Boethius · Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi
II. Kitap › Belirsiz önermeler hakkında – Birleşik ve ayrık önermeler hakk…
PL64.341Belirsiz önermeler hakkında
Olumlama bir şey hakkında bir şey belirttiğine göre, bu da ya ad ya adsız bir şey olduğuna, olumlamadaki şey de bir olup bir şey hakkında olması gerektiğine göre (ad ve adsız olan yukarıda söylenmişti: "İnsan-olmayan"a ad demiyorum, belirsiz ad diyorum, çünkü belirsiz ad bir bakıma bir şey belirtir, "koşmuyor"a da fiil değil belirsiz fiil dediğim gibi), her olumlama ve olumsuzlama ya ad ve fiilden ya belirsiz ad ve fiilden oluşacaktır. Fiil olmadan hiçbir olumlama ya da olumsuzlama yoktur. Çünkü "vardır", "olacak", "idi", "oluyor" ve bu türden öteki fiiller, konulmuş olanlardandır: Zamanı da birlikte belirtirler.
Geçmiş, şimdiki ve gelecek zamanın doğruluğu ve yanlışlığı üzerine konuştuktan sonra, şimdi basit ve yüklemli önermenin gücünü belirliyor. Basit olumlama, diyor, bir şey hakkında bir şey belirtir, yani bir konu hakkında bir şey yükler. Konu ise ya addır ya da eskilerin adsız bıraktığı, Aristoteles'in belirsiz ad dediği şeydir. Daha önce "insan"ın ad olduğu, "insan-olmayan"ın ise eskilerde adsız kalıp şimdi belirsiz ad diye anıldığı söylenmişti. Basit önerme bir şey hakkında bir şey yüklediğine göre, her basit önerme ya ad ve fiilden ya belirsiz ad ve fiilden oluşacaktır.
"'İnsan-olmayan'a ad demiyorum, belirsiz ad diyorum" sözünün anlamı şudur: Ad, diyor, her şeyi belirli olarak belirtir. "İnsan-olmayan" ise insan olmayanlardan herhangi birini gösterebilse de neyi gösterdiği belirsiz ve şüphelidir. İnsan olmayan şeyler çok olduğu ve herhangi birini belirtebileceği için neyi belirttiği bilinmez. "Koşmuyor" nasıl basitçe fiil değil belirsiz fiilse, olumsuzlukla birleşen adlar da ad değil belirsiz addır. O hâlde önermelerde konular ya ad ya belirsiz ad olacaktır.
"Fiil olmadan hiçbir olumlama ya da olumsuzlama yoktur" sözüyle, basit önermede sözün hangi parçasının başta geldiğini çok açık öğretmiştir. Fiil olmadan basit önerme oluşamıyorsa, basit önermenin bütün gücünü fiillerin kapsadığı açıktır. Her önerme "vardır", "idi", "olacaktır" ya da bu türden bir şey içerir. "Koşuyor" diyen "koşan vardır" der, "koştu" diyen "koşan idi" diye öne sürer, "koşacak" diyen "koşan olacak" der. Her önerme, önerme olabilmek için "vardır", "idi", "olacak" ya da bu türden bir şeyi koruyacağına göre, fiilsiz olamayacağı açıktır. Çünkü bunlar, yani "idi", "vardır", "olacak", fiildir; bu da yukarıda konulan ve kabul edilen şeyden, fiillerin zamanı da birlikte belirttiğini söylediğimizden anlaşılabilir. "Vardır", "idi" ve ötekiler zaman anlamını beraberinde taşır.
*Bu yüzden ilk olumlama ve olumsuzlama "İnsan vardır", "İnsan yoktur"; sonra "İnsan-olmayan vardır", "İnsan-olmayan yoktur"; yine "Her insan vardır", "Her insan var değildir", "Her insan-olmayan vardır", "Her insan-olmayan var değildir" olacaktır. Dış zamanlarda da durum aynıdır.*
futurae sunt, nunquam definite una vera est, altera, falsa. Neque enim, inquit quemadmodum in his quae sunt, sic se habet in his quae non sunt, possibilibus tamen esse, aut non esse, sed quemadmodum dictum est. Illa etenim quae sunt praesentis temporis, sicut ipsorum esse definitum est, ita quoque de his definita est propositionum veritas falsitasque. Illa vero quae non sunt quidem, possunt tamen esse, et non esse: et ita futura sunt, ut non ex necessitate proveniant, sed possunt ita esse, ut etiam possint et non esse, in his hoc modo se habebit contradictio quemadmodum dictum est. Dictum autem est quoniam esse quidem vel non esse: omne necesse est, et futurum esse vel non necesse est. Non tamen jam divise ac definite alterum eorum esse necesse est. Erant autem quatuor diversitates, ut aut utraeque verae essent, quod sustulit per hoc quod ait, utraeque enim non erunt simul in talibus; aut ut utraeque falsae essent, quod per hoc evertit quod ait: At vero nec quoniam neutrum verum est contingit dicere; aut ut una vera definite, altera falsa definite esset, quod illa argumentatione destruxit, per quam omnia ex necessitate docuit evenire, si hoc admitteretur. Quod si res illae minime sunt, constat unam quidem veram esse, aliam vero in contradictione mendacem; sed sicut res ipsae mutabiliter et indefinite futurae sunt, ita quoque enuntiationes variabili nec definita veritate et falsitate proferuntur. LIBER SECUNDUS. DE ENUNTIATIONIBUS INFINITIS. Quoniam autem est affirmatio de aliquo significans aliquid, hoc autem est vel nomen vel innominatum, unum autem oportet esse, et de uno, id quod est in affirmatione, nomen autem dictum est, et innominatum prius, non homo enim nomen quidem non dico, sed nomen infinitum, unum enim significat quodammodo infinitum nomen, quemadmodum et non currit, non verbum dico, sed infinitum verbum; erit omnis affirmatio et negatio, vel ex nomine et verbo, vel ex infinito nomine et verbo. Praeter verbum autem nulla affirmatio vel negatio est. Est enim vel erit, vel fuit, vel fit, vel quaecunque alia hujusmodi verba, ex his sunt quae sunt posita. Consignificant enim tempus. Postquam de praeteriti ac praesentis, futuri etiam temporisveritate et falsitate disseruit, nunc vim simplicis et praedicativae propositionis informat dicens quoniam simplex affirmatio unam rem de una significat, id est, de uno subjecto unum praedicat, subjectum autem illud aut nomen est, aut quod apud veteres quidem fuit innominatum, ab Aristotele vero infinitum nomen vocatum est; prius enim dictum est quod homo nomen esset, non homo vero innominatum quidem apud antiquos, sed nunc infinitum nomen. Quoniam igitur manifestum est unum de uno praedicare simplicem propositionem, omnis erit propositio simplex, aut ex nomine et verbo, aut ex infinito nomine et verbo. Quod autem dixit-Non homo enim nomen quidem non dico, sed infinitum nomen hujusmodi est. Nomen, inquit, omnia definita significat, non homo vero quamvis unum quodlibet eorum designare possit, quae homines non sunt, tamen quid designet infinitum est et dubium. Nam cum multa sint quae homines non sunt, et unum quodlibet eorum significare possit quid significet ignoratur: sicut enim non currit non est verbum simpliciter, sed infinitum verbum, ita nomina cum negatione non sunt nomina, sed infinita nomina. Erunt igitur in propositionibus subjecta aut nomina, aut infinita nomina, praeter verbum autem nulla est affirmatio vel negatio. Planissime docuit, quae pars orationis in simplici propositione obtineat principatum. Nam si praeter verbum fieri simplex propositio non potest, constat omnem vim simplicis propositionis verba complecti. Omnis autem propositio aut esse, aut fuisse, aut futurum esse aut hujusmodi aliquid habebit. Nam qui dicit currit currens est dicit. Et qui dicit cucurrit, currens fuit proponit; et qui dicit curret, currens erit. Si ergo omnis propositio, aut esse, aut fuisse, aut futurum esse, aut aliquid hujusmodi ut sit enuntiatio, retinebit, manifestum est quod praeter verbum esse non possit Haec enim, id est, fuit vel est, aut futurum est, verba sunt, ut ex his cognosci possit quae sunt superius posita atque confessa, cum diceremus verba esse quae consignificarent tempus. Etenim est, et fuit, et caetera significationem temporis secum trahunt. Quare prima erit affirmatio et negatio, est homo, non est homo, deinde est non homo, non est non homo. Rursus, est omnis homo, non est omnis homo, est omnis non homo, non est omnis non homo. Et in extrinsecus temporibus eadem est ratio.
PL64.341_2Basit önermelerin örneklerini verdi; basit önermelerin iki terimden birleşenler olduğunu yukarıda söylemiştik. Her belirli şey belirsiz addan önce geldiği, "insan-olmayan" ad değil belirsiz ad, "insan" ise belirli ad olduğu için, örneklerde belirli addan oluşan önermeleri haklı olarak öne aldı: "Bu yüzden ilk olumlama ve olumsuzlama 'İnsan vardır', 'İnsan yoktur'" dedi. Sonra belirsiz olumlama ve olumsuzlamaları ekledi: "'İnsan-olmayan vardır', 'İnsan-olmayan yoktur'". Ardından küllîliği ekleyerek aynı önermeleri tekrarlıyor; önce belirli addan oluşanları, ikinci sırada belirsiz addan oluşanları öne sürüyor. Buradan şunu anlamak gerekir: Önermeyi küllî ve cüzî olarak belirleyen niceliksel ifadeler terimlerden sayılmaz. Çünkü yalnız iki terimli önerme basit olduğu hâlde, sözün üç parçası bulunan "Her insan vardır" önermesini böyle basit önermelerden sayıyor; demek ki belirleyici sözler terimlerden sayılmaz.
Aynı şekilde ve aynı gerekçeyle dış zamanlarda da basit önermeler oluştuğunu söylüyor: "İnsan idi", "İnsan değildi",
Simplicium exempla propositionum apposuit, simplices autem supra diximus esse propositiones quae duobus terminis jungerentur. Quare quoniam omne definitum prius est infinito nomine, et non homo non est nomen, sed infinitum nomen, homo vero finitum recte priores eas propositiones quae ex definito sunt nomine in eorum pronuntiavit exemplis; ait enim, Quare prima est affirmatio et negatio, est homo, non est homo. Deinde infinitas affirmationes et negationes subjunxit dicens, Est non homo, non est non homo. Post haec, universalitatem jungens, easdem rursus iterat propositiones et prius illas proponit quae ex finito nomine sunt; secundo vero loco eas quae ex infinito nomine proponuntur, unde fit ut illud intelligere necesse sit, illas quantitates quae universales et particulares determinant, in terminis non haberi. Nam cum duorum terminorum propositio sola simplex sit, inter simplices hujusmodi numerat propositionem quae dicit est omnis homo, cum tres sint partes orationis, quare determinationes non numerantur in terminis. Eodem modo dicit eademque ratione in extrinsecus temporibus simplices fieri propositiones, ut fuit homo, non fuit homo,
PL64.343"İnsan-olmayan idi", "İnsan-olmayan değildi". Öteki zamanlarda da aynı biçim geçerlidir. "Dış zamanlar" dediği, şimdiki zamanın dışındakiler, yani geçmiş ve gelecektir. Buraya kadar yalnızca bir konusu ve bir yüklemi olan önermeler hakkında konuştu; şimdi bir konusu ve iki yüklemi olanlar hakkında konuşacak. Bunların da basit olup olmadığı ikinci baskının açıklamasında söylenecektir. Şimdilik basit olduklarını ispat aramaksızın kabul edelim.
*"Vardır" üçüncü bir unsur olarak ek yüklenince karşıtlıklar iki türlü söylenir. "İnsan adildir" diyorum; üçüncü olarak ekleniyor dediğim, olumlamadaki "vardır" ad ya da fiilidir. Bu yüzden bunlar dört olacaktır: İkisi sıralanış bakımından, yoksunluklar gibi, olumlama ve olumsuzlamaya uygun düşer, ikisi düşmez. "Vardır" ya "adil"e ya "adil-olmayan"a eklenecek demek istiyorum; dolayısıyla olumsuzlama da öyle. Demek ki dört olacaktır. Söylenen şey aşağıya yazılanlardan anlaşılır: "İnsan adildir", bunun olumsuzlaması "İnsan adil değildir"; "İnsan adil-olmayandır", bunun olumsuzlaması "İnsan adil-olmayan değildir". Burada "vardır" ve "yoktur", "adil"e ve "adil-olmayan"a eklenir. Bunlar, Tahliller'de söylendiği gibi, böyle düzenlenmiştir. Olumlama küllî adla yapıldığında da durum benzerdir: "Her insan adildir", olumsuzlaması "Her insan adil değildir"; "Her insan adil-olmayandır", "Her insan adil-olmayan değildir". Ama çapraz olanların aynı şekilde doğru olması söz konusu değildir; yine de bazen doğru olabilir.*
fuit non homo, non fuit non homo. Et in aliis quoque temporibus idem modus est. Extrinsecus vero tempora vocat quae sunt praeter praesens, id est praeteritum et futurum; sed hic de his solis propositionibus locutus est quae unum subjectum habent, alterum praedicatum. Nunc de his loquetur quae unum habent subjectum, duo praedicata. An vero hae quoque simplices sint, in secundae editionis expositione dicendum est. Nunc vero praeter demonstrationem, esse simplices intelligamus. Quando autem est tertium, adjacens praedicatur, dupliciter tunc dicuntur oppositiones. Dico autem, ut est justus homo est, tertium dico adjacere nomen vel verbum in affirmatione. Quare quatuor erunt istae quarum duae quidem ad affirmationem et negationem se habebunt secundum consequentiam, ut privationes, duae vero minime. Dico autem quoniam est, aut justo adjacebit, aut non justo, quare etiam negatio. Quatuor ergo erunt. Intelligimus vero quod dicitur ex his quae subscripta sunt. Est justus homo. Hujus negatio: Non est justus homo. Est non justus homo. Hujus negatio, non est non justus homo. Est enim hoc loco et non est justo et non justo adjacet. Haec igitur, quemadmodum in resolutoriis dictum est, sic sunt disposita. Similiter autem se habent; et si universalis nominis sit affirmatio, ut omnis est homo justus, negatio, non omnis est homo justus. Omnis est homo non justus, non omnis est homo non justus. Sed non similiter angulares contingit veras esse. Contingit autem aliquando.
PL64.343_2Bir önermede bir konu ile iki yüklemin nasıl bulunabileceğini anlatıyor. "İnsan adildir" dersek, "vardır" yüklemdir, "insan" konudur, "adil" de yüklemdir. Burada neyin önce, neyin sonra söylendiğine bakmayalım; "adil olmak" insandan daha küllîdir, çünkü insan olmayan da, Tanrı gibi, adil olabilir; "olmak" da basitçe söylenebilir ve insan olmayana da uygulanır. Bu yüzden "İnsan adildir" önermesinde "vardır" ve "adil" önce söylense de, daha küllî oldukları için "insan" bunlar hakkında değil, bunlar insan hakkında yüklenir ve insan onların konusudur.
Bunlardan iki türlü karşıtlık ve dört önerme oluştuğunu söylüyor, örneklerini de aşağıya koyuyor ve ekliyor: "'Vardır' ya 'adil'e ya 'adil-olmayan'a eklenecek demek istiyorum." Biri "İnsan adildir", "İnsan adil-olmayandır" diye iki olumlama yaparsa, bu iki olumlamanın iki olumsuzlaması olacaktır. "İnsan adildir" önermesinde "vardır" fiilini "adil"in yanına koyduk; "İnsan adil-olmayandır" önermesinde de aynı fiili "adil-olmayan"a bağladık. Olumsuzlama, yani "değil", "vardır" fiiline bağlanarak olumsuzlamanın karşıtlığını oluşturduğuna göre, "yoktur" ya da "değildir" denen şeyin de hem "adil"e hem "adil-olmayan"a eklenmesi gerektiği açıktır. Olumsuzlamalar da şöyle olur: "İnsan adil değildir", "İnsan adil-olmayan değildir". Şu hâlde haklı olarak demiştir: "vardır", "adil"e ve "adil-olmayan"a ekleneceğine göre, olumsuzlama da "adil"e ve "adil-olmayan"a eklenecektir.
Sözünü ettiği dört önerme şunlardır: "İnsan adildir"; bu olumlamada "vardır" fiilini açıkça "adil"e ekledik; olumsuzlaması "İnsan adil değildir"; bu olumsuzlamada da "değildir"i yine "adil"e ekledik. Yine "İnsan adil-olmayandır"; burada "vardır" "adil-olmayan"a bağlanır; olumsuzlaması "İnsan adil-olmayan değildir"; bu olumsuzlamada da "değildir" "adil-olmayan"a konur.
"'İnsan adildir' diyorum; üçüncü olarak ekleniyor dediğim, olumlamadaki 'vardır' ad ya da fiilidir" sözünün anlamı şudur: Üçüncü, diyor, yani eklenen, "vardır" fiilidir. Çünkü "insan" ve "adil" iki şeydir, "vardır" fiili bunlara eklenir. "Ad ya da fiil" demesi, fiillerin kendilerinin de ad olduğunu yukarıda öğretmiş olmasındandır; "Fiiller tek başlarına söylendiklerinde addır" dediği yerde.
Sonrası çok güç bir anlam taşır, Aristoteles bunu alışılmış kısalığıyla geçmiştir. Çünkü bütün anlamın ortasına şunu eklemiştir: "Bu yüzden bunlar dört olacaktır: İkisi sıralanış bakımından, yoksunluklar gibi, olumlama ve olumsuzlamaya uygun düşer, ikisi düşmez." Bu cümlenin çok çeşitli açıklaması Aleksandros, Porphyrios, Aspasios ve Herminos tarafından aktarılmıştır. Bunlardan şarihlerin en mükemmeli Porphyrios'un ne dediğini başka yerde söyleyeceğiz; Aleksandros'un açıklaması daha basit göründüğünden şimdilik kısa olsun diye onu aşağıya koyduk.
Yoksunluk önermeleri, yoksunluğu yükleyen önermelerdir. Yoksunluk, örneğin "adaletsiz" demektir; çünkü insanı adaletten yoksun bırakır. Yoksunluk olumlaması "İnsan adaletsizdir" diyendir; yoksunluk olumsuzlaması ise "İnsan adaletsiz değildir" diyendir. Birinci, anlamı bakımından tam olumlama değildir, çünkü bir şeyi kaldırır; yoksunluk olumlamasıdır, çünkü olumlamanın biçimini korur ama yoksunluğu yükler ve yoksunluğu bağladığı şeyden bir şeyi ayırır: "İnsan adaletsizdir" önermesinde insandan adaleti ayırır. İkincisi de saf olumsuzlama değildir. "İnsan adaletsiz değildir" önermesi yoksunluğu uzaklaştırarak melekeyi, yani adaleti korur. Ama olumlamanın yüklediğini olumsuzlama kaldırdığından, böyle bir olumsuzlama melekeyi yeniden yerine koyma anlamı taşısa bile, yoksunluğu çektiği için yoksunluk olumsuzlaması diye adlandırılır.
Şimdi Aristoteles şunu söylüyor: Dört önerme vardır; ikisi belirli adlardan oluşur, "İnsan adildir", "İnsan adil değildir" gibi; ikisi belirsiz adlardan, "İnsan adil-olmayandır", "İnsan adil-olmayan değildir" gibi. Bunlardan biri belirsiz adlı olumlama, öteki yine belirsiz adlı olumsuzlama olan ikisi, olumlama ve olumsuzlamaya karşı yoksunluklar gibi durur; yani olumlama ve olumsuzlamanın aynı biçimini korur ve bir şeyi olumlamak ya da olumsuzlamak bakımından yoksunluk önermelerine benzer. "İnsan adaletsizdir" diyen yoksunluk önermesi nasıl yalnız olumlama değil yoksunluk olumlamasıysa, "İnsan adil-olmayandır" diyen de yalnız olumlama değil, belirsiz
Unum subjectum et duo praedicata, quemadmodum possint esse in propositione commemorat. Si enim hoc modo sit. ut dicamus est justus homo, est praedicatum, homo vero subjectum est et justus. Nunc enim non illud aspiciamus, quid prius, quid posterius dictum est, sed quoniam universalius est justum esse quam hominem, potest enim justus esse et qui homo non est, ut Deus, et rursus potest esse simpliciter, et quod homo non est, idcirco est atque justus quanquam primo dicantur in eo quod est, est justus homo, tamen quoniam universaliora sunt, non de his homo, sed haec de homine praedicantur, et his homo subjectus est. Ex his igitur duplicem fieri oppositionem dicit, et quatuor propositiones, quarum subter exempla subjecit addens: Dico autem quoniam est aut justo adjacebit, aut non justo. Si quis enim dicat faciens duas affirmationes, est justus homo, est non justus homo, haec, cum duae affirmationes sint, duas habebunt negationes. Nam si verbum est in hac propositione quae dicit, est justus homo, ad justum posuimus. Et in hac rursus propositione quae dicit, est non justus homo, rursus ad non justum idem est verbum junximus: quoniam negationis oppositionem effecit cum est verbo juncta negatio, id est non, manifestum est quoniam id quod dicitur non est ad justum rursus et ad non justum adjungendum est, ut negationes fiant hujusmodi, non est justus homo, non est non justus homo. Recte igitur dixit: Quare si est justo et non justo adjacebit, etiam negatio justo et non justo adjacebit. Sunt autem propositiones quas dicit quatuor hae, est justus homo: in hac affirmatione manifestum ad justum verbum est adjunximus; hujus est negatio, non est justus homo. In hac quoque negatione quae dicit non est, ad justum rursus adjunximus. Iterum, est non justus homo. In hac, est ad non justum jungitur; hujus est negatio, non est non justus homo: etiam in hac quoque negatione quae dicit, non est, ad non justum ponitur. Quod vero ait: Dico autem, ut est justus homo, est tertium adjacere his nomen vel verbum in affirmatione, hujusmodi est. Tertium, inquit, dico, id est, adjacere verbum est. Homo enim et justus duo sunt, quibus adjicitur verbum est. Idcirco autem dixit nomen vel verbum, quia superius quoque docuit ipsa verba nomina esse, eo scilicet loco ubi ait, Ipsa quidem verba secundum se dicta nomina sunt. Quod autem sequitur continet difficillimum sensum, quem ipse solita brevitate perstrinxit. In medio namque totius sensus addidit: Quare idcirco quatuor istae erunt, quarum duae ad affirmationem et negationem sese habebunt ad consequentiam, ut privationes, duae vero minime. Hujus sententiae multiplex expositio ab Alexandro et Porphyrio, Aspasio quoque et Hermino proditur, in, quibus quid excellentissimus expositorum Porphyrius dixerit, alias dicemus. Quoniam vero simplicior explanatio Alexandri esse videtur, eam nunc pro brevitate subjecimus. Privatoriae propositiones sunt quaecunque praedicant privationem. Privatio autem est, ut si quis dicat injustus. privat enim hominem justitia. Ergo affirmatio privatoria est quae dicit, homo est injustus. Negatio rursus privatoria est, non est homo injustus. Haec neque in significatione plena affirmatio est (aliquid enim tollit), sed privatoria affirmatio, quoniam formam quidem affirmationis tenet, sed privationem praedicat, et aliquid ab eo cui privationem copulat abjungit, ut in propositione est injustus homo, ab homine justitiam. Nec his rursus pura negatio est. Fugans enim privationem, ut in ea quae est, non est homo injustus, habitum retinet, id est justitiam. Sed quoniam quod affirmatio praedicabat, hoc aufert negatio, licet habeat talis negatio, quasi reponendi habitus significationem, tamen quia ipsa privationem subtrahit, privatoria negatio nominatur. Ergo nunc hoc dicit: Cum sint, inquit, quatuor propositiones, quarum duae ex finitimis nominibus sunt, ut est justus homo, non est justus homo, duae ex infinitis nominibus, ut est non justus homo, non est non justus homo, duae, inquit, hae quarum una affirmatio est, habens infinitum nomen, ut est non justus homo, et una negatio habens rursus infinitum nomen, ut non est non justus homo, sic se habent ad affirmationem et negationem, id est, eamdem formam retinent affirmationis et negationis, et similes sunt ad affirmandum aliquid vel negandum his quae sunt privatoriae. Nam quemadmodum privatoria quae dicit est injustus homo non solum affirmatio est, sed privatoria affirmatio, ita quoque ea quae dicit est non justus homo non solum est affirmatio, sed cum infinito
PL64.345adlı ve bir tür yoksunluk taşıyan olumlamadır. Çünkü "adaletsiz" demek, anlayış bakımından "adil-olmayan" demekle aynı değerdedir. Yine "İnsan adaletsiz değildir" önermesi yalnız olumsuzlama değil, yoksunluk olumsuzlaması olduğu gibi, çünkü melekeyi verse de yoksunluğu olumsuzlar, belirsiz addan oluşan "İnsan adil-olmayan değildir" de yalnız olumsuzlama değil, belirsiz addan oluşmuş, belirsiz olanı olumsuzlayan bir önermedir. Belirsiz olanı olumsuzladığı ve konuyu belirsiz olanı olumsuzlayarak yoksun bıraktığı için yoksunluk önermesine benzer. Çünkü "adaletsiz olmak" "adil-olmayan olmak"la aynı değerdeyse, "adaletsiz olmamak" da "adil-olmayan olmamak"la aynı değerde olacaktır. Demek ki belirsiz ad taşıyan bu iki önerme, olumlama ve olumsuzlamanın tür ve biçimi bakımından yoksunluk önermeleri gibidir. Basit ve belirli ad yükleyen öteki ikisi ise yoksunluklarla her türlü benzerlikten uzaktır. "İnsan adildir" diyen, "İnsan adaletsizdir" diyene hiç benzemez; ikisi de olumlama olsa da biri basit, öteki yoksunluk önermesidir. "İnsan adil değildir" diyen de "İnsan adaletsiz değildir" diyene hiçbir bakımdan benzemez; ikisi de olumsuzlama olsa da biri basit, öteki yoksunluk önermesidir.
Demek ki belirsiz addan oluşanlar yoksunluklar gibi durur: "İnsan adil-olmayandır" diyen, "İnsan adaletsizdir" diyene benzer; "İnsan adil-olmayan değildir" diyen de "İnsan adaletsiz değildir" diyene. Yoksunluklar ise basit önermelerle, belirli adlardan oluşanlarla birleşmez. Kimse "İnsan adildir" diyenin "İnsan adaletsizdir" diyene denk olduğunu söyleyemez, "İnsan adil değildir" diyenin de "İnsan adaletsiz değildir" diyenle karşılaştırılabileceğini söyleyemez. Şu hâlde bu dört önermeden ikisinin olumlama ve olumsuzlamaya karşı yoksunluklar gibi durduğu, ikisinin ise basit olup yoksunluklarla hiçbir benzerlik taşımadığı doğru söylenmiştir. "Sıralanış bakımından" sözü, "benzerlik bakımından" demiş gibi anlaşılmalıdır; çünkü birbirine benzeyen şeyler bir bakıma birbirinden uzaklaşmaz, birbirini izler. Önce iki basit önerme, sonra iki yoksunluk önermesi, en sonda belirsiz adlardan oluşanlar yazılır; öyle ki olumlamalar olumlamaların, olumsuzlamalar olumsuzlamaların altına gelsin.
Bunlar, diyor, Analitikler'de, yani Tahliller'de söylendiği gibi düzenlenmiştir ve birbirlerine aynı benzerliği taşır. Aristoteles kıyas hakkında iki Tahliller kitabı yazmıştır; bunların birincisinde belirli ve belirsiz adlı önermelerin birbirini izlemesi üzerine konuşmuştur. Belirli adlı basit olumlama ile belirsiz ad taşıyan olumsuzlama arasında benzerlik vardır: "İnsan adildir" olumlaması "İnsan adil-olmayan değildir" olumsuzlamasına benzer. Belirli adın basit olumsuzlaması da belirsiz adın olumlamasına uygun düşer: "İnsan adil değildir" diyen "İnsan adil-olmayandır" diyene benzer. Bunların nasıl birbirine benzediğini, birbirini izlemede kendi sıralarını nasıl koruduklarını şimdilik işlemeyi erteledik; yine de bir özellikleri görünsün diye kısaca yazılsınlar. Belirli adın olumlaması ve altında belirsiz adın olumsuzlaması olsun; belirli adın olumsuzlaması ve altında belirsiz adın olumlaması olsun.
Olumlama: İnsan adildir. — Olumsuzlama: İnsan adil değildir.
Olumsuzlama: İnsan adil-olmayan değildir. — Olumlama: İnsan adil-olmayandır.
PL64.345nomine, et cum aliqua privatione affirmatio. Idem enim valet ad intelligentiam quod dicitur injustus, tanquam si dicatur non justus. Et rursus quemadmodum non est injustus homo, non est solum negatio sed privatoria negatio, quoniam quanquam det habitum, tamen privationem negat, ita quoque et ea quae est ex infinito nomine, non est non justus homo, non solum est negatio, sed ex infinito facta nomine, infinitum negans. Quia igitur infinitum negat, et subjectum infinito negando privat, privatoriae similis est. Nam si idem valet injustum esse quod non justum, idem valebit non esse injustum quod non esse non justum. Igitur hae duae quae infinitum nomen habent, quantum ad speciem formamque affirmationis et negationis similiter se habent his quae sunt privatoriae affirmationes. Duae vero illae quae simplex definitumque praedicant nomen, ab omni similitudine privationum seclusae sunt. Nihil enim similis est illa quae dicit, est justus homo, ei quae dicit, est injustus homo, cum utraeque sint affirmationes, sed illa est simplex, illa privatoria. At vero ea quae dicit, non est justus homo, ad eam quae dicit, non est injustus homo, nulla rationis similitudine conjungitur, cum sint utraeque negationes; sed illa est simplex, illa privatoria: quare quae ex infinito nomine sunt similiter sese habent quemadmodum privationes, similis namque affirmatio est ea quae dicit, est non justus homo, ei quae dicit, est injustus homo. Et rursus ea quae dicit, non est non justus homo, ei quae; dicit, non est injustus homo, privationes vero simplicibus propositionibus et his quae ex finitis nominibus fiunt, non conjunguntur. Neque enim quisquam dixerit eam quae dicit, est justus homo, esse comparem ei quae dicit, est injustus homo, nec vero eam quae: dicit, non est justus homo? posse aliquid comparari cum ea quae dicit, non est injustus homo. Recte ergo dictum est de his quatuor propositionibus duas ad affirmationem et negationem ita se habere, ut sunt privationes; duas vero esse simplices, et praeter aliquam privationum similitudinem. Quod autem ad consequentiam, tanquam si dixisset ad similitudinem, ita debet intelligi. Quae enim sibi sunt similia, a se quodammodo non recedunt et se invicem consequuntur. Describuntur ergo duae prius simplices propositiones, post has duae privatoriae, postremo quae infinitis nominibus constant, ut affirmationes sub affirmationibus, negationes sub negationibus constituantur. Sed hae, inquit, ita sunt dispositae eamdemque ad se similitudinem gerunt, quemadmodum in Analyticis id est resolutoriis. dictum est. Scripsit autem duos resolutorios libros de Syllogismo. In quorum primo de propositionum ex finito nomine et infinito consequentia disseruit. Est vero similitudo affirmativae quidem simplicis ex finito nomine, et negativae ejus quae habet infinitum nomen. Namque ea quae dicit; est justus homo, affirmatio, ei quae dicit, non est non justus homo, negationi similis est. Negatio quoque simplex finiti nominis, affirmationi infiniti nominis convenit. Ea enim quae dicit, non est justus homo, similis est ei quae; dicit, est non justus homo. Sed quemadmodum istae; sibi sint similes, et quomodo in consequentia proprium teneant ordinem, nunc quidem exsequi distulimus, paulisper tamen describantur, ut earum quaedam proprietas ostendatur. Sit enim affirmatio finiti nominis, et sub ea negatio nominis infiniti. Sit item negatio finiti nominis, et sub ea affirmatio nominis infiniti. Affirmatio. Est justus homo. Non est justus homo. Negatio. Negatio. Non est non justus homo. Est non justus homo. Affirmatio.
PL64.345_2Bu şemada belirsiz adlı olumsuzlama belirli adın olumlamasının altına, belirsiz adın olumlaması da belirli adın olumsuzlamasının altına konmuştur. Bunların çaprazları, belirlenmemiş oldukları için, hepsinde birlikte doğru olabilir; yalnız tabiatça bulunan ya da tabiatça bulunamayan şeyler bunun dışındadır. Biri "İnsan canlıdır" derse, bununla birlikte çaprazı olan "İnsan canlı-olmayandır" asla doğru olamaz, çünkü canlılık insanın cevherinde tabiatça yerleşik görünür. Yine "İnsan taştır" ile "İnsan taş-olmayandır" da birlikte doğru olamaz, çünkü taşın insanda tabiatça bulunması imkânsızdır. Ama tabiatça bulunmayıp bulunabilen şeylerse, yukarıda koyduğumuz örneklerdeki gibi, çaprazlar her zaman doğrudur. Hem "İnsan adildir" hem "İnsan adil-olmayandır" doğru olabilir. Yine "İnsan adil değildir" Sulla için söylenirse, "İnsan adil-olmayan değildir" de Cato için yüklenirse doğru olabilir. Demek ki belirlenmemiş önermelerde, yüklenenler tabiatça bulunmuyor ama bulunabiliyorsa, çapraz olumlamaların ve olumsuzlamaların birlikte doğru olması her zaman söz konusudur.
Bu tür önermeleri belirlemeyle koyarsak şöyle söylemek gerekir: "Her insan adildir", olumsuzlaması "Her insan adil değildir"; yine "Her insan adil-olmayandır", olumsuzlaması "Her insan adil-olmayan değildir". Bunlar, olumsuzlama olumlamanın, olumlama olumsuzlamanın altına gelecek şekilde şöyle düzenlensin:
Olumlama: Her insan adildir. — Olumsuzlama: Her insan adil değildir.
Olumsuzlama: Her insan adil-olmayan değildir. — Olumlama: Her insan adil-olmayandır.
PL64.345_2In hac igitur descriptione negatio ex infinito nomine sub affirmatione finiti nominis ponitur, et rursus affirmatio infiniti nominis sub negatione finiti, quarum angulares, quoniam sunt indefinitae, omnes simul in omnibus verae esse possunt, nisi in his tantum quae aut naturaliter insunt, aut naturaliter inesse non possunt, ut si quis dicat, est homo animal, nunquam cum hac vera esse potest: illa quae dicit, est homo non animal, quae est angularis, idcirco quoniam animal naturaliter in substantia hominis perspicitur inhaerere. Rursus si quis dicat, est homo lapis, est homo non lapis, ne hae quidem simul verae esse possunt idcirco quod lapidem inesse homini naturaliter impossibile est. Quod si hujusmodi sunt quae non insint naturaliter, sed inesse possint, ut in his quae supra posuimus exemplis, angulares verae sunt semper. Potest enim vera esse et ea quae dicit, est justus homo, et ea quae dicit, est non justus homo. Rursus potest vera esse quae dicit, non est justus homo, si hoc de Sylla dicatur, et ea quae dicit, non est non justus homo, si hoc de Catone praedicetur. In his igitur quae sunt indefinitae, si ea quae praedicantur naturaliter non insunt, sed ea inesse possibile est, semper angulares simul veras esse contingit. Quod si hujusmodi propositiones cum definitione ponamus ita dicendum est: est omnis homo justus, hujus negatio, non est omnis homo justus. Rursus, est omnis homo non justus, hujus negatio, non est omnis homo non justus, quae disponantur hoc modo, ut negatio sub affirmatione sit, et sub negatione affirmatio. Affirmatio. Est omnis homo justus. Non est omnis homo justus. Negatio. Non est omnis homo non justus. Est omnis homo non justus.
PL64.347Bunlarda bir farklılık gösteriyor. Belirlenmemiş önermelerde, yüklenenler tabiatça bulunmasa da konularda bulunabiliyorsa, çaprazların birlikte doğru olması kuşkusuz her zaman söz konusuydu; çünkü olumlamalar olumlamalarla, olumsuzlamalar olumsuzlamalarla uyuşuyordu. Niceliğin belirlenmesiyle söylenenlerde ise durum aynı değildir. Olumlamalar olumlamalarla hiçbir şekilde birleşmez: "Her insan adildir" doğruysa, çaprazı olan "Her insan adil-olmayandır" asla doğru olamaz; bunun aksine hiçbir örnekte rastlanmaz. Birbirinin çaprazı olan cüzî olumsuzlamaların ise birlikte doğru olması mümkündür. Tabiatça bulunmayıp bulunması mümkün olan şeylerde cüzî olumsuzlama, çaprazı olan cüzî olumsuzlamayla uyuşabilir: "Her insan adil değildir" ile çaprazı "Her insan adil-olmayan değildir" uyuşur. Ama bu, belirlenmemiş olanlardakinden farklıdır. Orada hem "İnsan adildir" çaprazı olan "İnsan adil-olmayandır"la uyuşuyordu, hem de "İnsan adil-olmayan değildir" çapraz konumdaki "İnsan adil değildir"le. Nicelik bakımından belirlenmiş olanlarda ise iki küllî olumlama, "Her insan adildir" ile "Her insan adil-olmayandır", asla birlikte doğru olamaz; çapraz olumsuzlamalar, yani cüzî olanlar, "Her insan adil değildir" ile "Her insan adil-olmayan değildir" ise olması da olmaması da mümkün şeylerde birlikte doğrudur. Demek ki çaprazlar, belirlenmiş olanlarda belirlenmemiş olanlardaki gibi birbiriyle uyuşmaz.
Bunu "Ama çapraz olanların aynı şekilde doğru olması söz konusu değildir" sözüyle gösteriyor. Çünkü orada iki çapraz da birlikte uyuşur; burada çapraz olumlamaların birlikte doğru olması asla söz konusu değildir, cüzî olumsuzlama olan öteki çaprazlarda ise bazen söz konusudur. Nitekim kendi sözleri bunu açıklar: "Ama çapraz olanların aynı şekilde doğru olması söz konusu değildir; yine de bazen doğru olabilir." Aynı şekilde doğru olmaları söz konusu değildir, çünkü küllî olumlamalar, çapraz olarak, belirlenmemiş olanlarda olduğu gibi asla doğru değildir. "Bazen olabilir" derken ise cüzî olumsuzlama olan çaprazların karşılaştırmasını kastediyor; yüklenenler konularda tabiatça bulunmuyor ama bulunabiliyorsa.
*Bu ikisi karşıttır; öteki ikisi ise "insan-olmayan"a, sanki eklenmiş bir konu gibi bağlanır: "İnsan-olmayan adildir", "İnsan-olmayan adil değildir"; "İnsan-olmayan adil-olmayandır", "İnsan-olmayan adil-olmayan değildir". Bunlardan daha çok karşıtlık olmayacaktır. Bunlar ise "insan-olmayan" adını kullanarak, ötekilerin dışında, kendi başlarına olacaktır.*
In his ergo quamdam dissimilitudinem monstrat. Nam in indefinitis si ea quae praedicantur naturaliter non inessent, esse tamen in subjectis possent, semper angulares simul veras esse sine dubio contingebat. Nam et affirmationes affirmationibus et negationes negationibus conveniebant. In his autem quae cum definitione quantitatis dicuntur, non idem modus est. Affirmationes enim affirmationibus nulla ratione junguntur. Nam si vera sit ea quae dicit, est omnis homo justus, nunquam vera esse potest ea quae dicit, et omnis homo non justus, quae est angularis, et hoc discrepare in nullo reperietur exemplo. Negationes autem particulares, quae sunt sibi angulares, simul veras esse contingit. Potest enim verum esse in his quae naturaliter non sunt, et possibilia sunt inesse, ut negatio particularis negationi particulari ei quae est angularis conveniat, ut ea quae est, non est omnis homo justus, ei quae est angularis conveniat, non est omnis homo non justus, sed hoc dissimiliter quam in indefinitis. Nam in illis et ea quae dicit, est justus homo, ei quae dicit, est non justus homo, angulari scilicet, conveniebat. Rursus ea quae dicit, non est non justus homo, ei quae est, non est justus homo, angulariter positae congruebat. In his autem, id est secundum quantitatem definitis, affirmationes quidem duae universales, quae sunt, est omnis homo justus, et est omnis homo non justus, nunquam simul verae? esse possunt, angulares autem negationes quae particulares sunt, id est, non est omnis homo justus, et non est omnis homo non justus, in his quae et esse et non esse possibilia sunt, simul verae sunt. Non ergo similiter in his quae sunt definitae, angulares sibimet congruunt, ut in his quae indefinitae sunt. Quod per hoc demonstrat quod ait: Sed non similiter angulares contingit veras esse. In illis enim simul utraeque consentiunt angulares, in his autem angulares quidem affirmativas nunquam simul veras esse contingit. Alias vero angulares quae sunt particulares negationes contingit aliquando. Hoc enim ipsius declarant verba dicentis: Sed non similiter angulares, contingit veras esse. Contingit autem aliquando. Non similiter quidem contingit veras esse, idcirco quod affirmationes universales, angulares verae nunquam sunt, quod in his quae indefinitae sunt, contingebat. Contingere autem aliquando dixit, cum angularium, quae sunt particulares negationes, facit comparationem, si ea quae praedicantur non sint naturalia subjectis, sed tamen inesse possibilia. Hae igitur duae oppositae sunt, aliae autem ad id quod est non homo, quasi subjectum aliquod additum: ut, est justus non homo, non est justus non homo. Est non justus non homo, non est non justus non homo. Magis autem plures his non sunt oppositiones, hae autem extra illas ipsae secundum se erunt ut nomine utentes eo quod est non homo.
PL64.347_2Bize başka önermeler de bulunduğunu gösteriyor; bunların kiminde yüklem değil konu belirsizdir, kiminde ikisi de. Biri "İnsan-olmayan adildir" derse, "insan-olmayan" konu ve belirsiz ad olduğundan, buna belirsiz konudan oluşan önerme denir; "İnsan-olmayan adil değildir" olumsuzlamasında da aynıdır. Başka önermeler de vardır ki hem belirsiz yüklemden hem belirsiz konudan oluşmuş görünür: "İnsan-olmayan adil-olmayandır", "İnsan-olmayan adil-olmayan değildir" dediğimizde olduğu gibi. Burada "adil-olmayan" yüklem, "insan-olmayan" konudur; ama ikisi de belirsizdir. Bu yüzden "vardır" fiilinin üçüncü olarak yüklendiği önermelerde, söylenenlerden daha çok önerme bulunamaz. Çünkü önerme ya yüklemi ve konusu belirli olur, "İnsan adildir", "İnsan adil değildir" gibi; ya yalnız yüklemi belirsiz olur, "İnsan adil-olmayandır", "İnsan adil-olmayan değildir" gibi; ya yüklemi belirli, konusu belirsiz olur, "İnsan-olmayan adildir", "İnsan-olmayan adil değildir" gibi; ya da hem yüklemi hem konusu belirsiz öne sürülür, "İnsan-olmayan adil-olmayandır", "İnsan-olmayan adil-olmayan değildir" gibi. "Vardır" fiilinin üçüncü olarak yüklendiği önermelerden bunların ötesinde bulunamaz.
Konusu ya da ikisi birden belirsiz olanlar, yüklemi belirsiz olan ya da ikisi de belirli olan yukarıdakilerin dışındadır; bu yüzden onların "dışında" oldukları söylenir ve onlarla hiçbir sıralanış ilişkisi taşımazlar. "İnsan-olmayan adildir" önermesinde "insan-olmayan" belirsiz adı, sanki belirli bir ad konmuş gibi konmuştur. "'İnsan-olmayan' adını kullanarak" sözü bunu anlatır; çünkü belirsiz ad, belirli bir ad konmuş gibi konmuştur, adın yerini tutar. Öyle konduğu hâlde yine de belirsiz addır; çünkü belirsiz ad basitçe ad olmasa da "belirsiz"le birleşince addır.
"Vardır"ın uymadığı fiillerde, "koşmak" ya da "yürümek" gibi, bu şekilde konan fiil, "vardır" eklenmiş gibi aynı işi görür: "Her insan koşuyor", "Her insan koşmuyor"; "Her insan-olmayan koşuyor", "Her insan-olmayan koşmuyor". "Her olmayan insan" dememeli, "değil" olumsuzluğu "insan"a eklenmelidir. Çünkü "her" küllî olanı değil, küllî olarak söylendiğini belirtir. Bu, "İnsan koşuyor", "İnsan koşmuyor", "İnsan-olmayan koşuyor", "İnsan-olmayan koşmuyor" önermelerinden de açıktır. Bunlar ötekilerden küllî olarak söylenmemeleriyle ayrılır. Demek ki "her" ya da "hiçbir", olumlama ya da olumsuzlamanın ad hakkında küllî olarak söylendiğinden başka hiçbir şey belirtmez. Öyleyse ötekiler de aynı şekilde karşıt konmalıdır.
Bazı önermeler, diyor, "vardır" ile yüklenir; bazılarını "vardır" fiiliyle yükleyemeyiz, "İnsan yürüyor", "İnsan koşuyor" dediğimizde olduğu gibi. Ama bunlarda, olduğu gibi, yani "İnsan koşuyor", "İnsan yürüyor" denmesi ile "vardır" fiiliyle yüklenmesi arasında hiçbir fark yoktur; çünkü "İnsan koşuyor", "İnsan yürüyor" demek, "İnsan koşandır", "İnsan yürüyendir" demekle aynıdır. Dolayısıyla bu tür önermelerde "vardır" fiiliyle ya da onsuz, fiilin etkisi eklenerek söylenmesi arasında fark yoktur. Küllî önermelerde de aynıdır. "Her insan koşuyor" dediğimizde,
Alias nobis rursus esse propositiones ostendit, quarum aliis quidem non praedicatum, sed subjectum infinitum sit, aliis utrumque. Si quis enim dicat, est justus non homo, quoniam non homo subjectum est, et est infinitum nomen, vocatur propositio facta ex infinito subjecto: idem est et in negatione quae est, non est justus non homo. At vero sunt aliae propositiones quae et ex praedicato et ex subjecto infinitis esse videantur, ut est cum dicimus, est non justus non homo, non est non justus non homo. In his enim non justus praedicatum est, non homo subjectum. Sed utraque sunt infinita; unde fit ut in his propositionibus in quibus est verbum tertium praedicatum, magis plures propositiones quam hae quae dictae sunt inveniri non possint. Aut enim ex utrisque erit finitis, praedicato scilicet et subjecto, ut est homo justus, non est homo justus; aut solum praedicatum habebit infinitum, ut est non justus homo, non est non justus homo; aut praedicatum quidem finitum erit, infinitum vero subjectum, ut est justus non homo, non est justus non homo; aut et praedicatum et subjectum infinita proponuntur, ut est non justus non homo, non est non justus non homo; ultra autem propositiones, in quibus est verbum tertium praedicatum inveniri non possunt. Sed hae quae subjectum infinitum habent, vel utrumque infinitum, praeter illas superiores sunt, quae aut praedicatum infinitum habent, aut utraque finita atque ideo extra illas esse dicuntur, et nullam ad eas consequentiam servant, et est ita positum in ea propositione quae dicit, est justus non homo, nomen infinitum quod est non homo, tanquam si finitum nomen aliquod poneretur. Atque hoc est quod ait, Ut nomine utentes non homo ita enim infinitum nomen positum est, tanquam si finitum nomen esset positum, nominis enim locum tenet; quanquam etiam cum ita positum sit, nihilominus tamen nomen sit infinitum; infinitum enim nomen licet simpliciter nomen non sit, tamen cum infinito junctum nomen est. In his vero in quibus est non convenit, ut eo quod est currere, vel ambulare, idem facit sic positum, ac si est adderetur, ut, Currit omnis homo, non currit omnis homo. Currit omnis non homo, non currit omnis non homo. Non enim dicendum est non omnis homo, sed non negationem ad id quod est homo addendum est. Omnis enim non universale significat, sed quoniam universaliter. Manifestum est autem ex eo quod est: Currit homo, non currit homo. Currit non homo, non currit non homo. Haec enim ab illis differunt, eo quod universaliter non sunt. Quare omnis vel nullus, nihil consignificat aliud, nisi quod universaliter de nomine, vel affirmationem, vel negationem. Ergo et caetera eadem oportet opponi. Sunt, inquit, quaedam propositiones, quae cum est praedicantur. Aliae vero quas cum est verbo praedicare non possumus, ut in eo quod dicimus homo ambulat, homo currit. Sed in his nihil differt an ita quis dicat, ut dicitur, id est homo currit, et homo ambulat, an cum est verbo eas praedicet, idem namque est dicere, homo currit et homo ambulat, tanquam si dicatur, homo currens est, homo ambulans est. Quocirca nihil differt in hujusmodi propositionibus utrum cum est verbo, an praeter est adjuncto verbi actu proponatur. Idem quoque est etiam in universalibus. Nam cum dicimus omnis homo currit
PL64.349"Her insan koşmuyor", yine "Her insan-olmayan koşuyor", "Her insan-olmayan koşmuyor" dediğimizde, bu, "Her insan koşandır", "Her insan koşan değildir", "Her insan-olmayan koşandır", "Her insan-olmayan koşan değildir" demekle aynıdır.
Şunu da öğretiyor: Olumsuzluğun konulan terime mi, yoksa belirlemeye mi bağlandığı çok fark eder. Konu terimine bağlanırsa belirsiz ad oluşur, "Her insan-olmayan koşuyor" gibi; belirlemeye bağlanırsa olumsuzlama oluşur, "Her insan koşuyor değildir" gibi. Bu yüzden olumsuzluk küllî belirlemeye değil de şeye ve terime konursa belirsiz ad olur, "insan-olmayan" gibi; küllî şeye değil küllî belirlemeye konursa olumsuzlama olur. "Her" kendisi küllî değildir, üzerinde söylendiği şeyin küllî olarak söylendiğini birlikte belirtir. "Her insan" dediğimizde "insan" küllîdir, "her" ise küllî değildir, yalnızca küllî şeyin, yani insanın, küllî olarak söylendiğini birlikte belirtir. Demek ki olumsuzluk ne zaman herhangi bir küllî şeyin küllî olarak söylendiğini gösteren belirlemeye konursa, belirsiz ad değil olumsuzlama kurar. "'Her olmayan insan' dememeli, 'değil' olumsuzluğu 'insan'a eklenmelidir; çünkü 'her' küllî olanı değil, küllî olarak söylendiğini belirtir" sözüyle dediği budur. "Her" küllî bir terim değildir, hatta hiç terim değildir; küllî yükleme eklenerek onun küllî olarak söylenmesini sağlar.
Bunların küllî terimler değil, yalnızca küllî olarak söylendiğini birlikte belirten belirlemeler olduğunu şöyle ispat ediyor: "İnsan koşuyor", "İnsan koşmuyor", "İnsan-olmayan koşuyor", "İnsan-olmayan koşmuyor" dediğimizde bu önermelerde konular küllîdir, ama küllî olarak yüklenmezler. Bunlar, "Her insan koşuyor", "Hiçbir insan koşmuyor" dediğimiz önermelerden şu bakımdan ayrılır: Sonrakiler küllî olanı küllî olarak yükler, öncekiler küllî olarak yüklemez. Demek ki "her" ve "hiçbir" küllî değildir; küllî yüklenen şeyin küllî olarak söylenmesini sağlar.
Bu yüzden hepsi aynı şekilde konmalıdır: "Her insan koşuyor" önermesinde belirsiz ad yapmak istiyorsak "Her olmayan insan koşuyor" demeyelim; olumsuzluğu, yani "değil"i, ada ekleyelim ve belirsiz addan olumlama yapmak istiyorsak önermede her şeyi aynen koruyalım. Olumsuzluğu küllî şeyin belirlemesine uydurursak, belirsiz adın olumlaması değil, belirli adlı önermenin olumsuzlaması olur.
"Her canlı adildir" önermesinin zıt olumsuzlaması "Hiçbir canlı adil değildir" olduğuna göre, bunların ne aynı anda ne aynı şeyde hiçbir zaman doğru olmayacağı açıktır. Bunların karşıtları ise bazen doğru olacaktır: "Her canlı adil değildir" ve "Bir canlı adildir".
Bunlar, diyor, zıt olduklarından birlikte doğru olamaz, aynı şeyde de doğru olamaz. Sırayla ve zaman farkıyla doğru olabilirler, ama birlikte olamazlar. Biri Altın Çağ'da bütün insanların adil olduğunu, Demir Çağı'nda ise hiçbir insanın adil olmadığını söylerse ikisi de doğru olabilir, ama aynı zamanda değil. "Ne aynı anda doğru olur" sözüyle dediği budur. Ardından "ne aynı şeyde", yani aynı konuda, diyor: "Her canlı adildir" deriz ve bunu göksel güçlere bağlarsak doğrudur; "Hiçbir canlı adil değildir" deriz ve bunu atlara bağlarsak o da doğrudur. İkisi de doğrudur, ama aynı şeyde değil; biri göksel varlıklarda, öteki atlarda doğruluğunu korur. Bunların karşıtları, yani cüzî önermeler, yukarıdaki küllîler birlikte yanlış olduğunda birlikte doğru olabilir. Bunların hangileri olduğunu çok açık bir örnekle gösteriyor: "Her canlı adil değildir", cüzî olumsuzlamadır; "Bir canlı adildir", cüzî olumlamadır.
*"Hiçbir insan adil değildir" önermesini "Her insan adil-olmayandır" izler. "Bir insan adildir" önermesini ise karşıtı "Her insan adil-olmayan değildir" izler; çünkü bir insanın adil olması zorunludur.*
homo non currit, et rursus omnis non homo currit, omnis non homo non currit, idem est tanquam si dicamus, omnis homo currens est, et omnis homo currens non est, et rursus omnis non homo currens est, omnis non homo currens non est. Docet autem illud quoque multum differre an ad positum terminum jungatur negatio, an certe ad determinationem: nam si ad subjectum terminum dicitur, fit nomen infinitum, ut est omnis non homo currit, si ad determinationem fit negatio, ut est non omnis homo currit; unde fit ut si non ad determinationem universalem, sed ad rem ac terminum negatio ponatur, sit infinitum nomen, ut est non homo. Quod si non ad rem universalem, sed ad determinationem universalem, negatio est: cum enim dicimus, non omnis omnis quidem universale non est, sed consignificat quoniam illud de quo dicitur universaliter dicitur, ut cum dicimus, omnis homo, homo quidem ipsum universale est, omnis vero non est quidem universale, sed consignificat, quoniam res universalis universalis, id est homo, universaliter dicta est; ergo quoties ad determinationem quae rem quamlibet universalem universaliter dictam demonstrat, negatio ponitur, non nomen infinitum, sed negationem constituit, atque hoc est quod ait: Non enim dicendum est, non omnis homo, sed non negationem ad id quod est homo addendum est, omnis enim non universale signat, sed quoniam universaliter. Ipsum enim omnis non est universalis terminus, nec omnino terminus, sed universali praedicato additum, facit illud universaliter enuntiari, probat autem hos non esse universales terminos, sed tantum determinationes universaliter consignificantes hoc modo: Cum enim dicimus, currit homo, non currit homo, currit non homo, non currit non homo, universalia quidem subjecta sunt in his propositionibus, sed non universaliter praedicantur. Distant autem hae ab his propositionibus in quibus sic dicimus: Omnis homo currit, nullus homo currit, eo quod istae quidem universale universaliter praedicant, illae vero universale non universaliter. Manifestum est ergo quoniam omnis et nullus non sunt universalia, sed id quod universale praedicatur faciunt ut universaliter enuntietur. Quare eadem omnia ponenda sunt, currit omnis homo, si infinitum nomen volumus facere, non dicamus currit non omnis homo, sed negationem, id est non, nomini addemus, eadem in propositione cuncta servantes, si affirmationem volumus ex infinito nomine facere. Quod si ad determinationem universalis rei negationem aptemus, fit non affirmatio nominis infiniti, sed propositionis ex nomine finito negatio. Quoniam vero contraria est negatio ei quae est, omne est animal justum, illa quae? significat, quoniam nullum est animal justum, hae quidem manifestum est, quod nunquam erunt, neque vere simul, neque in eodem ipso. His vero oppositae erunt aliquando, ut non omne animal justum est, et est aliquod animal justum. Quoniam, inquit, hae contrariae sunt, simul verae esse non possunt, neque in eodem, et possunt quidem vicissim et cum temporis diversitate esse verae, simul autem esse non possunt, ut si quis dicat aureo quidem saeculo omnes homines fuisse justos, ferreo vero nullum hominem esse justum; utraeque verae esse possunt, sed non eodem tempore. Hoc est enim quod ait, neque verae simul, quod autem secutus est, neque in eodem in ipso scilicet subjecto, ut dicamus: Est omne vivens justum, si referamus ad coelestes potestates, vera est Nullum vivens justum est, si referamus ad equos, utraeque sunt verae, sed non in eodem ipso, illud enim in divinis, istud in equis retinet veritatem. His autem quae sunt oppositae, id est, particulares possunt simul esse verae, tunc cum superiores universales sint simul falsae. Quae autem sunt hae, ipse planissimo monstravit exemplo dicens: Non omne animal justum est, quod est particularis negatio, et est aliquod animal justum, quod est particularis affirmatio. Sequuntur vero hae, eam quidem quae? est, nullus est homo justus, illa quae est; omnis est homo non justus. Illam vero quae est, aliquis homo justus est, opposita, non omnis est homo non justus. Necesse est enim aliquem esse.
PL64.349_2Küllî olumlama ile küllî olumsuzlamanın zıt oldukları için birlikte doğru olamayacağını yukarıda gösterdi. Şimdi belirli adın küllî olumsuzlamasıyla belirsiz adın küllî olumlamasının uyuştuğunu, belirli adın küllî olumsuzlamasının karşıtı olan cüzî olumlamayla da belirsiz adın küllî olumlamasının karşıtının, yani yüklemi belirsiz olan cüzî olumsuzlamanın uyuştuğunu gösteriyor.
Önce şöyle yazılsınlar. Küllî olumsuzlama "Hiçbir insan adil değildir" diyendir; bunun çelişik karşıtı cüzî olumlama "Bir insan adildir" önermesidir. Yine yüklemi belirsiz küllî olumlama "Her insan adil-olmayandır" diyendir; bunun çelişik karşıtı yüklemi belirsiz cüzî önerme "Her insan adil-olmayan değildir" diyendir. Bunlar birbirini ortadan kaldırır. Ama belirsiz adın küllî olumlaması, yani "Her insan adil-olmayandır", "Hiçbir insan adil değildir" olumsuzlamasını izler. Hiçbir insanın adil olmadığı doğruysa, her insanın adil-olmayan olduğu da doğrudur. Bunların karşıtları da yine birbiriyle uyuşur. "Bir insan adildir" demek doğruysa, "Her insan adil-olmayan değildir" demek de doğrudur. Çünkü her insan
Ostendit superius affirmationem universalem et universaliter negationem, quoniam sibi essent contrariae, simul veras esse non posse. Nunc autem monstrat universali negationi nominis finiti, consentire universalis affirmationem nominis infiniti, et particulari affirmationi, quae est opposita universali negationi nominis finiti, consentire eam quae est opposita universaliter affirmationi nominis infiniti, scilicet particularis negationem praedicatum retinentem infinitum. Et prius describantur hoc modo: Est autem universalis negatio ea quae dicit, nullus homo justus est, huic opposita est, contradictoriae particularis affirmatio, quidam homo justus est Rursus universalis affirmatio est infinitum habens praedicatum, ea quae dicit, omnis homo non justus est, huic contradictoriae particularis opponitur infinitum habens praedicatum, ea quae dicit, non omnis homo non justus est. Hae igitur sese perimunt, sed universalis affirmatio nominis infiniti, id est, omnis homo non justus est, sequitur negationem eam quae dicit, nullus homo justus est. Nam si verum est nullum esse hominem justum, verum est omnem hominem esse non justum. Sed his oppositae rursus sibiipsae consentiunt. Nam si verum est dicere quoniam quidam homo justus est, verum est dicere non omnis homo non justus est. Si enim non omnis homo
PL64.351adil-olmayan değilse, bir insanın adil olması zorunludur.
Tekil şeylerde, sorulan şeyi olumsuzlamak doğruysa olumlamanın da doğru olduğu açıktır: "Sokrates bilge midir?" "Hayır." "Öyleyse Sokrates bilge-olmayandır." Küllîlerde ise benzer biçimde söylenen doğru değildir; doğru olan olumsuzlamadır: "Her insan bilge midir?" "Hayır." "Öyleyse her insan bilge-olmayandır": Bu yanlıştır. Ama "Öyleyse her insan bilge değildir" doğrudur. Çünkü bu karşıt, öteki ise zıttır.
Tekil şeylerde biri sorar, sorulan da olumsuzlarsa, diyor, soran olumsuzluğu tekil olanla doğru olarak birleştirir ve belirsiz addan olumlama yapar. Biri "Sokrates bilge midir?" der, öteki "Hayır" karşılığını verirse, doğru sonuç "Öyleyse Sokrates bilge-olmayandır" olur. Cevap verenin olumsuzluğundan ve "bilge-olmayan" belirsiz adından "Sokrates bilge-olmayandır" olumlaması oluşmuştur. Bu tekil şeylerdedir. Aynı şey küllî olarak yüklenen küllîlerde yapılırsa, olumlamadan çok olumsuzlama oluşur. Biri "Her insan bilge midir?" diye sorar, öteki "Hayır" derse, "Öyleyse her insan bilge-olmayandır" diye sonuç çıkarmak zorunlu değildir. Bu yanlıştır ve sorulanın cevabından zorunlu olarak çıkmaz. Çıkan daha çok "Her insan bilge değildir" sonucudur. Biri "Her insan bilge midir?" diye sorar, sorulan "Hayır" diye olumsuzlarsa, "Öyleyse her insan bilge değildir" sonucunu çıkarman gerekir; çünkü onun cevabından zorunlu olarak bu çıkar. Bu ise soruya karşı duran, yani karşıt olandır. Küllî olumlamayı sordun: "Her insan canlı mıdır?" O "Hayır" dedi; sen de "Her insan canlı değildir" cüzî olumsuzlamasını çıkaracaksın; doğruyu ve yanlışı paylaşan budur.
Küllî olumlamayı sorduğun soruya karşı o olumsuzlarsa ve sen "Öyleyse her insan bilge-olmayandır" önermesini çıkarırsan, karşıtını değil zıddını yapmış olursun. Çünkü "Her insan bilge-olmayandır" diyen, "Hiçbir insan bilge değildir" diyenle uyuşur. Dolayısıyla belirsiz addan bu olumlamayı cevap olarak vermekle, sorduğun küllî olumlamayla doğruyu ve yanlışı paylaşmayan belirli adlı küllî olumsuzlamayı vermek arasında fark yoktur. Oysa yalnızca biri doğru, öteki yanlış olanlar sonuç olarak çıkarılmalıdır. Demek ki küllîlerde şöyle yapılmamalıdır: Küllî olumlama sorulup öteki olumsuzlamayla cevap verdiğinde belirsiz addan küllî olumlama çıkarılmamalı; bunun yerine belirli addan cüzî olumsuzlama çıkarılmalıdır.
non justus est, aliquem justum esse necesse est. Manifestum est quoniam etiam in singularibus, si est verum interrogatum negare, quod et affirmare verum est, ut, Putasne Socrates sapiens est? Non, Socrates igitur non sapiens est. In universalibus vero non est vera quae similiter dicitur. Vera est autem negatio, ut Putasne omnis homo sapiens est? Non. Omnis igitur homo non sapiens est, hoc enim est falsum; sed non igitur omnis homo sapiens est, vera est. Haec enim opposita est, illa vero contraria. Quoties aliquis, inquit, in singularibus rebus interrogat, et is qui interrogatur, negat, tunc is qui interrogat recte negationem cum singulari jungens, ex infinito nomine faciet affirmationem, ut si aliquis dicat: Putasne Socrates sapiens est? contra alius respondeat, Non, erit recta conclusio dicentis: Socrates igitur non sapiens est. Ex negatione ergo respondentis et infinito nomine non sapiens, facta est affirmatio, Socrates non sapiens est, atque hoc quidem in singularibus. Quod si hoc in universalibus fiat universaliter praedicatis, negationem potius fieri contingit quam affirmationem, ut si quis interroget: Putasne omnis homo sapiens? ille respondeat. Non, non necesse est ita concludere ut dicatur, omnis igitur homo non sapiens est, hoc enim falsum est, nec hoc evenit necessario ex interrogati responsione Sed magis illud, non omnis homo sapiens est. Nam cum aliquis interrogat, Putasne omnis homo sapiens est, si ille neget, dicens, Non, tu concludas oportet, non omnis igitur homo sapiens est. Hoc enim ex illius responsione necesse est evenire. Sed haec contrajacens est interrogationi, id est opposita. Interrogasti enim universalem affirmationem dicens, Putasne omnis homo animal est? respondit, Non, concludes tu particularem negationem, non omnis homo animal est, et haec dividit verum vel falsum. Nam si contra eam interrogationem per quam universalem affirmationem interrogasti, ille neget, et tu concludas eam propositionem quae dicit, omnis homo igitur non sapiens est, non potius contrajacentem, sed contrariam facies, haec enim quae dicit, omnis homo non sapiens est, consentit ei quae dicit nullus homo sapiens est. Quare nihil differt, utrum hanc aliquis ex infinito nomine affirmationem respondeat, an ex finito nomine universalem negationem quae cum affirmatione universali, quam interrogasti, verum falsumque non dividit. Sed illa sola concludenda sunt, in quibus unum. verum est, alterum falsum. Non igitur ita debet fieri in universalibus, ut interrogata universali affirmatione, si alius negationem respondeat, universalis affirmatio ex infinito nomine concludatur, sed potius particularis negatio ex nomine finito.
PL64.351_2Belirsiz ad ya da fiillere göre karşı duranlar, "insan-olmayan" ya da "adil-olmayan"da olduğu gibi, adsız ve fiilsiz olumsuzlamalar gibi görünecektir, ama değildir. Çünkü olumsuzlamanın her zaman doğru ya da yanlış olması zorunludur. "İnsan-olmayan" diyen, bir şey eklenmedikçe "insan" diyenden daha çok değil, daha az doğru ya da yanlış söylemiştir.
Belirsiz adlardan oluşan önermeler hakkında konuşurken belirsiz adların kendilerini alıyor ve bunların nasıl göründüğünü işliyor. Karşı duran adlara ya da fiillere göre birbirinin karşıtı olan söyleyişler, diyor, "insan", "insan-olmayan"; "koşuyor", "koşmuyor" dediğimizde olduğu gibi, belirli olan belirsiz olanla karşılaştırıldığında bir tür olumsuzlama gibi görünür. Oysa öyle değildir, çünkü her olumsuzlama ya doğrudur ya yanlıştır. "Koşmuyor", "çalışmıyor", "insan-olmayan" diyen ise ne doğru ne yanlış bir şey söylemiştir; belki de belirli adı koyandan daha az doğru ya da yanlış bir şey belirtmiştir. Belirli ad koyan da henüz doğru ya da yanlış bir şey söylemiş değildir; ama belirli bir şey koyduğundan, böyle bir söyleyiş belirsiz bir şey koyandan hakikate daha yakındır. Bir şey belirtenler hiçbir şey belirtmeyenlerden önerme yapmaya daha yakın olduğu gibi, belirsiz olanlarda doğruluk ve yanlışlık belirli olanların hepsindekinden daha az görünür. "İnsan-olmayan" ya da "koşmuyor" sözü, önerme oluşturabilecek bir şey eklenmedikçe, hele hiç doğru ya da yanlış bir şey göstermez.
"Adsız ve fiilsiz olumsuzlamalar gibi görünecektir" demesi şundandır: Belirsiz adlar ya da fiiller basitçe ne ad ne fiildir, "insan-olmayan" ve "koşmuyor" ise olumsuzlama gibi görünür. Böyleyse adsız ve fiilsiz olumsuzlamalar varmış gibi görünür. "Bir insan hakkında daha çok değil, daha az doğru ya da yanlış söylemiştir" sözünü de eklemiştir. Çünkü "insan" diyen bir şeyi koyar; "insan-olmayan" diyen o şeyi kaldırır, ama hiçbir şey eklememiştir. Bu yüzden insan hakkında belirsiz bir şey söyleyen, belirli söyleyenden çok daha az şey söylemiştir.
"Her insan-olmayan adildir" önermesi bunların hiçbiriyle aynı şeyi belirtmez; bunun karşıtı "Her insan-olmayan adil değildir" de. Ama "Her insan-olmayan adil-olmayandır", "Hiçbir insan-olmayan adil değildir" ile aynı şeyi belirtir.
Konusu belirsiz ad olan önermeler, diyor, belirli ya da belirsiz yüklemlere göre söylenen önermelerden bambaşka şey belirtir, aynı şeyi değil. "Her insan-olmayan adildir" diyen, "Her insan adildir", "Hiçbir insan adil değildir", yahut "Her insan adil-olmayandır", "Hiçbir insan adil-olmayan değildir" ile aynı şeyi belirtmez; "Her insan-olmayan adildir" diyen bunların hiçbirine benzemez. Bunun karşıtı cüzî olumsuzlama "Her insan-olmayan adil değildir" de yukarıda yazılanlardan ya da onların karşıtlarından hiçbiriyle aynı şeyi belirtmez. İki belirsiz terimden kurulanlar ise konusu belirsiz küllî olumsuzlamalara benzer: "Her insan-olmayan adil-olmayandır" diyen, "Hiçbir insan-olmayan adil değildir" diyenle aynı şeyi belirtir ve onunla uyuşur. Birincisi iki terimi de belirsiz tutar,
Illae vero quae sunt contrajacentes secundum infinita nomina vel verba, ait in eo quod est, non homo, vel non justus, quasi negationes sine nomine et verbo esse videbuntur, sed non sunt: semper enim vel veram esse vel falsam necesse est negationem. Qui vero dixit non homo, non plus dicente homo, sed etiam minus, verus vel falsus fuit, si non aliquid addatur. Cum de propositionibus ex infinitis loqueretur nominibus ipse infinita nomina sola sumpsit, et de his qualia videantur esse pertractat. Sermonum, inquit, prolationes, quae secundum contrajacentia nomina vel verba sibi oppositae sunt, ut in eo quod dicimus, homo, non homo; currit, non currit, quoties finitum infinito comparatur, videntur quasi quaedam esse negationes. Sed ita non est, omnia namque negatio vel vera vel falsa est. Qui autem dicit non currit, et non laborat, et non homo, neque verum aliquid enuntiavit neque falsum, et fortasse minus aliquid veri vel falsi significavit, quam is qui finitum nomen ponit. Nam qui finitum nomen constituit, nihil quidem adhuc verum falsumve enuntiavit, sed quoniam quiddam finitum posuit, propinquior est hujusmodi prolatio ad veritatem, quae aliquid finitum ponit, ea prolatione quae aliquid infinitum. Sicut illa aliquid signant propinquiora sunt ad enuntiationem faciendam his quae nihil significant, quare in his quae infinita sunt; minus illa veritas falsitasve perspicitur, quam in his omnibus quae sunt finita. Ac multo magis nihil adhuc verum falsumve designat, id quod dicitur non homo, vel non currit, nisi aliquid addatur, quod enuntiationem possit efficere. Quod autem dixit, quasi negationes sine nomine et verbo esse videbuntur, idcirco addit quoniam infinita nomina vel verba, neque nomina sunt simpliciter, neque verba, et videntur non homo, et non currit, negationes esse. Quod si ita est, sine nomine et verbo, esse negationes videntur. Addidit etiam illud nihil magis de homine, sed etiam minus verus fuit vel falsus. Qui enim dicit homo, rem constituit, qui dicit non homo, ipsam quidem rem tulit, sed nihil addidit. Quocirca longe minus quiddam enuntiavit de homine, qui infinitum de homine dixit, quam qui finitum. Significat autem, est omnis non homo justus nulli illarum idem, nec huic opposita ea quae est, non est omnis non homo justus. Illa vero quae est, omnis non justus non homo est, illi quae est, nullus est justus non homo, idem significat. Illae propositiones in quibus infinita nomina subjecta sunt, longe aliud, inquit, significant, et non idem his propositionibus quae vel secundum finita, vel secundum infinita praedicata dicuntur; ea enim quae dicit, est omnis non homo justus, nihil idem significat illi quae dicit, est omnis homo justus, vel nullus homo justus est, vel iterum, est omnis homo non justus, vel nullus homo non justus, nulli enim similis est earum, ea quae dicit, est omnis non homo justus, nec huic opposita negatio particularis, ea quae dicit, non est omnis non homo justus, nulli earum idem significat quae superius descriptae sunt, vel alicui earum quae sunt in superius oppositae descriptis. Illae vero quae ex duobus terminis infinitis constitutae sunt, illis sunt similes, quae universales negationes sunt habentes subjectum infinitum, ut ea quae dicit, est omnis non justus non homo, illi idem significat, eique consentit quae dicit, est nullus justus non homo, et prior quidem utrosque terminos retinet infinitos,
PL64.353ikincisinin ise yüklemi belirli, konusu belirsizdir. Biri iki belirsizden oluşan olumlama, öteki belirli yüklem ve belirsiz konudan oluşan küllî olumsuzlamadır.
Yerleri değiştirilen adlar ve fiiller aynı şeyi belirtir: "Ak insandır", "İnsan aktır". Böyle olmazsa aynı önermenin birçok olumsuzlaması olur. Oysa birinin olumsuzlamasının bir olduğu gösterilmişti. "Ak insandır" önermesinin olumsuzlaması "Ak insan değildir"dir; "İnsan aktır" önermesi "Ak insandır" ile aynı değilse, olumsuzlaması ya "İnsan-olmayan ak değildir" ya da "İnsan ak değildir" olacaktır. Ama biri "İnsan-olmayan aktır" önermesinin, öteki "Ak insandır" önermesinin olumsuzlamasıdır. Dolayısıyla birinin iki olumsuzlaması olur. Demek ki ad ve fiilin yeri değiştirilince aynı olumlama ve olumsuzlamanın oluştuğu açıktır.
Adlar fiille yer değiştirdiğinde, diyor, önermelerin anlamları aynı kalır. Olumsuzluğun yeri değiştiğinde ise aynı kalmaz. Biri "İnsan-olmayan aktır" ve "İnsan ak değildir" derse, olumsuzluğun yeri değiştiği için aynı şeyi belirtmez. Ama "Ak insandır", yine "İnsan aktır" denildiğinde, yerleri değişen fiiller ve adlar aynı şeyi belirtir ve bunlar aynı olumlamalar olur. Biri bunu inkâr ederse, bir olumlamanın iki olumsuzlaması olduğu sonucu çıkar. Oysa yukarıda bunun olamayacağı, bir olumlamanın her zaman bir olumsuzlaması olduğu gösterilmişti.
"Ak insandır" diyen olumlamanın olumsuzlaması "Ak insan değildir" diyendir. "İnsan aktır" diyen olumlama, "Ak insandır" diyenle aynı değil ondan farklıysa, olumsuzlaması ya "İnsan-olmayan ak değildir" ya da "İnsan ak değildir" diyen olmalıdır. Ama "İnsan-olmayan ak değildir" diyenin bağlanacağı kendi olumlaması vardır: "İnsan-olmayan aktır" diyen. "İnsan ak değildir" diyen ise "İnsan aktır" diyenin olumsuzlamasıdır. Olumlamaları farklıysa olumsuzlamaları da farklı olacaktır. Biri "Ak insandır" diyen olumlamanın "İnsan aktır" diyenden farklı olduğunu söylerse, olumsuzlamalarının da farklı olduğunu kabul etmek zorundadır. "Ak insandır" diyenin olumsuzlaması "Ak insan değildir", "İnsan aktır" diyenin olumsuzlaması "İnsan ak değildir"dir. Bu yüzden bu iki olumsuzlama, "İnsan ak değildir" ile "Ak insan değildir", birbirinden farklıdır.
Yine "Ak insandır" der ve "Ak insan değildir" diye olumsuzlarsak, ikisi aynı insan hakkında söyleniyorsa biri doğru, öteki yanlış olmak zorundadır. Sokrates hakkında "Ak insandır", "Ak insan değildir" denmesi gibi. Durum böyle olunca "Ak insandır" diyenin olumsuzlaması "Ak insan değildir" diyen olmak zorundadır. Daha önce "Ak insan değildir" diyen olumsuzlamanın "Ak insandır" diyen olumlamaya ait olduğu konmuştu. Şimdi gösteriyoruz ki "İnsan ak değildir" diyen de "Ak insandır" diyen olumlamanın olumsuzlamasıdır; çünkü ikisi doğruyu ve yanlışı aralarında paylaşır. Bir ve aynı insan hakkında "Ak insandır" ve "İnsan ak değildir" denilirse ikisi de doğru olamaz. Şimdiki konuluşlarıyla bazen doğrulukta uyuşuyorlarsa, bu belirlenmemiş olmalarındandır; fiillerin ve adların yer değiştirmesinden değil. Bu yüzden, yerleri değiştirilmiş önermeler farklı sayılırsa, bir olumlamanın iki olumsuzlaması olur. Söylediğimiz, aşağıdaki şemadan daha iyi anlaşılacaktır.
Birleşik ve ayrık önermeler hakkında
*Çok şey hakkında bir şeyi ya da bir şey hakkında çok şeyi olumlamak ya da olumsuzlamak, çok şeyden bir şey oluşmuyorsa, bir olumlama da bir olumsuzlama da değildir. "Bir" derken, bir ad konmuş olmasını kastetmiyorum, ama o şeylerden bir şey oluşmuyorsa. Örneğin insan belki hem canlıdır hem iki ayaklıdır hem de evcildir; ama bunlardan bir şey oluşur. "Ak"tan, "insan"dan ve "yürümek"ten ise bir şey oluşmaz. Bu yüzden biri bunlar hakkında bir şeyi olumlarsa bir olumlama olmaz; ses birdir, ama olumlamalar çoktur. Bir şey hakkında bunları söylerse de aynı şekilde olumlamalar çoktur.*
haec vero secunda praedicatum quidem finitum, subjectum vero infinitum; et illa quidem est affirmatio ex duobus infinitis, haec vero ex finito praedicato et subjecto infinito negatio universalis. Transposita vero nomina et verba idem significant, ut est albus homo, est homo albus. Nam si hoc non est, ejusdem multae erunt negationes. Sed ostensum est quod una unius est. Ejus enim quae est, est albus homo, negatio est, non est albus homo, ejus vero quae est, est homo albus, si non eadem est ei quae? est, est albus homo, erit negatio vel ea quae est, non est non homo albus, vel ea quae est, non est homo albus. Sed altera quidem est negatio ejus quae est, est non homo albus, altera vero ejus quae est, est albus homo. Quare erunt duae, unius. Quoniam igitur transposito nomine et verbo eadem fit affirmatio et negatio, manifestum est. Quoties, inquit, nomina permutantur et verba, eaedem propositionum significationes permanent. Quoties autem negatio permutatur, non eaedem, nam si quis dicat: Est non homo albus, et non est homo albus, non idem significat permutata scilicet et transposita negatione. Quoties autem dicitur, est albus homo, et rursus est homo albus, idem transposita verba nominaque significant, et erunt eaedem affirmationes -: nam si quis hoc negat, contingit ut unius affirmationis, duae negationes sint. Hoc autem monstratum est superius fieri non posse, sed semper unius affirmationis unam esse negationem. Illius namque affirmationis quae dicit, est albus homo, illa negatio est, quae dicit, non est albus homo; illius autem quae proponit, est homo albus, si non est eadem illi affirmationi quae enuntiat, est albus homo, sed est ab ea diversa, sit negatio vel ea quae dicit, non est non homo albus, vel ea quae dicit, non est homo albus; sed illa quae proponit, non est non homo albus, habet suam affirmationem ad quam referri debeat, eam scilicet quae enuntiat, est non homo albus. Illa vero quae dicit, non est homo albus, negatio est ejus quae proponit, est homo albus. Sed si affirmationes eorum diversae sunt, diversae erunt etiam negationes. Si quis ergo dicat affirmationem quae proponit, est albus homo, diversam esse ab ea, quae enuntiat, est homo albus, illud quoque concedat necesse est ut negationes quoque ipsarum diversae sint, est autem negatio illius quae; dicit, est albus homo, illa scilicet quae proponit, non est albus homo. Rursus illius quae enuntiat, est homo albus, est negatio, non est homo albus. Quare hae duae negationes, non est homo albus, et non est albus homo a se diversae sunt. Rursus cum dicimus, est albus homo, et negatur non est albus homo, si de eodem homine utraeque dicantur, unam veram alteram falsam esse necesse est; ut si de Socrate dicatur, est albus homo, non est albus homo, quae cum ita sint, necesse est ut ejus quae ait est albus homo negatio sit ea quae dicit non est albus homo; sed posita est quidem prius negatio quae dicit non est albus homo ejus affirmationis esse quae: dicit est albus homo. Nunc vero monstramus illam quoque quae dicit non est homo albus ejus affirmationis negationem esse quae dicit est albus homo, utraeque enim verum inter se falsumque dividunt. Neque enim fieri potest ut si de uno eodemque homine dicatur, est albus homo, et non est homo albus, ut utraeque sint verae: quod si ita ut nunc sunt positae aliquando in veritate concordant, hoc idcirco evenit quia indefinitae sunt, non quia verbis fiunt nominibusque transpositis: quare evenit ut unius affirmationis duplex sit negatio. Quod autem diximus inferiori descriptione magis liquebit. DE CONJUNCTIS ET DIVISIS ENUNTIATIONIBUS. At vero unum de pluribus, vel plura de uno affirmare, vel negare, si non est unum ex pluribus, non est affirmatio una, neque negatio. Dico autem unum, non si unum nomen positum sit: non fit autem unum ex illis, ut homo est fortasse et animal, et bipes, et mansuetum; sed ex his etiam unum fit. Ex albo autem et homine, et ambulare non fit unum. Quare nec si unum aliquid de his affirmet aliquis, erit affirmatio una, sed vox quidem una, affirmationes vero multae. Nec si de uno ista, sed similiter plures.
PL64.353_2Peripatetikler hangi önermelerin bir, hangilerinin çok olduğunu ayırt etmek üzerinde çok düşünmüşlerdir. Şimdi Aristoteles şunu söylüyor: Olumlu ya da olumsuz önermelerde bir şey çok şey hakkında yüklenirse ya da çok şey bir şey hakkında yüklenirse, bu çok şeye bir ad konmuş olsa bile, ya da bir şey çok şey belirten bir ad hakkında yüklense bile, bütün bu şeylerden bir şey oluşmuyorsa bir olumlama da bir olumsuzlama da yoktur. Biri "Akıllı iki ayaklı canlı insandır" derse, bir "insan"ı çok şeyi yükleyerek konu yapmış olur. Bunlar tek tek söylenince çoktur, ama bir cevhere suret verir. Çünkü "canlı", "akıllı" ve "iki ayaklı" birleşerek akıllı iki ayaklı canlı denen bir cevher oluşur ki insandır. Tek tek söylenirlerse, biri "canlı", sonra "akıllı", ara verip "iki ayaklı" derse, ayrı ayrı çok şey belirtseler de birleşerek bir tabiat oluştururlar. "İnsan belki hem canlıdır hem iki ayaklıdır hem de evcildir; ama bunlardan bir şey oluşur" sözüyle dediği budur. Sanki şöyle demiştir: "İnsan" çok şey belirtir, ama belirtilenler ayrı ayrı söylenirse. Çünkü hem canlıyı hem iki ayaklıyı hem de evcili gösterir. İnsanın canlı, iki ayaklı ve evcil olduğunu söyleriz; ama bunlar bir bütünde birleşince evcil iki ayaklı bir canlı oluşturur ki insandır. Bu yüzden bir şey hakkında çok şey yüklense de hepsinden
Multa Peripateticis de discernendis propositionibus quae essent una, quae multae, consideratio fuit. Atque ideo nunc hoc dicit, et si una res, inquit, de pluribus praedicetur in propositionibus vel affirmativis, vel negativis, vel rursus res plures de una iterum praedicentur, et si pluribus illis rebus unum nomen sit positum, vel una res de uno nomine plura significanti praedicetur, si ex illis omnibus rebus unum aliquid non fit, non est una affirmatio, nec una negatio: si quis enim dicat animal rationale bipes homo est, unum hominem pluribus praedicando subjecit: sed haec sigillatim quidem dicta plura sunt, unam vero quamdam substantiam informant. Coeuntibus namque animali, rationali, et bipede fit una substantia animal rationale bipes, quod est homo. Et quanquam haec sigillatim dicta multa sint, si quis enim dicat animal, et rursus rationale, et intermisso tempore bipes, discretim multa significantia, tamen juncta in unum unam faciunt naturam, et hoc est quod ait: Ut homo est fortasse et animal, et bipes, et mansuetum; sed ex his unum fit, tanquam si diceret: Homo enim plura significat, sed ita, si ea quae significantur discerptim dicantur. Nam et animal, et bipes, et mansuetum designat. Dicimus enim hominem esse animal, et bipedem et mansuetum; sed haec juncta in unum corpus efficiunt unum animal mansuetum bipes, quod est homo. Quare quanquam de uno plura praedicata sint, tamen quoniam ex omni
PL64.355bir şey oluşuyorsa, bundan bir olumlama ve bir olumsuzlama çıkar. Ama konu olan iki şeyden, üzerlerine bir şey yüklendiğinde bir şey oluşamıyorsa, bir olumlama da bir olumsuzlama da yoktur. Ak bir insan yürürken biri "Ak ve yürüyen insandır" derse, "ak" ile "yürümek" bir tabiatta birleşmez, ikisinden, bir şeyin cevherini kuracak biçimde bir şey oluşmaz. Bu yüzden olumlansalar da olumsuzlansalar da, konu da olsalar yüklem de olsalar, bir olumlama, bir olumsuzlama olmaz; ses birdir ama içinde, kendilerinden bir şey oluşmayan terimler kadar olumlama ve olumsuzlama vardır. Çok şey hakkında bir şey yüklense de, bir şey hakkında çok şey yüklense de durum aynıdır. Biri "İnsan akıllı iki ayaklı canlıdır" derse, bunlardan bir şey oluştuğu için önerme birdir. Biri "İnsan ak ve yürüyendir" derse, bunlardan bir şey oluşmadığı için önerme bir değildir.
Dahası, birleşince bir tabiat oluşturmayan birçok şeye bir ad konmuşsa ve bu bir ad hakkında herhangi başka bir şey yüklenirse, yine bir olumlama, bir olumsuzlama olmaz. Deniz köpeği ile havlayan köpek bir adla "köpek" diye anılır. Biri "Köpek canlıdır" derse, "köpek"in belirttiği şeyler birleşince bir şey oluşmadığından (havlayandan ve denizdekinden bir cevher oluşmaz) o önerme çoklu olur, çok şey belirtir, bir değildir. Bu tür önermeleri soran birine nasıl cevap verilmesi gerektiğini şöyle öğretiyor:
*Eğer diyalektik soru cevap istemekse, yani ya önerme ya çelişkinin bir parçasını istemekse, önerme de bir çelişkinin parçasıysa, bunlara tek cevap olmaz. Çünkü soru bir değildir, doğru olsa bile. Bunlar hakkında Topikler'de konuşulmuştur. Aynı zamanda "Nedir?" sorusunun da diyalektik soru olmadığı açıktır. Çünkü sorudan, çelişkinin hangi parçasını söylemek istediğini seçebilmek verilmiş olmalıdır. Soran, bunun insan mı yoksa insan olmayan mı olduğunu belirlemelidir.*
unum aliquid fit, ex hoc una est affirmatio atque negatio. Quod si duae res subjectae sint de quibus una res praedicetur, ut de his unum fieri aliquid nequeat, non est una affirmatio, nec una negatio. Si quis enim candido aliquo homine ambulante dicat, album et ambulans homo est, album et ambulare in unam naturam non conveniunt, nec fit ex utrisque aliquid unum, ita ut alicujus haec duo juncta substantiam forment. Quare sive affirmentur, sive negentur, sive subjecta sint, sive praedicata, non erit una affirmatio, nec una negatio, sed vox quidem una est. Tot autem in ea sunt affirmationes et negationes, quot termini sunt positi ex quibus unum non fit, sive autem de pluribus unum praedicetur, sive plura de uno praedicentur, idem modus est, ut si quis dicat, homo animal rationale bipes est, quoniam ex his unum quiddam fit, una est propositio. Sin vero quis dicat, homo albus ambulans est, quoniam ex his nihil unum fit, non est una propositio. Amplius quoque si de pluribus rebus unum nomen sit positum, ex quibus conjunctis nulla una natura sit, et de illo uno nomine unum quodlibet aliud praedicetur, non est una affirmatio, nec una negatio. Marinus namque et hic latrabilis uno vocabulo canes vocantur. Si quis igitur dicat, canis animal est, quoniam ex his quae significat canis in unum junctis nihil unum efficitur (ex cane enim et latrabili et marino junctis nulla una substantia est), illa propositio multiplex est, et multa significans, et non una. Quare quemadmodum si quis hujusmodi propositiones interroget, debeat responderi, docet dicens: Si ergo dialectica interrogatio responsionis petitio est, vel propositionis, vel alterius partis contradictionis, propositio vero unius contradictionis pars est, non erit una responsio ad haec. Neque enim est una interrogatio, nec si sit vera. Dictum est autem de his in Topicis, simul autem manifestum est, quoniam nec hoc ipsum, quid est, dialectica interrogatio est. Oportet enim datum esse ut ex interrogatione eligat, utram velit contradictionis partem enuntiare. Sed oportet interrogantem, determinare, utrum hoc sit homo, an non hoc.
PL64.355_2Anlam şudur: Soran, diyalektik sanatından sapmıyorsa, kendisine cevap verilsin diye sorar. Cevap ya bütün önermedir ya da çelişkinin bir parçası. Biri "Ruh ölümsüz müdür?" diye sorarsa, cevap veren ya "evet" ya "hayır" der. Bu, bütün çelişkinin bir parçasıdır. Çünkü çelişki "Ruh ölümsüzdür", "Ruh ölümsüz değildir"dir; "evet" ve "hayır" çelişkinin parçalarıdır. Biri "Ruh ölümsüz müdür, değil midir?" diye sorarsa, karşısındaki bütün önermeyi söylemek isterse "Bana ölümsüz görünüyor" ya da "Bana ölümsüz değil görünüyor" diye cevap verir. Demek ki cevap isteyen, ya önerme ya çelişkinin bir parçasını ister. Önerme ise bir çelişkinin parçasıdır, yani her bir olumlamanın bir olumsuzlaması olacaktır ve iki önermede bir çelişki bulunacaktır. Bu yüzden çok şey belirten bir önerme söyleyen, bir olumsuzlaması olabilecek bir önerme yapmış olmaz. Dolayısıyla çok şey belirten bu tür bir soruya, doğru olsa bile, tek cevap verilmemelidir.
Biri köpeğin cevher olup olmadığını sorarsa, hem havlayan hem denizdeki köpek cevher olduğundan "cevherdir" demek doğru olsa da, buna tek cevap verilmemelidir. Hangi köpeği sorduğunu söylemesini istemeli; o denizdekini ya da havlayanı derse, onun belirlemesi ve sorusunun tarifiyle önerme bir olmuş, bir şey belirtir hâle gelmiş olur ve tek cevap verilmelidir. Bunlar hakkında Topikler'de konuşulduğunu hatırlatıyor.
"Aynı zamanda 'Nedir?' sorusunun da diyalektik soru olmadığı açıktır" diyerek diyalektik sorunun nasıl olması gerektiğini anlatıyor. Biri "Canlı nedir?" diye sorarsa, bu diyalektik soru değildir. Çünkü diyalektik soru cevap verene söyleneni olumlamak mı olumsuzlamak mı istediğine dair bir seçenek bırakmalıdır. Biri "İyi kötünün zıddı mıdır?" diye sorarsa, cevap verene olumlamak mı olumsuzlamak mı istediği seçeneği verilmiş olur: "evet" ya da "hayır" der. "Canlı nedir?" diye soran ise ona ne olumlama ne olumsuzlama yeri bırakır. Biri sorduğunda ne diyecektir? "Canlı nedir?" sorusuna "Hayır" mı diyecek? Cevap uygunsuz olur. "Evet" derse de aynı şekilde konuyla ilgisiz olur. Demek ki yalnızca, cevap verene sorudan çelişkinin hangi parçasını seçip söylemek istediği, yani olumlamak mı olumsuzlamak mı istediği seçeneğinin verildiği soru diyalektiktir. Soran, sözgelimi canlının insan olup olmadığını belirlemelidir ki cevap veren o sorudan çelişkinin istediği parçasını seçebilsin.
Bazı şeyler birleşik olarak yüklenir, öyle ki ayrı ayrı yüklenenlerin bütün yüklemi bir olur, bazıları ise böyle olmaz. Fark nedir? İnsan hakkında ayrı ayrı "canlı" ve ayrı ayrı "iki ayaklı" demek doğrudur, bunları bir olarak söylemek de; "insan" ve "ak" demek, bunları bir olarak söylemek de. Ama biri kitharacıysa ve iyiyse, iyi kitharacı değildir. Çünkü ikisinden biri söylendiği için ikisi birlikte de söylenecekse, birçok uygunsuzluk çıkar. İnsan hakkında "insan" ve "ak" demek doğrudur; dolayısıyla hepsi de. Yine "ak" ise, hepsi de; öyleyse ak ak insan olacaktır ve bu sonsuza gider. Yine musikişinas ak yürüyen, bunlar da sık sık iç içe geçerek sonsuza gider. Yine Sokrates, Sokrates'tir ve insandır, öyleyse Sokrates Sokrates insandır. İnsan ve iki ayaklıysa, insan insan iki ayaklıdır. Demek ki biri birleştirmelerin basitçe oluştuğunu söylerse, birçok uygunsuz şey söylemek gerektiği açıktır. Nasıl konulması gerektiğini şimdi söyleyelim.
Önermenin birliğini açıkladıktan ve diyalektik önermenin ne olduğunu belirledikten sonra şimdi, ayrı ayrı bir şey hakkında çoğu kez doğru olarak yüklenen, ama birlikte yüklenince kimi zaman doğru,
Sensus hujusmodi est, quicunque interrogat si ab arte dialectica non declinet, idcirco interrogat ut ei respondeatur. Respondeatur autem aut tota propositio, aut contradictionis particula. Si quis enim sic dicat interrogans, Animane immortalis est? Tunc respondens aut est respondebit, aut non. Hoc autem est totius contradictionis una particula. Contradictio enim est, anima immortalis, est, anima immortalis non est, ergo est, et non contradictionis sunt particulae. Quod si quis interroget, Animane immortalis est an non? tunc ille ita respondeat si velit totam propositionem dicens, Videtur mihi immortalis esse, vel rursus, Videtur mihi non esse immortalis. Ergo quisquis ita responsionem petit, ut illa responsionis petitio vel propositionis petitio sit, vel unius partis contradictionis. Propositio autem unius contradictionis pars est, id est, omnis affirmatio una unam habebit negationem, et in duabus propositionibus una erit contradictio. Quare quisquis plura significantem propositionem dixerit, ille non facit propositionem ad quam sit una negatio. Quocirca hujusmodi interrogationi quae plura significat, nec si vera sit, debet esse una responsio. Si quis interroget substantiane sit canis, quanquam verum sit dicere substantia est, quoniam et latrabilis et marinus substantiae sunt, tamen non est ad hanc una facienda responsio. Sed dicendum est de quo cane interroget, quod si ille dixerit de marino, vel rursus de latrabili, tunc cum per illius determinationem definitionemque interrogationis facta fuerit una propositio, unumque significans, adhibenda est una responsio. De his autem in Topicis dictum esse commemorat. Similiter autem manifestum est, quoniam nec hoc ipsum quid est, dialectica est interrogatio, qualis debet esse modus dialecticae interrogationis exsequitur. Ait enim, Si quis interroget quid est animal, haec non est dialectica interrogatio. Oportet enim per dialecticam interrogationem optionem respondenti dare, utrum affirmare velit, an negare quod dicitur, ut si quis sic interroget, Putasne bonum malo contrarium est? tunc respondenti datur electio utrum affirmare velit an negare. Dicit enim ille, aut est, aut non est. Qui autem ita interrogat, quid est animal? nullum illi locum aut affirmationis aut negationis relinquit; quid enim dicturus est interrogante aliquo. Quid estanima]e dicturus est. Non? inconveniens erit responsio. Eodem modo quoquesidicat est animal, ad causam. Sola igitur illa est dialectica interrogatio, in qua datur respondenti ex interrogatione optio utrum velit partem contradictionis eligere, eamque enuntiare vel affirmando scilicet vel negando. Oportet enim interrogantem determinare, utrum, verbi gratia, animal homo sit, an non, ut ex illa interrogatione, quam velit partem contradictionis possit, is qui respondet eligere. Quoniam vero haec quidem praedicantur composita, ut unum sit omne praedicamentum eorum quae separatim praedicantur, alia vero non, quae differentia est. De homine enim verum est dicere et separatim animal, et separatim bipes, et haec ut unum; et hominem, et album, et haec ut unum. Sed non si citharaedus est et bonus, est et citharaedus bonus. Si enim quoniam alterutrum dicitur, et utrumque dicetur: multa inconvenientia erunt. De homine enim verum est et hominem et album dicere. Quare et omne. Rursus si album, et omne, quare erit homo albus albus, et hoc in infinitum. Et rursus musicus albus ambulans, et haec eadem frequenter implicita in infinitum. Amplius Socrates Socrates est, et homo, et Socrates Socrates homo. Et si homo et bipes, et homo homo bipes. Quoniam ergo si quis simpliciter dicat complexiones fieri plurima inconvenientia, contingit dicere, manifestum est. Quemadmodum autem ponendum sit, nunc dicamus: Postquam de unitate propositionis explicuit, et quid esset dialectica propositio terminavit. Nunc ad illa venit in quibus plura saepe de uno sigillatim veraciter praedicant, quae simul praedicata, alias vera
PL64.357kimi zaman yanlış olan şeylere geliyor. Biri "Marius kötüdür" derse belki doğrudur. Yine "Marius komutandır", bu da doğrudur. Bunlar birleşince asla doğru değildir: Biri "Marius kötü komutandır" derse yanlış olur, çünkü bütün komutanların en iyisidir. Yine "İnsan canlıdır" doğrudur, "İnsan iki ayaklıdır" doğrudur, bunlar birleşince de doğrudur: "İnsan iki ayaklı canlıdır" demek doğrudur. Bunun yolunu, yani ayrı ayrı yüklenenlerin ne zaman birleşince doğru, ne zaman yanlış olduğunu belirleyecek kuralı vermeye girişiyor. Anlam böyledir; sözlerin sırası ise şudur:
Bazı şeyler, diyor, bir şey hakkında öyle birleşik olarak yüklenir ki yüklemleri bir olur ve ayrı ayrı doğru olarak yüklenebilen şeylerin sureti bir olur: İnsan hakkında "iki ayaklı canlı" birleşik olarak söylenince bir bakıma tek yükleme olur; oysa "canlı" ve "iki ayaklı" ayrı ayrı da yüklenebilir, "İnsan canlıdır", "İnsan iki ayaklıdır" deriz. Bazıları ise böyle değildir: Ayrı ayrı yüklenmeleri doğru, birleşik yüklenmeleri yanlıştır. Bunların farkının ne olduğu, yani birinin ne zaman, ötekinin ne zaman olduğu söylenmelidir. Bunu örneklerle öğretiyor.
İnsan hakkında, diyor, ayrı olarak "canlı", ayrı olarak "iki ayaklı" ve bunların bir olarak, yani "iki ayaklı canlı" denmesi doğrudur. Yine herhangi bir insan, Sokrates gibi, için "O insan aktır", yine "O insan insandır" diyebiliriz ve bunları birleştirip "O insan ak insandır" da diyebiliriz. Ama bazen bir insan kitharacıdır ve beceriksizdir, ama iyi bir insandır. Onun hakkında kitharacı olduğu da iyi olduğu da söylenir, ikisi de doğrudur. Ama kitharacı ve iyiyse, bu yüzden hemen iyi kitharacı değildir; belki çok beceriksizdir, ama iyi insandır.
"Çünkü ikisinden biri söylendiği için ikisi birlikte de söylenecekse birçok uygunsuzluk çıkar." Biri, ayrı ayrı doğru söylenen her şeyin birleşince de doğru söylenebileceğini iddia ederse birçok uygunsuz ve imkânsız şey çıkar. Dediği budur. Bu imkânsız şeyler şunlardır. İnsan hakkında insan olduğunu, yine ak olduğunu söyleyebiliriz; birlikte de "İnsan ak insandır" deriz. Yine ak insan hakkında insan olduğunu, ak olduğunu söyleyebiliriz; öyleyse bunlar birleşince "ak ak insan insandır" denir. Çünkü insan hakkında insan olduğunu, ak hakkında ak olduğunu söylemek doğruysa, bütün bunlar da doğru söylenebilir, yani "ak ak insan insandır". Bu ak insan hakkında da ak olduğunu söylemek doğruysa, ona "ak" yüklemek doğrudur, yine insan hakkında "ak" yüklemek doğrudur; öyleyse "ak ak insan" olacak. Yine bu insan hakkında "ak" yüklemek doğrudur; öyleyse üçüncü kez "ak ak ak insan" olacak; bu sonsuza kadar gider.
Yine insan hakkında musikişinas olduğunu, ak olduğunu, yürüdüğünü söylemek doğruysa, bunlar da bir insanda birleşerek "musikişinas, ak, yürüyen" denir. Yine musikişinas ak yürüyen olan hem aktır hem yürüyendir hem de musikişinastır. Öyleyse bunlar yine birlikte "ak ak musikişinas musikişinas yürüyen yürüyen" diye söylenir ve bunlar sürekli birleşerek aynı şeyleri tekrarlayan boş bir söyleyiş yapar.
Tekillerde de aynısı olur. Sokrates hem Sokrates hem insansa, Sokrates Sokrates insan olacaktır; Sokrates Sokrates ise, insan ve iki ayaklıysa, Sokrates Sokrates insan iki ayaklı olacaktır; yine aynı kişi iki ayaklı ve insansa, Sokrates Sokrates insan insan iki ayaklı iki ayaklı olacaktır. Bunların ne kadar uygunsuz olduğunu bilmeyen yoktur. Demek ki ayrı ayrı yüklenen her şeyin birleşince de her zaman yüklenebileceği söylenmemelidir. Şimdi daha önce ayrı ayrı ve dışarıda doğru söylenenlerden hangilerinin birleşince doğru, hangilerinin yanlış söylenebileceğini açıklıyor. Buraya kadar yalnızca şu gösterilmiştir: Biri basitçe ve her şekilde birleştirmelerin oluştuğunu söylerse çok uygunsuzluk çıkması zorunludur. Birleştirmelerin nasıl oluştuğu ise konulmalı ve işlenmelidir.
Yüklenenler ve hakkında yüklenenlerden, aynı şey hakkında ya da biri öteki hakkında araz olarak söylenenler bir olmaz. "İnsan ak ve musikişinastır" gibi. Ama ak ve
sunt, alias falsa. Si quis enim sic dicat: Marius malus est, fortasse verum est. Rursus: Marius dux est, et hoc verum est. Quae conjuncta in unum nulla ratione sunt vera, velut si quis dicat: Marius malus dux est, est namque optimus dux omnium. Rursus homo animal est, verum est, et homo bipes est, verum est, et haec juncta vera rursus sunt. Si quis enim dicat homo animal bipes est, verum est. Horum ergo qui modus sit, vel quando ea quae singula extra praedicantur, juncta, vera vel falsa sint, regulam daturus aggreditur, et sensus quidem hujusmodi est. Ordo autem sermonum talis est. Quoniam vera, inquit, quaedam sunt, quae ita conjuncta de aliquo praedicantur, ut eorum praedicamentum unum sit, et in unum congruat forma eorum quae extra vere poterant praedicari, ut in eo quod est animal bipes de homine juncta compositaque dicuntur, et fit una quodammodo praedicatio: cum animal et bipes extra sigillatim valeant praedicari, dicimus enim homo animal est, et rursus homo bipes est, alia vero quae non sunt eo modo, quae sigillatim quidem praedicari verum est, composita vero falsum, sed quae horum differentia est, vel quando illud, quando hoc eveniat, dicendum est, et hoc docet exemplis. De homine enim, inquit, verum est dicere extra animal!, extra bipes, et ut unum, ut de eo dicatur, animal bipes. Rursum quemlibet hominem, ut Socratem possumus dicere, ille homo albus est, rursus ille homo homo est, et haec ut unum juncta dicentes: ille homo homo albus est. Sed aliquoties evenit ut aliquis homo citharoedus sit quidem et imperitus. Bonus autem homo, et si de ipso dicatur quoniam est citharoedus, verum est, et quia bonus est hoc quoque verum est. Sed non et si citharoedus est et bonus, idcirco jam bonus est etiam citharoedus, fortasse enim est imperitissimus, homo autem bonus. Si enim quoniam alterutrum dicitur, et utrumque dicetur, multa inquit inconvenientia erunt. Si quis enim sit qui dicat, omnia quaecunque sigillatim vere dicuntur, ea juncta etiam vere possunt dici, multa inconvenientia et impossibilia contingunt. Hoc est enim quod ait. Si enim quoniam alterutrum dicitur, et utrumque dicitur; si enim aliquis dicat quoniam alterutrum extra vere dicitur, et utrumque simul vere semper posse dici, multa sunt impossibilia quae contingunt; quae; autem sint impossibilia quae contingunt, haec sunt. De homine enim possumus dicere quoniam homo est, et rursus possumus dicere quoniam albus est; dicimus igitur et simul de homine, homo albus est. Rursus de homine albo possumus dicere quoniam homo est, possumus dicere quoniam albus est; igitur et haec juncta dicuntur, homo homo albus albus est. Nam si verum est dicere de homine quoniam homo est, et de albo quoniam albus est, et omne hoc vere dici potest, id est homo homo albus albus est. Et si de hoc iterum homine albo, verum est dicere quoniam albus est, et verum est de eo album praedicare, et rursus de homine praedicare album verum est; erit ergo homo albus albus, et rursus de hoc homine album praedicare verum est, erit igitur tertio homo albus albus albus, et hoc in infinitum progreditur. Et rursus si verum est dicere de homine quoniam musicus est, et rursus quoniam albus est, et quoniam ambulans est, et haec rursus in unum homo dicuntur, quoniam musicus albus ambulans est. Rursus qui musicus albus ambulans est, et albus est et ambulans est, et musicus est. Dicuntur haec igitur rursus simul albus albus musicus musicus, ambulans ambulans est, et haec assidue complexa eadem faciunt superfluam locutionem. Nec non in singularibus quoque idem evenit. Si enim Socrates et Socrates est et homo, erit Socrates Socrates homo, et si Socrates Socrates est et homo et bipes, erit Socrates Socrates homo bipes; et rursus si hic idem bipes est et homo, erit Socrates Socrates homo homo bipes bipes. Quae omnia quam sint inconvenientia nullus ignorat. Non igitur dicendum est quoniam omnia quaecunque sigillatim praedicantur, eadem juncta semper potuerunt praedicari, ergo quae juncta vere dici possunt, et quae falso, eorum quae sigillatim atque extra ante vere dicuntur, exponit. Hoc enim solum hactenus demonstratum est quoniam si quis simpliciter et omni modo fieri complexiones dicat, multa inconvenientia evenire necesse est. Quemadmodum autem fiant complexiones, ponendum atque tractandum est. Eorum, igitur quae praedicantur, et de quibus praedicantur, quaecunque secundum accidens dicuntur vel de eodem, vel alterum de altero, haec non erunt unum, ut homo albus est et musicus. Sed non est idem album et
PL64.357_2musikişinas aynı değildir, çünkü ikisi de aynı şeyin arazıdır. "Ak musikişinastır" demek doğru olsa bile, ak musikişinas bir şey olmaz; çünkü ak olan araz olarak musikişinas diye söylenir. Bu yüzden ak musikişinas bir şey olmaz. Dolayısıyla "iyi kitharacı" da basitçe olmaz, ama "iki ayaklı canlı" olur; çünkü bunlar araz değildir.
Yüklenenlerde ve bunların hakkında yüklendiği şeylerde, diyor, iki durum vardır. Ya iki araz bir konu hakkında söylenir, "Marius kötüdür", "Marius komutandır" gibi; ya da bir araz bir konu hakkında yüklenir, başka bir araz da o yüklenen araz hakkında yüklenir, biri "Cicero keldir, kel hatiptir" derse olduğu gibi: Burada "kel" Cicero konusu hakkında, "hatip" de "kel" hakkında yüklenir. "Aynı şey hakkında ya da biri öteki hakkında araz olarak söylenenler" sözüyle dediği budur: "Aynı şey hakkında", iki araz bir şey hakkında yüklendiğinde; "biri öteki hakkında", bir araz başka bir araz hakkında söylendiğinde, öyle ki hakkında söylendiği araz da başka bir konu hakkında yüklensin.
Yükleme böyle olursa arazlar bir arada birleşip bağlanamaz. Biri "İnsan aktır", "İnsan musikişinastır" derse, bunlar birleşince "ak musikişinas" diye bir şey yapmaz. "Musikişinas" "ak" hakkında yüklense, "ak" da insan hakkında yüklense ve "O ak musikişinastır" dense bile, "ak" ile "musikişinas" aynı değildir, ayrı ayrı doğru yüklenebilse de bir cevherde birleşmezler. Bunlar birbiri hakkında yüklenebilir görünüyorsa,
musicum, accidentia enim utraque eidem, nec si album musicum verum est dicere, tamen erit album musicum unum aliquid. Secundum accidens enim album musicum dicitur. Quare non erit album musicum unum aliquid. Quocirca nec citharaedus bonus simpliciter, sed animal bipes. Non enim sunt secundum accidens. In his, inquit, quae praedicantur, et de his de quibus illa ipsa praedicantur, duplex ratio est. Aut enim duo accidentia de uno subjecto dicuntur, ut Marius malus est, Marius dux est; aut unum accidens de uno subjecto praedicatur, aliud vero accidens de illo praedicato accidenti praedicatur, ut si quis dicat: Cicero est calvus, calvus orator est. Hic enim calvus de subjecto Cicerone, orator de calvo praedicatur. Hoc est enim quod ait: Quaecunque secundum accidens dicuntur vel de eodem, vel alterum de altero: de eodem, usque quo duo accidentia de uno praedicantur; alterum de altero, ut si unum accidens de altero accidenti dicatur, ut ipsum accidens de quo dicitur de altero rursus subjecto praedicetur. Quod si ita fiat praedicatio, in unum jungi accidentia copularique non possunt; etenim si quis sic dicat, homo albus est, homo musicus est, haec juncta simul unum non faciunt, ut est musicus albus, vel si rursus musicum praedicetur de albo, ut album de homine praedicetur et dicatur, ut illud album musicum est, non idem est album musicum, nec in unam substantiam coeunt quaecunque vere praedicari possunt sigillatim: idcirco enim haec de se invicem videntur
PL64.359bu, bir ve aynı konu hakkında yüklendikleri içindir; bunlardan bir şey oluştuğu için değil, çünkü ikisi de arazdır. Bu yüzden "ak musikişinas" bir şey olmaz. Ama ak insan aynı zamanda musikişinas olduğundan, ikisi de bir şeye araz olarak geldiği için "ak", "musikişinas" hakkında araz olarak yüklenir. Yine biri kitharacı ve iyiyse, bu yüzden hemen iyi kitharacı denemez; çünkü "iyi" ile "kitharacı" kendilerinden bir şey oluşabilecek türden değildir. Ama ikisi de aynı şeyin arazı olduğundan birbiri hakkında araz olarak yüklenir. Oysa "İnsan canlıdır", "İnsan iki ayaklıdır" diyerek bunları birleştirip "iki ayaklı canlı" diyebiliriz; bunlar birleşince yükleme araz olarak değil, cevher olarak yapılmış olur.
Dahası, başkasında içerilenler de birleşmez. Bu yüzden ne "ak" sık sık söylenir, ne de insan "insan canlı" ya da "insan iki ayaklı" diye; çünkü "iki ayaklı" ve "canlı" insanda içerilir.
Ayrı ayrı araz olarak yüklediğimiz şeylerin birlikte yüklenemeyeceğini gösterdi. Şimdi şunu da öğretiyor: Cevher olarak yüklenenler de her zaman birleşik yüklenemez. Bu kural hem arazlara hem cevhere ait şeylere uyar. Yüklemde bir şey içeriliyorken biz onu dışarıda da yüklemek ve iki yüklemi birleştirmek istersek, yükleme uyumsuz olur. Bu bazen sözün söylenişinde görülür, bazen de anlamda ve terimin kapsamında bulunur.
Biri ak insansa ve hakkında sözgelimi "Kallias ak insandır", yine "Kallias aktır" denirse ve biri bunu da eklemek isterse, yükleme uyumsuz olur: "Kallias ak ak insandır" der; çünkü "ak", önceden Kallias hakkında yüklenen "ak insan"da içeriliyordu. "Bu yüzden ne 'ak' sık sık söylenir" sözüyle dediği budur.
Başka şeylerde bu, söylenişte değil tabiatta bulunur. Biri "Sokrates Sokrates'tir", yine "Sokrates insandır" der ve bunları birleştirip "Sokrates Sokrates insandır" derse, yüklemeyi doğru yapmış olmaz. Çünkü "insan" Sokrates'te içeriliyordu ve yine "insan" Sokrates hakkında yüklendi. Bunları, yani "Sokrates"i ve "insan"ı, birleşik olarak Sokrates hakkında yüklemek isteyen, sanki "Sokrates insan insandır" demiş olur; çünkü Sokrates'te insan tabiatı vardır. Yine biri bir insan hakkında "insan"ı, sonra "canlı"yı yüklemek ister ve "insan insan ve canlıdır" derse: "İnsan" "canlı"yı da içerdiğinden, ikisini birleştiren "insan canlı canlıdır" demiş gibi olur. Aynı şekilde biri bir insan hakkında "insan"ı, sonra "iki ayaklı"yı yükler ve bunları birleşik söylemek isterse, uyumsuz bir yükleme yapar. "İnsan insan iki ayaklıdır" diyen, "İnsan iki ayaklı iki ayaklıdır" demekten başka bir şey söylemez; çünkü insan iki ayaklıdır.
Demek ki ne söylenişte başkasında içerilen şeyler dışarıda yüklenince doğru olarak birleşir, ne de söylenişte değil yalnız tabiatta ve cevherde içerilenler. Arazlar değilse ve biri ötekinde içerilmiyorsa, ayrı ayrı yüklenenler birleşince de doğru yüklenir. Biri insan hakkında "canlıdır" derse doğru söyler, yine "iki ayaklıdır" derse bu da doğrudur. Bunları birleştirirse "İnsan iki ayaklı canlıdır" olur ve bu doğru yüklemedir. Çünkü ne araz olarak söylenirler ne de biri ötekinde içerilir: "Canlı"nın tarifinde "iki ayaklı" alınmaz, dolayısıyla onda cevher olarak içerilmez. Bir şeyde cevher olarak içerilenler yalnızca o şeyin tarifinde alınanlardır: İnsanın tarifinde "canlı" alınır, yine insanın tarifinde "iki ayaklı" alınır; demek ki "iki ayaklı" insanda içerilir.
Bu yüzden ayrı ayrı yüklenenlerden yalnız ne araz olan ne de söyleniş ya da tabiat bakımından biri ötekinde bulunan şeyler birleşince doğru yüklenir. Bu da birinin tarifi alınırsa anlaşılır. İnsan hakkında "insan" ve "iki ayaklı"nın birlikte yüklenip yüklenemeyeceği sorulursa, insan tarif edilmeli; insanın tarifinde "iki ayaklı" karşımıza çıkarsa, "iki ayaklı"nın insanda içerildiği ve ikisinin birleşik olarak insan hakkında yüklenemeyeceği söylenmelidir. Çünkü "insan insan iki ayaklı" demek, "insan iki ayaklı iki ayaklı" demek gibidir ki bu uyumsuzdur.
*Bir şey hakkında basitçe de söylemek doğrudur: Belli bir insana "insan" ya da belli bir ak insana "ak insan" demek gibi.*
posse praedicari quia de uno eodemque subjecto praedicantur, non quod ex his unum aliquid fiat, accidentia enim sunt utraque. Quare non erit album musicum: sed quoniam homo albus idem musicus est, per id quod utraque uni accidunt per accidens album de musico praedicatur. Nec rursus si citharoedus est et bonus, idcirco jam bonus dici poterit citharoedus, neque enim bonus et citharoedus talia sunt ut ex his unum fieri possit. Sed quoniam utraque eidem accidentia sunt, idcirco de se secundum accidens praedicantur. Sed magis fortasse possumus dicere: Homo animal est, homo bipes est, ut haec juncta dicamus, animal bipes, et his junctis secundum substantiam non secundum accidens est facta praedicatio. Amplius nec quaecunque insunt in altero. Quare neque album frequenter, neque homo, homo animal est vel bipes, sunt enim in homine bipes et animal. Quaecunque sigillatim secundum accidens praedicamus ea simul praedicari non posse monstravit. Nunc autem illud etiam docet, quoniam illa quoque quae substantialiter praedicantur, non semper simul juncta praedicentur, et haec ratio et accidentibus convenit et substantialibus rebus. Quoties enim inest praedicato aliquid, et nos illud extra volumus praedicare, et in unum rursus duo praedicata conjungere, tunc fit incongrua praedicatio; et haec aliquoties quidem in ipsa hominum prolatione perspicitur, aliquoties vero invenitur in intellectu, atque in termini continentia. Si quis enim sit homo albus, et de eo dicatur, verbi gratia: Callias homo albus est, et rursus de eo dicatur, Callias albus est, si quis id velit adjungere, incongrua praedicabitur. Dicit enim: Callias homo albus albus est, idcirco quoniam albus in homine albo continebatur, quod ante de Callia praedicatum est. Atque hoc est quod ait: Quare neque album frequenter. Alia vero sunt quae hoc in prolatione non habent, sed in natura, si quis enim sic dicat: Socrates Socrates est, et rursus Socrates homo est, et haec simul jungat, ut dicat Socrates Socrates homo est, non recte fecerit praedicationem. Nam homo in Socrate inerat, et rursus homo de Socrate praedicatum est. Talis est ergo qui haec juncta, id est, Socratem et hominem, voluerit praedicare de Socrate, tanquam si dicat Socrates homo homo est. Nam in Socrate inest hominis natura. Vel rursus si de aliquo homine, velit aliquis hominem praedicare, et rursus animal, et dicat, homo, homo et animal. Homo enim idem est quod animal; ergo qui haec duo juncta componit, nihil differt quam si dicat, homo animal animal est. Homo namque animal est. Eodem modo et si de aliquo homine hominem praedicet aliquis, et rursus bipedem, atque haec juncta velit dicere, incongruam faciet praedicationem. Nihil enim aliud dicit, qui dixerit, homo homo bipes est, quam si dicat, homo bipes bipes est, etenim homo bipes est. Quare neque ea quae in ipsa prolatione in altero insunt cum extra praedicantur recte junguntur, nec ea quae in prolatione quidem non sunt, sed tantum in natura atque substantia. Quod si nec accidentia sint, nec alterum in altero, et ea sigillatim praedicentur, recte juncta praedicantur; si quis enim dicat de homine quoniam animal est, verum dixerit, et rursus quoniam bipes, verum hoc quoque dixerit. Haec si jungat, faciet, homo est animal bipes, hic recte praedicatur. Nam neque accidentia dicuntur, nec alterum alteri inest. Non enim sumitur in definitione animali bipes, ac per hoc non inest illi substantialiter. Illa autem sola aliquibus insunt substantialiter quaecunque in eorum definitione sumuntur, ut in definitione hominis sumitur animal, et in definitione rursus hominis sumitur bipes: inest ergo et bipes in homine. Quare illa sola sigillatim praedicata recte juncta praedicantur, quae neque accidentia sunt, nec alterum in altero est, vel prolatione vel natura: idque fiet manifestum, si eorum alterius definitio sumatur, velut si quaeratur an de homine homo et bipes praedicari simul possint, definiendus est homo, et si in hominis definitione bipes incurrerit, dicendum est bipes inesse homini, et utrumque junctum de homine non posse praedicari, quia cum dixeris homo homo bipes, tale est: quasi dicas, homo bipes bipes, quod est incongruum. Verum est autem dicere de aliquo et simpliciter, ut quemdam hominem hominem, aut quemdam album hominem hominem album.
PL64.359_2Az önce ayrı ayrı doğru yüklenen her şeyin birleşik olarak da doğru söylenip söylenmeyeceğini sordu. Şimdi birlikte doğru söylenen her şeyin basitçe de doğru yüklenip yüklenmeyeceğini inceliyor. Belli bir Sokrates'in insan olduğunu söyleriz, yine basitçe Sokrates'in insan olduğunu söyleriz. Sözgelimi Kallias'ın ak insan olduğunu söyler, onun hakkında basitçe "ak"ı da yükleriz: "Kallias aktır" deriz. Şunu soruyor: Bu her şeyde böyle midir, yani birleşik yüklenmesi doğru olan her şeyin basitçe söylenmesi de doğru mudur? Ama bu her şeyde olmaz. Bir yüklemeye yükleneni bir karşıt eklenmişse, o karşıt olmadan basitçe yüklenemez. Biri ölmüş Sokrates hakkında "Burada yatan ölü insandır" derse doğru söyler; ama basitçe "Burada yatan insandır" diyemez. Çünkü yüklenene, yani "insan"a, insanın karşıtı olan "ölü" eklenmiştir. "Burada yatan ölü insandır" denmiştir. "Ölü" ile "insan" bir bakıma karşıttır. Tariflerini alırsak bu kolayca görülür: İnsan canlıdır, ölü ise canlısızdır. İnsan ile ölü arasında yoksunluk ve meleke yönünden bir karşıtlık bulunduğundan, ikisi birlikte doğru yüklense de, biri, yani "insan", "ölü" olmadan basitçe cesede yüklenemez. "Ama her zaman değil, eklenende karşıtlardan bir şey bulunduğunda" sözüyle dediği budur; yani çelişkiyi izleyen
Dudum quaesivit utrum omnia quae sigillatim vere praedicantur ea juncta veraciter dicerentur. Nunc autem considerat atque perpendit utrum omnia quaecunque simul vere dicuntur, et simpliciter vere praedicentur. Dicimus enim Socratem quemdam, hominem esse, et rursus simpliciter dicimus Socratem hominem esse. Rursus dicimus, verbi gratia, Calliam album hominem esse, et de eo album simpliciter praedicamus, dicimus enim, Callias albus est. Quaerit ergo utrum hoc in omnibus esse videatur, ut quaecunque verum est juncta praedicare, eadem quoque verum sit simpliciter dicere; sed hoc non in omnibus eveniet. Nam si qua hujusmodi sit praedicatio, in qua aliquid oppositum addatur ipsi praedicationi, praeter illud oppositum simpliciter illa non potest praedicari, ut si quis dicat de Socrate jam mortuo, quoniam hoc quod jacet, homo mortuus est, vere dicit, simpliciter autem dicere non potest, hoc quod jacet homo est. Idcirco quoniam additum est praedicato, id est homini, id quod homini oppositum est, id est mortuus. Dictum est enim hoc quod jacet homo mortuus est. Mortuus autem et homo opposita quodammodo sunt. Nam si eorum definitiones sumamus, facile hoc perspici potest. Homo namque est animatus, mortuus vero praeter animam: atque ideo quoniam quaedam est oppositio secundum privationem atque habitum, hominis et mortui et utraque simul vere praedicantur, unum, ipsorum, quod est homo, simpliciter et praeter mortuum de cadavere non potest praedicari, atque hoc est quod ait: Non autem semper, sed quando in adjecto aliquid quidem oppositorum est, quod consequitur contradictio
çelişki bulunduğunda; o zaman doğru değil yanlıştır: "ölü insan"ı insan demek gibi. Bulunmadığında ise doğrudur. Yahut: Bulunduğunda hiçbir zaman doğru değildir; bulunmadığında ise her zaman doğru değildir. "Homeros bir şeydir", yani şairdir; öyleyse o vardır, değil midir? Homeros hakkında "vardır" diye yüklenmesi, şair olduğu için araz olarak olur, kendi başına Homeros hakkında yüklenmez.
İkisini de, yani hem yükleneni hem yüklenene ekleneni, karşıtlığın kendisinden doğan çelişki izler. "İnsan" ile "ölü" karşıt olduğundan, onlara karşıtlık yoluyla bir çelişki eşlik eder ve onları izler. Çünkü deriz ki insan olan yaşar, ölü olan yaşamaz; "yaşar" ve "yaşamaz" ise bir çelişkidir. Demek ki bu tür yüklemelerde birini basitçe yüklemek doğru değildir.
Böyle bir karşıtlık yüklenene bağlanmadığında basitçe doğru yüklenebilir, ama her zaman değil. Daha doğrusu şöyle demek gerekir: Bu karşıtlık bulunduğunda, birleşik olarak doğru yüklenenlerden birinin basitçe doğru söylenmesi hiçbir zaman mümkün değildir; bulunmadığında ise, bir şey hakkında birleşik olarak doğru söylenenlerden birinin basitçe doğru yüklenmesi her zaman mümkün değildir. Biri "Homeros şairdir" derse doğru söyler; ama "şair" olmadan basitçe "Homeros vardır" derse yanlıştır. Oysa "var olmak" ile "şair" karşıt değildir. Demek ki yüklemlerde karşıtlık bulunmadığında bir şeyin basitçe yüklenmesi her zaman doğru değildir. Karşıtlık bulunduğunda ise birleşik söylenen yüklemlerden birini basitçe ve ötekisiz söylemek her zaman yanlıştır. Homeros hakkında "bir şeydir", yani "Homeros şairdir" dediğimizde bu doğrudur. Ama kendi başına "vardır" demeli miyiz, yoksa "olmak" Homeros hakkında basitçe değil de araz olarak mı yüklenmiştir? Çünkü "vardır" değil, "şairdir" ve şair olmak onun başına gelen bir şeydir. Bu yüzden Homeros'un bir şey, yani şair olduğunu yükleriz; kendi başına var olduğunu yüklemeyiz.
Şöyle bağlıyor: Demek ki yüklemlerinde zıtlık bulunmayan şeylerde, adların yerine tarifler söylendiğinde, kendi başlarına yüklenip araz olarak yüklenmediklerinde, bir şeyi basitçe söylemek de doğru olacaktır. Olmayan için ise, kanaat konusu olduğu için "bir şeydir" demek doğru değildir; çünkü ona dair kanaat, onun olduğu için değil, olmadığı için vardır.
Bazı adlarda, söylendiklerinde karşıtlık görünmez; ama tarif edilirlerse karşıtlık hemen ortaya çıkar. "İnsan" ve "ölü"de adların kendileri karşıt değildir, ama tarif edilince karşıt oldukları görülür. Bu tür karşıtlıklarda, ya da bir şey araz olarak yüklenmediğinde, "şair" dolayısıyla, yani Homeros'un arazı dolayısıyla Homeros hakkında "olmak"ın yüklenmesi gibi değil de kendi başına ve konunun kendisine göre yüklendiğinde, birleşik doğru söylenebilen her şeyin basitçe yüklendiğinde de doğru söyleneceği açıktır. Biri bir insan hakkında "Bu insan aktır" derse belki doğru söyler; "Bu aktır" demek de doğrudur. Çünkü onun hakkında "ak"ı, onun insan olduğunu söylediği için yüklememiştir; Homeros hakkında şair denildiği için "olmak"ın yüklenmesi gibi değildir, kendi başına aktır; bu da araz olarak değil, kendi başına yüklenir. Şu hâlde doğru söylenmiştir: Birleşik yüklemelerde karşıtlık bulunmuyorsa ve yükleme araz olarak değilse, bunlar basitçe de yüklenebilir.
"Olmayan için ise, kanaat konusu olduğu için 'bir şeydir' demek doğru değildir; çünkü ona dair kanaat, onun olduğu için değil, olmadığı için vardır." Bazıları olmayanın bir şekilde var olduğunu göstermek isteyerek şöyle bir kıyas kullanıyordu: Olmayan kanaat konusudur; kanaat konusu olan vardır. Olmayanın öyleyse var olduğu sonucunu çıkarıyorlardı. Var olanların kanaat değil daha çok bilgi konusu olduğunu, olmayanın ise yalnız kanaate konu olduğunu, hiçbir ilim tarafından kavranmadığını öğretiyorlardı. Aristoteles bunu şöyle dağıtıyor: Olduğu için kanaat konusu değildir, olmadığı için kanaat konusudur. Olmayan bir şeydir ama kendi başına değil, kanaat konusu olarak. Homeros nasıl bir şeydir, yani şairdir, ama kendi başına var değildir, olmayan da öyle bir şeydir, yani kanaat konusudur, bilinemezdir, ama tabiatta kendi başına bir şey değildir.