusseris, in sinu invenies. Inique publico crimini irasceris, stulte tuo; ut absolvaris, ignosce.
7.28.3Ona katlanarak onu daha iyi, başına kakarak ise kesinlikle daha kötü yaparsın. Yüzünü utanmaz hâle getirmene gerek yok; bir parça utancı kaldıysa onu korumasına izin ver. Azarlayanın yüksek sesi çoğu zaman tereddüt eden bir utangaçlığı kırmıştır. Kimse zaten öyle göründüğü şey olmaktan korkmaz; yakalanınca insanın utancı elinden alınır.
Meliorem illum facies ferendo, utique peiorem exprobrando. Non est, quod frontem eius indures; sine, si quid est pudoris residui, servet. Saepe dubiam verecundiam vox conviciantis clarior rupit. Nemo id esse, quod iam videtur, timet; deprenso pudor demitur.
7.29.1"İyiliğimi kaybettim." Kutsal kıldığımız şeyleri kaybettiğimizi söyler miyiz? Kötü karşılık bulmuş olsa bile iyi verilmiş iyilik, kutsal kılınmış şeyler arasındadır. O, umduğumuz gibi biri değil; biz eskiden olduğumuz gibi kalalım, ona benzemeyelim. Zarar o zaman olmadı: o zaman ortaya çıktı. Nankör, bizim de yüzümüzü kızartmadan ortaya çıkarılamaz; çünkü kaybedilen bir iyilikten yakınmak, iyiliğin iyi verilmediğinin işaretidir.
"Perdidi beneficium." Numquid, quae consecravimus, perdidisse nos dicimus? Inter consecrata beneficium est, etiam si male respondit, bene conlatum. Non est ille, qualem speravimus; simus nos, quales fuimus, ei dissimiles. Damnum non tunc factum: apparuit. Ingratus non sine nostro pudore protrahitur, quoniam quidem querella amissi beneficti non bene dati signum est.
7.29.2Elimizden geldiğince onun davasını kendi içimizde savunalım: "Belki yapamadı, belki bilmedi, belki yapacak." Sabırlı ve akıllı bir alacaklı, bekleyip zaman tanıyarak bazı borçları iyi borçlara çevirmiştir. Biz de aynı şeyi yapmalıyız; zayıflamış sadakati besleyelim.
Quantum possumus, causam eius apud nos agamus: "Fortasse non potuit, fortasse ignoravit, fortasse facturus est." Quaedam nomina bona lentus et sapiens creditor fecit, qui sustinuit ac mora fovit. Idem nobis faciundum est; nutriamus fidem languidam.
7.30.1"İyiliğimi kaybettim." Aptal, zararının zamanını bilmiyorsun! Kaybettin, ama verirken; şimdi açığa çıktı. Kaybedilmiş görünen şeylerde bile ölçülülük çok yarar sağlamıştır; bedenlerin olduğu gibi ruhların kusurları da yumuşaklıkla ele alınmalıdır. Sabırla çözülebilecek bir düğüm çoğu zaman çekenin sertliğiyle kopmuştur. Sövgülere ne gerek var? Yakınmalara ne gerek? Ardına düşüp hırpalamaya ne gerek? Neden onu serbest bırakıyorsun? Neden borcundan azat ediyorsun? Nankörse artık hiçbir şey borçlu değildir.
"Perdidi beneficium." Stulte non nosti detrimenti tui tempora! Perdidisti, sed cum dares; nunc palam factum est. Etiam in his, quae videntur in perdito, moderatio plurimum profuit , ut corporum ita animorum molliter vitia tractanda sunt. Saepe, quod explicari pertinacia potuit, violentia trahentis abruptum est. Quid opus est maledictis? Quid querellis? Quid insectatione? Quare illum liberas? Quare dimittis? Si ingratus est, iam nihil debet.
7.30.2Kendisine büyük iyilikler yaptığın birini kışkırtmanın ne anlamı var? Şüpheli bir dosttan şüphesiz bir düşmana dönsün, bizim kötü adımızda kendine bir savunma arasın diye mi? "Bilmem ne var ki bu kadar çok şey borçlu olduğu adama katlanamadı; altında bir şey var" diyen bir ses de eksik olmaz. Kendinden üstün birinden yakınan herkes, onun itibarını kirletmese bile üstüne bir leke sıçratır; kimse de hafif şeyler uydurmakla yetinmez, çünkü yalanın büyüklüğüyle inandırıcılık arar.
Quae ratio est exacerbare eum, in quem magna contuleris, ut ex amico dubio fiat non dubius inimicus et patrocinium sibi nostra infamia quaerat, nec desit vox: "Nescio quid est, quod eum, cui tantum debuit, ferre non potuit; subest aliquid "? Nemo non superioris dignitatem querendo, etiam si non inquinavit, adspersit; nec quisquam fingere contentus est levia, cum magnitudine mendacii fidem quaerat.
7.31.1Ona dostluğun görünüşünü, akıllanıp dönmek isterse dostluğun kendisini de koruyan yol ne kadar daha iyidir! İnatçı bir iyilik kötüleri yener; kimse sevilmesi gereken şeylere karşı, iyilere onlara haksızlık ederken bile sevgi duymayacak kadar katı ve düşmanca bir ruha sahip değildir; üstelik onlara, borcunu ödemeden cezasız kalmayı da borçlu olmaya başlamıştır. Bu yüzden düşüncelerini şunlara çevir:
Quanto illa melior via, qua servatur illi species amicitiae et, si reverti ad sanitatem velit, etiam amicitia! Vincit malos pertinax bonitas, nec quisquam tam duri infestique adversus diligenda animi est, ut etiam in iniuria bonos non amet, quibus hoc quoque coepit debere, quod impune non solvit. Ad illa itaque cogitationes tuas flecte:
7.31.2"Minnetimin karşılığı ödenmedi; ne yapayım? Tanrıların, her şeyin en iyi yaratıcılarının yaptığını: Onlar iyilik yapmaya kendilerini bilmeyen birine başlar, nankörlere de sürdürürler.
“Non est relata mihi gratia; quid faciam? Quod di, omnium rerum optimi auctores, qui beneficia ignoranti dare incipiunt, ingratis perseverant.
7.31.3Biri onları bizi ihmal etmekle suçlar, biri haksızlıkla; biri onları kendi evrenlerinin dışına atar ve ışıksız, hiçbir işi olmayan tembel ve uyuşuk varlıklar olarak bırakır; biri de güneşe —zamanı emek ve dinlenme arasında bölebilmemizi, karanlığa gömülmeyip sonsuz gecenin karışıklığından kaçabilmemizi borçlu olduğumuz, yılı yörüngesiyle düzene koyan, bedenleri besleyen, ekinleri filizlendiren, meyveleri olgunlaştıran güneşe— bir taş ya da rastgele ateşlerden bir küre der, tanrıdan başka her şey der.
Alius illis obicit neclegentiam nostri, alius iniquitatem; alius illos extra mundum suum proicit et ignavos hebetesque sine luce, sine ullo opere destituit; alius solem, cui debemus, quod inter laborem quietemque tempus divisimus, quod non tenebris mersi confusionem aeternae noctis effugimus, qui annum cursu suo temperat et corpora alit, sata evocat, percoquit fructus, saxum aliquod aut fortuitorum ignium globum et quidvis potius quam deum appellat.
7.31.4Yine de tanrılar, küçük çocuklarının sövgülerine gülümseyen en iyi ana babalar gibi, iyiliklerin sahibinden şüphe edenlere iyilik yığmaktan geri durmaz; nimetlerini milletlere ve halklara hep aynı düzenle dağıtırlar. Kendilerine düşmüş tek güç olan yarar sağlama gücüyle toprakları zamanında yağan yağmurlarla sular, denizleri rüzgârla harekete geçirir, yıldızların yörüngesiyle zamanları belirler, kışları ve yazları araya giren daha ılık esintilerle yumuşatır, sendeleyen ruhların yanılgısına yumuşak ve lütufkâr bir hâlde katlanırlar. Onlara öykünelim;
Nihilo minus tamen more optimorum parentium, qui maledictis suorum infantium arrident, non cessant di beneficia congerere de beneficiorum auctore dubitantibus, sed aequali tenore bona sua per gentes populosque distribuunt; unam potentiam, prodesse, sortiti spargunt opportunis imbribus terras, maria flatu movent, siderum cursu notant tempora, hiemes aestatesque interventu lenioris spiritus molliunt, errorem labentium animarum placidi ac propitii ferunt. Imitemur illos;
7.31.5verelim, pek çok şey boşuna verilmiş olsa bile; yine de başkalarına verelim, zararına uğradığımız kişilerin kendilerine de verelim. Yıkıntı kimseyi evleri yeniden kurmaktan yıldırmamıştır; ateş evimizi yuttuğunda arsa daha ılıkken temeller atar, yutulmuş şehirleri tekrar tekrar aynı toprağa emanet ederiz; ruh iyi umutlarda bu kadar inatçıdır. Kötü denenmiş şeyleri yeniden denemekten hoşlanmasaydık, karada ve denizde insanların işleri dururdu.
demus, etiam si multa in irritum data sunt; demus nihilo minus aliis, demus ipsis, apud quos facta iactura est. Neminem ad excitandas domos ruina deterruit, et, eum penates ignis absumpsit, fundamenta tepente adhuc area ponimus et urbes haustas saepius eidem solo credimus; adeo ad bonas spes pertinax animus est. Terra marique humana opera cessarent, nisi male temptata retemptare libuisset.
7.32.1Nankör mü? Bana değil kendine haksızlık etti; ben iyiliğimi verirken ondan yararlandım. Bu yüzden daha isteksiz değil, ama daha dikkatli vereceğim; bunda kaybettiğimi başkalarından geri alırım. Hatta bu adamın kendisine bir kez daha iyilik yapacağım ve iyi bir çiftçi gibi özenle ve bakımla toprağın kısırlığını yeneceğim. İyiliğim benim için kayboldu, o ise insanlar için kayboldu. İyilik verip kaybetmek büyük bir gönlün işi değildir; büyük gönlün işi, kaybedip yine vermektir."
Ingratus est: non mihi fecit iniuriam, sed sibi; ego beneficio meo, cum darem, usus sum. Nec ideo pignus dabo, sed diligentius; quod in hoc perdidi, ab aliis recipiam. Sed huic ipsi beneficium dabo iterum et tamquam bonus agricola cura cultuque sterilitatem soli vincam; perit mihi beneficium, iste hominibus. Non est magni animi beneficium dare et perdere; hoc est magni animi perdere et dare.”