V. Kitap
5.1.1Önceki kitaplarda, iyiliğin nasıl verileceğini, nasıl kabul edileceğini ele aldığımda amacıma ulaşmış gibiydim; çünkü bu vazifenin sınırları bunlardır. Bundan ötesinde oyalandığım her şeyde konuya hizmet etmiyorum, ona gönül veriyorum. Oysa konunun bizi çektiği yere değil, götürdüğü yere gitmek gerekir; çünkü boyuna, ruhu bir tatlılıkla kışkırtan, gereksiz olmasa da gerekli de sayılmayan bir şey çıkacaktır.
In prioribus libris videbar consummasse propositum, cum tractassem, quemadmodum dandum esset beneficium, quemadmodum accipiendum; hi enim sunt huius officii fines. Quidquid ultra moror, non servio materiae, sed indulgeo, quae, quo ducit, sequenda est, non quo invitat; subinde enim nascetur, quo lacessat aliqua dulcedine animum, magis non supervacuum quam necessarium.
5.1.2Ama sen böyle istediğine göre, konuyu kapsayan şeyleri bitirdikten sonra, doğrusunu istersen konuya bağlı olan ama ondan çıkmayan şeyleri de incelemeyi sürdürelim. Bunları dikkatle inceleyen, emeğinin karşılığını almaz, ama emeğini de boşa harcamaz.
Verum, quia ita vis, perseveremus peractis, quae rem continebant, scrutari etiam ea, quae, si vis verum, conexa sunt, non cohaerentia; quae quisquis diligenter inspicit, nec facit operae pretium nec tamen perdit operam.
5.1.3Ama sevgili Aebutius Liberalis, sen tabiatça pek iyi ve iyiliğe yatkın bir insan olduğun için iyiliklere düzülen hiçbir övgü seni doyurmaz. En önemsiz hizmetleri bile senin kadar cömertçe değerlendiren birini hiç görmedim. İyiliğin öyle bir dereceye varmıştır ki birine yapılan iyiliği kendine yapılmış sayarsın; kimse yaptığı iyilikten pişman olmasın diye nankörlerin borcunu üstlenmeye hazırsın.
Tibi autem, homini natura optimo et ad beneficia propenso, Liberalis Aebuti, nulla eorum laudatio satis facit. Neminem umquam vidi tam benignum etiam levissimorum officiorum aestimatorem; iam bonitas tua eo usque prolapsa est, ut tibi dari putes beneficium, quod ulli datur; paratus es, ne quem beneficii paeniteat, pro ingratis dependere.
5.1.4Kendin her türlü böbürlenmeden öylesine uzak durursun, borç altına soktuklarını hemen öylesine rahatlatmak istersin ki birine ne verirsen, onu bağışlıyormuş gibi değil, geri veriyormuş gibi görünmek istersin; böyle verilenler de sana daha bol dönecektir. Çünkü iyilikler çoğunlukla onları geri istemeyenin peşinden gelir; şan nasıl kendisinden kaçanların peşine daha çok düşerse, nankör olmalarına bile izin verdiğin kişilerden de iyiliklerin meyvesi sana daha hoş bir biçimde döner.
Ipse usque eo abes ab omni iactatione, usque eo statim vis exonerare, quos obligas, ut, quidquid in aliquem confers, velis videri non praestare, sed reddere, ideoque plenius ad te sic data revertentur. Nam fere secuntur beneficia non reposcentem et, ut gloria fugientes magis sequitur, ita fructus beneficiorum gratius respondet, per quos esse etiam ingratis licet.
5.1.5Senin yüzünden, iyilik almış olanların kendiliklerinden yeni iyilik istemelerine hiçbir engel yoktur; başka iyilikler yapmaktan kaçınmaz, gizlenmiş ve görmezden gelinmiş iyiliklerin üstüne daha çoğunu, daha büyüğünü eklersin. Pek iyi bir insanın, büyük bir gönlün amacıdır bu: nankörü, minnettar kılana kadar çekmek. Bu yol da seni aldatmayacak; kusurlardan nefret etmekte acele etmezsen, kusurlar faziletlere yenik düşer.
Per te vero non est mora, quominus beneficia, qui acceperunt, ultro repetant, nec recusabis conferre alia et suppressis dissimulatisque plura ac maiora adicere: propositum optimi viri et ingentis animi tam diu ferre ingratum, donec feceris gratum. Nec te ista ratio decipiet; succumbunt vitia virtutibus, si illa non cito odisse properaveris.
5.2.1Hele şu söz, pek görkemli söylenmiş bir söz gibi, her şeyden çok hoşuna gider: iyilikte yenilmek ayıptır. Bunun doğru olup olmadığı haklı olarak sık sık sorulur ve aklından geçirdiğinden çok farklı bir şeydir. Çünkü ahlâken güzel işler uğrunda yapılan bir yarışta, silahlarını atmadığın ve yenilsen bile yenmek istediğin sürece yenilmek asla ayıp değildir.
Illud utique unice tibi placet velut magnifice dictum turpe esse beneficiis vinci. Quod an sit verum, non immerito quaeri solet, longeque aliud est, quam mente concipis. Numquam enim in rerum honestarum certamine superari turpe est, dummodo arma non proicias et victus quoque velis vincere.
5.2.2Herkes iyi bir amaca aynı gücü, aynı imkânları, aynı talihi getirmez; talih ise en iyi kararların bile yalnız sonucunu belirler. Doğruyu arayan irade, bir başkası daha hızlı bir adımla onu geçmiş olsa bile, kendi başına övgüye değer. Seyirlik olarak düzenlenen yarışmalardaki gibi daha iyi olanı zafer dalı ilan etmez; gerçi onlarda da tesadüf çoğu zaman daha kötü olanı öne geçirmiştir.
Non omnes ad bonum propositum easdem adferunt vires, easdem facultates, eandem fortunam, quae optimorum quoque consiliorum dumtaxat exitus temperat; voluntas ipsa rectum petens laudanda est, etiam si illam alius gradu velociori antecessit. Non ut in certaminibus ad spectaculum editis meliorem palma declarat, quamquam in illis quoque saepe deteriorem praetulit casus.
5.2.3Vazife söz konusu olduğunda, ki her iki taraf da kendi payına düşeni olabildiğince eksiksiz yapmak ister, birinin gücü daha çoksa, gönlüne yetecek malzemeyi elinin altında bulmuşsa, talih ona çabaladığı kadarına izin vermişse; öteki ise iradece ona denkse, aldığından azını geri vermiş ya da hepsini geri vermemiş olsa bile geri vermek istiyor ve bütün gönlüyle buna yönelmişse, düşmanın geri püskürtmekten çok öldürmeyi kolay bulduğu, silah elinde ölen asker ne kadar yenilmişse o da ancak o kadar yenilmiştir.
Ubi de officio agitur, quod uterque a sua parte esse quam plenissimum cupit, si alter plus potuit et ad manum habuit materiam sufficientem animo suo, si illi, quantum conatus est, fortuna permisit, alter autem voluntate par est, etiam si minora, quam accepit, reddidit aut omnia non reddidit, sed vult reddere et toto in hoc intentus est animo, non magis victus est, quam qui in armis moritur, quem occidere facilius hostis potuit quam avertere.
5.2.4Ayıp saydığın şey, yani yenilmek, iyi bir insanın başına gelemez. Çünkü asla boyun eğmeyecek, asla vazgeçmeyecektir; hayatının son gününe kadar hazır bekleyecek ve bu nöbet yerinde, büyük şeyler aldığını, onlara denk karşılık vermek istediğini açıkça göstererek ölecektir.
Quod turpe existimas, id accidere viro bono non potest, ut vincatur. Numquam enim succumbet, numquam renuntiabit; ad ultimum usque vitae diem stabit paratus et in hac statione morietur magna se accepisse prae se ferens, paria voluisse.
5.3.1Lakedaimonlular yurttaşlarının pankration ya da yumruk dövüşünde yarışmasını yasaklar; çünkü bunlarda aşağı olduğunu gösteren, yenilenin kendi itirafıdır. Koşucu bitiş çizgisine önce varır; ötekini hızla geçmiştir, gönülle değil. Üç kez yere serilen güreşçi zafer dalını kaybetmiştir, teslim etmemiştir. Lakedaimonlular yurttaşlarının yenilmez olmasına büyük değer verdikleri için, galibi ne hakemin ne de sonucun kendisinin belirlediği, yenilip pes edenin sesinin belirlediği yarışmalardan onları uzak tuttular.
Lacedaemonii vetant suos pancratio aut caestu decernere, ubi inferiorem ostendit victi confessio. Cursor cretam prior contigit; velocitate illum, non animo antecessit. Luctator ter abiectus perdidit palmam, non tradidit. Cum invictos esse Lacedaemonii cives suos magno aestimarent, ab iis certaminibus removerunt, in quibus victorem facit non iudex nec per se ipse exitus, sed vox cedentis et tradere iubentis.
5.3.2Onların yurttaşlarında korudukları bu şeyi, fazilet ve iyi irade herkese sağlar: asla yenilmemeyi; çünkü ruh, kendisini ezen şeyler arasında bile yenilmezdir. Bu yüzden kimse üç yüz Fabius'a yenildi demez, öldürüldü der; Regulus da Kartacalılara esir düştü, yenilmedi; azgın talihin gücü ve ağırlığı altında ezilip de ruhunu eğmeyen başka herkes de öyle. İyiliklerde de aynısı geçerlidir.
Hoc, quod illi in suis civibus custodiunt, virtus ac bona voluntas omnibus praestat, ne umquam vincantur, quoniam quidem etiam inter superantia animus invictus est. Ideo nemo trecentos Fabios victos dicit, sed occisos; et Regulus captus est a Poenis, non victus, et quisquis alius saevientis fortunae vi ac pondere oppressus non submittit animum. In beneficiis idem est.
5.3.3Biri daha çok, daha büyük, daha sık iyilik almıştır; yine de yenilmiş değildir. Verilen ve alınan iyilikleri birbiriyle hesaplarsan, belki iyilikler iyiliklere yenilmiştir; ama vereni ve alanı karşılaştırırsan, ki gönülleri de kendi başına değerlendirilmelidir, zafer dalı hiçbirinde olmayacaktır. Nitekim biri pek çok yarayla delik deşik olmuş, öteki ise hafifçe yaralanmışken, biri daha aşağı görünse de, ikisinin de dövüşten berabere çıktığı söylenir.
Plura aliquis accepit, maiora, frequentiora; non tamen victus est. Beneficia fortasse beneficiis victa sunt, si inter se data et accepta computes; si dantem et accipientem comparaveris, quorum animi et per se aestimandi sunt, penes neutrum erit palma. Solet enim fieri, ut, etiam cum alter multis vulneribus confossus est, alter leviter quidem saucius pares exisse dicantur, quamvis alter videatur inferior.
5.4.1Öyleyse borçlu olduğunu bilen, karşılığını ödemek isteyen, mal mülkle denk olamadığı kişiye gönülce denk olan hiç kimse iyilikte yenilemez. Bu tutumda kaldıkça, minnettar gönlünü işaretlerle kanıtlama iradesini korudukça, hangi tarafta daha çok küçük armağan sayıldığının ne önemi var? Sen çok şey verebilirsin, ben ise yalnız alabilirim; talih senin yanında, iyi irade benim yanımda. Yine de sana, çıplak ya da hafif silahlı askerlerin tepeden tırnağa silahlı pek çok askere denk olduğu kadar denkim.
Ergo nemo vinci potest beneficiis, si scit debere, si vult referre: si, quem rebus non potest, animo aequat. Hic quam diu in hoc permanet, quam diu tenet voluntatem gratum animum signis approbandi, quid interest, ab utra parte munuscula plura numerentur? Tu multa dare potes, et ego tantum accipere possum; tecum stat fortuna, mecum bona voluntas; tamen tam par tibi sum, quam multis armatissimis nudi aut leviter armati.
5.4.2Bu yüzden kimse iyilikte yenilmez, çünkü herkes istediği kadar minnettardır. İyilikte yenilmek ayıp olsaydı, minnetinin karşılığını ödeyemeyeceğin pek güçlü kişilerden, devletin önde gelenlerinden, krallardan iyilik kabul etmemek gerekirdi; talih onları, çok şey bağışlayıp verdiklerine hiç denk olmayan pek az şeyi geri alacakları bir yere koymuştur.
Nemo itaque beneficiis vincitur, quia tam gratus est quisque, quam voluit. Nam si turpe est beneficiis vinci, non oportet a praepotentibus viris accipere beneficium, quibus gratiam referre non possis, a principibus dico, a regibus, quos eo loco fortuna posuit, ex quo largiri multa possent pauca admodum et imparia datis recepturi.
5.4.3Krallardan ve önde gelenlerden söz ettim; onlara yine de hizmet edilebilir, o üstün güçleri de küçüklerin rızasına ve hizmetine dayanır. Ama bazıları vardır ki her türlü arzunun dışına çekilmişlerdir, insanca isteklerden neredeyse hiçbirine dokunmazlar; onlara talihin kendisi bile hiçbir şey sağlayamaz. Sokrates'e iyilikte yenilmem kaçınılmazdır; kralın servetini ayaklar altına alıp Makedonların hazineleri arasında çıplak dolaşan Diogenes'e de yenilmem kaçınılmazdır.
Reges et principes dixi, quibus tamen potest opera navari et quorum illa excellens potentia per minorum consensum ministeriumque constat. At sunt quidam extra omnem subducti cupiditatem, qui vix ullis humanis desideriis continguntur; quibus nihil potest praestare ipsa fortuna. Necesse est a Socrate beneficiis vincar, necesse est a Diogene, qui per medias Macedonum gazas nudus incessit calcatis regis opibus.
5.4.4Ah, her şeyin ayaklarının altında yattığı o adamın üstünde yükseliyormuş gibi görünmesi o gün ne kadar yerindeydi; hem kendi gözünde hem de hakikati seçmelerine engel olacak bir sis gözlerini bürümemiş olanların gözünde! O sırada her şeye sahip olan İskender'den çok daha güçlü, çok daha zengindi; çünkü onun almak istemediği şeyler, İskender'in verebileceklerinden fazlaydı.
O! ne ille tunc merito et sibi et ceteris, quibus ad dispiciendam veritatem non erat obfusa caligo, supra eum eminere visus est, infra quem omnia iacebant. Multo potentior, multo locupletior fuit omnia tunc possidente Alexandro; plus enim erat, quod hic nollet accipere, quam quod ille posset dare.
5.5.1Bunlara yenilmek ayıp değildir. Beni yaralanmaz bir düşmanla karşı karşıya getirirsen daha az cesur olmam; ateş de alevin işlemediği bir maddeye rastladı diye yakma gücünden bir şey kaybetmez; demir de darbe almayan ve sertliğe karşı yenilmez tabiatlı, katı bir taşı yarmak zorunda kaldı diye kesme gücünü yitirmiş olmaz. Minnettar insan için de sana aynı cevabı veriyorum: talihinin büyüklüğü ya da üstün fazileti, iyiliklerin kendisine dönmesine yolu kapatmış kişilere borçlanmış olan kimse iyilikte ayıp bir biçimde yenilmez.
Non est turpe ab his vinci; neque enim minus fortis sum, si cum invulnerabili me hoste committis, nec ideo minus ignis urere potest, si in materiam incidit inviolabilem flammis, nec ideo ferrum secandi vim perdidit, si non recipiens ictum lapis solidusque et invictae adversus dura naturae dividendus est. Idem tibi de homine grato respondeo. Non turpiter vincitur beneficiis, si ab his obligatus est, ad quos aut fortunae magnitudo aut eximia virtus aditum redituris ad se beneficiis clusit.
5.5.2Ana babalarımıza çoğunlukla yenilir. Çünkü onlar, kendilerini sıkıcı bulduğumuz ve iyiliklerini anlamadığımız sürece yanımızdadır. Yaş biraz basiret biriktirip de onları, sevilmemelerinin sebebi olan şeylerin, yani öğütlerinin, sertliklerinin, düşüncesiz gençliğimizi titizlikle gözetmelerinin ta kendisi yüzünden sevmemiz gerektiği ortaya çıkmaya başlayınca, elimizden alınırlar. Yaş pek az kişiyi çocuklarından gerçek meyveyi toplayacakları vakte kadar yaşatmıştır; ötekiler oğullarını ancak bir yük olarak tanımışlardır.
A parentibus fere vincimur. Nam tam diu illos habemus, quam diu iudicamus graves et quam diu beneficia illorum non intellegimus. Cum iam aetas aliquid prudentiae collegit et apparere coepit propter illa ipsa eos amari a nobis debere, propter quae non amabantur, admonitiones, severitatem et inconsultae adulescentiae diligentem custodiam, rapiuntur nobis. Paucos usque ad verum fructum a liberis percipiendum perduxit aetas; ceteri filios onere senserunt.
5.5.3Yine de bir ana babaya iyilikte yenilmek ayıp değildir. Kimseye yenilmek ayıp değilken bu neden ayıp olsun? Çünkü bazılarına hem denkiz hem denk değiliz: denkiz gönülce, ki onların bizden istedikleri ve bizim vaat ettiğimiz yalnız odur; denk değiliz talihçe. Talih birine minnetinin karşılığını ödemesine engel olduysa, o kişinin yenilmiş biri gibi kızarması gerekmez. Ardına düştüğün sürece yetişememek ayıp değildir.
Non est tamen turpe vinci beneficiis a parente; quidni non sit turpe, eum a nullo sit? Quibusdam enim et pares et impares sumus, pares animo, quem solum illi exigunt, quem nos solum promittimus, impares fortuna, quae si cui obstitit, quominus referret gratiam, non ideo illi tamquam victo erubescendum est. Non est turpe non consequi, dummodo sequaris.
5.5.4Çoğu zaman öncekileri geri ödemeden yeni iyilikler istemek zorunda kalırız. Geri ödeyemeyecek olarak borçlanacağız diye bunları istemekten vazgeçmeyiz, ayıp bir şekilde de istemiş olmayız; çünkü pek minnettar olmamızı engelleyen gecikme bizden değil, araya giren ve engel olan dışarıdan bir şeyden kaynaklanacaktır. Biz yine de gönülce yenilmeyeceğiz, elimizde olmayan şeyler yüzünden ayıp bir biçimde geride de kalmayacağız.
Saepe necesse est ante alia beneficia petamus, quam priora reddidimus, nec ideo non petimus aut turpiter, quia non reddituri debebimus, quia non per nos erit mora, quominus gratissimi simus, sed interveniet aliquid extrinsecus, quod prohibeat. Nos tamen nec vincemur animo nec turpiter his rebus superabimur, quae non sunt in nostra potestate.
5.6.1Makedonya kralı İskender kimsenin kendisini iyilikte yenmediğiyle övünürdü. Bu gönlü taşkın adamın, Makedonları, Yunanları, Karyalıları, Persleri ve orduya yazılmış milletleri hayranlıkla seyretmesine, Trakya'nın bir köşesinden bilinmeyen denizin kıyısına kadar uzanan krallığın bunu kendisine sağladığını sanmasına gerek yok. Aynı şeyle Sokrates de övünebilirdi, Diogenes de; İskender ona kesinlikle yenildi. İnsan kibrinin ölçüsünü bile aşacak kadar şişmiş bu adamın, kendisine ne bir şey verebileceği ne de elinden bir şey alabileceği birini gördüğü o gün neden yenilmiş olmasın?
Alexander Macedonum rex gloriari solebat a nullo se beneficiis victum. Non est, quod nimius animi Macedonas et Graecos et Caras et Persas et nationes discriptas in exercitum suspiciat, nec hoc sibi praestitisse regnum a Thraciae angulo porrectum usque ad litus incogniti maris iudicet. Eadem re gloriari Socrates potuit, eadem Diogenes, a quo utique victus est, Quidni victus sit illo die, quo homo super mensuram iam humanae superbiae tumens vidit aliquem, cui nec dare quicquam posset nec eripere?
5.6.2Kral Arkhelaos, Sokrates'ten yanına gelmesini rica etti. Rivayete göre Sokrates, denk karşılığını veremeyeceği birinden iyilik almak üzere onun yanına gitmek istemediğini söylemiştir. Önce, almamak kendi elindeydi; sonra iyiliği ilk veren kendisi olacaktı; çünkü rica üzerine gidiyordu ve Arkhelaos'un Sokrates'e asla geri veremeyeceği bir şeyi veriyordu. Üstelik Arkhelaos altın ve gümüş verecek, karşılığında altına ve gümüşe karşı küçümseme alacaktı. Sokrates Arkhelaos'a minnetinin karşılığını ödeyemez miydi?
Archelaus rex Socratem rogavit, ut ad se veniret; dixisse Socrates traditur nolle se ad eum venire, a quo acciperet beneficia, cum reddere illi paria non posset. Primum in ipsius potestate erat non accipere; deinde ipse dare beneficium prior incipiebat, veniebat enim rogatus et id dabat, quod utique ille non erat Socrati redditurus. Etiamnunc Archelaus daturus erat aurum et argentum recepturus contemptum auri et argenti: non poterat referre Archelao Socrates gratias?
5.6.3Ona hayatı da ölümü de bilen, ikisinin de sınırlarına hâkim bir insan gösterseydi, verdiği kadarını alabilir miydi? Güneşin tutulduğu gün sarayı kapatıp, yasta ve felakette âdet olduğu üzere oğlunun saçını kesecek kadar şeylerin tabiatından habersiz olan, gün ortasında yolunu şaşıran bu kralı tabiatın sırlarına yaklaştırsaydı?
Et quid tantum erat accepturus, quantum dabat, si ostendisset hominem vitae ac mortis peritum utriusque fines tenentem? Si regem in luce media errantem ad rerum naturam admisisset usque eo eius ignarum, ut, quo die solis defectio fuit,regiam eluderet et filium, quod in luctu ac rebus adversis moris est, tenderet?
5.6.4Korkudan saklandığı yerden onu çekip çıkarsa ve şöyle diyerek yüreklendirse, bu ne büyük bir iyilik olurdu: "Bu güneşin sönmesi değil, iki gök cisminin buluşmasıdır. Ay daha alçak bir yolda koşarken kendi dairesini güneşin tam altına getirdi ve araya girerek onu gizledi. Geçerken güneşi sıyırırsa onun küçük kısımlarını örter; kendisinin daha büyük bir kısmını araya sokarsa daha çoğunu kapatır; güneşle yer arasına dosdoğru bir hizada girerse güneşin bütününü görünmez kılar.
Quantum fuisset beneficium, si timentem e latebris suis extraxisset et bonum animum habere iussisset dicens: "Non est ista solis defectio, sed duorum siderum coitus, cum luna humiliore currens via infra ipsum solem orbem suum posuit et illum obiectu sui abscondit; quae modo partes eius exiguas, si in transcursu strinxit, obducit, modo plus tegit, si maiorem partem sui obiecit, modo excludit totius adspeetum, si recto libramento inter solem terrasque media successit.
5.6.5Ama birazdan kendi hızları bu cisimleri bir o yana bir bu yana ayıracak; birazdan yer yüzü günü geri alacak. Bu düzen asırlar boyunca böyle sürecek; güneşin, ayın araya girmesiyle bütün ışınlarını saçmaktan alıkonacağı, önceden belirlenmiş ve önceden bildirilmiş günleri vardır. Biraz bekle; birazdan ortaya çıkacak, birazdan bu bulut gibi şeyi geride bırakacak, birazdan engellerinden kurtulup ışığını özgürce saçacak."
Sed iam ista sidera hoc et illo diducet velocitas sua; iam recipient diem terrae, et hic ibit ordo per saecula dispositosque ac praedictos dies habet, quibus sol intercursu lunae vetetur omnes radios effundere. Paulum expecta; iam emerget, iam istam velut nubem relinquet, iam exsolutus impedimentis lucem suam libere mittet."
5.6.6Sokrates, Arkhelaos'u kral olmaktan alıkoysaydı ona denk bir minnet karşılığı ödeyemez miydi? Sokrates'e herhangi bir şey verebilseydi, Sokrates'ten aldığı iyilik elbette küçük kalırdı! Peki Sokrates neden böyle dedi? Nükteli, sözü imgelerle ilerleyen, herkesle, en çok da güçlülerle alay eden bu adam, reddini kafa tutarak ya da kibirle değil, bir alayla vermeyi tercih etti: denk karşılığını veremeyeceği birinden iyilik almak istemediğini söyledi. Belki istemediği şeyleri almaya zorlanmaktan korktu; Sokrates'e yakışmayan bir şey almaktan korktu. Biri şöyle diyecek: "İstese reddederdi."
Socrates parem gratiam Archelao referre non posset, si illum regnare vetuisset? Parum scilicet magnum beneficium a Socrate accipiebat, si ullum dare Socrati potuisset. Quare ergo hoc Socrates dixit? Vir facetus et cuius per figuras sermo procederet, derisor omnium, maxime potentium, maluit illi nasute negare quam contumaciter aut superbe; dixit se nolle beneficia ab eo accipere, cui non posset paria reddere. Timuit fortasse, ne cogeretur accipere, quae nollet, timuit, ne quid indignum Socrate accipere. Dicet aliquis: "Negasset, si vellet.
5.6.7Ama böylece, sahip olduğu her şeye büyük değer verilmesini isteyen o küstah kralı kendine karşı kışkırtmış olurdu. Bir krala bir şey vermek istememenle bir kraldan bir şey almak istememen arasında fark yoktur; kral iki reddi de bir tutar ve kibirli biri için hor görülmek, korkulmamaktan daha acıdır. Asıl ne istediğini bilmek mi istiyorsun? Özgür bir devletin bile özgürlüğüne katlanamadığı adam, gönüllü bir köleliğe gitmek istemedi.
"Sed instigasset in se regem insolentem et omnia sua magno aestimari volentem. Nihil ad rem pertinet, utrum dare aliquid regi nolis an accipere a rege; in aequo utramque ponit repulsam, et superbo fastidiri acerbius est quam non timeri. Vis scire, quid vere voluerit? Noluit ire ad voluntariam servitutem is, cuius libertatem civitas libera ferre non potuit!
5.7.1Sanırım iyilikte yenilmenin ayıp olup olmadığı meselesini yeterince ele aldık. Bunu soran, insanların kendilerine iyilik yapmadığını bilir; yoksa insanın kendisine yenilmesinin ayıp olmadığı açık olurdu.
Satis, ut existimo, hanc partem tractavimus, an turpe esset beneficiis vinci. Quod qui quaerit, scit non solere homines sibi ipsos dare beneficium; manifestum enim fuisset non esse turpe a se ipsum vinci.
5.7.2Oysa bazı Stoacılar arasında şu da tartışılır: insan kendine iyilik yapabilir mi, kendine minnetinin karşılığını ödemesi gerekir mi? Bunun bir soru gibi görünmesine şu sözler yol açtı: "Kendime teşekkür ederim", "Kendimden başka kimseden yakınamam", "Kendime kızıyorum", "Kendimden hesap soracağım", "Kendimden nefret ediyorum" deriz; bunlardan başka, herkesin kendinden bir başkasından söz eder gibi söz ettiği buna benzer birçok söz.
Atqui apud quosdam Stoicos et de hoc ambigitur, an possit aliquis sibi beneficium dare, an debeat referre sibi gratiam. Quod ut videretur quaerendum, illa fecerunt: solemus dicere; "gratias mihi ago "et "de nullo queri possum alio quam de me" et "ego mihi irascor "et "ego a me poenas exigam "et "odi me," multa praeterea eiusmodi, per quae unusquisque de se tamquam de altero loquitur.
5.7.3"Kendime zarar verebiliyorsam," diyor, "neden kendime iyilik de yapamayayım? Üstelik bir başkasına yapsaydım iyilik denecek şeyler, kendime yaptım diye neden iyilik olmasın? Bir başkasından alsaydım borçlu olacağım şeye, kendim kendime verdim diye neden borçlu olmayayım? Neden kendime karşı nankör olayım? Bu, kendine karşı cimri, kendine karşı katı ve acımasız, kendini ihmal eden biri olmaktan daha az ayıp değildir.
"Si nocere," inquit, "mihi possum, quare non et beneficium mihi dare possim? Praeterea quae, si in alium contulissem, beneficia vocarentur, quare, si in me contuli, non sint? Quod, si ab altero accepissem, deberem, quare, si mihi ipse dedi, non debeam? Quare sim adversus me ingratus, quod non minus turpe est quam in se sordidum esse et in se durum ae saevum et sui neclegentem?
5.7.4Başkasının bedenini satan pezevenk ne kadar kötü bir ad taşırsa, kendi bedenini satan da o kadar kötü bir ad taşır. Dalkavuk, başkalarının sözlerini yineleyen, yalana hazır övücü elbette ayıplanır; kendinden hoşlanan, deyim yerindeyse kendi kendinin dalkavuğu olan ve kendine hayranlıkla bakan da daha az ayıplanmaz. Kusurlar yalnız dışarıya karşı işlendiğinde değil, insanın kendisine çevrildiğinde de nefret uyandırır.
Tam alieni corporis leno male audit quam sui. Nempe reprenditur adsentator et aliena subsequens verba, paratus ad falsa laudator; non minus placens sibi et se suspiciens, ut ita dicam, adsentator suus. Vitia non tantum, cum foris peceant, invisa sunt, sed cum in se retorquentur.
5.7.5Kendine buyuran, kendine hâkim olan insandan daha çok kime hayranlık duyarsın? Barbar ve başkasının buyruğuna tahammülü olmayan milletleri yönetmek, kendi ruhunu dizginleyip kendine teslim etmekten daha kolaydır. Platon, diyor, Sokrates'ten öğrendikleri için ona teşekkür eder; Sokrates de kendi kendini eğittiği için kendine neden teşekkür etmesin? Marcus Cato der ki: 'Neyin eksikse onu kendinden ödünç al.' Kendime ödünç verebiliyorsam neden bağışta da bulunamayayım? Âdetin bizi ikiye böldüğü sayısız durum vardır.
Quem magis admiraberis, quam qui imperat sibi, quam qui se habet in potestate? Gentes facilius est barbaras impatientesque arbitrii alieni regere, quam animum suum continere et tradere sibi. Platon, inquit, agit Socrati gratias, quod ab illo didicit; quare Socrates sibi non agat, quod ipse se docuit? M. Cato ait: ' Quod tibi deerit, a te ipso mutuare.' Quare donare mihi non possim, si commodare possum? Innumerabilia sunt, in quibus consuetudo nos dividit;
5.7.6'Bırak da kendi kendime konuşayım', 'Kendi kulağımı çekeceğim' deriz. Bunlar doğruysa, insan nasıl kendine kızmalıysa öyle kendine teşekkür de etmeli; nasıl kendini azarlayabiliyorsa öyle kendini övebilir de; nasıl kendine zarar getirebiliyorsa öyle kâr da getirebilir. Haksızlık ile iyilik zıttır; biri için 'Kendine haksızlık etti' diyebiliyorsak 'Kendine iyilik yaptı' da diyebiliriz."
dicere solemus: ' Sine, loquar mecum ' et ' Ego mihi aurem pervellam.' Quae si vera sunt, quemadmodum aliquis sibi irasci debet, sic et gratias agere; quomodo obiurgare se, sic et laudare se; quomodo damno sibi esse, sic et lucro potest. Iniuria et beneficium contraria sunt; si de aliquo dicimus: ' Iniuriam sibi fecit,' poterimus dicere et: ' Beneficium sibi dedit.' "
5.8.1Tabiat sırasına göre önce insanın borçlu olması, sonra minnetinin karşılığını ödemesi gelir. Alacaklı olmadan borçlu olmaz; karısız koca, oğulsuz baba olmadığı gibi. Birinin alması için birinin vermesi gerekir. Bir şeyi sol elden sağ ele geçirmek ne vermektir ne almak.
Natura prius est, ut quis debeat, deinde, ut gratiam referat; debitor non est sine creditore, non magis quam maritus sine uxore aut sine filio pater; aliquis dare debet, ut aliquis accipiat. Non est dare nec accipere in dexteram manum ex sinistra transferre.
5.8.2Kimse bedenini kımıldatıp yerinden oynatsa da kendini taşımış olmaz; kimse kendi lehine konuşmuş olsa da kendi avukatlığını yaptı denmez, kendine hamisiymiş gibi bir heykel de dikmez; hasta, kendi bakımıyla iyileştiğinde kendinden ücret istemez. Bunun gibi her işte, insan kendine faydalı olacak bir şey yapmış olsa bile kendine minnetinin karşılığını ödemek zorunda olmayacaktır; çünkü karşılığını ödeyeceği birisi olmayacaktır.
Quomodo nemo se portat, quamvis corpus suum moveat et transferat, quomodo nemo, quamvis pro se dixerit, adfuisse sibi dicitur nec statuam sibi tamquam patrono suo ponit, quomodo aeger, cum cura sua convaluit, mercedem a se non exigit, sic in omni negotio, etiam cum aliquid, quod prodesset sibi, fecerit, non tamen debebit referre gratiam sibi, quia non habebit, cui referat.
5.8.3Birinin kendine iyilik yapabildiğini kabul etsem bile, verirken geri de alır; birinin kendinden iyilik alabildiğini kabul etsem bile, alırken geri de öder. Derler ya, borç evin içinde çevrilir ve bu oyuncak borç hemen silinir; çünkü veren başka, alan başka değil, bir ve aynı kişidir. "Borçlu olmak" kelimesinin ancak iki kişi arasında yeri vardır; öyleyse kendini borçlandırırken borcundan kurtulan kimsede bu kelime nasıl tek kişiyle yetinecek?
Ut concedam aliquem dare sibi beneficium, dum dat, et recipit; ut concedam aliquem a se accipere beneficium, dum accipit, reddit. Domi, quod aiunt, versura fit et velut lusorium nomen statim transit; neque enim alius dat quam accipit, sed unus atque idem. Hoc verbum "debere "non habet nisi inter duos locum; quomodo ergo in uno consistet, qui se obligando liberat?
5.8.4Bir dairede ve bir topta nasıl en alt, en üst, en uç, en baş diye bir şey yoksa, çünkü hareketle sıra değişir, arkadan gelenler öne geçer, batanlar doğar ve her şey nasıl giderse gitsin aynı yere döner, insanda da böyle olduğunu düşün: onu pek çok kılığa soksan da tektir. Kendini dövdü: haksızlık davasını kime açacağını bilemez. Kendini bağladı ve kapattı: zorbalıktan sorumlu tutulmaz. Kendine iyilik yaptı: verene hemen geri ödedi.
Ut in orbe ac pila nihil imum est, nihil summum, nihil extremum, nihil primum, quia motu ordo mutatur et quae sequebantur praecedunt et quae occidebant oriuntur, omnia, quomodocumque ierunt, in idem revertuntur, ita in homine existima fieri; cum illum in multa mutaveris, unus est. Cecidit se: iniuriarum cum quo agat, non habet; adligavit et clusit: de vi non tenetur; beneficium sibi dedit: danti protinus reddidit.
5.8.5Şeylerin tabiatının hiçbir şey kaybetmediği söylenir; çünkü ondan koparılan her şey yine ona döner. Düşeceği bir yer olmayan, ayrıldığı yere geri dönen hiçbir şey yok olamaz. "Bu örneğin," diyorsun, "ortaya konan bu soruyla ne benzerliği var?"
Rerum natura nihil dicitur perdere, quia, quidquid illi avellitur, ad illam redit, nec perire quicquam potest, quod, quo excidat, non habet, sed eodem revolvitur, unde discedit. "Quid simile," inquis, "hoc exemplum habet huic propositae quaestioni? "
5.8.6Söyleyeyim. Nankör olduğunu düşün: iyilik kaybolmaz, onu veren elinde tutar. Geri almak istemediğini düşün: geri ödenmeden önce de sendedir. Hiçbir şey kaybedemezsin; çünkü senden alınan şey yine de sana kazandırılır. Daire senin içinde döner: alarak verirsin, vererek alırsın.
Dicam. Puta te ingratum esse: non perit beneficium, habet illud, qui dedit. Puta te recipere nolle: apud te est, antequam redditur. Non potes quicquam amittere, quia, quod detrahitur, nihilo minus tibi adquiritur. Intra te ipsum orbis agitur; accipiendo das, dando accipis.
5.9.1"İnsanın kendine iyilik yapması gerekir," diyor, "öyleyse minnetinin karşılığını ödemesi de gerekir." Önce, ardından gelenlerin bağlı olduğu şu ilk söz yanlıştır: kimse kendine iyilik yapmaz, kendi tabiatına uyar. Tabiat onu kendini sevecek biçimde kurmuştur; bu yüzden en büyük kaygısı, zarar verecek şeylerden kaçınmak, faydalı olacak şeylere yönelmektir.
"Beneficium," inquit, "sibi dare oportet; ergo et referre gratiam oportet." Primum illud falsum est, ex quo pendent sequentia; nemo enim sibi beneficium dat, sed naturae suae paret, a qua ad caritatem sui compositus est, unde summa illi cura est nocitura vitandi, profutura appetendi.
5.9.2Bu yüzden kendine bağışta bulunan cömert değildir, kendini bağışlayan merhametli değildir, kendi dertlerine üzülen acıyan biri değildir. Başkalarına sağlandığında cömertlik, merhamet, acıma olan şey, insanın kendine sağladığında tabiattır. İyilik iradeye bağlı bir şeydir, kendine faydalı olmak ise zorunludur. Kim daha çok iyilik yaptıysa o daha iyilikseverdir; peki kim kendine yardım etti diye, kendini eşkıyanın elinden kurtardı diye övülmüştür? Kimse kendine konukseverlik göstermediği gibi kendine iyilik de yapmaz; kimse kendine borç vermediği gibi kendine bağışta da bulunmaz.
Itaque nec liberalis est, qui sibi donat, nec clemens, qui sibi ignoscit, nec misericors, qui malis suis tangitur. Quod aliis praestare liberalitas est, clementia, misericordia, sibi praestare natura est. Beneficium res voluntaria est, at prodesse sibi necessarium est. Quo quis plura beneficia dedit, beneficentior est; quis umquam laudatus est, quod sibi ipse fuisset auxilio? Quod se eripuisset latronibus? Nemo sibi beneficium dat, non magis quam hospitium; nemo sibi donat, non magis quam credit.
5.9.3Herkes kendine iyilik yapıyorsa, her zaman yapıyor, aralıksız yapıyordur; yaptığı iyiliklerin hesabını tutamaz. O hâlde minnetinin karşılığını ne zaman ödeyecek; çünkü karşılığını öderken de bir iyilik yapmış olacak? Mesele aynı insanın içinde görüldüğüne göre, kendine iyilik mi yaptığını, yoksa iyiliği geri mi ödediğini nasıl ayırt edebileceksin? Kendimi bir tehlikeden kurtardım: kendime iyilik yaptım. Kendimi yine bir tehlikeden kurtarıyorum: iyilik mi yapıyorum, geri mi ödüyorum?
Si dat sibi quisque beneficium, semper dat, sine intermissione dat, inire beneficiorum suorum non potest numerum. Quando ergo gratiam referet, cum per hoc ipsum, quo gratiam refert, beneficium det? Quomodo enim discernere poteris, utrum det sibi beneficium an reddat, cum intra eundem hominem res geratur? Liberavi me periculo: beneficium mihi dedi. Iterum me periculo libero: utrum do beneficium an reddo?
5.9.4Sonra, kendimize iyilik yaptığımız ilk iddiayı kabul etsem bile ardından geleni kabul etmem: çünkü yapsak bile borçlanmayız. Neden? Çünkü hemen geri alırız. Önce iyiliği almam, sonra borçlanmam, sonra karşılığını ödemem gerekir; borçlanmaya yer yoktur, çünkü hiç gecikmeden geri alırız. İnsan ancak bir başkasına verir, ancak bir başkasına borçlanır, ancak bir başkasına geri öder. Her adımında iki kişi gerektiren şey tek bir kişinin içinde olamaz.
Deinde, ut primum illud concedam dare nos nobis beneficium, quod sequitur, non concedam; nam etiam si damus, non debemus. Quare? Quia statim recipimus. Accipere beneficium me oportet, deinde debere, deinde referre; debendi locus non est, quia sine ulla mora recipimus. Dat nemo nisi alteri, debet nemo nisi alteri, reddit nemo nisi alteri. Id intra unum non potest fieri, quod totiens duos exigit.
5.10.1İyilik, bir şeyi faydalı bir biçimde sağlamış olmaktır; "sağlamış olmak" fiili ise başkalarına yönelir. Bir şeyi kendine sattığını söyleyen deli görünmez mi? Çünkü satış bir devirdir; insanın kendi malını ve o mal üzerindeki hakkını bir başkasına geçirmesidir. Oysa satmak gibi vermek de bir şeyi elinden bırakmak, elinde tuttuğun şeyi sahip olsun diye bir başkasına teslim etmektir. Böyleyse kimse kendine iyilik yapmamıştır; çünkü kimse kendine vermez. Yoksa iki zıt şey bir kişide birleşir ve vermekle almak aynı şey olur.
Beneficium est praestitisse aliquid utiliter; verbum autem "praestitisse "ad alios spectat. Numquid non demens videbitur, qui aliquid sibi vendidisse se dicet? Quia venditio alienatio est et rei suae iurisque in ea sui ad alium translatio. Atqui, quemadmodum vendere, sic dare aliquid a se dimittere est et id, quod tenueris, habendum alteri tradere. Quod si est, beneficium nemo sibi dedit, quia nemo dat sibi; alioqui duo contraria in uno coeunt, ut sit idem dare et accipere.
5.10.2Üstelik vermekle almak arasında büyük fark vardır; olmaz mı? Bu kelimeler birbirinin karşıtı olarak konmuştur. Oysa biri kendine iyilik yapıyorsa vermekle almak arasında hiçbir fark kalmaz. Biraz önce bazı kelimelerin başkalarına ilişkin olduğunu ve bütün anlamları bizden uzaklaşacak biçimde kurulduğunu söylüyordum: kardeşim, ama birinin kardeşiyim, çünkü kimse kendi kendinin kardeşi değildir; denkim, ama birine denkim, çünkü kim kendine denktir? Karşılaştırılan şey ötekisiz anlaşılmaz; birleştirilen şey ötekisiz var olmaz. Bunun gibi verilen şey de ötekisiz var olmaz, iyilik de ötekisiz var olmaz.
Etiamnunc multum interest inter dare et accipere; quidni? eum ex diverso ista verba posita sint. Atqui si quis sibi beneficium dat, nihil interest inter dare et accipere. Paulo ante dicebam quaedam ad alios pertinere et sic esse formata, ut tota significatio illorum discedat a nobis: frater sum, alterius, nemo est enim suus frater; par sum, sed alicui, quis enim par est sibi? Quod comparatur, sine altero non intellegitur; quod iungitur, sine altero non est; sic et, quod datur, sine altero non est, et beneficium sine altero non est.
5.10.3Aynı şey "iyi yapmış olmak" anlamını içeren kelimenin kendisinden de anlaşılır. Kimse kendine iyi yapmaz; kendine kayırmadığı, kendi tarafını tutmadığı gibi. Bunu daha uzun süre ve daha çok örnekle sürdürmek mümkündür.
Idem ipso vocabulo apparet, in quo hoc continetur, "bene fecisse "; nemo autem sibi bene facit, non magis quam sibi favet, quam suarum partium est. Diutius hoc et pluribus exemplis licet prosequi.
5.10.4Olmaz mı? İyiliği, ikinci bir kişiyi gerektiren şeyler arasında saymak gerekir. Bazı şeyler ahlâken güzel, son derece güzel, en yüksek faziletin işi olduğu hâlde ancak bir başkasında yer bulur. Sadakat övülür ve insan soyunun en büyük iyilikleri arasında sayılır; peki kimse için kendine sadakat gösterdi denir mi?
Quidni? cum inter ea sit habendum beneficium, quae secundam personam desiderant. Quaedam, cum sint honesta, pulcherrima, summae virtutis, nisi in altero non habent locum. Laudatur et inter maxima humani generis bona fides colitur; num quis ergo dicitur sibi fidem praestitisse?
5.11.1Şimdi son kısma geliyorum. Minnetinin karşılığını ödeyen bir şey harcamalıdır, tıpkı borç ödeyenin para harcaması gibi; oysa kendine minnetinin karşılığını ödeyen hiçbir şey harcamaz, kendinden iyilik alanın hiçbir şey kazanmadığı gibi. İyilik ve minnetin karşılığı karşılıklı gidip gelmelidir; tek bir insanın içinde karşılıklılık olmaz. Minnetinin karşılığını ödeyen, kendisinden bir şey elde ettiği kişiye karşılık olarak faydalı olur. Kendine minnetinin karşılığını ödeyen kime faydalı olur? Kendine. Peki kim minnetin karşılığını bir yerde, iyiliği başka bir yerde düşünmez? Kendine minnetinin karşılığını ödeyen kendine faydalı olur. Hangi nankör bunu yapmak istememiştir? Dahası, kim bunu yapmak için nankör olmamıştır?
Venio nunc ad ultimam partem. Qui gratiam refert, aliquid debet impendere, sicut, qui solvit, pecuniam; nihil autem impendit, qui gratiam sibi refert, non magis quam consequitur, qui beneficium a se accepit. Beneficium et gratiae relatio ultro citro ire debent; intra unum hominem non est vicissitudo. Qui gratiam refert, invicem prodest ei, a quo consecutus est aliquid. Qui sibi gratiam refert, cui prodest? Sibi. Et quis non alio loco relationem gratiae, alio beneficium cogitat? Qui gratiam refert sibi, sibi prodest. Et quis umquam ingratus hoc noluit facere? Immo quis non ingratus fuit, ut hoc faceret?
5.11.2"Kendimize teşekkür etmemiz gerekiyorsa," diyor, "minnetimizin karşılığını da ödememiz gerekir. Oysa şöyle deriz: 'O kadınla evlenmek istemediğim için kendime teşekkür ederim', 'O adamla ortaklık kurmadığım için kendime teşekkür ederim.'" Bunu söylerken kendimizi överiz; yaptığımızı onaylamak için de teşekkür edenlerin sözlerini yerinde olmayan bir biçimde kullanırız.
"Si gratias," inquit, "nobis agere debemus, et gratiam referre debemus; dicimus autem: ' Ago gratias mihi, quod illam uxorem nolui ducere ' et ' quod cum illo non contraxi societatem.' "Cum hoc dicimus, laudamus nos et, ut factum nostrum comprobemus, gratias agentium verbis abutimur.
5.11.3İyilik, verildiğinde geri ödenmeyebilecek olan şeydir; kendine iyilik yapan ise verdiğini geri almamazlık edemez; öyleyse bu iyilik değildir. İyilik bir zamanda alınır, başka bir zamanda geri ödenir.
Beneficium est, quod potest, cum datum est, et non reddi; qui sibi beneficium dat, non potest non recipere, quod dedit; ergo non est beneficium. Alio tempore beneficium accipitur, alio redditur. In
5.11.4İyilikte şu da övgüye değer ve hayranlık uyandırıcıdır: biri bir başkasına faydalı olmak için bir süre kendi çıkarını unutmuştur, kendinden alacağı şeyi başkasına vermiştir. Kendine iyilik yapan bunu yapmaz.
beneficio et hoc est probabile, hoc suspiciendum, quod aliquis, ut alteri prodesset, utilitatis interim suae oblitus est, quod alteri dedit ablaturus sibi. Hoc non facit, qui beneficium sibi dat.
5.11.5İyilik yapmak insanları birbirine bağlayan bir iştir: birini kazanır, birini borç altına sokar. Kendine vermek ise insanları birbirine bağlamaz: kimseyi kazanmaz, kimseyi borç altına sokmaz, kimseyi umutlandırıp şöyle dedirtmez: "Bu adama yakın durmalı; ona iyilik yaptı, bana da yapar."
Beneficium dare socialis res est, aliquem conciliat, aliquem obligat , sibi dare non est socialis res, neminem conciliat, neminem obligat, neminem in spem inducit, ut dicat: "Hic homo colendus est; illi beneficium dedit, dabit et mihi.
5.11.6İyilik, kişinin kendisi için değil, verdiği kişi için verdiği şeydir; kendine iyilik yapan ise kendisi için verir; öyleyse bu iyilik değildir.
"Beneficium est, quod quis non sua causa dat, sed eius, cui dat; is autem, qui sibi beneficium dat, sua causa dat; non est ergo beneficium.
5.12.1Başta söylediğim şeyde sana şimdiden yalan söylemiş gibi görünüyorum. Emeğinin karşılığını alan birinden uzak olduğumu, dahası bütün emeğimi gerçekten boşa harcadığımı söylüyorsun. Bekle, seni şu dehlizlere götürür götürmez bunu daha da haklı olarak söyleyeceksin; onlardan kurtulduğunda, içine inmesen de olacak güçlüklerden kaçmış olmaktan fazla bir şey kazanmış olmayacaksın.
Videor tibi iam illud, quod in principio dixeram, mentitus. Dicis me abesse ab eo, qui operae pretium facit, immo totam operam bona fide perdere. Expecta, et iam hoc verius dices, simul te ad has latebras perduxero, ex quibus cum evaseris, nihil amplius eris adsecutus, quam ut eas difficultates effugeris, in quas licuit non descendere.
5.12.2Çözmek için kendi attığın düğümleri zahmetle çözmenin ne yararı var? Ama bazı şeyler eğlence ve şaka için öyle düğümlenir ki çözmesi acemiye zor gelir, düğümleyene ise ekleri ve takıldığı yerleri bildiği için hiç zahmetsiz açılır; bunlar yine de bir haz verir, çünkü zihinlerin keskinliğini sınar, dikkati uyandırır. Bunun gibi kurnaz ve tuzaklı görünen bu sorular da zihinlerin rahatlığını ve tembelliğini giderir. Zihinlerin önüne bazen dolaşabilecekleri bir düzlük serilmeli, bazen de içinde emekleyerek ilerleyecekleri, adımlarını kaygıyla atacakları karanlık ve engebeli bir şey çıkarılmalıdır.
Quid enim boni est nodos operose solvere, quos ipse, ut solveres, feceris? Sed quemadmodum quaedam in oblectamentum ac iocum sic inligantur, ut eorum solutio imperito difficilis sit, quae illi, qui implicuit, sine ullo negotio paret, quia commissuras eorum et moras novit, nihilo minus illa habent aliquam voluptatem (temptant enim acumen animorum et intentionem excitant), ita haec, quae videntur callida et insidiosa, securitatem ac segnitiam ingeniis auferunt, quibus modo campus, in quo vagentur, sternendus est, modo creperi aliquid et confragosi obiciendum, per quod erepant et sollicite vestigium faciant.
5.12.3Hiç kimsenin nankör olmadığı söylenir; bu da şöyle çıkarılır: "İyilik faydalı olan şeydir; oysa siz Stoacıların dediği gibi kötü bir insana kimse faydalı olamaz; öyleyse kötü olan iyilik almaz ve nankör de olmaz. Üstelik iyilik ahlâken güzel ve övgüye değer bir şeydir; kötünün yanında ahlâken güzel ya da övgüye değer hiçbir şeye yer yoktur, öyleyse iyiliğe de yer yoktur. İyilik alamıyorsa geri ödemesi de gerekmez; bu yüzden nankör olmaz."
Dicitur nemo ingratus esse; id sic colligitur: "Beneficium est, quod prodest; prodesse autem nemo homini malo potest, ut dicitis Stoici; ergo beneficium non accipit malus,ingratus est. "Etiamnunc beneficium honesta et probabilis res est; apud malum nulli honestae rei aut probabili locus est, ergo nec beneficio; quod si accipere non potest, ne reddere quidem debet, et ideo non fit ingratus.
5.12.4"Üstelik sizin dediğiniz gibi iyi insan her şeyi doğru yapar; her şeyi doğru yapıyorsa nankör olamaz. Kötü insana kimse iyilik yapamaz. İyi olan iyiliği geri öder, kötü olan iyilik almaz. Böyleyse ne iyi biri nankördür ne de kötü biri. Demek ki dünyada hiç nankör yoktur ve bu boş bir addır."
"Etiamnunc, ut dicitis, bonus vir omnia recte facit; si omnia recte facit, ingratus esse non potest. Malo viro beneficium nemo dare potest. Bonus beneficium reddit, malus non accipit; quod si est, nec bonus quisquam ingratus est nec malus. Ita ingratus in rerum natura est nemo, et hoc inane nomen."
5.12.5Bize göre tek bir iyi vardır: ahlâken güzel olan. O kötüye ulaşamaz; çünkü fazilet içine girerse kötü kötü olmaktan çıkar. Kötü kaldığı sürece de kimse ona iyilik yapamaz; çünkü kötüyle iyi uyuşmaz ve bir araya gelmez. Bu yüzden kimse ona faydalı olamaz; çünkü ona ulaşan her şey kötü kullanımla bozulur.
Unum est apud nos bonum, honestum. Id pervenire ad malum non potest; desinet enim malus esse, si ad illum virtus intraverit; quam diu autem malus est, nemo illi dare beneficium potest, quia mala bonaque dissentiunt nec in unum eunt. Ideo nemo illi prodest, quia, quidquid ad illum pervenit, id pravo usu corrumpitur.
5.12.6Hastalıkla bozulmuş ve safra toplayan mide, aldığı her yemeği dönüştürüp her besini acı sebebine çevirdiği gibi, çarpık bir ruh da ona emanet ettiğin her şeyi kendine yük, felaket ve mutsuzluk fırsatı yapar. Bu yüzden en talihli ve en zengin insanların içinde pek büyük bir çalkantı yatar; içinde çalkalanacakları malzeme ne kadar büyükse kendilerini o kadar az bulurlar.
Quemadmodum stomachus morbo vitiatus et colligens bilem, quoscumque accepit cibos, mutat et omne alimentum in causam doloris trahit, ita animus scaevus, quidquid illi commiseris, id onus suum et perniciem et occasionem miseriae facit. Felieissimis itaque opulentissimisque plurimum aestus subest minusque se inveniunt, quo in maiorem materiam inciderunt, qua fluctuarentur.
5.12.7Öyleyse kötülere faydalı olacak hiçbir şey ulaşamaz; dahası, zarar vermeyecek hiçbir şey ulaşamaz. Ellerine geçen her şeyi kendi tabiatlarına çevirirler; dışarıdan bakınca göz alıcı olan ve daha iyi birine verilse faydalı olacak şeyler onlara uğursuzdur. Bu yüzden iyilik de yapamazlar; çünkü kimse sahip olmadığı şeyi veremez, kötünün ise iyilik yapma iradesi yoktur.
Ergo nihil potest ad malos pervenire, quod prosit, immo nihil, quod non noceat. Quaecumque enim illis contigerunt, in naturam suam vertunt et extra speciosa profuturaque, si meliori darentur, illis pestifera sunt. Ideo nec beneficium dare possunt, quoniam nemo potest, quod non habet, dare; hic bene faciendi voluntate caret.
5.13.1Ama bunlar böyle olsa da kötü yine de iyiliğe benzeyen bazı şeyler alabilir ve onları geri ödemezse nankör olur. Ruhun iyileri, bedenin iyileri, talihin iyileri vardır. Ruhun iyileri akılsızdan ve kötüden uzak tutulur; ama ötekilere kabul edilir; onları hem alabilir hem de geri ödemesi gerekir; ödemezse nankördür. Bu yalnız bizim öğretimizden çıkmaz. İnsan mutluluğunun sınırlarını çok geniş tutan Peripatetikler de küçük iyiliklerin kötülere ulaşacağını söyler; bunları geri ödemeyen nankördür.
Sed quamvis haec ita sint, accipere etiam malus tamen quaedam potest, quae beneficiis similia sint, quibus non redditis ingratus erit. Sunt animi bona, sunt corporis, sunt fortunae. Illa animi bona a stulto ac malo submoventur; ad haec admittitur, quae et accipere potest et debet reddere, et, si non reddit, ingratus est. Nec hoc ex nostra tantum constitutione. Peripatetici quoque, qui felicitatis humanae longe lateque terminos ponunt, aiunt minuta beneficia perventura ad malos; haec qui non reddit, ingratus est.
5.13.2Bu yüzden biz ruhu daha iyi yapmayacak şeylerin iyilik olduğunu kabul etmeyiz; ama onların yararlı ve istenecek şeyler olduğunu inkâr etmeyiz. Kötü bunları iyi bir insana verebilir de ondan alabilir de: para, giysi, makam, hayat gibi. Bunları geri ödemezse nankör adını alır.
Nobis itaque beneficia esse non placet, quae non sunt animum factura meliorem; commoda tamen illa esse et expetenda non negamus. Haec et viro bono dare malus potest et accipere a bono, ut pecuniam et vestem et honores et vitam; quae si non reddit, in ingrati nomen incidet.
5.13.3"Ama iyilik olduğunu inkâr ettiğin bir şeyi geri ödemedi diye birine nasıl nankör dersin?" Bazı şeyler gerçekten öyle olmasalar da benzerlikleri yüzünden aynı adla anılır. Gümüşten de olsa altından da olsa kutuya "şimşir kap" (pyxis) deriz. Bunun gibi büsbütün cahil olmayanı da, yalnızca yüksek ilimlere ulaşmamış olanı da "okumamış" diye anarız; kötü giyinmiş, paçavralar içinde birini gören de çıplak birini gördüğünü söyler. Bunlar iyilik değildir, ama iyilik görünüşündedirler.
"At quomodo ingratum vocas eo non reddito, quod negas esse beneficium? "Quaedam, etiam si vera non sunt, propter similitudinem eodem vocabulo comprehensa sunt. Sic pyxidem et argenteam et auream dicimus; sic inlitteratum non ex toto rudem, sed ad litteras altiores non perductum; sic, qui male vestitum et pannosum vidit, nudum vidisse se dicit. Beneficia ista non sunt, habent tamen beneficii speciem.
5.13.4"Bunlar nasıl iyilik gibiyse, o adam da nankör gibidir, nankör değildir." Yanlış; çünkü onlara hem veren hem de alan iyilik der. Böylece, gerçek iyiliğin görünüşündeki şeyi boşa çıkaran, zehir sanıp uyku ilacı karıştıran zehirci kadar nankördür.
"Quomodo ista sunt tamquam beneficia, sic et ille tamquam ingratus est, non ingratus." Falsum est, quia illa beneficia et qui dat appellat et qui accipit. Ita, qui veri beneficii speciem fefellit, tam ingratus est quam veneficus, qui soporem, cum venenum esse crederet, miscuit.
5.14.1Kleanthes daha sert davranır. "Aldığı şey iyilik olmasa da," diyor, "o kişi yine de nankördür; çünkü alsaydı da geri ödemeyecekti.
Cleanthes vehementius agit. "Licet," inquit, "beneficium non sit, quod accepit, ipse tamen ingratus est, quia non fuit redditurus, etiam si accepisset.
5.14.2Eşkıya da daha ellerini kana bulamadan eşkıyadır; çünkü öldürmek için çoktan silahlanmıştır, soyma ve öldürme iradesi vardır. Kötülük eylemle işlenir ve açığa çıkar, eylemle başlamaz. Kimse elini tanrılara kadar uzatamadığı hâlde kutsal şeylere el uzatanlar cezalandırılır."
"Sic latro est etiam antequam manus inquinet, quia ad occidendum iam armatus est et habet spoliandi atque interficiendi voluntatem; exercetur et aperitur opere nequitia, non incipit. Sacrilegi dant poenas, quamvis nemo usque ad deos manus porrigat.
5.14.3"Kötüden iyilik gelemeyeceğine göre," diyor, "biri kötüye karşı nasıl nankör olur?" Şu sebeple elbette: aldığı şeyin kendisi iyilik değildi, ama iyilik diye anılıyordu. Kötüden, cahillerin gözünde değerli olan ve kötülerde de bolca bulunan şeylerden birini alan, aynı türden şeyde kendisi de minnettar olmalı; onları, nasıl olurlarsa olsunlar, iyi diye aldıysa iyi diye geri ödemelidir.
"Quomodo," inquit, "adversus malum ingratus est quisquam, cum a malo dari beneficium non possit? "Ea scilicet ratione, quia ipsum, quod accepit, beneficium non erat, sed vocabatur; qui accipiet ab illo aliquid ex his, quae apud imperitos sunt, quorum et malis copia est, ipse quoque in simili materia gratus esse debebit et illa, qualiacumque sunt, cum pro bonis acceperit, pro bonis reddere.
5.14.4Altın borçlu olana da, Lakedaimonlularda olduğu gibi devlet damgası vurulmuş ve sayılan para yerine geçen bir deri parçasını borçlu olana da borçlu denir. Hangi türden borç altına girdiysen borcunu o türden öde.
Aes alienum habere dicitur et qui aureos debet et qui corium forma publica percussum, quale apud Lacedaemonios fuit, quod usum numeratae pecuniae praestat. Quo genere obligatus es, hoc fidem exsolve.
5.14.5İyiliğin ne olduğu, o şanlı adın büyüklüğünün bu bayağı ve aşağı malzemeye kadar indirilip indirilmemesi gerektiği sizi ilgilendirmez; hakikat başkaları için araştırılır. Siz ruhunuzu hakikatin görünüşüne göre ayarlayın ve ahlâken güzel olanı öğrenirken, ahlâken güzel adının dolaştığı her şeye saygı gösterin.
Quid sint beneficia, an et in hanc sordidam humilemque materiam deduci magnitudo nominis clari debeat, ad vos non pertinet; in alios quaeritur verum. Vos ad speciem veri componite animum et, dum honestum discitis, quidquid est, in quo nomen honesti iactatur, id colite.
5.15.1"Size göre kimse nankör olmadığı gibi," diyor, "öte yandan herkes nankördür." Çünkü dediğimiz gibi bütün akılsızlar kötüdür; bir kusuru olanda bütün kusurlar vardır; oysa herkes akılsız ve kötüdür; öyleyse herkes nankördür.
"Quomodo," inquit, "nemo per vos ingratus est, sic rursus omnes ingrati sunt." Nam, ut dicimus, omnes stulti mali sunt; qui unum autem habet vitium, omnia habet; omnes autem stulti et mali sunt; omnes ergo ingrati sunt.
5.15.2Ne yani? Değiller mi? İnsan soyuna her yandan sövülmüyor mu? İyiliklerin kaybolduğu, kendilerine iyilik edenlere karşılık olarak en kötü davranışta bulunmayan pek az insan kaldığı herkesin ortak yakınması değil mi? Bu söylenmeyi, doğruluk ölçüsünün berisinde kalan her şeyi en kötü ve en çarpık şey sayan bizlerin homurdanması da sanma.
Quid ergo? Non sunt? Non undique humano generi convicium fit? Non publica querella est perisse beneficia et paucissimos esse, qui de bene merentibus non invicem pessime mereantur? Nec est, quod hanc nostram tantum murmurationem putes pro pessimo pravoque numerantium, quidquid citra recti formulam cecidit.
5.15.3İşte, filozofların evinden olmayan biri bağırıyor; halkın tam ortasından, milletleri ve kavimleri mahkûm eden bir ses yükseliyor:
Ecce nescioqui non ex philosophorum domo clamat, ex medio conventu populos gentesque damnatum vox mittitur: Hoc iam amplius est:
5.15.4iş artık bu kadarla kalmıyor. İyilikler cinayete dönüştü; uğrunda kan dökülmesi gerekenlerin kanı esirgenmiyor; iyiliklerin karşılığını kılıçla ve zehirle veriyoruz. Vatana el kaldırmak, onu kendi fasceslerinin altında ezmek güç ve itibar sayılıyor; devletin üstünde durmayan herkes kendini aşağıda ve ezilmiş bir yerde duruyor sanıyor. Devletten alınan ordular devletin kendisine çevriliyor ve komutanın askerlere söylevi şudur:
beneficia in scelus versa sunt, et sanguini eorum non parcitur, pro quibus sanguis fundendus est; gladio ac venenis beneficia sequimur. Ipsi patriae manus adferre et fascibus illam suis premere potentia ac dignitas est; humili se ac depresso loco putat stare, quisquis non supra rem publicam stetit; accepti ab illa exercitus in ipsam convertuntur, et imperatoria contio est:
5.15.5"Karılarınıza karşı savaşın, çocuklarınıza karşı savaşın! Sunaklara, ocaklara, ev tanrılarına silahla saldırın!" Senatonun buyruğu olmadan zafer alayıyla bile şehre girmemesi gereken, muzaffer orduyu geri getirdiğinde senato kendisine surların dışında toplanan sizler, şimdi vatandaşları kılıçtan geçirip kardeş kanına bulanmış olarak, sancaklar havada, şehre girin!
"Pugnate contra coniuges, pugnate contra liberos! Aras, focos, penates armis incessite! "Qui ne triumphatum quidem inire urbem iniussu senatus deberetis quibusque victorem exercitum reducentibus curia extra muros praeberetur, nunc civibus caesis perfusi cruore cognato urbem subrectis intrate vexillis.
5.15.6Özgürlük askerî sancakların arasında sussun; milletlerin galibi ve barış getiricisi o halk, savaşlar uzaklara itilmiş, her korku bastırılmışken, kendi surları içinde kuşatılıp kendi kartallarından ürpersin.
Obmutescat inter militaria signa libertas, et ille victor pacatorque gentium populus remotis procul bellis, omni terrore compresso, intra muros obsessus aquilas suas horreat.
5.16.1Coriolanus nankördür; vatanına saygısı ancak geç kaldı, cinayetinden pişman olduktan sonra geldi; silahlarını bıraktı, ama vatanını katletmenin tam ortasında bıraktı. Catilina nankördür; vatanını ele geçirmek ona yetmez, onu altüst etmesi, Allobrogların birliklerini üzerine salması, Alplerin ötesinden çağırdığı düşmanla eski ve doğuştan nefretleri doyurması, Galyalıların mezarlarına çoktandır borç kalmış adakları Romalı komutanlarla ödemesi gerekir.
Ingratus est Coriolanus, sero et post sceleris paenitentiam pius; posuit arma, sed in medio parricidio posuit. Ingratus Catilina; parum est illi capere patriam, nisi verterit, nisi Allobrogum in illam cohortes immiserit et trans Alpes accitus hostis vetera et ingenita odia satiaverit ac diu debitas inferias Gallicis bustis duces Romanos persolverit.
5.16.2Basit bir askerlikten konsüllüklere kadar yükseltilmiş Gaius Marius nankördür. Roma'nın cenazelerini Kimberlerin kırımıyla denkleştirmedikçe, vatandaşların yıkımına ve boğazlanmasına yalnız işaret vermekle kalmayıp işaretin kendisi olmadıkça, talihinin değiştiğini ve eski yerine döndüğünü pek hissetmeyecektir.
Ingratus C. Marius ad consulatus a caliga perductus, qui, nisi Cimbricis caedibus Romana funera aequaverit, nisi civilis exitii et trucidationis non tantum dederit signum, sed ipse signum fuerit, parum mutatam ac repositam in priorem locum fortunam suam sentiet.
5.16.3Lucius Sulla nankördür; vatanını tehlikelerden daha sert ilaçlarla iyileştirdi. Praeneste kalesinden Collina kapısına kadar insan kanının içinden yürüdükten sonra şehirde başka savaşlar, başka katliamlar sergiledi: iki lejyonu, ki bu acımasızlıktır, zaferden sonra, ki bu dinsizliktir, söz verdikten sonra bir köşeye yığıp boğazlattı. Bir de ölüm listelerini icat etti; ulu tanrılar, öyle ki bir Roma vatandaşını öldüren cezasızlık, para, neredeyse vatandaş tacı alıyordu!
Ingratus L. Sulla, qui patriam duri oribus remediis, quam pericula erant, sanavit, qui, cum a Praenestina arce usque ad Collinam portam per sanguinem humanum incessisset, alia edidit in urbe proelia, alias caedes: legiones duas, quod crudele est, post victoriam, quod nefas, post fidem in angulo congestas contrucidavit et proscriptionem commentus est, di magni, ut, qui civem Romanum occidisset, impunitatem, pecuniam, tantum non civicam acciperet!
5.16.4Gnaeus Pompeius nankördür. Üç konsüllüğe, üç zafer alayına, çoğunu daha yaşı gelmeden ele geçirdiği bunca makama karşılık devlete minnetinin karşılığını şöyle ödedi: devletin mülkiyetine başkalarını da soktu; hiç kimseye izin verilmemesi gereken şeye birden çok kişiye izin verilirse kendi gücünün uyandırdığı kıskançlığı hafifleteceğini sanıyordu. Olağanüstü komutanlıkları arzularken, seçme hakkı kendinde kalsın diye eyaletleri paylaştırırken, devleti üçüncü bir kişiyle yine de iki payı kendi evinde kalacak biçimde bölüşürken, Roma halkını ancak köleliğin iyiliğiyle ayakta kalabileceği bir duruma düşürdü.
Ingratus Cn. Pompeius, qui pro tribus consulatibus, pro triumphis tribus, pro tot honoribus, quos ex maxima parte immaturus invaserat, hanc gratiam rei publicae reddidit, ut in possessionem eius alios quoque induceret quasi potentiae suae detracturus invidiam, si, quod nulli licere debebat, pluribus licuisset; dum extraordinaria concupiscit imperia, dum provincias, ut eligat, distribuit, dum ita cum tertio rem publicam dividit, ut tamen in sua domo duae partes essent, eo redegit populum Romanum, ut salvus esse non posset nisi beneficio servitutis.
5.16.5Pompeius'un düşmanı ve galibi de nankördür. Savaşı Galya'dan ve Germania'dan çevirip şehre getirdi; o halk dostu, o halkın adamı, ordugâhını Flaminius Sirki'nde, Porsenna'nınkinden de yakına kurdu. Gerçi zaferin hakkını ve acımasızlığını yumuşattı; hep söylediği şeyi yerine getirdi: silahlı olmayan kimseyi öldürmedi. Peki ne çıkar? Ötekiler silahlarını daha kanlı kullandılar, ama doyunca bir gün atıp bıraktılar; bu ise kılıcını çabucak kınına soktu, ama hiç bırakmadı.
Ingratus ipse Pompei hostis ac victor; a Gallia Germaniaque bellum in urbem circumegit, et ille plebicola, ille popularis castra in circo Flaminio posuit propius, quam Porsinae fuerant. Temperavit quidem ius crudelitatemque victoriae; quod dicere solebat, praestitit: neminem occidit nisi armatum. Quid ergo est? Ceteri arma cruentius exercuerunt, satiata tamen aliquando abiecerunt; hic gladium cito condidit, numquam posuit.
5.16.6Antonius, haklı olarak öldürüldüğünü ilan ettiği diktatörüne karşı nankördür; onun katillerini eyaletlere ve komutanlıklara gönderdi. Ölüm listeleriyle, akınlarla, savaşlarla parçalanmış vatanını ise bunca felaketten sonra Roma krallarına bile değil, öyle bir yere layık gördü ki Akhalara, Rodoslulara ve pek çok ünlü şehre tam hukuklarını ve özgürlüklerini vergi muafiyetiyle birlikte geri vermiş olan bu vatan, kendisi hadımlara vergi ödeyecekti!
Ingratus Antonius in dictatorem suum, quem iure caesum pronuntiavit, interfectores eius in provincias et imperia dimisit; patriam vero proscriptionibus, incursionibus, bellis laceratam post tot mala destinavit ne Romanis quidem regibus, ut, quae Achaeis, Rhodiis, plerisque urbibus claris ius integrum libertatemque cum immunitate reddiderat, ipsa tributum spadonibus penderet!
5.17.1Vatanın son yıkımına kadar nankörleri sayana gün yetmez. Devletin kendisinin en iyi ve kendine en bağlı kişilere karşı ne kadar nankör olduğunu, ona karşı işlenen suçlar kadar sık suç işlediğini gözden geçirmeye başlarsam, bu da aynı ölçüde sonsuz olur.
Deficiet dies enumerantem ingratos usque in ultima patriae exitia. Aeque immensum erit, si percurrere coepero, ipsa res publica quam ingrata in optimos ac devotissimos sibi fuerit quamque non minus saepe peccaverit, quam in ipsam peccatum est.
5.17.2Camillus'u sürgüne gönderdi, Scipio'yu gitmeye bıraktı; Catilina'dan sonra Cicero sürgüne gitti, evi yıkıldı, malları yağmalandı, Catilina galip gelse ne yapacaksa o yapıldı. Rutilius suçsuzluğunun bedelini Asya'da saklanarak ödedi; Roma halkı Cato'ya pretörlüğü vermedi, konsüllüğü hiç vermedi.
Camillum in exilium misit, Scipionem dimisit; exsulavit post Catilinam Cicero, diruti eius penates, bona direpta, factum, quidquid victor Catilina fecisset; Rutilius innocentiae pretium tulit in Asia latere; Catoni populus Romanus praeturam negavit, consulatum pernegavit.
5.17.3Toplumca nankörüz. Herkes kendine sorsun: birinin nankör olduğundan yakınmayan yoktur. Oysa herkesten yakınılması gerekmedikçe herkesin yakınması olacak şey değildir: öyleyse herkes nankördür. Yalnız nankör mü? Hepsi açgözlü, hepsi kötü niyetli, hepsi korkak; en başta da gözü pek görünenler. Ekle: hepsi makam düşkünü, hepsi saygısız. Ama kızmana gerek yok; onları bağışla, hepsi delidir.
Ingrati publice sumus. Se quisque interroget: nemo non aliquem queritur ingratum. Atqui non potest fieri, ut omnes querantur, nisi querendum est de omnibus: omnes ergo ingrati sunt. Ingrati sunt tantum? Et cupidi omnes et maligni omnes et timidi omnes, illi in primis, qui videntur audaces. Adice: et ambitiosi omnes sunt et impii omnes. Sed non est, quod irascaris; ignosce illis, omnes insaniunt.
5.17.4Seni belirsiz şeylere götürüp şöyle demek istemem: "Bak, gençlik ne kadar nankör! Kim, suçsuz biri olsa bile babasının son gününü dilemez? Ölçülü biri olsa bile beklemez? Saygılı biri olsa bile aklından geçirmez? İyi bir karısının ölümünden korkup da hesap yapmayan kaç kişi vardır? Söyle bana, mahkemede savunulmuş hangi davacının belleğinde böyle büyük bir iyilik birkaç günden fazla kalmıştır?"
Nolo te ad incerta revocare, ut dicam: "Vide, quam ingrata sit iuventus! Quis non patris sui supremum diem, ut innocens sit, optat? Ut moderatus sit, expectat? Ut pius, cogitat? Quotus quisque uxoris optimae mortem timet, ut non et computet? Cui, rogo, litigatori defenso tam magni beneficii ultra res proximas memoria duravit? "
5.17.5Şu kesindir: kim yakınmadan ölür? Kim son gününde şöyle demeye cesaret eder:
Yaşadım; talihin bana verdiği yolu sonuna kadar yürüdüm?
Kim direnmeden, kim inlemeden çıkıp gider? Oysa geçmiş zamanla yetinmemek nankör insanın işidir. Günleri sayarsan hep az olacaktır.
Illud in confesso est: quis sine querella moritur? Quis extremo die dicere audet: Vixi et quem dederat cursum fortuna peregi? Quis non recusans, quis non gemens exit? Atqui hoc ingrati est non esse contentum praeterito tempore. Semper pauci dies erunt, si illos numeraveris.
5.17.6Düşün ki en yüksek iyi zamanda değildir; ne kadarı verildiyse onu hoş karşıla. Ölüm gününün ertelenmesi saadete hiçbir şey katmaz; çünkü gecikmeyle hayat daha mutlu olmaz, yalnız daha uzun olur.
Cogita non esse summum bonum in tempore; quantumcumque est, boni consules. Ut prorogetur tibi dies mortis, nihil proficitur ad felicitatem, quoniam mora non fit beatior vita sed longior.
5.17.7Tadına vardığın hazlar karşısında minnettar olup başkalarının yıllarını hesaplamamak, kendi yıllarını cömertçe değerlendirip kâr hanesine yazmak ne kadar daha iyidir! "Tanrı beni buna layık gördü, bu yeter; daha fazlasını verebilirdi, ama bu da bir iyiliktir." Tanrılara karşı minnettar olalım, insanlara karşı minnettar olalım, bize bir şey sağlamış olanlara karşı minnettar olalım, yakınlarımıza bir şey sağlamış olanlara karşı da minnettar olalım.
Quanto satius est gratum adversus perceptas voluptates non aliorum annos computare, sed suos benigne aestimare et in lucro ponere! "Hoc me dignum iudicavit deus, hoc satis est; potuit plus, sed hoc quoque beneficium est." Grati simus adversus deos, grati adversus homines, grati adversus eos, qui aliquid nobis praestiterunt, grati etiam adversus eos, qui nostris praestiterunt.
5.18.1"'Yakınlarımıza da' dediğinde," diyor, "beni sonu gelmez bir yükümlülüğe bağlıyorsun; bir sınır koy öyleyse. Dediğine göre oğluna iyilik yapan babasına da yapmış olur; önce bunu soruyorum. Sonra şunun kesin olarak belirlenmesini istiyorum: babaya da iyilik yapılmış oluyorsa, kardeşe de mi? Amcaya da mı? Dedeye de mi? Karıya ve kayınpedere de mi? Söyle bana, nerede durmalıyım, kişilerin ardından ne kadar gitmeliyim?"
"In infinitum ius," inquit, "me obligas, cum dicis: ' et nostris '; itaque pone aliquem finem. Qui filio beneficium dat, ut dicis, et patri eius dat: primum, de quo quaero. Deinde illud utique mihi determinari volo: si et patri beneficium datur, numquid et fratri? Numquid et patruo? Numquid et avo? Numquid et uxori et socero? Dic mihi, ubi debeam desinere, quousque personarum senem sequar."
5.18.2Tarlanı sürersem sana iyilik yapmış olurum; yanan evini söndürürsem ya da çökmesin diye desteklersem sana iyilik yapmış olurum; kölenin hastalığını iyileştirirsem bunu sana yazarım; oğlunu kurtarırsam iyiliğim sana yapılmış olmaz mı?
Si agrum tuum coluero, tibi beneficium dedero; si domum tuam ardentem restinxero aut, ne concidat, excepero, tibi beneficium dabo; si servum tuum sanavero, tibi imputabo; si filium tuum servavero, non habebis beneficium meum?
5.19.1"Birbirine benzemeyen örnekler veriyorsun; çünkü tarlamı süren tarlaya değil bana iyilik yapar. Evimi çökmesin diye destekleyen de bana hizmet etmiş olur; çünkü evin kendisinin hissi yoktur. Onu borçlu bulamayınca beni borçlu tutar. Tarlamı süren de tarlanın değil, benim gönlümü kazanmak ister. Köle için de aynısını söyleyeceğim: o benim mülkümdür, benim için korunur; bu yüzden onun yerine borçlu olan benim. Oğul ise kendisi iyilik almaya ehildir; dolayısıyla iyiliği o alır; ben iyilikten sevinç duyarım, iyilik bana dokunur, ama beni borç altına sokmaz."
"Dissimilia ponis exempla, quia, qui agrum meum colit, agro beneficium non dat sed mihi; et qui domum meam, quo minus ruat, fulcit, praestat mihi, ipsa enim domus sine sensu est; debitorem me habet, quia nullum habet; et qui agrum meum colit, non illum, sed me demereri vult. Idem de servo dicam: mei mancipii res est, mihi servatur; ideo ego pro illo debeo. Filius ipse beneficii capax est; itaque ille accipit, ego beneficio laetor et contingor, non obligor."
5.19.2Yine de borçlu olduğunu düşünmeyen sen bana cevap ver isterim. Oğlun sağlığı, mutluluğu, mirası babayı ilgilendirir: oğlu sağ salim yanında olursa daha mutlu, onu kaybederse daha mutsuz olacaktır. Ne yani? Benim sayemde daha mutlu olan ve en büyük felaketin tehlikesinden kurtulan kişi iyilik almış olmaz mı?
Velim tamen, tu, qui debere te non putas, respondeas mihi. Filii bona valetudo, felicitas, patrimonium pertinet ad patrem; felicior futurus est, si salvum filium habuerit, infelicior, si amiserit. Quid ergo? Qui et felicior fit a me et infelicitatis maximae periculo liberatur, non accipit beneficium?
5.19.3"Hayır," diyor; "çünkü bazı şeyler başkalarına yapılır, ama bize kadar sızar. Her şey kime yapıldıysa ondan istenmelidir; para da, bir yoldan bana gelmiş olsa bile kime ödünç verildiyse ondan istenir. Faydası yakınlara, hatta bazen daha uzaktakilere de dokunmayan hiçbir iyilik yoktur.
"Non," inquit; "quaedam enim in alios conferuntur, sed ad nos usque permanant; ab eo autem exigi quidque debet, in quem confertur, sicut pecunia ab eo petitur, cui credita est, quamvis ad me illa aliquo modo venerit. Nullum beneficium est, cuius non commodum et proximos tangat, non numquam etiam longius positos;
5.19.4Sorulan, iyiliğin verildiği kişiden nereye geçtiği değil, ilk olarak nereye yatırıldığıdır. Geri istemeyi borçlunun kendisinden, asıl kaynaktan yaparsın." Ne yani? Rica ederim, şöyle demiyor musun: "Oğlumu bana bağışladın; o ölseydi ben de yaşamayacaktım"? Hayatını kendi hayatından üstün tuttuğun birinin hayatı için iyilik borçlu değil misin? Üstelik oğlunu kurtardığımda dizlerime kapanırsın, sanki kendin kurtulmuşsun gibi tanrılara adaklarını ödersin; ağzından şu sözler çıkar:
non quaeritur, quo beneficium ab eo, cui datum est, transierit, sed ubi primo collocetur; a reo tibi ipso et a capite repetitio est." Quid ergo? Oro te, non dicis: "Filium mihi donasti, et, si hic perisset, victurus non fui "? Pro eius vita beneficium non debes, cuius vitam tuae praefers? Etiamnunc, cum filium tuum servavi, ad genua procumbis, dis vota solvis tamquam ipse servatus; illae voces exeunt tibi:
5.19.5"Beni kurtarmışsın, kurtarmamışsın, benim için fark etmez; ikimizi kurtardın, hatta daha çok beni." İyilik almıyorsan bunları neden söylüyorsun? "Çünkü oğlum ödünç para alsa alacaklıya ben sayarım, ama bu yüzden borçlu olan ben olmam; oğlum zina ederken yakalansa yüzüm kızarır, ama bu yüzden zina eden ben olmam.
"Nihil mea interest, an me servaveris; duos servasti, immo me magis." Quare ista dicis, si non accipis beneficium? "Quia et, si filius meus pecuniam mutuam sumpserit, creditori numerabo, non tamen ideo ego debuero; quia et, si filius meus in adulterio deprensus erit, erubescam, non ideo ego ero adulter.
5.19.6Oğlum için sana borçlu olduğumu söylüyorum; borçlu olduğum için değil, sana gönüllü bir borçlu olarak kendimi sunmak istediğim için. Gerçi onun esenliğinden bana en büyük haz, en büyük fayda geldi ve evlatsız kalmanın en ağır yarasından kurtuldum. Ama şimdi sorulan, bana faydalı olup olmadığın değil, iyilik yapıp yapmadığındır. Hayvan da taş da ot da faydalı olur, yine de iyilik yapmazlar; çünkü iyilik ancak isteyerek yapılır.
Dico me tibi obligatum pro filio, non quia sum, sed quia volo me offerre tibi debitorem voluntarium. At pervenit ad me summa ex incolumitate eius voluptas, summa utilitas, et orbitatis gravissimum vulnus effugi. Non quaeritur nunc, an profueris mihi, sed an beneficium dederis; prodest enim et animal et lapis et herba, nec tamen beneficium dant, quod numquam datur nisi a volente.
5.19.7Sen ise babaya değil oğula vermek istiyorsun; üstelik bazen babayı tanımıyorsun bile. Bu yüzden sen 'Öyleyse oğlunu kurtararak babaya iyilik yapmadım mı?' dediğinde karşına şunu koy: 'Öyleyse tanımadığım, aklımdan bile geçirmediğim bir babaya mı iyilik yaptım?' Hem bazen babadan nefret ettiğin hâlde oğulu kurtarman da olabilir; o zaman, verdiğin sırada can düşmanı olduğun kişiye iyilik yapmış mı görüneceksin?"
Tu autem non vis patri, sed filio dare, et interim ne nosti quidem patrem. Itaque cum dixeris: ' Patri ergo beneficium non dedi filium eius servando? ' contra oppone: ' Patri ergo beneficium dedi, quem non novi, quem non cogitavi? ' Et quid quod aliquando eveniet, ut patrem oderis, filium serves? Beneficium ei videberis dedisse, cui tunc inimicissimus eras, cum dares? "
5.19.8Ama diyaloglardaki atışmayı bir yana bırakıp bir hukukçu gibi cevap vereyim: verenin zihnine bakmak gerekir; iyiliği kime vermek istediyse ona vermiştir. Babanın onuruna yaptıysa iyiliği baba almıştır; oğulun yararına yaptıysa baba, ondan yararlansa bile oğula yapılan iyilik yüzünden borç altına girmez. Yine de fırsat bulursa kendisi de bir şey sağlamak isteyecektir; ödemek zorunda olduğu için değil, iyiliğe başlamak için bir sebep bulduğu için. İyilik babadan geri istenmemelidir; bunun için cömertçe bir şey yaparsa minnettar değil, adil davranmış olur.
Sed ut dialogorum altercatione seposita tamquam iuris consultus respondeam, mens spectanda est dantis; beneficium ei dedit, cui datum voluit. Si in patris honorem fecit, pater accepit beneficium; si filii in usum, pater beneficio in filium conlato non obligatur, etiam si fruitur. Si tamen occasionem habuerit, volet et ipse praestare aliquid, non tamquam solvendi necessitatem habeat, sed tamquam incipiendi causam. Repeti a patre beneficium non debet; si quid pro hoc benigne facit, iustus, non gratus est.
5.19.9Çünkü şunun sonu gelmez: babaya iyilik yaparsam, anneye de, dedeye de, dayıya da, çocuklara da, hısımlara da, dostlara da, kölelere de, vatana da yapmış olurum. Öyleyse iyilik nerede durmaya başlar? Burada o çözülmez yığın akıl yürütmesi (soritēs) araya girer; ona ölçü koymak zordur, çünkü yavaş yavaş sızar ve sürünmekten hiç vazgeçmez.
Nam illud finiri non potest: si patri do beneficium, et matri et avo et avunculo et liberis et adfinibus et amicis et servis et patriae. Ubi ergo beneficium incipit stare? Sontes enim ille inexplicabilis subit, cui difficile est modum imponere, quia paulatim surrepit et non desinit serpere.
5.20.1Şu da sık sık sorulur: "İki kardeş birbiriyle kavgalı; birini kurtarırsam, nefret ettiği kardeşinin ölmemesine üzülecek olan öbürüne iyilik yapmış olur muyum?" İstemeyen birine faydalı olmanın da iyilik olduğuna şüphe yok; tıpkı istemeden faydalı olanın iyilik yapmamış olması gibi.
Illud solet quaeri: "Fratres duo dissident; si alterum servo, an dem beneficium ei, qui fratrem invisum non perisse moleste laturus est." Non est dubium, quin beneficium sit etiam invito prodesse, sicut non dedit beneficium, qui invitus profuit.
5.20.2"Onu rahatsız eden, ona işkence eden şeye iyilik mi diyorsun?" diyor. Birçok iyiliğin yüzü asık ve serttir: iyileştirmek için kesmek, dağlamak, zincire vurup zapt etmek gibi. Bakılacak şey, birinin iyilik aldığına üzülüp üzülmediği değil, sevinmesi gerekip gerekmediğidir. Devlet damgasını tanımayan bir barbarın geri çevirdiği dinar kötü bir para değildir. Faydalıysa ve veren onu faydalı olmak için verdiyse, iyiliği hem nefret ederek almış hem de almıştır. Birinin iyi bir şeyi kötü bir gönülle alması hiçbir şeyi değiştirmez.
"Beneficium," inquit, "vocas, quo ille offenditur, quo torquetur? "Multa beneficia tristem frontem et asperam habent, quemadmodum secare et urere, ut sanes, et vinclis coercere. Non est spectandum, an doleat aliquis beneficio accepto, sed an gaudere debeat; non est malus denarius, quem barbarus et ignarus formae publicae reiecit. Beneficium et odit et accepit, si modo id prodest, si is, qui dabat, ut prodesset, dedit. Nihil refert, an bonam rem malo animo quis accipiat.
5.20.3Haydi, bunu tersine çevir. Biri, kendisinin işine yarayan kardeşinden nefret ediyor; ben de onu öldürdüm. O, bunun bir iyilik olduğunu söyleyip sevinse bile bu iyilik değildir. Haksızlığına teşekkür edilen kişi, en sinsi biçimde zarar veren kişidir!
Agedum, hoc in contrarium verte. Odit fratrem suum, quem illi habere expedit; hunc ego occidi: non est beneficium, quamvis ille dicat esse et gaudeat. Insidiosissime nocet, cui gratiae aguntur pro iniuria!
5.20.4"Anlıyorum: bir şey faydalıdır, dolayısıyla iyiliktir; zarar verir, dolayısıyla iyilik değildir. İşte ne faydalı ne zararlı olan bir şey vereceğim, yine de iyilik olacak. Birinin babasını ıssız bir yerde ölü buldum, cesedini gömdüm. Ne kendisine faydalı oldum (nasıl çürüyüp dağılacağının ona ne önemi vardı?) ne de oğluna (bundan ona ne fayda geldi?)." Ne kazandığını söyleyeyim: törenle yerine getirilmesi gereken zorunlu bir vazife benim elimle yerine getirilmiştir.
"Video: prodest aliqua res et ideo beneficium est; nocet et ideo non est beneficium. Ecce, quod nec prosit nec noceat, dabo, et tamen beneficium erit. Patrem alicuius in solitudine exanimem inveni, corpus eius sepelivi. Nec ipsi profui (quid enim illius intererat, quo genere dilaberetur?) nec filio (quid enim illi per hoc commodi accessit?)." Dicam, quid consecutus sit: officio sollemni et necessario per me functus est;
5.20.5Babasına, kendisinin yapmak isteyeceği, yapması da gereken şeyi yaptım. Yine de bu ancak şöyle bir iyiliktir: acıma duygusunun ve insanlığın gereği olarak herhangi bir cesedi gömmüş değilsem, cesedi tanımışsam ve o anda bunu oğul için yaptığımı düşünmüşsem. Ama tanımadığım bir ölünün üstüne toprak attıysam, bu vazifede kimseyi borçlu tutmam; genel olarak insanca davranmış olurum.
praestiti patri eius, quod ipse praestare voluisset nec non et debuisset. Hoc tamen ita beneficium est, si non misericordiae et humanitati dedi, ut quodlibet cadaver absconderem, sed si corpus adgnovi, si filio tunc hoc praestare me cogitavi. At si terram ignoto mortuo inieci, nullum in hoc habeo huius officii debitorem in publicum humanus.
5.20.6Biri şöyle diyecek: "Bir gün geri isteyecekmişsin gibi kime iyilik yaptığını neden bu kadar soruşturuyorsun? Bazıları iyiliğin asla geri istenmemesi gerektiğine hükmeder ve şu gerekçeleri ileri sürer: layık olmayan, geri istense bile ödemez; layık olan ise kendiliğinden karşılığını öder. Üstelik iyi bir insana verdiysen, kendiliğinden ödemeyecekmiş gibi ondan isteyip ona haksızlık etmemek için bekle. Kötü bir insana verdiysen cezanı çek; ama iyiliği bir alacağa çevirerek bozma. Hem kanun, geri istenmesini buyurmadığı şeyi yasaklamış olur."
Dicet aliquis: "Quid tanto opere quaeris, cui dederis beneficium, tamquam repetiturus aliquando? Sunt, qui numquam iudicent esse repetendum, et has causas adferunt. Indignus etiam repetenti non reddet, dignus ipse per se referet. Praeterea, si bono viro dedisti, expecta, ne iniuriam illi facias appellando, tamquam sua sponte redditurus non fuisset. Si malo viro dedisti, plectere; beneficium vero ne corruperis creditum faciendo. Praeterea lex, quod non iussit repeti, vetuit."
5.20.7Bunlar laftır. Beni hiçbir şey sıkıştırmadığı, talih hiçbir şeye zorlamadığı sürece iyiliği geri istemektense kaybetmeyi tercih ederim. Ama çocuklarımın hayatı söz konusuysa, karım tehlikeye atılıyorsa, vatanımın esenliği ve özgürlüğü beni gitmek istemediğim bir yere bile gönderiyorsa, utancıma söz geçirecek ve nankör bir insanın yardımına muhtaç olmamak için her şeyi yaptığıma tanıklık edeceğim; en sonunda iyiliği geri alma zorunluluğu, onu geri istemenin verdiği utancı yenecektir. Sonra, iyi bir insana iyilik yaptığımda, zorunlu olmadıkça asla geri istemeyecekmişim gibi yaparım.
Verba sunt ista. Quam diu me nihil urguet, quam diu fortuna nihil cogit, perdam potius beneficium quam repetam. Sed si de salute liberorum agitur, si in periculum uxor deducitur, si patriae salus ac libertas mittit me etiam, quo ire nollem, imperabo pudori meo et testabor omnia me fecisse, ne opus esset mihi auxilio hominis ingrati; novissime recipiendi beneficii necessitas repetendi verecundiam vincet. Deinde, eum bono viro beneficium do, sic do tamquam numquam repetiturus, nisi fuerit necesse.
5.21.1"Ama kanun," diyor, "tahsil etmeye izin vermeyerek bunu yasaklamıştır." Birçok şeyin ne kanunu ne davası vardır; insan hayatının âdeti, her kanundan daha güçlü olarak onlara kapı açar. Hiçbir kanun dostların sırlarını açığa vurmamayı buyurmaz; hiçbir kanun düşmana bile verilen sözü tutmayı buyurmaz. Birine vaat ettiğimizi yerine getirmeye hangi kanun bizi bağlar? Hiçbiri. Yine de gizli bir konuşmayı saklamayan kişiden yakınacak, verilip tutulmayan söze öfkeleneceğim.
"Sed lex," inquit, "non permittendo exigere vetuit." Multa legem non habent nec actionem, ad quae consuetudo vitae humanae omni lege valentior dat aditum. Nulla lex iubet amicorum secreta non eloqui; nulla lex iubet fidem etiam inimico praestare; quae lex ad id praestandum nos, quod alicui promisimus, adligat? Nulla. Querar tamen cum eo, qui arcanum sermonem non continuerit, et fidem datam nec servatam indignabor.
5.21.2"Ama iyilikten bir alacak çıkarıyorsun," diyor. Hiç de değil; tahsil etmiyorum, geri istiyorum; geri bile istemiyorum, hatırlatıyorum. En son çaresizlik bile beni uzun süre güreşmem gereken birine gitmeye mi itecek? Biri hatırlatılmakla yetinmeyecek kadar nankörse onu geçip giderim; minnettar olmaya zorlanmaya bile layık görmem.
"Sed ex beneficio," inquit, "creditum facis." Minime; non enim exigo, sed repeto, et ne repeto quidem, sed admoneo. Num ultima quoque me necessitas in hoc aget, ut ad eum veniam, cum quo mihi diu luctandum sit? Si quis tam ingratus est, ut illi non sit satis admoneri, eum transibo nec dignum iudicabo, qui gratus esse cogatur.
5.21.3Tefeci, iflas ettiklerini bildiği, utanmalarına konu olacak kaybedilecek bir şeyden başka bir şeyleri kalmamış bazı borçluları nasıl mahkemeye çağırmazsa, ben de bazı nankörleri açıkça ve inatla geçip gideceğim; iyiliği ancak elinden almış değil, geri almış olacağım kişiden geri isteyeceğim.
Quomodo fenerator quosdam debitores non appellat, quos scit decoxisse et in quorum pudorem nihil superest, nisi quod pereat, sic ego quosdam ingratos palam ac pertinaciter praeteribo nec ab ullo beneficium repetam, nisi a quo non ablaturus ero, sed recepturus.
5.22.1Aldıklarını ne inkâr etmeyi ne de karşılığını ödemeyi bilen birçok kişi vardır: minnettar olacak kadar iyi, nankör olacak kadar kötü değillerdir; uyuşuk ve ağırdırlar; ağır ödeyen ama kötü olmayan borçlulardır. Bunları mahkemeye çağırmayacağım, hatırlatacağım; başka işlerle uğraşırlarken onları vazifelerine geri getireceğim. Bana hemen şöyle cevap verecekler: "Bağışla; Herkül hakkı için bunu istediğini bilmiyordum, yoksa kendiliğimden sunardım. Ne olur beni nankör sanma; bana neler yaptığını hatırlıyorum." Bunları hem kendileri için hem benim için daha iyi kılmakta neden duraksayayım? Kimi engelleyebilirsem onu hata yapmaktan alıkoyacağım;
Multi sunt, qui nec negare sciant, quod acceperunt, nec referre, qui nec tam boni sunt quam grati nec tam mali quam ingrati, segnes et tardi, lenta nomina, non mala. Hos ego non appellabo, sed commonefaciam et ad officium aliud agentes reducam. Qui statim mihi sic respondebunt: "Ignosce; non mehercules scivi hoc te desiderare, alioqui ultro obtulissem; rogo, ne me ingratum existimes; memini, quid mihi praestiteris." Hos ego quare dubitem et sibi meliores et mihi facere? Quemcumque potuero, peccare prohibebo;
5.22.2bir dostu ise çok daha fazla: hem hata yapmaktan hem de özellikle bana karşı hata yapmaktan. Nankör olmasına izin vermezsem ona ikinci bir iyilik yapmış olurum. Yaptığım iyiliği yüzüne sertçe vurmayacağım, elimden geldiğince yumuşak davranacağım. Minnetinin karşılığını ödeme imkânını ona sağlamak için anısını tazeleyecek ve ondan bir iyilik isteyeceğim; geri istediğimi kendisi anlayacaktır.
multo magis amicum, et ne peccet et ne in me potissimum peccet. Alterum illi beneficium do, si illum ingratum esse non patior; nec dure illi exprobrabo, quod praestiti, sed quam potuero mollissime. Ut potestatem referendae gratiae faciam, renovabo memoriam eius et petam beneficium; ipse me intelleget repetere.
5.22.3Düzeltilebileceğini umarsam bazen daha sert sözler kullanırım; ama umudu kesilmiş birini, sırf nankör birini düşman yapmamak için bile hırpalamam.
Aliquando utar verbis durioribus, si emendari illum posse speravero; nam deploratum propter hoc quoque non exagitabo, ne ex ingrato inimicum faciam.
5.22.4Nankörleri hatırlatmanın iğnesinden de esirgersek, iyilikleri geri ödemekte daha da tembel kılarız. Üstelik iyileşebilecek, bir şey onları dürtse iyi olabilecek bazı insanların, hatırlatmayı kaldırdığımız için yok olup gitmesine göz yummuş oluruz. Oysa babanın oğlunu bazen düzelttiği, karının yoldan çıkan kocasını kendine geri getirdiği, dostun dostunun gevşeyen sadakatini dikelttiği şey hatırlatmadır.
Quod si admonitionis quoque sugillationem ingratis remittimus, segniores ad reddenda beneficia faciemus; quosdam vero sanabiles et qui fieri boni possint, si quid illos momorderit, perire patiemur admonitione sublata, qua et pater filium aliquando correxit et uxor maritum aberrantem ad se reduxit et amicus languentem amici fidem erexit.
5.23.1Bazılarını uyandırmak için dövmek değil, sarsmak gerekir. Aynı biçimde bazılarının minnetin karşılığını ödeme sadakati bitmiş değildir, yalnız gevşemiştir. Onu dürtelim. "Armağanını bir haksızlığa çevirme; çünkü ben nankör olayım diye geri istemiyorsan bu bir haksızlıktır. Ya ne istediğini bilmiyorsam? Ya işlerle meşgul olup başka yerlere çağrıldığım için fırsatı kollayamadıysam? Bana neler yapabileceğimi, ne istediğini göster. Denemeden neden umudunu kesiyorsun?
Quidam, ut expergiscantur, non feriendi, sed commovendi sunt; eodem modo quorundam ad referendam gratiam fides non cessat, sed languet. Hanc pervellamus. "Noli munus tuum in iniuriam vertere; iniuria est enim, si in hoc non repetis, ut ingratus sim. Quid, si ignoro, quid desideres? Quid, si occupationibus districtus et in aha vocatus occasionem non observavi? Ostende mihi, quid possim, quid velis. Quare desperes, antequam temptes?
5.23.2Hem iyiliği hem dostu kaybetmekte neden acele ediyorsun? İstemediğimi mi, bilmediğimi mi, bende eksik olanın gönül mü, imkân mı olduğunu nereden biliyorsun? Bir dene." Öyleyse acı acı değil, açıkça değil, sitem etmeden; kendisine hatırlatıldığını değil de kendiliğinden hatırladığını düşüneceği biçimde hatırlatacağım.
Quare properas et beneficium et amicum perdere? Unde scis, nolim an ignorem, animus an facultas desit mihi? Experire." Admonebo ergo non amare, non palam, sine convicio, sic, ut se redisse in memoriam, non reduci putet.
5.24.1Tanrılaşmış Iulius'un huzurunda, komşularına karşı biraz fazla zorbaca davranmış emekli askerlerden biri yargılanıyordu ve dava aleyhine dönüyordu. "Komutanım," dedi, "Hispania'da, Sucro yakınında ayak bileğini burktuğunu hatırlıyor musun?" Caesar hatırladığını söyleyince, "Pek az gölge veren bir ağacın altında, güneş yakıcıyken oturmak istediğinde, sivri kayalar arasından o tek ağacın fışkırdığı o çok sarp yerde, silah arkadaşlarından birinin pelerinini altına serdiğini de hatırlıyorsun, değil mi?" dedi.
Causam dicebat apud divum Iulium ex veteranis quidam paulo violentior adversus vicinos suos et causa premebatur. "Meministi," inquit, "imperator, in Hispania, talum extorsisse te circa Sucronem?" Cum Caesar meminisse se dixisset: "Meministi quidem sub quadam arbore minimum umbrae spargente cum velles residere ferventissimo sole et esset asperrimus locus, in quo ex rupibus acutis unica illa arbor eruperat, quendam ex commilitonibus paenulam suam substravisse? "
5.24.2Caesar, "Nasıl hatırlamam?" dedi. "Hatta susuzluktan bitmiştim; ayağım yüzünden en yakın pınara gidemediğim için ellerimle sürünüp gitmek istiyordum; ama cesur ve çalışkan bir adam olan bir silah arkadaşım miğferinin içinde bana su getirdi." Asker de, "Peki komutanım," dedi, "o adamı ya da o miğferi tanıyabilir misin?" Caesar miğferi tanıyamayacağını, ama adamı pekâlâ tanıyacağını söyledi ve sanırım duruşmanın ortasında onu eski bir hikâyeye çektiği için biraz sinirlenerek ekledi:
Cum dixisset Caesar: "Quidni meminerim? Et quidem siti confectus, quia impeditus ire ad fontem proximum non poteram, repere manibus volebam, nisi commilito, homo fortis ac strenuus, aquam mihi in galea sua adtulisset "—, "Potes ergo," inquit, "imperator, adgnoscere illum hominem aut illam galeam? "Caesar ait se non posse galeam adgnoscere, hominem pulchre posse, et adiecit, puto obiratus, quod se a cognitione media ad veterem fabulam abduceret:
5.24.3"Her hâlde o sen değilsin." Adam, "Caesar," dedi, "beni tanımamakta haklısın; çünkü bu olduğunda bedenim tamdı. Sonra Munda'da savaş sırasında gözüm oyuldu, kafatasımdan kemikler toplandı. O miğferi de görsen tanımazsın; çünkü bir Hispanya kılıcıyla ikiye bölündü." Caesar adama dava açılmasını yasakladı ve kavgalara ve davalara sebep olan komşu yolunun geçtiği küçük tarlaları askerine bağışladı.
"Tu utique ille non es." "Merito/' inquit, "Caesar, me non adgnoscis; nam cum hoc factum est, integer eram; postea ad Mundam in acie oculus mihi effossus est et in capite lecta ossa. Nec galeam illam, si videris, adgnosces; machaera enim Hispana divisa est." Vetuit illi exhiberi negotium Caesar et agellos, in quibus vicinalis via causa rixae ac litium fuerat, militi suo donavit.
5.25.1Ne yani? Hafızasını işlerin çokluğunun karıştırdığı, talihinin dev orduları düzenlerken tek tek askerlerle karşılaşmasına izin vermediği bir komutandan iyiliğini geri istemeyecek miydi? Bu iyiliği geri istemek değil, iyi bir yere yatırılmış ve hazır duran bir şeyi geri almaktır; yine de almak için el uzatmak gerekir. Öyleyse geri isteyeceğim; çünkü bunu ya büyük bir zorunluluktan ya da geri istediğim kişinin iyiliği için yapacağım.
Quid ergo? Non repeteret beneficium ab imperatore, cuius memoriam multitudo rerum confuderat, quem fortuna ingentes exercitus disponentem non patiebatur singulis militibus occurrere? Non est hoc repetere beneficium, sed resumere bono loco positum et paratum, ad quod tamen, ut sumatur, manus porrigenda est. Repetam itaque, quia hoc aut ex magna necessitate facturus ero aut illius causa, a quo repetam.
5.25.2Tiberius Caesar, saltanatının başlarında biri kendisine "Hatırlıyor musun..." diye başlayınca, adam eski dostluklarının başka işaretlerini sıralamadan, "Ne olduğumu hatırlamıyorum," dedi. Böyle birinden iyilik neden geri istenmemeliydi? Unutması dilenecek bir şeydi. Bütün dostlarının ve yaşıtlarının kendisini tanımasından yüz çeviriyor, yalnız şimdiki talihine bakılmasını, yalnız onun düşünülüp anlatılmasını istiyordu. Eski bir dostu, hesap soran bir soruşturmacı gibi görüyordu!
Ti. Caesar inter initia dicenti cuidam: "Meministi—" antequam plures notas familiaritatis veteris proferret: "Non memini," inquit, "quid fuerim." Ab hoc quidni non esset repetendum beneficium? Optanda erat oblivio; aversabatur omnium amicorum et aequalium notitiam et illam solam praesentem fortunam suam adspici, illam solam cogitari ac narrari volebat. Inquisitorem habebat veterem amicum!
5.25.3İyiliği geri istemek, iyilik istemekten daha çok vaktini bilmeyi gerektirir. Sözlerde öyle bir ölçü tutturulmalı ki ne minnettar olan incinebilsin ne de nankör görmezden gelebilsin. Bilgeler arasında yaşasaydık susmak ve beklemek gerekirdi; yine de bilgelere bile işlerimizin durumunun neyi gerektirdiğini belirtmek daha iyi olurdu.
Magis tempestive repetendum est beneficium quam petendum. Adhibenda verborum moderatio, ut nec gratus possit offendi nec ingratus dissimulare. Tacendum erat et expectandum, si inter sapientes viveremus; et tamen sapientibus quoque indicare melius fuisset, quid rerum nostrarum status posceret.
5.25.4Hiçbir şeyin bilgisinden kaçmadığı tanrılara bile yalvarırız; adaklar onları ikna etmez, hatırlatır. Diyorum ki Homeros'taki o rahip bile tanrılara yaptığı hizmetleri ve dindarca bakımını üstlendiği sunakları hatırlatır. Hatırlatılmayı istemek ve hatırlatılınca düzelebilmek ikinci derecede bir fazilettir.
Deos, quorum notitiam nulla res effugit, rogamus, et illos vota non exorant, sed admonent. Dis quoque, inquam, Homericus ille sacerdos adlegat officia et aras religiose cultas. Moneri velle ac posse secunda virtus est.
5.25.5Söz dinleyen ve itaatkâr bir at, dizginler yumuşakça bir o yana bir bu yana oynatılarak kolayca yönlendirilir. Pek az insanın ruhu kendini en iyi yöneten kılavuzdur; onlardan sonra, hatırlatılınca yola dönenler gelir. Bunların kılavuzunu ellerinden almamalı.
Equus obsequens facile et parens huc illuc frenis leniter motis flectendus est. Paucis animus sui rector optimus; proximi sunt, qui admoniti in viam redeunt; his non est dux detrahendus.
5.25.6Kapalı gözlerde görme gücü vardır, ama işe yaramaz; gün ışığı içeri girince onu kendi işine çağırır. Sanatkâr onları işlerine yöneltmedikçe aletler boş durur. Ruhlarda da bazen iyi bir irade vardır, ama kâh rahatlıktan ve paslanmaktan, kâh vazifeyi bilmemekten uyuşmuştur. Onu faydalı kılmalıyız; öfkeyle kusurunun içinde bırakmamalı, öğretmenlerin ders ezberleyen çocukların aksayan hafızasının sürçmelerine sabırla katlandığı gibi katlanmalıyız. Hafıza nasıl çoğu zaman bir iki kelime fısıldanınca okunacak metnin akışına geri getirilirse, minnet de karşılığını ödemeye bir hatırlatmayla geri çağrılmalıdır.
Opertis oculis inest acies, sed sine usu; quam lumen diei iis immissum ad ministeria sua evocat. Instrumenta cessant, nisi illa in opus suum artifex movit. Inest interim animis voluntas bona, sed torpet modo deliciis ac situ, modo officii inscitia. Hanc utilem facere debemus nec irati relinquere in vitio, sed ut magistri patienter ferre offensationes puerorum discentium memoriae labentis; quae quemadmodum saepe subiecto uno aut altero verbo ad contextum reddendae orationis adducta est, sic ad referendam gratiam admonitione revocanda est.