Boethius · Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi
I. Kitap › Önermelerin Konuları ve Yüklemle… – Gelecekteki Olumsal Şeyler Üzerine
PL64.317Önermelerin Konuları ve Yüklemleri Üzerine
Olan şeyin olmadığı, olmayan şeyin olduğu, olanın olduğu ve olmayanın olmadığı bildirilebildiğine, şimdiki zamanın dışında kalanlar için de aynı şekilde, birinin olumladığı her şeyi olumsuzlamak, olumsuzladığı her şeyi olumlamak mümkün olduğuna göre, her olumlamanın karşıtı bir olumsuzlama, her olumsuzlamanın karşıtı bir olumlama olduğu açıktır. Karşıt olumlama ve olumsuzlamaya da çelişki denilsin.
Şimdi önermeleri, ister olumlamada ister olumsuzlamada, olan şeyler hakkında ya da olmayan şeyler hakkında yapılabilenler diye ayırıyor. Olanın olmadığı bildirilebilir, diyor: Biri "Hiçbir insan canlı değildir" derse, olanı olmayan olarak ortaya koymuştur; bu yanlış olumsuzlamadır. Olmayanın olduğu da bildirilebilir: Biri "Her taş canlıdır" derse, olmayanı var olarak kurmuştur; bu yanlış olumlamadır. Olanın olduğu da bildirilebilir: Biri "Her insan canlıdır" derse, olanı var olarak doğrular; bu doğru olumlamadır. Olmayanın olmadığı da bildirilebilir: Biri "Hiçbir taş canlı değildir" derse, olmayanı olmayan olarak ortaya koymuştur; bu da doğru olumsuzlamadır. Bu yalnız şimdiki zamanda değil, şimdinin dışındaki zamanlarda da böyledir. Yani yalnız şimdiki zamanda doğru ve yanlış olumsuzlama, doğru ve yanlış olumlama bildirilebilir değil, şimdinin dışındaki geçmiş ve gelecekte de bildirilebilir. Çünkü olumlananın her biri olumsuzlanabilir, birinin olumsuzladığını da başkası olumlayabilir. Her hakikatin karşısında yanlışlık, her yanlışlığın karşısında hakikat durduğuna, hem olumlamanın hem olumsuzlamanın yanlış şeyler söyleyebildiğine göre, her olumsuzlamanın karşısında bir olumlama, her olumlamanın karşısında bir olumsuzlama bulunduğu bellidir. Çelişki denen şeyin ne olduğu buradan anlaşılıyor: Çelişki olumlama ile olumsuzlamanın karşıtlığıdır. Biri, başkasının olumsuzladığını olumladığında, iki önermenin bu çarpışmasına çelişki denir. "Karşıt olumlama ve olumsuzlamaya da çelişki denilsin" sözü budur. Olumlama olumsuzlamanın karşısına konduğunda çelişki olur. Ama hangi olumlamanın hangi olumsuzlamanın karşıtı olduğunu, bu önermelerin karşıtlığının ne olduğunu ilerde açığa çıkarıyor. Çünkü her olumsuzlama her olumlamanın karşıtı değildir, yalnızca kendisinin ilerde belirleyecekleri karşıttır. Demek ki çelişki, karşıt olumlama ve olumsuzlama olacaktır; hangilerinin karşıt olduğunu açıklamanın sonraki sırası gösterecek.
*Karşıt derken aynı şeyin aynı şey hakkında olanını söylüyorum; eş adlılıkla değil ve sofistlerin bıktırıcı oyunlarına karşı bu türden belirlediğimiz öteki şartlarla.*
Postquam de compositis orationibus simplicibusque tractavit, diffinitionem enuntiationis per affirmationem et negationem ingreditur; ait enim: Enuntiatio est vox significans affirmationem vel negationem, vel in praeteritum, vel in praesens, vel in futurum tempus. Quod enim dixit, de eo quod est, ad affirmationem retulit; quod addit, vel non est, ad negationem; quod vero secutus est, quemadmodum tempora divisa sunt, ad singulorum temporum retulit rationem; sive enim aliquis dicat: Socrates vivit, Socrates non vivit, sive Socrates vixit, Socrates non vixit, vel sic: Socrates victurus est, Socrates victurus non est, quoniam affirmatio est aut negatio, et quoniam quaelibet ipsarum in aliquo temporum est, quae dividuntur in futurum, praesens ac praeteritum, plenam retinet simplicis enuntiationis naturam. Affirmatio vero est enuntiatio alicujus de aliquo. Negatio vero enuntiatio alicujus ab aliquo. Ad affirmationis et negationis determinationem enuntiationis nomen sumpsit, ut generis; est autem affirmatio quoties aliquid de aliquo cum eo quod est esse praedicamus, ut cum dicimus, Homo animal est, animal de homine praedicamus; quoties autem aliquid ab aliquo praedicando disjungimus, negatio est, ut homo lapis non est, lapidem enim ab homine disjungimus. Quare recta affirmationis et negationis facta est diffinitio. DE SUBJECTIS ET PRAEDICATIS ENUNTIATIONUM. Quoniam autem est enuntiare, et quod est, non esse: et quod non est, esse:: et quod est, esse: et quod non est, non esse; et circa ea quae sunt extra praesens tempus, similiter omne contingit quod quis affirmaverit, negare, et quod quis negaverit affirmare; quare manifestum est quoniam omni affirmationi est negatio opposita, et omni negationi affirmatio. Et sit hoc contradictio, affirmatio et negatio oppositae. Nunc dividit enuntiationes, vel quae de his possunt fieri rebus, quae sunt, vel quae de iis quae non sunt, sive in affirmatione, sive in negatione. Dicit enim quoniam est enuntiare quod est non esse, ut si quis dicat, Nullus homo animal est. Hoc enim quod est, non esse proposuit. Haec est falsa negatio. Et quod non est esse, ut si quis dicat, Omnis lapis animal est, quod enim non est esse constituit, et haec est falsa affirmatio. Et quod est esse, ut si quis dicat, Omnis homo animal est. Quod enim est, esse confirmat, et haec est affirmatio vera. Et quod non est, non esse, ut si quis dicat, Nullus lapis animal est. Quod enim non est, non esse proposuit, et haec est vera negatio. Et non solum hoc in praesenti tempore, sed circa ea quoque quae praeter praesens sunt tempora. Hoc autem tantum valet ac si diceret, hoc non modo in praesenti tempore ita enuntiari potest, ut sit vera falsaque negatio, et rursus vera falsaque affirmatio, sed etiam in praeteritum et futurum, quae extra praesens tempora sunt. Similiter etenim omne contingit quod affirmatur negare, et quod negatur ab alio, alium rursus affirmare. Quod si omni veritati falsitas opponitur, omni etiam falsitati veritas; est autem et affirmationis et negationis falsa proferre, constat quod omni negationi affirmatio, et omni affirmationi negatio opponitur. Hinc ergo quid sit quod dicitur contradictio, declaratur. Est enim contradictio affirmationis et negationis oppositio. Cum enim quis affirmat quod alius negat, ipsa utrarumque propositionum pugna contradictio nominatur. Atque hoc est quod ait. Et sit hoc contradictio, affirmatio et negatio oppositae. Cum enim affirmatio negationi opponitur, contradictio est. Sed quae sit affirmatio opposita negationi, aut quae sit harum propositionum oppositio, in sequentibus prodit. Neque enim quaelibet negatio cuilibet affirmationi opposita est, sed tantum hae quas in sequentibus ipse determinat. Quocirca erit contradictio, affirmatio et negatio oppositae; quae sint autem oppositae, sequens expositionis ordo contexit. Dico autem opponi ejusdem de eodem. Non autem aequivoce, et quaecunque caetera talium determinavimus contra sophisticas importunitates.
PL64.317_2Olumlamalarda karşıtlığın, olumsuzlamada olumlamadakiyle aynı konu ve aynı yüklem bulunduğunda oluştuğunu gösteriyor. Çünkü olumlama olumsuzlamanın karşıtıysa birinin doğru, ötekinin yanlış olması her zaman gerekir. İkisi de yanlış ya da ikisi de doğruysa karşıt değildirler, çünkü birbirlerini ortadan kaldırmazlar. Biri yanlış, öteki doğruysa, doğru olan yanlışı ortadan kaldırır; biri doğruysa öteki hemen hakikatten ayrılır. Herhangi bir olumlamada konu ya da yüklem eş adlıysa karşıt değildirler. Biri "İskender Helena'yı kaçırdı" dese ve bir başkası "İskender Helena'yı kaçırmadı" diye olumsuzlasa, İskender eş adlı bir ad olduğundan ikisi de doğru olabilir: Büyük İskender'den bahsediyorsa olumsuzlama, Troyalı İskender'den bahsediyorsa olumlama doğrudur. Demek ki bunlar karşıt değildir. Karşıt dediği, aynı konu hakkında aynı yüklemin karşıtlığını taşıyan ve eş adlı farklılığın hiçbir sebep oluşturmadığı önermelerdir. "Karşıt derken aynı şeyin aynı şey hakkında olanını söylüyorum; eş adlılıkla değil" sözü budur; yani olumsuzlamadaki yüklem olumlamadakiyle aynı olmalı ve olumsuzlama, olumlamanın önce yapıldığı konu hakkında yapılmalıdır. Bunları Sofistik Çürütmeler adını verdiği kitapta daha dikkatle anlatır. Orada, Latincede aldatıcı tartışmacılar diyebileceğimiz sofistlerin, doğruyu ve yanlışı aralarında paylaşmayan bu tür önermelerle yalancı kıyaslar çıkardığı, cevap vereni yakalayıp dolaştırmakta kullandıkları delilleri birbirinden ayırmıştır. Şimdi şunu söylüyor: Bu delillerin bıktırıcılığına karşı belirlenen şartlara da dikkat etmek gerekir. Bunların ne olduğunu benden ikinci şerhin metninde beklemek gerekir.
*Şeylerin kimi küllî, kimi cüzîdir. Birçok şey hakkında yüklenmeye tabiatı uygun olana küllî, olmayana cüzî diyorum; "insan" küllîdir, "Platon" ise cüzî olanlardandır.*
Fieri tunc oppositionem in affirmationibus negationibus demonstrat, cum idem subjectum idemque praedicatum in negatione sit, quod quilibet in affirmatione proposuit: oportet enim semper, si opposita est affirmatio negationi, unam esse veram, alteram falsam. Quod si utraeque falsae sunt, aut utraeque verae, non sunt oppositae. Neque enim se perimunt. Si autem una sit falsa, alia vera, tunc vera perimit falsam. Et si illa fuerit vera, alia mox a veritate discedit. Quod si in qualibet affirmatione aut subjectum aut praedicatum fuerit aequivocum, non sunt oppositae. Si quis enim dicat; Alexander Helenam rapuit, et hoc aliquis neget dicens: Alexander Helenam non rapuit, quoniam Alexander aequivocum nomen est, potest utrumque esse verum, et negatio, si de Alexandro Magno loquatur, et affirmatio, si de Alexandro Trojano proponat. Quare non sunt hae oppositae. Illas autem esse dicit oppositas, quaecunque ejusdem praedicati habent oppositionem de eodem subjecto, ut ibi nulla aequivoca diversitatis causa sit; hoc enim est quod ait: Dico autem opponi ejusdem de eodem. Non autem aequivoce, ut ejusdem praedicati sit opposita in negatione, qui fuit in affirmatione, et de eo subjecto fiat negatio, de quo ante facta est affirmatio. Sed diligentius haec in libro quem ⟦Sophisticos Elenchos⟧ inscribit edisserit; illic enim sophistarum, quos fallaces argumentatores Latine possumus ⟦dicere⟧, qui per hujusmodi propositiones quae verum inter se falsumque non dividunt, mendaces colligunt syllogismos, argumenta distinxit, quibus capere respondentem atque innectere consueverunt. Ergo nunc hoc dicit etiam illa esse observanda quae contra argumentorum importunitatem determinata sunt. Quae vero sint illa, dicenda a me secundae editionis textus exspectet. Quoniam autem sunt haec quidem rerum universalia, illa vero singularia. Dico autem universale, quod de pluribus natum est praedicari, singulare vero quod non, ut, homo quidem universale est, Plato vero eorum quae singularia sunt.
PL64.319Her önermenin nasıl oluştuğunu gösteriyor. Önermenin tabiatı, işaret edilen şeylere göre tamamlanır. Şeylerin kimi küllî, kimi cüzîdir. Küllî, birçok şey hakkında yüklenendir: "İnsan" birçok şey hakkında söylenir ve küllîdir. Cüzî ise yüklenmesi kendi altındaki hiçbir şeye ulaşmayan herhangi bir bireysel şeydir: Platon ya da Sokrates gibi. Bunların tabiatını örneklerle öğretiyor: "'İnsan' küllîdir, 'Platon' ise cüzî olanlardandır." Birçok şey hakkında yüklenen küllî olduğuna göre insan küllîdir, çünkü birçok birey hakkında söylenir. Başka hiçbir şey hakkında yüklenmeyen cüzî olduğuna göre Platon cüzîdir; çünkü bireyler başka hiçbir şey hakkında yüklenmez. Şeylerin kimi küllî, kimi cüzî olduğuna göre, her olumlamanın ya da olumsuzlamanın bunlarla kurulduğu açıktır.
Bir şeyin bulunduğunu ya da bulunmadığını bildirmek, ya küllî olanlardan birine ya da cüzî olanlardan birine göre olmak zorundadır.
Her önermenin, ister olumlamayla onaylasın ister olumsuzlamayla reddetsin, konusu ya cüzî ya küllîdir. Biri "İnsan canlıdır", "İnsan canlı değildir" derse, küllî bir şeyin, yani insanın canlı olduğunu ya da olmadığını ortaya koymuş olur. "Bir şeyin bulunduğunu ya da bulunmadığını bildirmek, kimi zaman küllî olanlardan birine göredir" sözü budur. İnsan küllî olduğundan, "İnsan canlıdır" diyen olumlama ona canlılığın bulunduğunu, "İnsan canlı değildir" diyen olumsuzlama da bulunmadığını ortaya koymuştur. Biri ise "Sokrates tartışıyor", "Sokrates tartışmıyor" derse, cüzî olanlardan birine olmayı ya da olmamayı bağlamıştır. "Kimi zaman da cüzî olanlara göre" sözü budur. Sokrates cüzî olduğundan tartışma ona olumlamayla bağlanmış, olumsuzlamayla ondan ayrılmıştır.
Küllî hakkında küllî olarak bir şeyin olduğu ya da olmadığı bildirilirse, bu önermeler zıt olur. Küllî hakkında küllî önerme diyorum: "Her insan beyazdır", "Hiçbir insan beyaz değildir." Küllîler hakkında küllî olmayan şekilde bildirildiğinde ise bu önermeler zıt değildir; ama işaret edilenler bazen zıt olabilir.
Her olumlama ve her olumsuzlama ya küllî ya cüzî ya da belirlenmemiş olur. Küllî olumlama şöyledir: Biri "Her insan canlıdır" der. Konu olan insan küllî olduğundan (birçok başka şey hakkında yüklenebilir) burada küllî olarak yüklenmiştir; çünkü "Her insan canlıdır" dedik. Yalnızca küllî olan "insan"ı koymadık, küllî bir kayıt da, yani "her"i de küllîye, yani insana ekledik. Bu küllî olumlamadır. Biri "Hiçbir insan canlı değildir" derse, küllî olan şeye, insana yine küllî belirleyici olan "hiçbir"i eklemiş olur. Demek ki olumlamada olsun olumsuzlamada olsun, biri bunları küllî olarak söylerse, küllî olana küllî kayıt koymuş olur.
Omnis propositio quemadmodum fiat ostendit. Secundum enim res quae significantur, propositionis natura perficitur. Rerum autem alia sunt universalia, alia particularia. Universale est quod de pluribus praedicatur, ut homo de pluribus dicitur, et est universalis. Singulare vero est, ut quaelibet res individua, cujus nulla praedicatio ad sibimet subjecta perveniat, ut Plato vel Socrates; horum autem naturam docet exemplis, ait enim: Ut homo quidem universale, Plato vero eorum quae sunt singularia. Nam si hoc est universale quod de pluribus praedicatur, homo universale est, de pluribus enim individuis dicitur. Quod si hoc rursus est singulare, quod de nullo alio praedicatur, Plato singulare est. Individua namque de nullis aliis praedicantur. Quoniam ergo sunt quaedam rerum universalia, alia vero singularia, manifestum est quoniam omnis affirmatio aut negatio per haec constituitur. Necesse est autem enuntiare quoniam inest aliquid, aut non. Aliquoties quidem eorum alicui quae universalia sunt, aliquoties autem alicui eorum quae sunt singularia. Omnis namque propositio, aut singulare habet, aut universale subjectum, sive affirmatione annuat, sive abnuat negatione. Si quis enim dicat, Homo animal est, Homo animal non est, universalem rem, id est hominem, animal aut esse aut non esse proposuit. Atque hoc est quod ait, Necesse est autem enuntiare quod inest aliquid, aut non, aliquoties quidem eorum alicui quae sunt universalia. Homo enim cum sit universale, animal illi inesse affirmatio proposuit. Quae dixit, Homo animal est, et non inesse negatio quae ait, Homo animal non est. Si vero aliquis sic dicat: Socrates disputat, Socrates non disputat, alicui eorum quae sunt singularia esse et non esse conjunxit. Et hoc est quod ait: Aliquoties autem eorum quae sunt singularia. Nam cum Socrates singulare quiddam sit, disputatio ei ab affirmatione juncta est, sed a negatione sejuncta. Si ergo universaliter enuntiet de universali, quoniam est, aut non. erunt hae contrariae enuntiationes. Dico autem de universali enuntiationem universalem, ut omnis homo albus est, nullus homo albus est. Quando autem de universalibus, non universaliter, non sunt hae contrariae, quae autem significantur est esse aliquando contraria. Omnis affirmatio omnisque negatio aut universalis est, aut particularis, aut indefinita. Universalis est affirmatio, ut si quis dicat, Omnis homo animal est. Cum sit enim universale subjectum homo (de multis enim praedicari aliis potest), universaliter praedicatum est. Diximus enim, Omnis homo est animal. Nec solum hominem, quod est universale, posuimus, sed etiam universale, id est omne adjecimus universali, id est homini, et haec est affirmatio universalis; sin vero dicat aliquis, Nullus homo animal est, rursus homini, universali rei determinationem universalem, id quod dicitur nullus, adjecit. Sive ergo in affirmatione, sive in negatione, si eas universaliter aliquis proferat, universale universali proponit.
PL64.319_2"İnsan canlıdır", "İnsan canlı değildir" dediğinde ise küllîye küllî kayıt koymuş olmaz. Çünkü insan küllî bir şey olduğu hâlde burada "hiçbir" ya da "her" gibi küllî bir ek olumlamayı ya da olumsuzlamayı oluşturmamıştır. Tekrar edelim: Küllî olumlama, küllînin küllî olarak olumlu yüklendiği önermedir. Küllî olumsuzlama da küllînin küllî olarak olumsuz yüklendiği önermedir. Bunlar zıttır. Küllî olumlamanın doğru olduğu yerde küllî olumsuzlamanın doğru olması mümkün değildir, bunun tersi de öyle. Ama ikisinin de yanlış bulunması mümkündür: "Her insan adildir", "Hiçbir insan adil değildir." Burada ikisi de yanlıştır. Birinin doğru, ötekinin yanlış olduğu da görülür: "Her insan canlıdır", "Hiçbir insan canlı değildir." Burada biri doğru, öteki yanlıştır. İkisinin de doğru olması ise mümkün değildir. İkisi de yanlış bulunabildiği için çelişik karşıt değil, zıttırlar. Neden zıt dendiğini başka bir yerde söyleyeceğiz.
Cüzî önermeler ise şöyledir: "Bazı insan canlıdır", "Bazı insan canlı değildir." Bunlara alt önermeler denir: Cüzî olumlama küllî olumlamanın, cüzî olumsuzlama da aynı şekilde küllî olumsuzlamanın altındadır. Bunların ikisi de doğru olabilir ya da biri doğru, öteki yanlış olabilir, ama ikisi de yanlış olamaz. "Bazı insan adildir", "Bazı insan adil değildir" sözlerinde ikisi de doğrudur. "Bazı insan canlıdır", "Bazı insan canlı değildir" dediğimizde biri doğru, öteki yanlıştır. Cüzî olumlama ve olumsuzlamaya alt zıtlar denir. Bunlara da karşıt denmez, çünkü ikisi birden doğru bulunabilir. Bunların şeması şöyle olsun:
Non proponit autem universale universali quoties ita dicit: Homo animal est, homo animal non est. Cum enim homo sit res universalis, nulla adjectio universalis, quae est nullus, aut omnis, affirmationem vel negationem fecit. Quocirca repetendum est, affirmatio universalis est, in qua universale universaliter praedicatur affirmative. Et negatio universalis, in qua rursus universale universaliter praedicatur negative. Et hae hujusmodi contrariae sunt. Fieri enim non potest ut ubi vera affirmatio universalis, illic universalis negatio vera sit, et econtrario, fieri tamen potest ut utraeque falsae inveniri possint, ut Omnis homo justus est, nullus homo justus est; hic enim utraeque sunt falsae, sed una quidem vera, altera falsa reperitur, ut in eo quod est, Omnis homo animal est, nullus homo animal est. Hic una vera est, altera falsa, ut vero utraeque verae sint, fieri non potest, quocirca quoniam utraeque falsae inveniuntur, oppositae non sunt, sed sunt contrariae. Cur autem contrariae dicantur, alio loco nobis erit dicendum. Particulares vero propositiones sunt hujusmodi, Quidam homo animal est, quidam homo animal non est; hae dicuntur subalternae, affirmatio enim particularis, sub affirmatione universali, subalterna est. Rursus eodem modo particularis negatio, sub universali negatione, subalterna est. Sed ut hae utraeque verae sint aut una vera, alia falsa fieri potest, ut utraeque falsae sint, non potest inveniri, ut in eo quod est, Quidam homo justus est, quidam homo justus non est, utraeque sunt verae. Cum vero dicimus, Quidam homo animal est, quidam homo animal non est, una vera est, altera falsa, et dicuntur affirmatio et negatio particulares, subcontrariae. Quare nec istae etiam vocantur oppositae, idcirco quia utraeque verae inveniuntur interdum; sit autem harum talis descriptio:
PL64.321Demek ki ne üstteki küllîler ne alttaki cüzîler çelişik karşıttır, çünkü alttakilerin ikisi de doğru, üsttekilerin ikisi de yanlış olabilir. Kendisinin de dediği gibi, köşegenlere bakılırsa çelişik karşıtlar bulunur: Küllî olumlama cüzî olumsuzlamayla karşılaştırılır: "Her insan adildir", "Bazı insan adil değildir." Bunlar ne birlikte doğru ne birlikte yanlış olabilir; her durumda biri doğru, öteki yanlıştır. Küllî olumsuzlama cüzî olumlamayla karşılaştırılınca da karşıt bulunur: "Hiçbir insan adil değildir", "Bazı insan adildir." Her zaman biri doğru, öteki yanlıştır. Bunu hangi terimlerde incelersen incele, sözümüz çelişmeyecektir. Şema en eksiksiz hâliyle şöyle olsun: [üstte küllî olumlama ve küllî olumsuzlama, altta cüzî olumlama ve cüzî olumsuzlama; şekil OCR'da okunamıyor.]
Demek ki küllîlerin belirleyicileri "her" ve "hiçbir", cüzîlerinki "bazı"dır. Ne küllî ne cüzî kayıt eklenmiş önermelere belirlenmemiş denir ve bunlar cüzîlere benzer: "İnsan adildir", "İnsan adil değildir." İkisi de doğru olabilir, bu örnekte olduğu gibi; biri doğru, öteki yanlış da olabilir: "İnsan canlıdır", "İnsan canlı değildir." Ama ikisi birden yanlış bulunamaz. Söylendiği gibi bunlara belirlenmemiş denir. Bunların dışında bütün cüzî önermelerde çelişki bulunabilir: "Sokrates canlıdır", "Sokrates canlı değildir"; "Sokrates adildir", "Sokrates adil değildir." Eğer yüklemin ya da konunun eş adlılığı, zamanın farklılığı ya da onları tek tek belirleyen şeylerden biri engel olmazsa, biri her zaman doğru, öteki yanlıştır. Bütün bunları genel olarak inceleyip kısalığın izin verdiği ölçüde her birinin ne olduğunu belirttiğimize göre, şimdi vakti geldiği için metne dönelim.
Küllî hakkında küllî olarak bir şeyin olduğu ya da olmadığı bildirilirse, diyor, önermeler zıt olur. Biri küllî bir olumlama ya da küllî bir olumsuzlama yaptığında küllî hakkında küllî olarak bildirmiş olur. "Her insan canlıdır" dediğinde eklediği "her" ile insanı küllî olarak bildirmiştir; "Hiçbir insan canlı değildir" derse aynı şekilde "hiçbir" ile küllî insanı küllî olarak bildirmiştir. Bunlar zıttır. Hangilerini zıt saydığını ekli örnekle açıklıyor: "Küllî hakkında küllî önerme diyorum: 'Her insan beyazdır', 'Hiçbir insan beyaz değildir.'" Biri küllî olumlama, öteki küllî olumsuzlamadır; bunların zıt olduğunu yukarıda şemada öğrettik.
"Küllîler hakkında küllî olmayan şekilde bildirildiğinde ise zıt değildir." Önermeler belirlenmemişse, diyor, küllî, küllî olarak konmuyorsa, zıt değildirler. "İnsan adildir" diyen olumlama ile "İnsan adil değildir" diyen olumsuzlama zıt değildir. Çünkü ikisi birlikte ve aynı şeyde, yani insanda doğru olabilir; zıtlarda ise bu imkânsızdır. "Ama işaret edilenler bazen zıt olabilir" diye eklemesi şöyledir: Önermeler zıt değildir, ama bazen zıt şeyler işaret ederler. Biri "İnsan beyazdır" dese ve başkası "İnsan beyaz değildir" diye olumsuzlasa, önermeler zıt değildir. Ama "İnsan beyaz değildir" denen şey zıt bir şey işaret edebilir. Çünkü "İnsan beyaz değildir" sözü onun kırmızı, solgun, esmer renkte olduğunu belirtebilir, beyazın zıttı olan siyahı da belirtebilir. Beyaz olmayan siyah olabilir. Demek ki önermeler zıt olmasa da, söylenen şey bazen önceki olumlamaya zıt bir şey işaret edebilir. "İnsan beyaz değildir" denen şey siyah olduğunu belirtiyorsa, siyah olan beyaz olmadığından, önermeler zıt değildir, çünkü ikisi de doğru olabilir; ama işaret edilenler bazen zıt bulunur. Bu türden olanların neler olduğunu örnekler vererek gösterdi.
Küllî olanlar hakkında küllî olmayan şekilde bildirmek diyorum: "İnsan beyazdır", "İnsan beyaz değildir" gibi.
Küllî olanı küllî olmayan şekilde yüklemenin ne demek olduğunu şöyle diyerek çok açık gösterdi:
*Çünkü "insan" küllî olduğu hâlde, önerme küllî olarak kullanılmıyor. Zira "her" küllîyi değil, küllî olarak olduğunu işaret eder.*
Ergo neque superiores universales, neque inferiores particulares oppositae sunt, idcirco quod inferiores quidem utraeque verae, superiores autem utraeque falsae esse possunt. Sunt autem oppositae contradictoriae(ut ipse ait)si quis aspiciat angulares, ut affirmationem universalem particulari comparet negationi, ut est Omnis homo justus est, quidam homo justus non est; hae enim neque verae possunt inveniri, neque falsae, sed in omnibus una vera est, altera falsa. Et rursus si universalis negatio particulari affirmationi comparetur, reperiuntur oppositae: ut est, Nullus homo justus est, quidam homo justus est. Semper enim una vera est, altera falsa. Et hoc in quibuslibet terminis si despexeris, oratio nostra non discrepabit. Sit autem plenissima hoc modo descriptio. Affirmatio universalis Negatio universalis. Sunt ergo determinationes, universalium quidem omnis et nullus, particularium vero, quidam. Illae autem propositiones quae neque universale habent additum, neque particulare, indefinitae vocantur, et particularibus similes sunt, ut est, Homo justus est, homo justus non est. Possunt enim utraeque esse verae, ut in hoc ipso exemplo quod dicimus, et potest una esse vera, altera falsa, ut, Homo animal est, homo animal non est, utraeque vero ut falsae sunt, non potest inveniri, et hae (ut dictum est) vocantur indefinitae. Praeter has autem omnes singulares sunt, in quibus contradictio potest inveniri, ut in eo quod est, Socrates animal est, Socrates animal non est, Socrates justus est, Socrates justus non est. Nam si nulla eas aequivocatio vel praedicati, vel subjecti, vel alterius temporis, vel aliquid eorum quae singulas determinant, impediat, semper una vera est, altera falsa. Quare, quoniam de omnibus in commune speculati sumus, et quid quaeque esset, quantum brevitas patiebatur, expressimus; ad textum nunc, quoniam tempus est, revertamur. Si ergo, inquit, universaliter enuntiet in universali, quoniam est, aut non, erunt contrariae enuntiationes, universaliter enim enuntiat aliquis in universali, quoties universalem affirmationem, aut universalem fecerit negationem. Cum enim dicit, Omnis homo animal est, universaliter hominem universaliter enuntiavit per id quod addidit omnis; quod si rursus dicat, nullus homo animal est, eodem modo universalem hominem universaliter enuntiat per id quod ait, Nullus, et sunt contrariae. Quas autem dicat esse contrarias, subjecto declarat exemplo. Dico autem in universali enuntiationem universalem, ut, Omnis homo albus est, nullus homo albus est; una siquidem est affirmatio universalis, altera negatio universalis, quas contrarias esse supra in descriptione docuimus. Quando autem in universalibus non universaliter, non sunt contrariae. Quoties autem, inquit, indefinitae sunt propositiones, et universaliter universale non proponitur, contrariae non sunt, ea enim affirmatio quae dicit, homo justus est, et quae dicit, homo justus non est, contraria non est. Possunt enim utraeque simul esse verae, et in eodem, id est homine, quod in contrariis fieri impossibile est. Quod vero addidit, quae autem significantur est esse contraria, tale est: ipsae quidem propositiones contrariae non sunt, significant tamen aliquando contraria. Si quis enim dicat, homo albus est, et alius neget, homo albus non est, ipsae quidem contrariae non sunt. Quod autem dicitur, homo albus non est, potest quiddam significare contrarium. Nam designat hoc quod dicitur, homo albus non est, et rubri coloris esse et pallidi, et fusci, designat etiam nigri, quod est albo contrarium. Potest igitur id quod non est album esse nigrum. Ergo quanquam ipsae contrariae non sunt, tamen potest aliquando quod dixit contrarium significare, prior affirmatio, ut in eo quod diximus. Nam si id quod dicitur, non est homo albus, nigrum esse designet, quoniam is qui niger est albus non est, contrariae quidem propositiones non sunt, quoniam possunt esse utraeque verae. Quae autem significantur, interdum contraria reperiuntur. Quae autem sint hujusmodi pro exemplorum subjectione monstravit. Dico autem non universaliter enuntiare de his quae sunt universalia, ut est albus homo, non est albus homo. Et quod dicat esse universale, non universaliter praedicare, planissime demonstravit dicens: Cum enim universale sit homo, non universaliter utitur enuntiatione. Omnis namque non universale significat, sed quoniam universaliter.
PL64.321_2Çünkü "her" denen şey, hakkında yüklendiği şeyi toplar ve tek bir gövdede birleştirir. "Her insan adildir" dendiğinde hiçbir insanı dışarıda bırakmaz, bütün insanlığı toplar; "her insan" dediğimizde küllî bir şey olan insan hakkında küllî yükleme olur. İnsan küllî olduğundan, eklenen "her" bu küllîye küllîliği de birlikte işaret eder ve küllî şey küllî olarak yüklenir.
Küllî olarak yüklenen şeyde ise küllî olarak yüklemek doğru değildir.
Bu cümleyle küllîliği belirleyen kaydı nereye doğru koymamız gerektiğini öğretiyor. Küllî belirleyici dediğimiz bu küllîliğin, daima konu terimine konması gerektiğini, asla yükleme konmaması gerektiğini söylüyor. Biri
Nam id quod dicitur omnis, illud ad quod praedicatur colligit, atque in unum corpus adducit, ut cum dicitur, omnis homo justus est, nullum excipit hominem. Sed totam colligit humanitatem, et fit de re universali, homine, praedicatio universalis, cum dicimus, omnis homo. Nam cum sit universale homo, huic universali universalitatem consignificat id quod additur omnis, et res universalis universaliter praedicatur. In eo vero quod universale praedicatur, id quod est universaliter praedicare, non est verum. Hac nos sententia quem ad locum universalitatis determinationem recte ponamus, instituit. Docet enim semper istam universalitatem, quam determinationem universalem vocamus, ad subjectum poni debere terminum, nunquam ad praedicatum. Si quis enim
PL64.323"Her insan canlıdır" derse, "her"i konuya, yani insana koyarak doğru söylemiş olur. Ama "Her insan her canlıdır" derse yanlış söylemiş olur. Demek ki "Küllî olarak yüklenen şeyde" derken şunu söylüyor: Canlı insan hakkında yüklendiğinde (çünkü canlı küllîdir ve her insan hakkında yüklenir), bu küllî olan canlıyı küllî olarak yüklemek, yani "Her canlı insandır" demek doğru değildir. Yalnız bunlarda değil, hiçbir olumlamada bunun doğru olmayacağını söylüyor:
Çünkü küllî yüklemin küllî olarak yüklendiği hiçbir olumlama doğru olmayacaktır, "Her insan her canlıdır" gibi.
Bunun neden böyle olduğunu kısaca anlatayım. Yüklem daima konudan büyük ya da ona eşittir. Büyüktür: "İnsan canlıdır" dediğimde canlı yüklenir, insan konudur; ama canlı insandan büyüktür, çünkü insanın kendisinden daha çok şey hakkında yüklenir. Eşittir: "İnsan gülebilirdir" dediğimizde insan konu, gülebilir yüklemdir; ama insan ile gülebilir eşittir, çünkü gülebilirlik insanın hassasıdır. Yüklemin konudan küçük bulunması ise mümkün değildir. Yüklem büyükse ona küllî kayıt eklemek yanlıştır: Kendisinin koyduğu örnekte, "Her insan her canlıdır" gibi. Eşitse gereksizdir: Biri "Her insan her gülebilirdir" derse olduğu gibi. Demek ki küllî yüklemi küllî olarak yüklememek gerekir.
Şu hâlde küllî olanı işaret eden olumlamanın, aynı şeyi küllî olmayan olarak işaret eden olumsuzlamayla çelişik olarak karşıt olduğunu söylüyorum: "Her insan beyazdır", "Her insan beyaz değildir"; "Hiçbir insan beyaz değildir", "Bazı insan beyazdır."
Çelişkinin asıl anlamıyla ne olduğunu sırayla açıklıyor. Bir cüzî olumsuzlama küllî olumlamayı reddettiğinde, bir cüzî olumlama da küllî olumsuzlamayı yıktığında önermelerin karşıt olduğunu söylüyor. "Her insan beyazdır" dendiğinde, aynı insan hakkında "Her insan beyaz değildir" diyen olumsuzlama, olumlamanın küllî olarak kurduğunu küllî olarak kaldırır. Biri her insanın beyaz olduğunu koyar; öteki "Her biri değil" der, sanki bazısını kabul eder gibi, yalnızca küllîliği elinden alır. "Küllî olanı işaret eden, aynı şeyi küllî olmayan olarak" sözü budur. Olumlama insan diyerek küllî olanı işaret ettiği gibi, olumsuzlama da küllî olanı işaret eder, çünkü o da insanı içerir. Ama aynı küllînin küllî olarak olmadığını, yani olumlamanın küllî olarak koyduğu şeyin, her insanın beyaz olduğunun doğru olmadığını öğretir. Olumsuzlamada da aynı şekildedir. Yukarıda şemada köşegen ve çelişik dediklerimizi burada çelişik olarak karşıt diye anıyor. "Her insan beyazdır" diyen küllî olumlamanın karşısına "Her insan beyaz değildir" diyen cüzî olumsuzlamayı koyması, "Bazı insan beyaz değildir" demesiyle aynı değerdedir. Çünkü her insan beyaz değilse bazı insan beyaz değildir.
Küllî olumlama ile küllî olumsuzlama ise zıt olarak karşıttır: "Her insan adildir", "Hiçbir insan adil değildir." Bu yüzden bunların birlikte doğru olması imkânsızdır. Bunların karşıtları ise bazen aynı şeyde birlikte doğru olabilir: "Her insan beyaz değildir" ve "Bazı insan beyazdır."
Bütün türleri eksiksiz ele alıyor ve küllî olumlama ile küllî olumsuzlamaya zıt diyor. Bunları biz de yukarıda şemada gösterdik; burada aynılarının zıt olarak karşıt olduğunu gösteriyor. Bunların aynı şeyde hiçbir zaman doğru bulunamayacağını da ekledi. Zıtların tabiatı aynı şeyde bulunamadığı gibi (aynı anda bir şey hem siyah hem beyaz olamaz), zıt olarak karşıt önermelerin de ikisinin birden doğru olması mümkün değildir. "Bunların karşıtları ise bazen aynı şeyde birlikte doğru olabilir" sözüyle cüzî olumlama ve cüzî olumsuzlamayı belirtiyor. Cüzî olumlama küllî olumsuzlamanın, cüzî olumsuzlama küllî olumlamanın çelişik karşıtıdır. Demek ki zıtların karşıtları, yani cüzî olumlama ve cüzî olumsuzlama aynı şeyde bazen doğru bulunabilir: "Bazı insan beyazdır", "Bazı insan beyaz değildir" sözlerinin ikisi de doğrudur.
Karşıtların Kuralları Üzerine
*Şu hâlde küllî olanların küllî olarak yapılan çelişkilerinde birinin doğru ya da yanlış olması zorunludur. Cüzîlerdeki çelişkilerde de öyledir: "Sokrates beyazdır", "Sokrates beyaz değildir."*
sic dicat, omnis homo animal est, recte dixerit, omnis ad subjectum, id est ad hominem ponens. Quod si sic dicat, omnis homo omne animal est, falsum dixerit. Ergo hoc non dicit, in eo vero quod universale praedicatur, ut animal de homine. Animal enim universale est. De omni homine praedicatur, non est verum, hoc ipsum universale, quod est animal, universaliter praedicare, ut dicatur, omne animal esse hominem, nec solum in his, sed in nulla recte fieri affirmatione concedit; ait enim: Nulla enim affirmatio vera erit, in qua universale praedicatum universaliter praedicatur, ut omnis homo est omne animal. Hoc autem cur eveniat, paucis absolvam. Praedicatum semper majus est subjecto vel aequum, majus: ut cum dico, homo animal est, animal praedicatur, homo subjicitur. Sed majus est animal homine. De pluribus enim quam ipse homo praedicatur. Rursus aequale est, cum sic dicimus, homo risibilis est, homo subjectum est, risibile praedicatum. Sed homo atque risibile aequalia sunt, proprium namque est hominis, quod est risibile, ut autem minus praedicatum inveniatur, quam subjectum fieri non potest. Sive ergo majus sit praedicatum, falsum est universale adjicere praedicato, ut in eo quod ipse posuit exemplo, Omnis homo omne animal est, sive aequale sit, superfluum est, ut si quis sic dicat, omnis homo, omne risibile est, quare universale praedicatum praedicare universaliter non oportet. Opponi itaque dico affirmationem negationi contradictorie, quae universale significat ei quae non universaliter, ut omnis homo albus est, non omnis homo albus est, nullus homo albus est, quidam homo albus est. Quid sit proprie contradictio consequenter exponit: ait enim opponi contradictorie propositiones, quoties universalem affirmationem particularis abnuit negatio, et quoties universalem negationem particularis affirmatio destruxerit. Cum enim dicitur, omnis homo albus est, non omnis homo albus est, de eodem homine universaliter tollit quod universaliter affirmatio constituerat. Illa enim omnem hominem esse album ponit. Ista dicit non omnem, tanquam si concedat aliquem, sed ei tantum auferat universalitatem. Hoc est enim quod ait, quae universale significat eidem quoniam non universaliter. Nam sicut universale significat affirmatio dicens hominem, ita quoque negatio universale significat, habet enim et ipsa hominem. Sed idem ipsum universale docet non esse universaliter, id est non omne esse album, quod affirmatio universaliter esse posuerat, omnem hominem esse album proponens. Eodem modo etiam in negatione, quas nos supra angulares posuimus, et contradictorias in descriptione. Hic nunc easdem oppositas contradictorie vocat. Quod autem universali affirmationi, quae est, omnis homo albus est, particularem negationem opposuit, quae est, non omnis homo albus est, tantumdem est tanquam si diceret, quidam homo albus non est. Nam si non omnis homo albus est, et quidam homo albus non est. Contrarie vero universalem affirmationem et universalem negationem, ut, omnis homo justus est, nullus homo justus est. Quocirca has quidem impossibile est simul esse veras. His vero oppositas, contingit aliquando in eodem, ut, non omnis homo albus est, et, quidam homo albus est. Plenissime omnes exsequitur dicitque contrarias universalem affirmationem, et universalem negationem. Has enim nos quoque supra descripsimus. Hic vero nunc easdem contrarie demonstrat opponi. Illud quoque addidit; quod eas impossibile sit in eodem veras aliquando cognosci. Nam sicut contrariorum natura in eodem non potest inveniri, neque enim uno eodemque tempore aliquid nigrum est atque album, sic quoque nec contrarie, ut utraeque simul sint verae fieri potest. Quod autem adjecit, his vero oppositas, contingit aliquando in eodem, particularem affirmationem et particularem negationem designat. Particularis namque affirmatio universali negationi opposita est contradictorie, particularis vero negatio universali affirmationi. Contrariarum igitur oppositae possunt in eodem verae aliquoties inveniri, id est particularis affirmatio et particularis negatio, verae ut sint aliquoties fieri potest, ut est, quidam homo albus est, quidam homo albus non est, utraeque sunt verae. DE REGULIS OPPOSITORUM. Quaecunque igitur contradictiones universalium sunt universaliter, necesse est alteram esse veram vel falsam. Et quaecunque in singularibus sunt, ut Socrates albus est, non est Socrates albus.
PL64.323_2Çelişik karşıtlardan ve cüzî önermelerden bahsediyor; bunlarda birinin daima doğru, ötekinin daima yanlış bulunması zorunludur. Şunu söylüyor: Küllî olarak yüklenen küllîlerin çelişkilerinde biri daima doğru, öteki yanlıştır. Küllî olarak yüklenen küllîlerin çelişkileri, cüzî olarak yüklenen küllîlerdir. Küllî olumlama ya da küllî olumsuzlama küllî olarak yüklenir; bunların çelişikleri, köşegenlere göre karşılaştırılırsa cüzî olumlamalar ya da olumsuzlamalardır. Küllî olarak yüklenen küllîlerin bu çelişkilerinde biri daima doğru, öteki daima yanlış bulunur. Cüzîlerde de aynı şey geçerlidir. Söylendiği gibi, eş adlılık gibi bir farklılık engel olmazsa, yüklem aynı, konu aynı, zaman tek ve aynı, bölüm tek ve aynı, ilişkilendirildiği şey tek ve aynı, tarz da tek ve aynıysa, biri daima doğru, öteki yanlıştır ve hakikatin ve yalanın tabiatını aralarında paylaşırlar.
Küllî olanlar hakkında küllî olmayan şekilde yapılanlarda ise biri her zaman doğru, öteki yanlış değildir.
Belirlenmemiş olanlarda ise, diyor, yani ne küllî ne cüzî belirleyici taşıyanlarda (bunu belirtmeden bıraktı), biri her zaman doğru, öteki yanlış değildir; bazen ikisi de doğru bulunur. Küllîlerde
De contradictorie oppositis loquitur, et de singularibus propositionibus, quod unam semper veram, falsam semper alteram necesse est inveniri. Hoc enim dicit contradictiones eorum, quae sunt universalium universaliter praedicatorum, una semper vera est, altera falsa. Universalium autem universaliter praedicatorum sunt contradictiones universalium particulariter praedicatorum. Nam affirmatio universalis, vel negatio universalis, universaliter praedicatur, harum contradictoriae particulares affirmationes vel negationes sunt, si sibi angulariter comparentur. Harum igitur contradictionum, quae sunt universalium universaliter praedicatorum, una semper vera est, semper altera falsa reperitur. In singularibus quoque idem est. Nam si nulla, ut dictum est, varietas aequivocationis impediat, idemque sit praedicatum, idemque subjectum, ad unum idemque tempus, ad unam eamdemque partem, ad unum idemque relatum, uno atque eodem modo, una semper vera est, altera falsa, et veritatis inter se naturam et mendacii partiuntur. Quaecunque autem universalium non universaliter, non semper haec quidem vera est, illa vero falsa. Quae vero sunt, inquit, indefinitae, ut neque universalem habeant, neque particularem determinationem, quod tacuit, non semper una vera est, altera falsa, sed utraeque interdum inveniuntur verae. In universalibus
PL64.325küllî olmayan şekilde bir şey şöyle yüklenir: "İnsan beyazdır", "İnsan beyaz değildir." Bunlarda ikisinin aynı anda doğru olması mümkündür. Burada insan küllî olduğu hâlde ad küllî olarak yüklenmemiştir, ama cüzî olarak da yüklenmemiştir; çünkü "bazı", "hiçbir" ya da "her" eklenmemiştir. Bu tür önermelerin hakikati ve yalanı aralarında paylaşmadığını şöyle öğretiyor:
Çünkü "İnsan beyazdır" ile "İnsan beyaz değildir", "İnsan güzeldir" ile "İnsan güzel değildir" demek birlikte doğrudur. Çünkü çirkinse güzel değildir; bir şey oluyorsa henüz o değildir.
Bu söz, belirlenmemiş olumlama ile olumsuzlamanın ikisinin de doğru bulunabileceğinin kanıtıdır. "İnsan beyazdır" ve "İnsan beyaz değildir" demek doğrudur. Kanıtı şudur: Aynı anda "İnsan siyahtır" ve "İnsan beyazdır" demek doğruysa, siyah olan da beyaz olmadığından, aynı anda "İnsan beyazdır" ve "İnsan beyaz değildir" demek doğrudur. Yine aynı anda "İnsan güzeldir" ve "İnsan çirkindir" demek doğruysa, çirkin olan güzel olmadığından, aynı anda insanın güzel olduğunu da çirkin olduğunu da söylemek doğrudur; çünkü Akhilleus güzelken topal Thersites çirkindi. Yine "İnsan beyazdır" demek doğruysa ve aynı anda "İnsan beyaz oluyor" demek de doğruysa (hiçbir zıtlık insanın beyaz olmasını ve aynı anda bir insanın beyaz olmakta olmasını engellemez), beyaz olan henüz beyaz olmadığından, "İnsan beyazdır" ve "İnsan beyaz değildir" demek doğrudur. "Bir şey oluyorsa henüz o değildir" sözü budur: Olmakta olan henüz değildir, ama "İnsan beyazdır" ve "İnsan beyaz oluyor" denebilir ve ikisi de doğrudur. Demek ki hem "İnsan beyazdır" hem "İnsan beyaz değildir" doğru olarak söylenebilir.
Ama bu ilk anda uygunsuz görünecektir. Çünkü "İnsan beyaz değildir" sözü, aynı zamanda "Hiçbir insan beyaz değildir" demek gibi görünür. Oysa bu ne aynı şeyi işaret eder ne de zorunlu olarak onunla birlikte bulunur.
İnsanların dile getirilmemiş bir tereddüdüne cevap veriyor. "İnsan beyazdır" ve "İnsan beyaz değildir" sözlerinin ikisi de doğru görünür, ama bazen uygunsuz gelir. "İnsan beyazdır" demek doğruysa, "İnsan beyaz değildir" demek nasıl doğru olabilir? Bu bazılarına uygunsuz görünür, çünkü bazılarına "İnsan beyaz değildir" sözü "Hiçbir insan beyaz değildir" demekle aynı şeyi işaret ediyormuş gibi gelir. Ama bu doğru değildir. "İnsan beyaz değildir" demek ile "Hiçbir insan beyaz değildir" demek aynı değildir. "Hiçbir insan beyaz değildir" dediğimizde aynı zamanda "İnsan beyaz değildir" demiş oluruz, ama ikisi zorunlu olarak aynı şeyi işaret etmez. "İnsan beyaz değildir" dediğimizde aynı zamanda "Hiçbir insan beyaz değildir" dediğimizi anlamak gerekmez; çünkü "İnsan beyaz değildir" ile "Hiçbir insan beyaz değildir" her zaman birlikte bulunmaz. Bazen birliktedir: Küllî olumsuzlama önce söylendiğinde. Belirlenmemiş önerme önce söylendiğinde ise küllî olumsuzlama ona bağlı değildir. "Hiçbir insan beyaz değildir" dersem, aynı zamanda insanın beyaz olmadığını söylemiş olurum. "İnsan beyaz değildir" dersem, "Hiçbir insan beyaz değildir" diyen küllî olumsuzlamayı söylemiş olmam; çünkü hakkında "İnsan beyaz değildir" denen bazı insan beyaz olmayabilir, ama hepsi beyaz olmayan olmayabilir. Demek ki "İnsan beyaz değildir" ile "Hiçbir insan beyaz değildir" zorunlu olarak birlikte bulunmaz.
*Bir olumsuzlamanın bir olumlamaya ait olduğu açıktır. Çünkü olumsuzlamanın, olumlamanın olumladığı şeyi aynı şey hakkında olumsuzlaması gerekir; ister cüzîlerden biri hakkında olsun ister küllîlerden biri hakkında, ister küllî olarak ister küllî olmayan şekilde.*
autem non universaliter praedicatur aliquid hoc modo: Homo albus est, homo albus non est, in quo uno eodemque tempore utrasque veras esse contingit. Hic enim cum universale sit homo, non universaliter praedicatum est nomen. At vero nec particulariter. Neque enim quidam, aut nullus, aut omnis adjectum est. Docet autem hujusmodi propositiones non inter se dividere veritatem atque mendacium, hoc modo: Simul enim verum est dicere quoniam est homo albus, et non est homo albus; et quoniam est homo pulcher, et non est homo pulcher. Si enim foedus, et non pulcher: et si fit aliquid, nondum est. Documentum autem est hujusmodi dictum, indefinitam affirmationem negationemque veras utrasque posse inveniri; verum enim dicere est, est homo albus, et non est homo albus, hujus autem rei probatio est: nam si verum est dicere, est homo niger, et est homo albus, uno eodemque tempore; qui autem niger est, albus non est, verum est dicere uno eodemque tempore quoniam est homo albus, et non est homo albus. Rursus si verum est dicere quoniam est homo pulcher, et est homo foedus uno eodemque tempore, qui autem foedus est, pulcher non est, verum est dicere hominem esse pulchrum et hominem esse foedum, uno eodemque tempore. Cum enim Achilles esset pulcher, claudus Thersites erat foedus. Rursus si verum est dicere esse hominem album, et rursus uno eodemque tempore fieri hominem album, nec hoc ulla contrarietas vetat ut sit homo albus, et rursus fiat homo albus, sed qui fit albus nondum albus est, verum est igitur dicere quoniam est homo albus, et non est homo albus. Hoc est enim quod ait, et si fit aliquid, et non est: cum enim fit, non est, sed potest dici quoniam est homo albus, et fit homo albus, ut utrumque vere dicatur. Potest igitur vere utrumque dici, Et est homo albus, et non est homo albus. Videbitur autem subito inconveniens esse. Idcirco quoniam videtur significare, non est homo albus, simul etiam quoniam nullus homo albus. Hoc autem neque idem significat, neque simul necessario. Tacitae hominum dubitationi respondet. Quod enim dicimus, est albus homo, et non est albus homo, utrumque verum esse videtur, sed aliquoties inconveniens esse. Si enim verum est dicere, est albus homo, quemadmodum fieri potest ut verum sit dicere, non est albus homo. Hoc autem videtur quibusdam inconveniens, idcirco quoniam apparet quibusdam id quod dicimus, non est homo albus, hoc significare, tanquam si dicamus, nullus homo albus est, sed hoc verum non est. Neque enim idem est dicere, non est albus homo, et nullus homo albus est. Et quanquam cum dicimus, nullus homo albus est, simul significamus quoniam non est homo albus, non tamen ex necessitate idem utraque significat. Cum enim dicimus, non est homo albus, simul dicere, quoniam nullus homo albus est, non oportet intelligi, neque enim semper simul est, non est homo albus, et nullus homo albus est. Nam aliquoties simul est, scilicet cum prius dicitur universalis negatio. Cum vero indefinita dicitur prius, non est simul negatio universalis conjuncta negationi indefinitae. Nam si dicam, nullus homo albus est, simul dixi, quoniam homo albus non est. Quod si dicam, homo albus non est, non est simul dicta negatio universalis, quae est, nullus homo albus est, quoniam potest quidam esse non albus de quo dicatur, homo albus non est, neque tamen omnes esse non albi. Non igitur simul necessario sunt, non est homo albus, et nullus homo albus est. Manifestum est autem quoniam una negatio unius affirmationis est, idem enim oportet negare negationem, quod affirmavit affirmatio, et de eodem, vel de aliquo singularium, vel de aliquo universalium, vel universaliter, vel non universaliter.
PL64.325_2Bu da belirlenmemiş olumsuzlama ile küllî olumsuzlamanın aynı şeyi işaret etmediğinin ve birbirinden farklı olduğunun delilidir. Bir olumlamanın bir olumsuzlaması olduğuna göre, "İnsan beyaz değildir" diyen olumsuzlamanın karşısında "İnsan beyazdır" diyen olumlama, "Hiçbir insan beyaz değildir" diyenin karşısında "Bazı insan beyazdır" diyen olumlama durur. Ama "İnsan beyazdır" ile "Bazı insan beyazdır" olumlamaları farklıdır; demek ki bunlara orantılı olarak karşıt olanlar da farklıdır. Şu hâlde "Hiçbir insan beyaz değildir" diyen olumsuzlama ile "İnsan beyaz değildir" diyen olumsuzlama farklıdır. Bir olumlamanın bir olumsuzlaması olduğunu öğretiyor ve bunu şöyle gösteriyor: Olumlamanın yüklediği şeyi olumsuzlamanın da yüklemesi ve olumlamanın önce birleştirdiği şeyi aynı konudan kaldırması gerekir. Bu yapılıyorsa bir olumlamanın bir olumsuzlaması olduğunda kuşku yoktur. Bu ister küllî olarak yüklenen küllîlerde, ister belirlenmemiş ve küllî olmayan şekilde, ister cüzîlerde yapılsın, önermelerin tabiatı tek ve aynıdır: Bir olumlamanın tabiatça yalnızca bir olumsuzlaması vardır. Bunu istikra ile kanıtlıyor.
Örneğin "Sokrates beyazdır", "Sokrates beyaz değildir."
Bu önermede konu aynı, yüklem aynıdır; ortaya örnek olarak koydu.
Başka bir şey aynı şey hakkında ya da aynı şey başka bir şey hakkında olumsuzlanırsa, karşıt değil, ondan farklı olacaktır.
Anlam şudur: Olumsuzlama, olumlamanın yüklediğinden başka bir şey yüklerse ya da olumlamada yüklenen şeyi başka bir konu hakkında yüklerse, birbirlerinin karşıtı olmazlar, yalnızca birbirlerinden farklı olurlar. Biri "Sokrates tartışıyor" dese ve başkası "Sokrates yürümüyor" diye cevap verse, yüklem farklıdır, önermeler de farklıdır, karşıt değildir. "Başka bir şey" derken bunu söylüyor: Olumsuzlama, olumlamanın yüklediğinden başka bir şey yükledi. Biri "Sokrates tartışıyor" dese, başkası da
Hoc quoque argumentum est negationem indefinitam et universalem idem non significare, et eas a se esse diversas. Nam si unius affirmationis una negatio est, contra eam quae dicit, non est homo albus, illa est affirmatio quae dicit, est homo albus. Et contra eam quae dicit, nullus homo albus est, illa est affirmatio quae dicit, quidam homo albus est, sed hae affirmationes diversae sunt, id est, est homo albus, et quidam homo albus est; diversae igitur illae quoque sunt quae his proportionaliter opponuntur. Diversa igitur est negatio quae dicit, nullus homo albus est, et ea quae dicit, non est homo albus. Docet autem nos unius affirmationis unam esse negationem, idque hac ratione demonstrat: Oportet enim id praedicare negationem, quod praedicaverit affirmatio, et rursus de eodem subjecto auferre praedicatum negationem oportet id quod affirmatio ante conjunxerat. Quod si fit, dubium non est unius esse affirmationis unam negationem, sive autem in universalibus hoc fiat universaliter praedicatis, sive indefinite, et non universaliter, sive in singularibus, una eademque propositionum natura est, ut unius affirmationis sit tantum naturaliter una negatio. Hoc autem inductione probat. Dico autem, ut est Socrates albus, non est Socrates albus. In hac enim propositione idem subjectum est, idem praedicatum, et in medio exemplorum subjecit. Si autem aliud aliquid de eodem vel de alio, idem, non opposita erit, sed ab ea diversa. Sensus hujusmodi est, si autem aliud aliquid praedicaverit negatio quam affirmatio praedicavit, vel si de alio subjecto idem negatio praedicaverit quod in affirmatione fuerit praedicatum, non sunt sibi oppositae, sed a se tantum diversae sunt. Si quis enim dicat, Socrates disputat, et alius respondeat, Socrates non ambulat, diversum praedicatum est, et diversae sunt propositiones, et non oppositae, et hoc est quod dixit. Si autem aliud aliquid, aliud enim praedicavit negatio quam affirmatio praedicaverat. Quod si quis sic dicat, Socrates disputat, aliusque respondeat,
PL64.327"Platon tartışmıyor" diye cevap verse, aynı şeyi başka bir konu hakkında yüklemiş olur; bu önermeler de birbirinden farklıdır, karşıt değildir. "Ya da aynı şey başka bir şey hakkında" sözü budur. İkisi de farklıysa önermeler çok daha farklı olur. Bunları koyduktan sonra yine önündeki örneklere dönüyor: Bir olumlamanın karşısına bir olumsuzlama önermesi koyuyor, köşegenleri köşegenlerle, olumluları olumsuzlarla, cüzîleri küllîlerle, belirlenmemişleri belirlenmemişlerle karşılaştırıyor.
"Her insan beyazdır" diyen önermeyle "Her insan beyaz değildir" diyen çelişir; "Bir insan beyazdır" diyenle "Hiçbir insan beyaz değildir" diyen; "İnsan beyazdır" diyenle "İnsan beyaz değildir" diyen.
Sonra düşüncesini şöyle diyerek bağlıyor:
Demek ki bir olumlamanın bir olumsuzlamayla çelişik olarak karşıt olduğu ve bunların hangileri olduğu söylendi. Başkalarının zıt olduğu ve bunların hangileri olduğu da söylendi; ayrıca her çelişkinin doğru ya da yanlış olmadığı, neden olmadığı ve ne zaman doğru ya da yanlış olduğu da söylendi.
Kısaca kimilerinin zıt, kimilerinin çelişik olduğunu yeniden gözden geçiriyor ve bunların hangileri olduğunu yukarıdaki tartışmada dikkatle gösterdiğini söylüyor. Burada genel ve gevşek bir anlamda çelişki dediği olumlama-olumsuzlama karşıtlığının her zaman doğru ya da yanlış olmadığı da bellidir. Bunların ne zaman ve neden doğru ya da yanlış olmadığını açıkladığını da hatırlatıyor.
Tek Olumlama ve Olumsuzlama Üzerine
Tek olumlama ve olumsuzlama, tek bir şeyi tek bir şey hakkında işaret edendir; ister küllî olsun ister küllî olarak olmasın.
Tek olumlamanın ne olduğunu yukarıda da söyledik; Aristoteles aynı şeyi tekrarladığına göre şimdi yine öğretmekten çekinmeyelim. Tek olumlama, tek bir şeyi tek bir şey hakkında işaret eden, yani yüklemi de konusu da ayrı ayrı tek bir şey işaret eden olumlamadır. Yüklem tek bir şey işaret ediyorsa basit ve tektir. Konu da birçok şey değil tek bir şey işaret ediyorsa o da basit ve tektir. Demek ki tek yüklem tek konu hakkındaysa, ikisi de birçok şey değil, teker teker birer şey işaret eder. Böylece önermenin anlamı basit olur ve tek bir şey işaret eden önerme tek olur. Aynı şey, küllî olarak yüklenen küllîlerde de, bunlara karşıt olması gereken cüzîlerde de bulunmalıdır. Bunların örneklerini de ekliyor.
"Her insan beyazdır", "Her insan beyaz değildir"; "İnsan beyazdır", "İnsan beyaz değildir"; "Hiçbir insan beyaz değildir", "Bazı insan beyazdır".
"Her insan beyazdır" tek önermedir, diyor; onun karşıtı "Her insan beyaz değildir" de tektir.
Tabii "beyaz" tek bir şey işaret ediyorsa. Ama bir ad, kendilerinden tek bir şey oluşmayan iki şeye konmuşsa, tek olumlama da tek olumsuzlama da olmaz.
"Beyaz" tek bir şey işaret ediyorsa, diyor; birçok şey belirtiyorsa tek olumlama da tek olumsuzlama da olmaz. Aynı şeye konuda da dikkat etmek gerekir: Konunun da anlamı basit kalmalıdır. Yüklem ya da önermedeki herhangi bir kelime birçok şey işaret ederse önermenin tek olmadığını şöyle öğretiyor:
Bir ad, kendilerinden tek bir şey oluşmayan iki şeye konmuşsa, tek olumlama da olumsuzlama da olmaz.
Bazı adlar birçok şey işaret eder, ama bunların hepsi birleşince tek bir şey oluşabilir. "İnsan" adı canlıyı işaret eder, ölümlüyü işaret eder, akıllıyı da belirtir, ama bunlar birleşince "akıllı ölümlü canlı" denen tek bir şey oluşur; hepsi tek bir insanı tamamlar. Başka adlar da birleşince tek bir şey olamayacak iki ya da daha çok şey belirtir, liber gibi: Hem Dionysos'a hem hür kişiye liber denir, ama hür kişi ile Dionysos birleşince hiçbir şey oluşturmaz. Demek ki konu ya da yüklem, kendilerinden tek bir şey oluşamayacak birçok şey işaret ediyorsa, diyor, o tek olumlama da tek olumsuzlama da değildir. Bunu uydurma bir örnekle doğruluyor.
*Örneğin biri "tunik" adını insana ve ata koyup "Tunik beyazdır" derse, bu tek olumlama da tek olumsuzlama da değildir. Çünkü bunun "İnsan at beyazdır" demekten farkı yoktur; bunun da "İnsan beyazdır ve at beyazdır" demekten farkı yoktur.*
Plato non disputat, de alio subjecto idem praedicavit, et sunt a se diversae propositiones et non oppositae. Et erit id quod ait aliquis, vel de alio idem. Quod si utraque sint diversa, multo magis propositiones diversae fiunt, quibus positis ad proposita rursus exempla contendit, et uni affirmationi unam enuntiationem negationis opponit, angularibus angulares, affirmativis negativas, particularibus universales, indefinitis indefinitas opponens et comparans. Huic autem quae est, omnis homo albus est, contradicit illa quae est, non omnis homo albus est. Illi autem quae est, aliquis homo albus est, illa quae est, nullus homo albus est. Illi autem quae est, homo albus est, illa quae est, homo albus non est. Et post haec concludit sententiam dicens: Quod igitur una affirmatio uni negationi opponitur contradictorie, et quae sunt hae, dictum est. Et quod sunt aliae contrariae, et quae sint hae, dictum est, et quod non omnis vera vel falsa contradictio, et quare, et quando vera, vel falsa. Revolvit quoque breviter, quoniam aliae sunt contrariae, aliae contradictoriae, dicitque se quae sint hae diligentius in superiori disputatione monstrasse. Illud quoque patet non omnem esse veram vel falsam affirmationis et negationis oppositionem, quam nunc communiter et improprie contradictionem vocat. Et quando non sint verae vel falsae, vel cur, se exposuisse commemorat. DE AFFIRMATIONE ET NEGATIONE UNA. Una autem affirmatio et negatio est, quae unum de uno significat, vel cum sit universale universaliter, vel non similiter. Quid sit una affirmatio sit et supra jam diximus, et nunc quoque idem docere non piget. Cum idem Aristoteles revolverit, una enim affirmatio est, quae unam rem de uno significat, id est quae hujusmodi habet praedicatum, et hujusmodi subjectum, ut utrumque singula significet. Nam si unum aliquid significet praedicatum simplex atque unum est. Quod si rursus unum aliquid significet subjectum, et non plura, simplex rursus est atque unum. Quocirca si unum praedicatum de uno erit subjecto, utraque singula significabunt et non plura. Eoque fit, ut sit simplex propositionis significatio, et quae unum significet una sit. Idem autem oportet esse etiam in universalibus universaliter praedicatis, et in particularibus, quas universalibus opponi necesse est, quorum etiam subdit exempla. Ut omnis homo albus est, non omnis homo albus est, est homo albus, non est homo albus, nullus homo albus est, quidam homo albus est. Dicit enim unam esse propositionem Omnis homo albus est, et rursus ei oppositam unam esse, non est omnis homo albus. Si album unum significat. Sin autem duobus unum nomen positum est, ex quibus non est unum, non est una affirmatio, neque una negatio. Si album, inquit, unum significat, quod si plura designat non est una affirmatio, nec una negatio. Hoc autem et in subjecto convenit custodire, scilicet ut subjecti quoque simplex significatio servetur. Docet autem non esse unam propositionem, si praedicatum vel quodlibet in propositione verbum multa significet hoc modo. Sin vero duobus unum nomen est positum ex quibus non est unum, non est una affirmatio, neque negatio. Sunt quaedam res quae plura quidem significent, ex quibus omnibus junctis unum quiddam valeat effici, hominis quidem nomen significat animal, significat mortale, rationale quoque designat, sed haec juncta unum quiddam efficiunt, quod est animal rationale mortale. Haec namque omnia unum hominem complent. Sunt quoque alia quae duas vel plures hujusmodi res designant, ex quibus junctis unum aliquid esse non possit, ut liber. Dicitur namque et Dionysius liber, et ingenuus, sed ingenuus et Dionysius juncti nihil efficiunt. Quare si quid tale sit, inquit, aut subjectum aut praedicatum quod plura significet, ex quibus unum aliquid esse non possit, non est illa una affirmatio, neque una negatio. Et hoc fictitii exempli ratione confirmat. Ut si quis ponat hoc nomen tunica, homini et equo, et dicat tunica est alba, haec non est una affirmatio, nec una negatio. Nihil enim differt hoc quam dicere, est homo equus albus. Hoc autem nihil differt quam dicere, est homo albus, et est equus albus.
PL64.327_2At ve insana, diyor, örneğin "tunik" adı verilsin. Biri "Tunik beyazdır" derse, tunik atı ve insanı belirttiğinden, "At ve insan beyazdır" diyor gibi olur; yani "At beyazdır ve insan beyazdır" demiş gibi. Ama bunlar iki önermedir, bir değil. Demek ki "İnsan ve at beyazdır" önermesi de ikilidir; dolayısıyla "Tunik beyazdır" diyen önerme de ikilidir. Çünkü bu konunun, yani tunik adının ikili anlamı önermeleri ikili yaptı. Biri "Tunik beyazdır"ın tek bir şey işaret ettiğini, çünkü "İnsan ve at beyazdır"ı işaret ettiğini söylerse, bu imkânsızdır. Çünkü insan ile attan bu önermenin belirteceği tek bir şey oluşmaz. Demek ki bu önerme ya birçok şey işaret eder ya da birçok şey işaret etmiyorsa hiçbir şey belirtmez. Çünkü insan-at, birlikte söylenip anlaşılacak hiçbir şey değildir. Şunu söylüyor:
Bunlar birçok şey işaret ediyor ve birçok önermeyse, ilkinin de ya birçok şey işaret ettiği ya da hiçbir şey işaret etmediği açıktır; çünkü insan-at diye bir şey yoktur.
Bunlar birçok şey işaret ediyor ve birçok önermeyse, ilkinin, yani "Tunik beyazdır" diyenin de ya birçok şey ya da hiçbir şey işaret ettiği açıktır. "Hiçbir şey" denmesinin sebebi şudur: Bir teriminin eş adlı olduğu önerme birçok şey belirtmiyorsa, eş adlı adla işaret edilenler birleştiklerinde de tek bir cevherde buluşmadıkları için, birbiriyle dokunmamış şeyleri bağlayan böyle bir birleşmenin hiçbir kavrayışı olmaz. "Tunik beyazdır" önermesi, tunik atı ve insanı işaret ediyorsa, başka türlü tek olamaz;
Dicatur enim, inquit, equus et homo tunica. Et habeant, verbi gratia, hoc nomen. Si quis enim dicat, est tunica alba, quoniam tunica equum atque hominem designat, videtur dicere quoniam est equus et homo albus, tanquam dicat, est equus albus, et est homo albus. Sed hae duae propositiones sunt, et non una; duplex igitur illa quoque propositio est, est homo et equus albus; quare duplex illa quoque quae dicit, est tunica alba. Etenim subjecti hujus, id est tunicae, duplex significatio propositiones fecit esse duplices. Quod si quis dicat unum quiddam significare, est tunica alba, quia significat, est homo et equus albus; impossibile est. Neque enim ex homine et equo quiddam unum fit, ut haec propositio unum aliquid designet; quare aut haec propositio multa significat, aut si non multa, nihil omnino designat. Nihil enim est homo equus, ut simul dicatur atque intelligatur, hoc est enim quod ait: Si ergo hae multa significant, et sunt plures, manifestum est quoniam et prima multa vel nihil significat, neque enim est aliquis homo equus. Si ergo hae multa significant et sunt plures, manifestum est quod et prima, id est ea quae dicit, est tunica alba, multa vel nihil significat. Nihil autem idcirco quoniam si non multa designet propositio cujus quilibet terminus aequivocus est, cum illa quae nomine aequivoco significantur juncta fuerint, neque in unam substantiam convenerint, talis juncturae quae res sibimet incontextas copulant, non erit ullus intellectus: ut in ea quae est, tunica alba est, aliter esse una non potest, si tunica equum hominemque significat
PL64.329ancak at ile insan birleşip tek bir şey oluştururlarsa olabilir. Ama bu terimler öyledir ki bu önermenin ya çoklu olması ya da hiçbir şey işaret etmemesi zorunludur: İnsan ile at birleştirilse hiçbir şey olmaz. Çünkü insan-at diye bir şey yoktur; bunu da "Çünkü insan-at diye bir şey yoktur" sözüyle gösterdi. Bunu neden şimdi ortaya koyduğunu da çok açık gösterdi: Doğruyu ve yanlışı aralarında paylaşan önermelerden bahsederken, yüklemi ya da konusu eş adlı olan önermelerin de doğruyu ve yanlışı paylaşmadığını ekledi. Çünkü ikisi de doğru olabilir: Hürriyete bağlarsan "İnsan liberdir", Dionysos'a bağlarsan "İnsan liber değildir" doğrudur. Demek ki doğru söylenmiştir:
Bu yüzden bunlarda da çelişkilerden birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunlu değildir.
Bir ad birçok şey işaret ettiğinde, olumsuzlama ile olumlamadaki çoklu anlam birbirini ortadan kaldırmaz. Oysa tek olumlama ve tek olumsuzlama ise, ikisi aynı şeyde bulunamayacağından, birinin daima doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur.
Gelecekteki Olumsal Şeyler Üzerine
Olan ve olmuş şeylerde olumlamanın ya da olumsuzlamanın doğru ya da yanlış olması zorunludur. Küllîlerde küllî olarak söylenenlerde biri daima doğru, öteki yanlıştır; söylendiği gibi cüzîlerde de öyledir. Küllîlerde küllî olmayan şekilde söylenenlerde ise bu zorunlu değildir; bunlar hakkında da konuşuldu.
Şimdiki ve geçmiş şeyler hakkında yapılan çelişik önermelerde birinin belirli olarak daima doğru, ötekinin belirli olarak daima yalan olduğunu söylüyor. Örneğin biri "Veientlere karşı özel bir ittifakla savaşa çıkan Fabiusların hepsi öldü" dese ve bu "Veientlere karşı özel bir ittifakla savaşa çıkan Fabiusların hepsi ölmedi" diye olumsuzlansa, birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur; hem de olumlama belirli olarak doğru, olumsuzlama belirli olarak yanlıştır. Olmuş olan şeye olmuş dendiğinde bu belirli olarak doğrudur; olduğu reddedilirse belirli olarak yanlıştır. Demek ki çelişki ister küllî olarak yüklenen küllîlerde cüzîlik karşıtlığıyla yapılsın, ister cüzîlerde, Sokrates ve öteki bireylerde olduğu gibi, geçmiş şeylerde biri daima doğru, öteki yanlıştır. "Sokrates zehirle öldürüldü", "Sokrates zehirle öldürülmedi" sözlerinde olumlama belirli olarak doğru, olumsuzlama da aynı şekilde belirli olarak yanlıştır. Şimdiki şeylerde de bu zorunludur: Sokrates tartışırken biri "Sokrates tartışıyor" dese ve başkası bunu olumsuzlasa, Sokrates'in tartışması şimdiki zaman bakımından belirli olduğu gibi, olumlama da hakikati, olumsuzlama da yalanı belirli olarak taşır. Olumlu ya da olumsuz küllîlerde, karşılarına cüzî olumlama ya da cüzî olumsuzlama konan önermelerde de aynıdır. "Olan ve olmuş şeylerde", yani şimdiki ve geçmiş şeylerde biri daima belirli olarak doğru, öteki daima belirli olarak yanlıştır, ister biri küllî ister öteki cüzî olsun, sözü budur. "Küllîlerde küllî olarak söylenenlerde biri daima doğru, öteki yanlıştır" sözüyle bunu gösterir. Cüzî ve bireyler hakkındaki yüklemelerde de böyledir; bunu da "Cüzîlerde de biri doğru, öteki yanlıştır" diye ekleyerek belirtir. Çelişiklerden söz ettikten sonra, belirlenmemiş olanlarda birinin daima doğru, ötekinin yalan olmasının zorunlu olmadığını ekledi. "Küllîlerde küllî olmayan şekilde söylenenlerde ise bu zorunlu değildir" sözüyle bunu belirtir; çünkü belirlenmemiş önermelerin ikisi de doğru olabilir.
. nisi equus atque homo juncti unum aliquid efficiant; sed hi termini tales sunt, ut necesse sit hanc propositionem vel multiplicem esse, vel nihil significare: nam si jungantur homo et equus, fit nihil. Nihil enim est homo equus, quod per hoc monstravit, quod ait: Neque enim est aliquid homo equus, hoc autem cur nunc ab ipso propositum sit, lucidissime demonstravit; cum enim de his propositionibus loqueretur quae verum inter se falsumque dividerent, hoc addidit, quod etiam hae quae habent vel praedicatum aequivocum, vel subjectum, verum falsumque non dividunt, utraeque enim esse verae possunt, ut hae quae dicunt, est liber homo si ad ingenuitatem referas, et non est liber homo, si ad Dionysium. Recte igitur dictum est: Quare nec in his necesse est hanc quidem contradictionem veram esse, illam vero falsam. Cum enim multa significat, multiplex significatio in negatione atque affirmatione se invicem non perimit, quod si una sit affirmatio et una negatio, quoniam utraeque in eodem esse non possunt, unam veram semper, falsam alteram esse necesse est. DE FUTURIS CONTINGENTIBUS. In his ergo quae sunt, et facta sunt, necesse est affirmationem, vel negationem, veram esse vel falsam. Ac in universalibus quidem universaliter semper hanc veram, illam vero falsam esse, et in his quae sunt singularia, quemadmodum dictum est. In his vero quae in universalibus non universaliter dicuntur, non est necesse, dictum est autem et de his. In praesentibus rebus et in praeteritis factas contradictorias enuntiationes dicit definite, unam semper veram, alteram definite semper esse mendacem, ut si quis dicat: Omnes Fabii perierunt, qui ad pugnam contra Veientes privata conspiratione progressi sunt. Hoc si negetur sic, non omnes Fabii perierunt, qui ad pugnam contra Veientes privata conspiratione progressi sunt, necesse est quidem unam veram, alteram esse falsam, sed definite vera affirmatio est, definite falsa, negatio. Cum enim id quod factum est dicitur factum, definite verum est, quod si id factum esse denegetur, falsum est definite; sive ergo in universalibus universaliter praedicatis contradictio per oppositionem particularitatis fiat, sive in singularibus, ut in Socrate et in caeteris individuis in his quoque quae sunt praeterita, semper una vera est, altera falsa, ut in eo quod est, Socrates veneno peremptus est. Socrates veneno peremptus non est, vera est affirmatio definite, et ita rursus falsa negatio est. In praesentibus quoque idem esse necesse est. Si enim, disputante Socrate, dicat aliquis: Socrates disputat, et hoc alius neget, sicut disputare Socratem praesentis temporis ratione definitum est, ita quoque definite affirmatio retinet et veritatem, negatio definite mendacium. Et in universalibus quidem vel affirmativis vel negativis, in quibus vel affirmatio particularis, vel negatio particularis opponitur idem est. Hoc est enim quod ait: In his quae sunt, et quae facta sunt, id est in praesentibus atque in praeteritis, una semper definite vera est, semper altera falsa definite, sive universalis sit una, altera particularis. Quod per hoc monstratur, quod ait: In universalibus quidem universaliter, semper hanc esse veram, illam vero falsam, sive in singularibus atque individuis praedicatum. Quod per hoc designat quod addidit: Et in his quae sunt singularia, una vera est, altera falsa; sed postquam dixit de contradictoriis, adjecit, in his autem quae indefinitae sunt, non necesse est semper hanc quidem veram, illam vero esse mendacem. Hoc scilicet designans quod ait: In his vero quae in universalibus non universaliter dicuntur, non est necesse in his unam veram, alteram falsam proponi, potest enim fieri ut utraeque sint verae quae fuerint indefinitae.
PL64.329_2Cüzîlerde ve gelecek şeylerde ise durum aynı değildir.
Önermelerin kimi yalnızca bulunmayı işaret eder: Sokrates yaşarken biri "Sokrates keldir" dese, başkası "Sokrates kel değildir" diye olumsuzlasa, biri Sokrates'te kelliğin bulunduğunu koymuş, öteki kelliği ondan ayırmış olur. Kimi zorunludur: Biri "Güneşin her yıl yeniden Koç burcuna dönmesi zorunludur" dese, zorunlu olan ve zorunlulukla gerçekleşen bir şeyi yüklediğinden bütün önermeyi zorunlu yapmış olur. Kimi de olumsaldır: Henüz olmamış olsalar da gelecekte gerçekleşmeleri mümkündür. Biri "İskender bugün öğle yemeği yiyecek", "İskender bugün öğle yemeği yemeyecek" derse böyledir. Bunlar söylendiğinde öğle yemeği yemek henüz İskender'de bulunmaz, ama bulunabilir, bugün yemek yemesi mümkündür. Bu yüzden bunlara olumsal deriz; çünkü henüz olmamış olan şeyin olması mümkündür. Bunlar söylendiği gibi şimdi bulunmaz, çünkü gelecek zamana aittir. Bulunmayan ama bulunabilen şeyler ise zorunlu değildir, çünkü hem olmaları hem olmamaları mümkün olacak bir tabiata sahiptirler: İskender'in bugün yemek yemesi de mümkündür, yememesi de. Gerçekleşme ya da gerçekleşmeme imkânına "iki yana açık" deriz. Böyle şeylerde olumlama da olumsuzlama da gerçekleşebilir, olumlamanın ya da olumsuzlamanın olması zorunlu değildir. Olumlama zorunlu olmadığı için olumsuzlamanın gerçekleşmesinin önü kapanmaz. Olumsuzlama zorunlu olmadığından da bazen olumlama gerçekleşir. Demek ki gerçekleşme ve gerçekleşmeme gücüne "iki yana açık" denir, çünkü bu şeylerde ikisinden biri, yani olumlama ya da olumsuzlama gerçekleşebilir.
Şimdi Aristoteles şunu çok güçlü bir kanıtlamayla ortaya koymaya çalışıyor: Geçmiş ve şimdiki şeylerde olumlama ve olumsuzlamadan birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunlu olmakla kalmaz, biri belirli olarak doğru, öteki belirli olarak yanlıştır; olumsal denen şeylerde ise böyle değildir. Bunlarda olumlamanın ya da olumsuzlamanın doğru olması zorunludur, ama birinin belirli olarak doğru, ötekinin belirli olarak yanlış olması zorunlu değildir. "İskender yıkanacak" desek ve başkası bunu olumsuzlayarak "İskender yıkanmayacak" dese, bütünüyle
In singularibus vero, et futuris non similiter. Propositionum aliae sunt tantum inesse significantes, ut si quis Socrate vivo dixisset: Socrates calvus est, alius negaret, Socrates calvus non est. Illa enim inesse posuit Socrati calvitiem, illa calvitiem a se disjunxit. Aliae vero sunt necessariae, ut si quis dicat, Necesse est solem annis omnibus in Arietem rursus redire. Rem namque necessariam et ex necessitate evenientem praedicans, totam fecit necessariam propositionem. Aliae autem sunt contingentes, quae cum non sint, eas tamen in futurum evenire possibile est, ut si quis dicat: Hodie Alexander pransurus est, hodie Alexander pransurus non est. Etenim cum ista dicantur, quoniam illi adhuc prandere non inest, inesse tamen contingit, et potest fieri ut hodie prandeat, idcirco dicimus eas contingentes, contingit enim fieri, quoniam adhuc nondum facta est. Sed hae non insunt quidem, ut dictum est. Sunt enim futuri temporis. Quae autem non insunt, sed inesse possunt, necessariae non sunt, quoniam hujusmodi retinent naturam, ut eas et esse, et non esse possibile sit, potest enim fieri ut hodie Alexander prandeat, et rursus fieri ut hodie non prandeat. Et hanc eveniendi vel non eveniendi possibilitatem, utrumlibet vocamus. In hujusmodi enim rebus utrumlibet contingit, aut affirmatio, aut negatio, et non est necesse aut affirmationem fieri, aut negationem. Nam cum non sit affirmatio necessaria, non interclusum est contingere negationem. Rursus cum negatio necessaria non sit, interdum accidit, ut affirmatio contingat. Quare haec hujusmodi eveniendi et non eveniendi potentia, utrumlibet vocatur. Quod in his utrumlibet, id est vel affirmationes vel negationes, evenire conceditur. Nunc ergo Aristoteles hoc validissima argumentatione contendit astruere, quod quemadmodum in praeteritis, et in his quae sunt praesentia, non modo in affirmatione et negatione, unam veram, alteram falsam esse necesse est, sed definite una vera est, definite altera suscipit falsitatem, non ita in his quae contingentes vocantur. Necesse enim est ut aut affirmatio vera sit, aut negatio, sed non ut definite quaelibet earum vera sit, altera falsa definite. Nam quod dicimus Alexander lavandus est, id si alius neget, dicatque: Alexander lavandus non est, totum quidem
PL64.331şunun gerçekleşmesi zorunludur: Ya yıkanır ya yıkanmaz. Yıkanırsa olumlama, yıkanmazsa olumsuzlama doğru olur ve birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur. Ama olumlamanın belirli olarak doğru olması zorunlu değildir, çünkü böyle şeylerde olumsuzlama gerçekleşebilir. Olumsuzlamanın doğru, olumlamanın yanlış olduğu da hiçbir zaman belirli değildir, çünkü olumsuzlama gerçekleşmeyebilir. Demek ki bütün çelişkide birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur; ama geçmiş ve şimdiki şeylerde olduğu gibi birinin belirli olarak doğru, ötekinin belirli olarak yanlış olması şeylerin hiçbir tabiatında mümkün değildir. Aristoteles bunu önce cüzî yüklemli önermelerde kanıtlıyor, sonra aynı şeyin küllîlerde de anlaşılması gerektiğini öğretiyor. "Cüzîlerde ve gelecek şeylerde ise durum aynı değildir" demesi bundandır; yani önce ele aldığı cüzî önermelerde ve gelecek, yani olumsal şeylerde, doğru ve yanlış önermelerin tarzı geçmiş ve şimdiki şeylerdekiyle aynı değildir. Geçmiş ve şimdiki şeylerde çelişkinin bütün gövdesi hakikat ve yanlışlığa ayrılır ve biri belirli olarak doğrudur; öyle ki kesin bilen biri bunlardan olumlamanın ya da olumsuzlamanın doğru olduğunu söyleyebilir. Kimse söylemese bile geçmiş ya da şimdiki zamanın kendi tabiatına göre durumu ve sonucu artık kesindir. Olumsal ve gelecek, yani değişken ve kararsız olan şeylerde ise çelişkinin bütün gövdesi hakikat ve yanlışlığı aralarında paylaşır, ama bu hakikat ve yanlışlık belirsiz ve değişkendir. Kimse olumlamanın doğru olduğunu söyleyemez, çünkü olumlamanın doğru olması zorunlu değildir, olumsuzlamanın gerçekleşmesi mümkündür. Olumsuzlama için de aynı şey geçerlidir, çünkü olumlamanın gerçekleşmesi imkânsız değildir. Sonuç olarak ikisinden biri olabildiğine göre, birinin belirli ve kesin olarak doğru olması tabiatça mümkün değildir. Bunu hangi kanıtlamalarla ele aldığı şöyle anlaşılacaktır:
Çünkü her olumlama ya da olumsuzlama doğru ya da yanlışsa, her şeyin ya olması ya da olmaması da zorunludur. Biri bir şeyin olacağını söylese, öteki aynı şeyin olmayacağını söylese, her olumlama ya da olumsuzlama doğru ya da yanlışsa, ikisinden birinin doğru söylemesinin zorunlu olduğu açıktır. Çünkü böyle şeylerde ikisi birlikte olmayacaktır.
Olumlamalarda ve olumsuzlamalarda ortaya konan her şey belirli olarak doğru ya da yanlışsa, bu olumsuzlama ve olumlamaların işaret ettiği şeyin ya gerçekleşmesi ya da gerçekleşmemesi zorunlu olur. "Çünkü her olumlama ya da olumsuzlama belirli olarak doğru ya da yanlışsa" sözü budur; "her" kelimesini bunun için ekliyor. Gelecek ya da olumsal şeylerde olumlama ve olumsuzlamaların belirli olarak doğru ya da yanlış olmadığını kanıtlamaya çalışıyor. Biri bir şeyin olacağını söylese, öteki olumsuzlasa, ikisinin birden gerçekleşmesi mümkün değildir. Biri "Sokrates akşam yemeği yiyecek", öteki "Sokrates akşam yemeği yemeyecek" derse, kim ikisinin aynı anda doğru çıkacağını söyleyebilir? Bu olamaz; demek ki biri doğru söyleyecek, öteki yalan. Birinin belirli olarak doğru ya da yanlış olduğu varsayılsın. Her olumlama ve olumsuzlama belirli olarak doğru ya da yanlışsa ve çelişkilerde olumsuzlayan da olumlayan da birden doğru olamıyorsa, birinin doğru, ötekinin yanlış söylemesi, birinin belirli olarak doğru, ötekinin belirli olarak yanlış söylemesi zorunludur. Bütün olumlama ve olumsuzlamalarda biri belirli olarak yanlış, öteki belirli olarak doğruysa, doğru olanın gerçekleşeceğini söylediği her şeyin gerçekleşmesi, gerçekleşmeyeceğini söylediği her şeyin gerçekleşmemesi zorunludur. "İkisinden birinin doğru söylemesinin zorunlu olduğu açıktır" sözü budur; çünkü böyle şeylerde, yani çelişki önermelerinde olumlama ve olumsuzlama uyuşamaz. Belirli olarak doğru olan olumlamanın söylediği her şeyin gerçekleşmesi, belirli olarak doğru olan olumsuzlamanın söylediğinin de gerçekleşmemesi zorunludur. Bunu şöyle kanıtlıyor:
*Çünkü beyaz olduğunu ya da beyaz olmadığını söylemek doğruysa, beyaz olması ya da beyaz olmaması zorunludur. Beyaz ya da beyaz olmayan ise, olumlamak ya da olumsuzlamak doğrudur. Değilse yalan söyler, yalan söylüyorsa o şey öyle değildir. Demek ki olumlamanın ya da olumsuzlamanın doğru ya da yanlış olması zorunludur.*
hoc necesse est evenire, ut aut lavetur, aut non lavetur, et necesse est unam esse veram, alteram falsam, aut affirmationem, si lotus fuerit, aut, si lotus non fuerit, negationem. Sed non est necesse ut definite affirmatio vera sit, idcirco quod in hujusmodi rebus poterit evenire negatio. Sed nec unquam definitum est, ut negatio vera sit, falsa affirmatio, idcirco quoniam potest non evenire negatio. Quare in tota contradictione, unam quidem veram, falsam alteram esse necesse est. Ut autem definite una vera sit, altera falsa definite, sicut in his quae sunt praeterita quaeque praesentia, nulla ratione rerum possibile est. Sed hoc prius Aristoteles in singularium praedicamentorum propositionibus probat. Post autem idem debere in universalibus docet intelligi. Idcirco enim ait, in singularibus vero et futuris non similiter. Id est in singularibus propositionibus, et de quibus prius tractat, et in futuris, id est in contingentibus, non idem modus est verarum falsarumque propositionum, qui est in praeteritis atque praesentibus. Quoniam in praeteritis atque praesentibus, et totum contradictionis corpus in veritatem falsitatemque dividitur, et vera est una definite, ut possit ex his certus aliquis ac sciens dicere quoniam affirmatio vera sit, vel rursus, quoniam negatio; vel si id nullus dixerit, certa jam praeteriti temporis vel praesentis secundum sui naturam ratio, certusque eventus est, in his vero in quibus contingens est et futurum, id est variabile et instabile, totum quidem corpus contradictionis veritatem falsitatemque partitur, sed haec veritas atque falsitas indiscreta est atque volubilis. Nullus enim potest dicere quoniam affirmatio vera est. Non est enim necesse veram esse affirmationem, idcirco quoniam negationem fieri possibile est, nec rursus negationem, quoniam non est impossibile affirmationem contingere, et postremo quoniam utrumlibet ipsorum contingit, idcirco una earum vera esse definite et certa, naturaliter non potest, quibus autem id argumentationibus exsequatur, manifestum erit hoc modo: Nam si omnis affirmatio vel negatio, vera vel falsa est, et omne necesse est vel esse vel non esse. Quare si hic quidem dicat futurum aliquid, ille vero non dicat hoc idem ipsum, manifestum est quoniam necesse est verum dicere alterum ipsorum, si omnis affirmatio vel negatio vera vel falsa est. Utraeque enim non erunt simul in talibus. Si quidquid in affirmationibus negationibusque proponitur, verum vel falsum est definite, sequitur ut quod illae negationes affirmationesque significant, aut evenire, aut non evenire necesse sit; hoc est enim quod dicit: Nam si omnis affirmatio vel negatio vera vel falsa est definite; idcirco enim addit omnis. In his enim quae sunt futura vel contingentia, non esse affirmationes et negationes veras vel falsas definite probare contendit. Nam si unus dicat aliquid futurum, alius neget, ut utraque eveniant, fieri non potest; quis enim dixerit, dicente aliquo Socrates coenaturus est, alioque negante Socrates coenaturus non est, utrasque veras in uno eodemque contingere? Hoc igitur fieri non potest; unus ergo eorum verum dicturus est, alius mentietur: ponatur enim una eorum definite vera esse, vel falsa, si ergo omnis affirmatio et negatio vera vel falsa est definite, et uterque negans affirmansque veri in contradictionibus esse non possunt, necesse est unum verum dicere, alterum falsum, et unum definite verum, alterum definite falsum. Hoc si est in omnibus affirmationibus atque negationibus, ut una definite falsa sit, altera vera definite, quidquid vera dicit eventurum evenire necesse est, quidquid non eventurum non evenire necesse est, hoc est enim quod ait: Manifestum est quoniam necesse est verum dicere alterum ipsorum; neque enim potest fieri ut affirmatio negatioque consentiant in talibus, id est in contradictionis propositionibus. Necesse est autem evenire quaecunque vera definite affirmatio loquitur, et non evenire quod profert definite vera negatio, quod sic probat. Nam si verum est dicere, quoniam est album vel non album, necesse est esse album vel non album. Et si est album vel non album, verum est affirmare vel negare, et si non est, mentitur, et si mentitur, non est. Quare necesse est aut affirmationem, aut negationem veram esse vel falsam.
PL64.331_2Gelecek hakkında nasıl hüküm verilebileceğine dair örneği şimdiki şeylerden alıyor. Şeylerin birbirini izlemesi şöyledir, diyor: Var olan şeyi önermenin hakikati izler, önermenin hakikatine de önermenin konu edindiği şeyin varlığı eşlik eder. Bu taş ya da herhangi bir şey beyazsa, onun hakkında beyaz olduğunu söylemek doğrudur; bu tersine de çevrilir: Onun hakkında beyaz olduğunu söylemek doğruysa, o kuşkusuz beyazdır ve beyaz olması zorunludur. Böylece şey hakikati, hakikat de hakkında konuşulan şeyi izler. Yine bu taş beyaz değilse, onun hakkında beyaz olmadığını söylemek doğrudur; onun hakkında beyaz olmadığını söylemek doğruysa, beyaz olması mümkün değildir. Aynı şey yalanda da geçerlidir: Bir şey yoksa ve biri onun var olduğunu ileri sürerse, yalan söylemiş olur. Biri bir başkası hakkında yalan söylüyorsa, hakkında yalan söylenen şey yoktur: Beyaz olmayan bir şeyin beyaz olduğunu söyleyen yalan söylemiştir; dolayısıyla hakkında yalan söylediği şeyin de olmaması zorunludur. Demek ki hakikat var olan şeyle, var olan şey hakikatle, yanlışlık var olmayan şeyle, var olmayan şey yanlışlıkla yer değiştirir. Bu bütün şeylerde böyleyse, hakikat ya da yanlışlıkla söylenen her şey var olan ya da olmayan şeyle yer değiştirir; olumsuzlama olsun olumlama olsun, birinin daima doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur. Biri belirli olarak doğruysa, bu çelişki varsayımından imkânsız bir şey doğar: Olan ve oluşan her şey zorunlulukla gerçekleşir, hiçbir şey rastlantıyla olmaz, hem olması hem olmaması mümkün hiçbir şey kalmaz. Hür iradenin idaresine de hiçbir şey bırakılmaz, ne olursa olsun her şey zorunlulukla olur. Çünkü
Quod de futuro possit esse judicium, a praesentibus trahit exemplum: ait enim hanc esse rerum consequentiam, ut rem subsistentem propositionis veritas consequatur, veritatem propositionis rei, de qua propositio, essentia comitetur. Nam si hic lapis vel quodlibet aliud album est, verum est de eo dicere quoniam album est, et hoc convertitur. Nam si verum est dicere de eo quoniam album est, sine dubio album est, et album esse necesse est, itaque fit ut res veritatem, et veritas rem, de qua proponitur, subsequatur. Rursus si hic lapis albus non est, verum est de eo dicere quoniam non est albus, et si de eo verum est dicere quoniam non est albus, ut sit albus fieri non potest, cum vere dicatur quoniam non est albus. Idem quoque etiam in mendaciis valet. Nam si quid non est, cum hoc aliquis esse proposuit, mentietur. Et si quis de alio mentietur, illud de quo fit mendacium non est, ut si quam rem cum alba non sit dicat, aliquis esse albam mentitus est, quocirca necesse est illud quoque non esse de quo mentitus est. Ita igitur veritas quidem rei quae est, et res quae est veritati, falsitas vero rei quae non est, et res quae non est, falsitati convertitur, quod si hoc est in omnibus rebus, quidquid dicitur cum veritate vel falsitate, ad rem quae est vel non est convertitur, sive negatio sit, sive affirmatio, et unam veram semper, alteram falsam esse necesse est; si una definite vera est, impossibile quiddam ex hac positione contradictionis evenit. Evenient namque omnia, quaecunque sunt vel fiunt ex necessitate fieri, et nihil a casu, nihilque esse possibile quod sit, et non esse possibile. Nihil etiam in liberi arbitrii moderamine relinquetur, sed totum erit ex necessitate quidquid evenerit. Nam si
PL64.333bir şey hakkında olacağını belirli olarak söylemek doğruysa, o şeyin kuşkusuz olması zorunludur ve olmaması mümkün değildir. Onun hakkında olacağını söylemek doğrudur; olması zorunlu olmasaydı, olacağı doğru olarak söylenemezdi. Demek ki her olumlama ve olumsuzlamada, olumlama ya da olumsuzlama gelecek için belirli olarak doğru ya da yanlışsa, belirli olarak doğru olan olumlamanın söylediğinin ya da doğru olan olumsuzlamanın söylediğinin gerçekleşmesi zorunludur. Yanlışlıkta da durum aynıdır: Olmayacak bir şey için olacak demek yanlıştır; olacak demek yanlış olan şey de zorunlu olarak olmayacaktır. Yine olacak bir şey için olmayacak demek yanlıştır; olmayacak demek yanlış olan şey de zorunlu olarak olacaktır. Doğru önermeleri söylenenin olması yönünde zorunlu bir sonuç izlediği gibi, yanlış önermeleri de yanlış önermenin söylediğinin olmaması yönünde zorunlu bir sonuç izler. Eğer gelecek hakkındaki her olumlama ya da olumsuzlama hakikati ve yanlışlığı her zaman belirli olarak ayırıyorsa, yüklenen şeylerin sonucu zorunlu olacak, her şey zorunlulukla gerçekleşecek ya da gerçekleşmeyecek; rastlantı da imkân da yok olacak, hür irade de ortadan kalkacaktır.
Kıyas şöyledir: Her olumlama ya da olumsuzlama belirli olarak doğru ya da yanlışsa, her şey kaçınılmaz bir zorunlulukla gerçekleşecektir. Böyleyse hür irade ortadan kalkar. Ama bu imkânsızdır; demek ki her olumlama ya da olumsuzlamanın belirli olarak doğru ya da yanlış olduğu doğru değildir. Önermeler belirli olarak doğru ya da yanlışsa her şeyin zorunlulukla gerçekleştiğini de şu kıyas gösterir: Gelecek hakkındaki her belirli hakikat ya da yanlışlık, şeyin sonucunu olacak ya da olmayacak diye zorunlulukla belirler; bütün gelecek önermeler ise belirli olarak doğru ya da yanlıştır; demek ki hepsinde gerçekleşme ya da gerçekleşmeme zorunluluğu olacaktır. Aristoteles bu sonuç için şunu getirdi:
Demek ki hiçbir şey ne rastlantıyla ne iki yana açık olarak olur, oluşur, olacak ya da olmayacaktır; her şey zorunlulukla olur, iki yana açık olarak değil. Çünkü ya söyleyen doğru söyler ya da olumsuzlayan.
Olacak her şey zorunlulukla olacaksa, rastlantı ve "iki yana açık" denen şey yok olur, hür irade de elden alınır. Her şeyin zorunlulukla gerçekleştiğini söyleyen önceki sonucu "Çünkü ya söyleyen doğru söyler ya da olumsuzlayan" sözüyle kanıtlıyor. Şeylerin hakikati zorunlulukla yer değiştiriyorsa, ya olumsuzlayan doğru söyler ya da olumlayan; her şeyin zorunlulukla olması gerekir. Çünkü zorunlulukla olmayacaksa, belirli olarak doğru olmayacaktır. Bunu da ekledi:
Çünkü aynı şekilde olabilir de olmayabilir de; iki yana açık olan, şöyle olmaya da olmamaya da daha yatkın değildir, olmayacaktır da.
"İki yana açık"ın ne olduğunu açıklayarak olumsalın tabiatını gösteriyor. "Hangisi olursa", sonucu belirsiz olan, yani olması ya da olmaması eşit olarak mümkün olan şeydir. "Çünkü aynı şekilde olabilir de olmayabilir de" sözü budur. Çünkü olumlama ya da olumsuzlamanın birine giden doğru ve zorunlu bir yolu yoktur; şöyle olmaya da olmamaya da daha yatkın değildir. "Hangisi olursa", gerçekleşmeye de gerçekleşmemeye de eşit yol tutan şeydir. Şöyle olmaya da olmamaya da daha yatkın değildir, yani olmaya da olmamaya da eşit durumdadır; olmaya olmamaktan daha yakın değildir.
Dahası, bir şey şimdi beyazsa, önceden beyaz olacağını söylemek doğruydu. Demek ki olmuş şeylerden herhangi biri için var olduğunu ya da olacağını söylemek daima doğruydu.
Kendi kendine güçlü bir kanıt getiriyor; bununla olumlama ve olumsuzlamaların belirli olarak doğru ya da yanlış olduğu gösterilebilir. Şuna dikkat edilmesi gerektiğini söylüyor: Belki olmuş bir şeyin olmadan önce olacağının doğru olarak söylenebilmiş olduğunu kabul etmek zorunda kalırız. Örneğin Sokrates dün akşam yemek yediyse, dün sabah yemek yiyeceğini söylemek doğruydu; dolayısıyla önceden söylenseydi belirli olarak doğru olurdu. Demek ki olan her şey belirli olarak doğru bir şekilde önceden söylenebilirdi. "Bir şey şimdi beyazsa, önceden beyaz olacağını söylemek doğruydu" sözü budur. Bir şey şimdi beyazsa, önceden beyaz olacağını söylemek doğruydu; dolayısıyla olmuş şeylerden herhangi birini belirli olarak doğru bir şekilde önceden söylemek de mümkündü. Çünkü işin sonucu bunu doğruladı. Bu itiraza aynı şeylerle yeniden karşılık veriyor. Bunu söyleyen önceki kanıtlamanın tuzağından kurtulamaz; aynı şeylerin hepsi onu yeniden kuşatır ve aynı güçlükler onu yine sıkıştırır.
verum est definite de qualibet re dicere quoniam erit, illam rem sine dubio futuram esse necesse est, et ut non fiat non potest evenire. Verum enim est dicere de ea quoniam futura est, nec verum de ea quoniam futura est poterat dici, nisi eam fore esset necesse; quare si in omni affirmatione et negatione, aut affirmatio aut negatio in futurum definite, vera vel falsa est, necesse est vel quod ab affirmatione vera definite, vel quod a negatione dicitur, evenire. In falsitate quoque similis causa est. Nam quod non erit, falsum est dicere quoniam erit. Et quod falsum est dicere quoniam erit, ex necessitate non erit. Item quod erit, falsum est dicere quoniam non erit, et quod falsum est dicere quoniam non erit, necessario erit. Ut igitur veras propositiones necessarius sequitur eventus ut fiat, quod dicitur, ita et falsas propositiones necessarius sequitur eventus, ut non fiat, quod dicitur a falsa propositione. Quod si in futurum omnis affirmatio vel negatio definite semper dividunt veritatem et falsitatem, erit rerum quae praedicantur necessarius eventus, et omnia ex necessitate contingent, vel non contingent, perit et casus, et possibilitas, et liberum perit arbitrium. Syllogismus autem hujusmodi est: si omnis affirmatio vera est aut falsa definite, et eodem modo negatio eveniet, ut omnia inevitabili necessitatis ratione contingant, quod si hoc est, liberum perit arbitrium. Sed hoc impossibilitas est; non igitur verum est omnem affirmationem vel negationem veram esse definite vel falsam. Omnia autem ex necessitate contingere, si illae definite verae vel falsae sunt, talis syllogismus ostendit: omnis in futurum definita veritas vel falsitas eventum rei vel futurum vel non futurum ex necessitate constituit, sed omnes propositiones futurae definite verae vel falsae sunt. In omnibus igitur eveniendi, vel non eveniendi necessitas erit, pro qua conclusione illud Aristoteles intulit, quod ait: Nihil igitur neque est, neque fit, nec a casu, nec utrumlibet, nec erit, nec non erit, sed ex necessitate omnia et non utrumlibet, aut enim qui dicit; verus est, aut qui negat. Casus namque, et id quod est utrumlibet exstinguitur, libera etiam voluntas adimitur, si omnia quaecunque fient ex necessitate futura sunt; et probat superiorem conclusionem, quae dicit omnia ex necessitate contingere, per hoc quod ait: aut enim qui dicit verus est, aut qui negat; si ergo veritas rerum necessitati convertitur, aut qui negat verus est, aut qui affirmat omnia fieri ex necessitate necesse est. Nam si non erunt ex necessitate, non erunt verae definite, id quod ipse subjunxit: Similiter enim, vel fieret, vel non fieret, utrumlibet enim nihil magis sic vel non sic se habet, aut habebit. Exponit enim quae sit contingentis natura, cum quid sit utrumlibet exponit. Utrumlibet est id cujus indiscretus eventus est, id est, quod aequaliter esse vel non esse contingit. Hoc est enim quod ait, similiter enim fieret vel non fieret. Neque enim directam viam necessariamque habet unam vel affirmationem vel negationem, sed nihil se magis sic habet, vel sic non habet, et est utrumlibet quod aequalem cursum et ad evenire retinet, et ad non evenire. Nihil enim se magis vel sic habet, vel sic non habet, id est aequaliter se habet ad esse, et ad non esse. Nihil enim magis sese habet, ut fiat quam ut non fiat. Amplius si est album nunc, verum erat dicere prius quoniam erit album, quare semper verum fuit dicere quodlibet eorum quae facta sunt, quoniam est vel erit. Validam sibi ipsi vim argumentationis opponit, qua possit ostendere affirmationes negationesque veras vel falsas esse definite, et ait providendum esse ne forte necesse sit suspicari id quod jam factum est vere dici potuisse antequam fieret, esse faciendum, ut si Socrates hesterna nocte coenavit, verum fuit hesterna matutina dicere, quoniam coenaturus est; quocirca definite quoque verum fuisset, si tunc praediceretur. Omnia igitur ea quae fiunt definite poterant vera praedicari. Hoc est enim quod dicit, si est album nunc, verum erat dicere prius quoniam erit album. Nam si qua res nunc alba est, verum erat ante dicere quoniam erit alba, quare definite quoque fuit quodlibet eorum quae facta sunt vere praedicere. Hoc enim rei ipsius exitus comprobavit. Huic oppositioni per eadem rursus occurrit. Non enim qui haec dicit, licet ei laqueum superioris argumentationis effugere, rursus enim eadem illum cuncta circumveniunt, et eisdem iterum urgetur incommodis.
PL64.333_2Olduğunu ya da olacağını söylemek daima doğruysa, bunun olmaması ya da olmayacak olması mümkün değildir. Olmaması mümkün olmayanın olmaması imkânsızdır; olmaması imkânsız olanın olması zorunludur. Demek ki olacak her şeyin olması zorunludur; öyleyse hiçbir şey iki yana açık olarak ya da rastlantıyla olmayacaktır. Çünkü rastlantıyla oluyorsa zorunlulukla değildir.
Hayranlık verici bir akıl yürütmeyle söyleyenin önceki kanıtlamasını aynı güçlüğe indirdi. Olmuş her şey belirli olarak doğru bir şekilde önceden söylenebilmişse, şeyin zorunluluğu önermenin hakikatini izlediğinden, belirli olarak doğru bir şekilde önceden söylenmiş şeyin gerçekleşmemesi mümkün değildi. Gerçekleşmemesi mümkün değilse gerçekleşmemesi imkânsızdı. Olmaması imkânsız olanın olması ise zorunludur. Demek ki onun sonucu zorunlulukla gelir. Öyleyse hiçbir şey iki yana açık olarak ya da rastlantıyla olmayacaktır. Çünkü rastlantıyla olabilecekse zorunlulukla olmayacaktır. Zorunlulukla olmayacaksa olmaması imkânsız değildir; olmaması imkânsız değilse olmayabilir; olmayabilirse belirli olarak doğru bir şekilde önceden söylenemez. Çünkü belirli olarak doğru bir şekilde önceden söylenen şey zorunlulukla olacaktır; rastlantıyla olan ise zorunlulukla gerçekleşmez.
Ama ikisinin de doğru olmadığını, yani ne olacağını ne de olmayacağını söylemek de mümkün değildir. Birincisi, olumlama yanlış olunca olumsuzlama doğru olmayacak, olumsuzlama yanlış olunca da olumlamanın doğru olmaması gerekecektir.
Gelecek olumsal şeylerin farklılığı dört durumdan oluşur. Çünkü olumlanan ve olumsuzlanan
Quod si semper verum fuit dicere quoniam est vel erit, non potest hoc non esse vel non futurum esse. Quod autem non potest non fieri impossibile est non fieri; et quod impossibile est non fieri, necesse est fieri. Omnia ergo quae futura sunt, necesse est fieri, nihil igitur utrumlibet, neque casu erit; nam si casu, non ex necessitate. Mira ratione superiorem argumentationem dicentis ad idem reduxit incommodum dicens: Si verum est omnia quaecunque facta sunt, definite vere potuisse praedici, quoniam veritatem propositionis rei necessitas sequitur, quod vere definite praedicatum erat non evenire non poterat; sed si non evenire non poterat, ut non eveniret erat impossibile. Quod autem non fieri impossibile est, fieri necesse est. Eventus igitur ejus ex necessitate consequitur. Nihil ergo utrumlibet, neque a casu erit. Nam si a casu esse poterit, non ex necessitate futurum est; quod si non est ex necessitate futurum, non est impossibile non fieri; si non est impossibile non fieri, potest non fieri; si potest non fieri, non potest definite vere praedici. Quod enim vere definite praedicetur, ex necessitate futurum est, quod autem a casu est, ex necessitate non evenit. At vero nec quoniam neutrum verum est, contingit dicere quoniam neque erit, neque non erit; primum enim cum sit affirmatio falsa, erit negatio non vera, et cum haec sit falsa, contingit affirmationem esse non veram. Quatuor differentiis contingentium futurorum diversitas constat. Aut enim id quod affirmatur et negatur
PL64.335gelecekte ya ikisi de doğru olacak, ya ikisi de yanlış, ya biri belirli olarak doğru, öteki belirli olarak yanlış, ya da biri belirsiz olarak doğru, öteki belirsiz olarak yanlış olacaktır. Gelecek için olumsal şeyler hakkında ortaya konan önermelerde olumlama ve olumsuzlamanın ikisinin birden doğru olmadığını yukarıda "İkisinden birinin doğru söylemesinin zorunlu olduğu açıktır, her olumlama ya da olumsuzlama doğru ya da yanlışsa; çünkü böyle şeylerde ikisi birlikte olmayacaktır" sözüyle gösterdi. Çünkü önermelerin çelişik karşıtlığında kimse ikisini birden doğru bulamaz. Şimdi ikisinin birden yanlış da olamayacağı gösteriliyor: "Ama ikisinin de doğru olmadığını söylemek de mümkün değildir", yani ne olumlamanın ne olumsuzlamanın. Olumlama ile olumsuzlamanın ikisi birden yanlış olurdu, eğer ne olumlamanın söylediği olacak olsaydı ne de olumsuzlamanın söylediği olmayacak olsaydı. Böylece olumlamanın "olacak" dediği şey olmaz, olumsuzlamanın "olmayacak" dediği şey de olmayacak değildir. Biri bunu böyle söylerse, diyor, birincisi, çelişik önermede olumlama yanlış olunca olumsuzlamanın doğru olmaması, olumsuzlama yanlış olunca da olumlamanın yanlış olması uygunsuz ve imkânsızdır. Bu yalnızca zıtlarda olurdu, çelişik karşıtlıkta olmaz; çünkü orada birinin daima doğru, ötekinin daima yanlış olması zorunludur.
*Ayrıca bir şeyin beyaz ve büyük olduğunu söylemek doğruysa, ikisinin de olması gerekir. Yarın olacaksa yarın olması gerekir. Ne olacak ne de olmayacaksa, iki yana açık bir şey de olmayacaktır, deniz savaşı gibi: Deniz savaşının ne olması ne de olmaması gerekecektir. Bunlar ve bunun gibi uygunsuzluklar ortaya çıkar; eğer küllîlerde küllî olarak söylenenlerde ve cüzîlerde her olumlama ve olumsuzlamadan birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunluysa, olanlarda iki yana açık bir şey bulunmaz, her şey zorunlulukla olur ve oluşur. Böylece ne düşünüp taşınmak ne de iş görmek gerekir; şunu yaparsak bu olacak, yapmazsak olmayacak demeye gerek kalmaz. Çünkü bin yıl önceden birinin bunun olacağını, ötekinin olmayacağını söylemesini hiçbir şey engellemez; demek ki onlardan birinin o zaman doğru olarak söylediği şey zorunlulukla olacaktır. Birinin çelişkiyi söylemiş ya da söylememiş olması da fark etmez. Çünkü biri olumlamasa, öteki olumsuzlamasa da şeylerin durumu açıktır. Olumsuzlandığı ya da olumlandığı için olacak ya da olmayacak değildir; bin yıl önce söylenmesiyle başka herhangi bir zamanda söylenmesi arasında da fark yoktur. Demek ki her zaman durum, biri doğru söylenecek şekildeyse, bunun olması zorunluydu; olan her şey de daima zorunlulukla olacak şekildeydi. Çünkü biri bir şeyin olacağını doğru olarak söylediğinde, onun olmaması mümkün değildir; olmuş olan için de olacağını söylemek daima doğruydu.*
in futurum, utrumque erit verum aut utrumque falsum; aut unum verum, falsum alterum definite; aut unum verum, falsum alterum indefinite. Non esse enim et affirmationem et negationem veram in his propositionibus, quae de rebus contingentibus in futurum proponuntur per hoc demonstravit superius quod ait: Manifestum est quoniam necesse est verum dicere, alterum ipsorum, si omnis affirmatio vera vel falsa est. Utraque enim non erunt simul in talibus. Neque enim fieri potest ut in contradictoria propositionum oppositione, utrasque veras quisquam valeat invenire. Nunc autem monstratur quoniam ne hoc quidem fieri potest ut utraeque sint falsae, ait enim: At vero, ne hoc quidem nobis contingit dicere quoniam neutrum verum est, id est nec affirmatio, nec negatio; contingeret autem utraque esse falsam affirmationem scilicet et negationem, si nec quod diceret affirmatio futurum esset, nec non esset quod negatio diceret non esse. Ita enim fieret, ut nec esset quod affirmatio esse praedicavit, nec non esset quod negatio non esse proposuit. Si quis ergo hoc ita dicat, primum, inquit, illud inconveniens atque impossibile est, quod in contradictoria propositione, cum affirmatio falsa sit non est vera negatio, et rursus cum negatio falsa sit, falsa quoque affirmatio sit. Hoc enim in solis contrariis contingebat, non etiam in contradictoria oppositione. In hac enim unam semper veram esse necesse est, semper alteram falsam. Ad haec si verum est dicere quoniam album est et magnum, oportet esse utrumque. Si vero erit cras, oportet esse cras. Si autem neque erit, neque non erit cras, non erit utrumlibet, ut navale bellum. Oportebit enim neque fieri navale bellum, neque non fieri. Quae ergo contingunt inconvenientia haec sunt, et hujusmodi alia quod si omnis affirmationis et negationis, vel in his quae de universalibus dicuntur universaliter, vel in his quae sunt singularia, necesse est hanc quidem veram esse illam vero falsam. Nihil autem utrumlibet esse in his quae fiunt, sed omnia esse et fieri ex necessitate. Quare non oportebit neque consulere, neque negotiari, ut si facimus, erit hoc, si vero non hoc, non erit. Nihil enim prohibet in millesimum annum hunc quidem dicere hoc futurum esse, illum vero non dicere. Quare ex necessitate erit quodlibet eorum, quod tunc ab eo verum erat dicere. At vero neque hoc differt, si aliquis dixerit contradictionem, vel non dixerit. Manifestum est enim quoniam sic se habent res, etiamsi non hic quidem affirmaverit ille vero negaverit. Non enim propter negare vel affirmare erit vel non erit, nec in millesimum annum magis quam in quantolibet tempore. Quare si in omni tempore sic se habebat, ut unum diceretur vere, necesse erat hoc fieri, et unumquodque eorum quae fiunt sic semper se habebat, ut ex necessitate fieret. Quando enim vere dicit quis quoniam erit, non potest non fieri; et quod factum est, verum erat dicere semper quoniam erit.
PL64.335_2Söyleneni daha da uygunsuz göstermek için başka bir şey daha ekledi. Gelecek hakkında önceden söylenen her şey, doğru söylenmişse olacaktır. Biri şimdiki zamanda "Bu hayvan beyazdır" ya da "büyük bedenlidir" der ve bunu doğru olarak söylerse, o hayvanın beyaz ve büyük olması zorunludur. Gelecekte de böyledir: Biri "Bu hayvan yarın beyaz ve daha iri bedenli olacak" diye doğru söylerse, yarın ikisinin de gerçekleşmesi, hem beyaz hem iri bedenli olması zorunludur. Bir şey yanlış olarak önceden söylenmişse, olumlamaysa söylenenin olmaması zorunludur: Biri yanlış olarak deniz savaşı olacağını olumlarsa, yanlış olumlamanın önceden söylediğinin olmaması zorunludur. Yanlış olumsuzlamaysa, yanlış olumsuzlamanın olmayacak dediğinin olması zorunludur. İkisi de yanlışsa, olumlama belirli olarak yanlış olduğu için söylenen zorunlu olarak olmayacak; olumsuzlama belirli olarak yanlış olduğu için de söylenen zorunlu olarak olmayacak değildir. Böylece şeylerdeki iki yana açıklık bütünüyle ortadan kalkar; çünkü ikisi de zorunludur, zorunlulukla gerçekleşir ve bu zorunluluk imkânsızdır. Biri yarın deniz savaşı olacağını söylese, başkası bunu olumsuzlayıp olmayacağını söylese, ikisi de yanlışsa, olacağını söyleyen olumlama yanlış olduğu için yarın deniz savaşının olmaması zorunlu olacaktır; yarın olmayacağını söyleyen olumsuzlama yalan söylediği için de yarın deniz savaşının olması zorunlu olacaktır. Demek ki deniz savaşının hem olması hem olmaması zorunlu olacaktır; bu da imkânsızdır ve düşüncenin ortak tabiatına aykırıdır. Demek ki ikisinin, yani olumlama ile olumsuzlamanın birlikte yalan söylediği doğru değildir.
"Bunlar ve bunun gibi uygunsuzluklar ortaya çıkar", diyor. Biri ister küllî olup küllî olarak yüklenenlerde, ister önermelerde cüzî olarak bildirilenlerde birinin zorunlu olarak belirli şekilde doğru, ötekinin belirli şekilde yanlış olduğunu söylerse, bu ve benzeri uygunsuzluklar ona musallat olur. Bunu, biri birinin belirli olarak doğru, ötekinin belirli olarak yalan olduğunu söylerse her şeyin zorunlulukla gerçekleşeceğini gösteren önceki delillerden söylüyor. Birinin belirli olarak doğru olduğunu ileri sürenlerin başına gelen öteki imkânsızlıklar da şunlardır: Karşıtlardan birinin doğru, ötekinin yanlış olduğunu ileri süren, yukarıda söylendiği gibi şeylerdeki iki yana açıklığı kaldırır, her şeyin zorunlulukla olduğunu ya da oluştuğunu koyar, hiçbir şeyi ne rastlantıya ne insanın kendi iradesine bırakır. Bundan iş görmenin de bir işe girişmenin de faydasız olduğu sonucu çıkar, çünkü bütün bunlar düşünüp taşınmakla yürür. Olacak her şeyin gerçekleşmesi zorunluysa, düşünüp taşınmanın kendisi gereksizdir. Neden biri "Bunu yaparsam şu başıma gelecek, şunu yaparsam şu olacak" desin ki? Her şey zorunluluğun gücüyle gerçekleşiyorsa, birinin bir şeyin yapılması gerektiğini söylemesini, ötekinin bunu olumsuzlamasını hiçbir şey engellemez. Şimdi olan her şeyi biri önceden doğru olarak söyleyebilseydi, olanların zorunluluğun değişmez şiddetiyle gerçekleştiğinden kim kuşku duyardı? "Demek ki onlardan birinin o zaman doğru olarak söylediği şey zorunlulukla olacaktır" sözü budur.
Şeylerin sonucunu şeylerin
Addidit quoque aliud, quo magis id quod dicitur videatur incongruum. Omne enim id quod praedicitur in futurum, si vere praedicitur, erit. Si quis enim dicat in praesenti tempore, hoc animal quodlibet album est, vel magni corporis, et hoc vere pronuntiet, album et magnum illud animal esse necesse est. Ita etiam in futuro si quis vere dicat quoniam hoc animal cras album fiet, et corporis vastioris, necesse est cras utraque contingere, ut et album fiat et corporis vastioris. Sin vero falso aliquid praedicatur, necesse est non esse quod dicitur, si sit affirmatio: ut si quis affirmet falso futurum navale bellum, necesse est non fieri quod a falsa affirmatione praedicitur. At si sit falsa negatio, necesse est fieri quod falsa negatio futurum non esse praedixit; sin vero utraque falsa sunt, non erit ex necessitate quod dicitur, quia definite affirmatio falsa est, nec non erit ex necessitate quod dicitur, quia definite est falsa negatio. Unde fit ut utrumlibet quod est in rebus omnino perimatur; utraque enim necessario sunt et ex necessitate contingunt, et est necessitas illa impossibilis. Nam si quis dicat cras futurum navale bellum, aliusque neget, et pronuntiet non futurum, si utraque sint falsa, necesse quidem erit non esse cras navale bellum, quoniam affirmatio, quae illud dicit futurum, falsa est. Rursus necesse est esse cras navale bellum, quoniam negatio quae dicit cras non futurum, ipsa quoque mentitur. Quare necesse erit et esse navale bellum, et non esse, quod est impossibile et praeter communem cogitationis naturam. Non est igitur verum utrasque et simul, id est affirmationem negationemque mentiri. Quae ergo, inquit, contingunt inconvenientia, haec sunt et hujusmodi, si quis dicat vel in his quae universalia sunt et universaliter praedicantur, vel in his quae singularia in propositionibus enuntiantur, unam necessario definite esse veram, definite esse alteram falsam, talia illum, inquit, inconvenientia consequentur, et alia similia. Hoc scilicet dicens de superioribus argumentis, in quibus ostendebat omnia ex necessitate contingere, si quis unam veram definite, alteram diceret definite mendacem. Quaenam vero asserat alia impossibiliaque concurrere his qui unam definite veram proponunt, haec sunt: si quis enim proponat unam esse veram, oppositarum alteram esse falsam, tollit (ut supra dictum est) id quod est utrumlibet in rebus et omnia esse vel fieri ex necessitate constituit, nihil a casu, nihilque a propria voluntate. Unde fit ut neque negotiari sit utile, nec inire actum, quae omnia consilii ratione tractantur, ipsum enim consilium supervacuum est, cum omnia quaecunque futura sint necesse sit evenire. Quid enim unusquisque dicat, Si hoc faciam, illud mihi eveniet atque continget, si vero haec, illa res eveniet? etenim nihil prohibet quemvis illum affirmare aliquid esse faciendum, alium vero negare, cum omnia vi necessitatis eveniant. Nam si omnia quae fiunt nunc, ante aliquis vere praediceret, quis dubitat quin illa quae facta sunt, immutabili violentia necessitatis evenerint? Hoc est enim quod ait: Quare ex necessitate erit quodlibet eorum quod tunc verum erat dicere. Sed ne illud videatur incongruum quod rerum eventum non ex ipsa
PL64.337tabiatından değil, önermelerin hakikatinden ve yanlışlığından yargıladığımız uygunsuz görünmesin diye, bu kuşkuyu kendisi gideriyor: "Birinin çelişkiyi söylemiş ya da söylememiş olması da fark etmez." Düşünüp taşınmayı ortadan kaldırmak, insanların hiçbir şekilde düşünüp taşınması gerekmediğini söylemek için bir şeyin önceden söylenmesi pek önemli değildir. Bir şey söylensin ya da söylenmesin, doğru olarak önceden söylenebilecek her şey, söylenmese de gerçekleşmek zorundadır. Doğru olarak önceden söylenmesi, doğru olarak önceden söylenebildiği içindir; doğru olarak önceden söylenebilmesi de değişmez bir şekilde olacağı içindir. Demek ki doğru olarak önceden söyleniyorsa olacaktır; yalnızca söyleniyorsa değil, doğru olarak önceden söylenebiliyorsa da olacaktır. Önceden söylensin ya da söylenmesin, doğru olarak önceden söylenebilecek her şey zorunlulukla olacaktır. Çünkü durum böyleyse, diyor, biri onu olumlasın öteki olumsuzlasın, açıktır ki gerçekleşecekse olumsuzlama ona engel olmaz, gerçekleşmeyecekse olumlama yarar sağlamaz. "Olumsuzlandığı ya da olumlandığı için olacak ya da olmayacak değildir", diyor; zaman da tabiatın bu gücünü değiştirmez. Bin yıl sonra gerçekleşeceğine inanılanlar, ne kadar zaman sonra olursa olsun zorunlulukla olacak şeylerle aynı şekilde gerçekleşir. Dolayısıyla her zamanda her şey öyleyse, yani biri belirli olarak doğru, öteki belirli olarak yanlış söylenebiliyorsa, olmuş ya da olacak her şey şeylerin değişmez düzeniyle gerçekleşir. "Olan her şeyin olması zorunluydu" sözü budur, yani durum her şey zorunlulukla olacak şekilde olsaydı. Bunu önceki kanıtlamayla doğruluyor: "Çünkü biri bir şeyin olacağını doğru olarak söylediğinde, onun olmaması mümkün değildir." Çünkü sonuç zorunluluğu, zorunluluk da hakikati izler. "Olmuş olan için de olacağını söylemek daima doğruydu"; çünkü önermenin hakikati şeylerin zorunlu sonuçlarından gelir.
*Ama bunlar mümkün değilse: Çünkü geleceklerin bir ilkesinin düşünüp taşınmamızdan ve bir şey yapmamızdan geldiğini görüyoruz; ayrıca daima fiil hâlinde olmayan şeylerde olmak da olmamak da mümkündür. Bunlarda ikisi de mümkündür, hem olmak hem olmamak, dolayısıyla hem oluşmak hem oluşmamak. Birçok şeyin böyle olduğu bize açıktır: Bu giysinin kesilmesi mümkündür, ama kesilmeyecek, önce yıpranacaktır. Aynı şekilde kesilmemesi de mümkündür; çünkü kesilmemesi mümkün olmasaydı önce yıpranması da mümkün olmazdı. Bu tür bir güce göre söylenen öteki oluşlarda da böyledir. Demek ki her şeyin zorunlulukla olmadığı ya da oluşmadığı açıktır. Kimisi iki yana açıktır ve olumlama olumsuzlamadan daha doğru değildir; kimisinde ise biri daha çok ve çoğunlukla olur, ama öteki de olabilir ve biri olmayabilir.*
rerum natura, sed ex propositionum veritate et falsitate judicamus, scrupulum ipse dissolvit dicens: At vero nec hoc differt, si aliqui dixerint contradictionem, vel non dixerint: ad tollendum enim perimendumque consilium, quod nihil omnino homines oporteat consiliari, parum valet aliquid ante praedici; sive enim dicatur aliquid, sive non, quidquid vere praedici potest, illud etiam si non praedicatur evenire necesse est; idcirco enim vere praedicitur, quia vere praedici potest; idcirco vere praedici potest, quia immutabiliter futurum est. Quare futurum est, si praedicitur vere, nec tantum si praedicitur, sed etiam si praedici vere potest; sive enim praedicatur, sive non praedicatur, quidquid vere praedici potest, hoc ex necessitate futurum est. Manifestum est enim, inquit, quod si sic se habeat res, sive unus eam affirmet et alius neget, si eventura est, nihil illi negatio officit; si eventura non est, nihil affirmatio prodest. Non enim, inquit, propter negare et affirmare erit vel non erit, nec hanc vim naturae tempus mutabit. Eodem modo enim evenient ea quae post millesimum annum eventura creduntur, his quae post quantumlibet tempus ex necessitate futura sunt: unde fit, ut si in omni tempore omnia sic se habeant, ut unum definite verum dici possit, definite alterum falsum, omnia quaecunque facta sunt, vel fient, immutabili rerum ratione contingant. Hoc est enim quod ait, necesse esse fieri unumquodque eorum quae fiunt; id est, si sic se haberet, ut ex necessitate fierent omnia, et hoc superiori argumentatione confirmat dicens: Quando enim vere dicit quis quoniam erit, non potest non fieri, eventus enim necessitatem, necessitas sequitur veritatem, et quod factum est, verum erat dicere semper quoniam erit, veritas namque propositionis ex rerum necessariis venit eventibus. Quod si haec non sunt possibilia. Videmus enim esse principium futurorum, et ab eo quod consultamus, atque agimus aliquid, et quoniam est omnino in his quae non semper actu sunt, possibile esse et non esse, similiter in quibus utrumque contingit et esse et non esse, quare fieri et non fieri. Ac multa nobis manifesta sunt sic se habentia, ut quoniam hanc vestem possibile est incidi, et non incidetur, sed prius exteretur. Similiter autem et non incidi possibile est. Non enim esset eam prius exteri, nisi possibile esset non incidi. Quare et in aliis fiendis, quaecunque secundum potentiam hujusmodi dicuntur. Manifestum igitur est quoniam non omnia ex necessitate vel sunt, vel fiunt, sed alia quidem utrumlibet, et non magis vel affirmatio, vel negatio vera est, alia vero magis quidem, et in pluribus alterum, sed contingit fieri et alterum, alterum vero minime.
PL64.337_2Uzun bir devrik cümledir; önce onu açıklıyoruz, sonra bağlıyoruz. Bazı şeylerin, örneğin kendi eylemlerimizin ilkesi bizim olduğumuz açıktır. Biri bir şeyi düşünüp taşınarak yaparsa, düşünüp taşınarak yaptığı her şeyin ilkesi kendisidir; çünkü düşünüp taşınma ustalığının sağladığı her şey düşünüp taşınandan başlar. Bazı şeyler ise fiil hâlinde değil, güç hâlindedir; bu güç zorunlulukla olmaz, yani olabilir ama olması zorunlu değildir. Şu ya da bu giysinin demirle kesilmesi mümkündür, ama zorunlu değildir; belki kullanıla kullanıla eskiyecek, günlük yıpranmayla dağılacaktır. Demek ki kesilebilir, ama belki kesilmeyecek, kesilebilmeden önce yıpranacaktır. Yine bölünmemesi de mümkündür; çünkü önceden kesilmemesi mümkün olmasaydı yıpranması da mümkün olmazdı. Demek ki bazı şeyler olabilir, ama belki olmaması da gerçekleşir. Şu hâlde bazı şeyler mümkündür ama zorunlu değildir; olan başka şeylerde de durum aynıdır. Çünkü biri tarafından düşünülerek yapılan her şeyin ilkesi düşünüp taşınan kişidir, zorunluluk değil; mümkün olan her şey de değişebilir şekilde gerçekleşir. Bir güce göre mümkün denen şeyler zorunluluğa göre gerçekleşmez. Böylece her şeyin zorunlulukla olmadığı ya da oluşmadığı açık olur: Bazı şeyler eşit şekilde olur ya da olmaz, iki yana açık olmak budur. Başka şeyler ise çoğunlukla olur, azınlıkla olmaz. Kimisi eşit olarak olur: Evden çıkan dostu görmek gibi; bu olur da olmaz da, eşit olarak. Kimisi olmaktan çok olur: Altmış yaşındakinin saçının ağarması olmamasından daha sıktır. Yine de bu, olmaması imkânsız olmayacak şekilde olabilir. "Kimisinde ise biri daha çok ve çoğunlukla olur" sözü budur: Altmış yaşındakinin saçının ağarması, ağarmamasından daha çok olur. "Ama öteki de olabilir", yani saçı ağarmayabilir, "ve biri olmayabilir", yani ağarması gerçekleşmeyebilir.
Devrik cümle şöyledir: Bunları imkânsız görmüyorsak, yani bazı şeylerin ilkesi biz isek ve mümkün olan her şey olabilir de olmayabilir de ise, hem olmaları hem olmamaları mümkün olduğuna göre, her şeyin zorunlulukla gerçekleşmediği açıktır. Kimisi eşit olarak, kimisi çoğunlukla gerçekleşir, azınlıkla gerçekleşmez, ama gerçekleşmemesi zorunlu değildir.
Demek ki olanın, olduğu zaman olması, olmayanın da olmadığı zaman olmaması zorunludur. Ama olan her şeyin olması, olmayan her şeyin olmaması zorunlu değildir. Çünkü olan her şeyin, olduğu zaman zorunlulukla olması ile basitçe zorunlulukla olması aynı şey değildir; olmayan için de aynı şey geçerlidir. Çelişkide de durum aynıdır: Her şeyin ya olması ya olmaması zorunludur, ya olacak olması ya olmayacak olması da. Ama ayırıp birinin zorunlu olduğunu söylemek mümkün değildir. Şunu diyorum: Yarın deniz savaşının ya olacak ya olmayacak olması zorunludur. Ama yarın deniz savaşının olacak olması da olmayacak olması da zorunlu değildir. Olması ya da olmaması ise zorunludur.
Şimdi zamana bağlı zorunluluğun ne olduğunu anlatıyor. Her şey, diyor, olduğu zaman kuşkusuz olmak zorundadır; çünkü olduğu sırada olmaması mümkün değildir. Yine olmayan şey, olmadığı zaman olmamak zorundadır; çünkü olmadığı zaman olması mümkün değildir. Ama bir şeyin olduğu zaman olması zorunlu ise, bu basit bir zorunluluk değildir,
Longum hyperbaton est, quod nos prius exponimus, postea continuamus. Liquet enim aliquarum rerum nos esse principium, ut actuum nostrorum. Si quis enim aliquid consilio faciat, quidquid consiliatione peregerit, ejus rei ipse principium est. A consiliante enim incipit, quidquid consilii solertia ministratur. Sunt enim quaedam quae actu non sunt, sed potestate, quae potestas non fit ex necessitate, id est, ut possit quidem fieri, non tamen necesse est, ut hanc vel illam tunicam possibile est quidem ferro incidi, sed non est necesse. Fortasse enim utendo vetustabitur, et ipso quotidiano solvetur attritu. Ergo potest quidem incidi, sed forte non incidetur, sed antequam incidi possit exteritur. Rursus potest fieri ut non dividatur, neque enim exteri eam possibile esset, nisi prius esset possibile non incidi, quare possunt quidem quaedam fieri, sed ita contingit fortasse ut non fiant. Sunt igitur quaedam possibilia non necessaria, et in aliis quoque quae fiunt eadem ratio est. Omne enim quod fit a quolibet consilio, ipse qui consiliatur illius rei principium est, non necessitas, et quaecunque sunt possibilia, mutabiliter evenient. Quae enim secundum aliquam potentiam possibilia dicuntur, non eveniunt secundum necessitatem, unde fit ut manifestum sit quoniam non omnia ex necessitate vel sunt, vel fiunt, sed quaedam sunt quae aequali modo, vel fiunt, vel non fiunt, et hoc est utrumlibet fieri, alia vero in pluribus quidem fiunt, in paucioribus vero non fiunt, et aequaliter quidem fiunt, ut egredientem domo amicum videre, fit enim hoc et fit aequaliter; quaedam vero frequentius fiunt quam non fiunt, ut sexagenarium canescere frequentius fit, quam non fit. Et tamen ita hoc potest fieri, ut non fieri impossibile non sit. Hoc enim est quod ait: Alia vero magis quidem et in pluribus alterum, ut canescere in pluribus sexagenarii quam non canescere. Sed contingit fieri alterum, scilicet ut non canescat, alterum vero minime, scilicet ut canescat. Est autem hyperbaton hoc modo. Quod si haec impossibilia non videmus, quod sumus enim aliquibus ipsi principium, et quaecunque possibilia sunt, fieri possunt, et non fieri. Si igitur possibile est et ut sint et non sint, manifestum est non omnia ex necessitate contingere, sed alia aequaliter, alia vero evenire quidem in pluribus, in paucioribus vero non evenire, sed ut non eveniant necesse non est. Igitur esse quod est, quando est, et non esse, quod non est, quando non est, necesse est. Sed non omne quod est, necesse est esse, nec omne quod non est, necesse est non esse. Non enim idem est omne quod est, necessario esse, quando est, et simpliciter esse ex necessitate. Similiter autem et in eo quod non est. Et in contradictione eadem ratio est, esse quidem vel non esse omne, necesse est, et futurum esse, vel non. Non tamen dividentem dicere alterum necessarium. Dico autem ut necesse est quidem esse futurum bellum navale cras vel non futurum esse. Sed non necesse est futurum esse cras bellum navale, vel non futurum esse. Futurum autem vel esse, vel non esse necesse est. Nunc quid sit necessarium temporale describit. Ait enim omnis res quando est, eam sine dubio esse necesse est. Non enim fieri potest ut cum est, non sit, et rursus res quae non est, quando non est, eam non esse necesse est, neque enim fieri potest, ut quando non est, sit; sed si, quando est, eam esse necesse est, id est, non simplex necessarium, sicut
PL64.339güneşin doğması gibi basit bir zorunluluk değil, zamana bağlı bir zorunluluktur. Nitekim oturuyorsam, bu yüzden basitçe ve şimdiki zamanın kaydı olmaksızın zorunlulukla oturuyor değilimdir. Çünkü oturduğum sırada oturmuyor olmam mümkün değildir, oturduğum zaman o anda oturmam zorunludur; ama oturmak bende zorunlulukla bulunmaz, çünkü kalkabilirim. Yine oturmadığım zaman o anda oturmamam zorunludur; ama oturmamak da bende zorunlulukla bulunmaz, çünkü oturabilirim. Demek ki olan, olduğu zaman zorunlulukla olur; olmayanın da olmadığı sırada olması mümkün değildir. Ama olan ya da olmayan her şey, şimdiki zaman söylenmeksizin zorunlulukla olmaz, yahut şimdiki zamandan hiç söz edilmeksizin zorunlulukla olmamaz. Bu yüzden, diyor, zamana bağlı olarak zorunlu olmak, oturduğum zaman oturmamın zorunlu olması gibi, ile basitçe zorunlulukla olmak, insanın ölümlü olması gibi, aynı şey değildir. Olmadığı zaman zorunlu olarak olmamak da, oturmadığım zaman bende oturmanın bulunmaması gibi, ile üç göze ya da ölümsüzlüğe sahip olmamam gibi basitçe zorunlulukla sahip olmamak aynı şey değildir. "Olmayan için de aynı şey geçerlidir" sözüyle dediği budur.
Bunu neden söylediği şu sözlerden anlaşılır: Çelişkide de durum aynıdır: Her şeyin ya olması ya olmaması zorunludur, ya olacak olması ya olmayacak olması da. Olumsal çelişkilerde de, diyor, olduklarında zamana bağlı olarak zorunlu olup basitçe zorunlu olmayan şeylerdekine benzer bir durum vardır. Gelecekteki olumsal çelişkilerde, çelişkinin bütününün bir parçasının doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur. Biri yarın deniz savaşı olacak diye olumlarsa, bu zorunlu değildir; biri olmayacak diye olumsuzlarsa, ya olması ya olmaması zorunludur elbette, ama olması zorunlu değildir, olmaması da zorunlu değildir; zorunlu olan yalnızca ya olması ya olmamasıdır. Bu yüzden çelişkinin bütününün bir parçası doğru, öteki yanlış olacaktır, ama aralarından biri belirli olarak doğru, öteki belirli olarak yanlış olmayacaktır. Geçmişte şöyle deriz: "Romulus Roma'yı kurdu", "Romulus Roma'yı kurmadı". Biri doğru, öteki yanlıştır, ama burada olumlama belirli olarak doğru, olumsuzlama belirli olarak yanlıştır. Olmuş bir şeyin olmamış olması mümkün olmadığından, geçmişte çelişki belirli olarak doğru ya da yanlıştır. Gelecek önermelerinde, yani olumsal şeyleri belirtenlerde durum aynı değildir. "Philoxenos akşam yemeği yiyecek", "Philoxenos akşam yemeği yemeyecek" dersem, çelişkinin bütününde biri doğru, öteki yanlıştır; ama kimse ayırıp olumlamanın ya da olumsuzlamanın kesin ve belirli olarak doğru olduğunu söyleyemez. Çünkü yemek yemeden önce yiyip yemeyeceği belirsiz ve değişkendir; yedikten sonra ise geçmiş belirlenmiş olur. Demek ki gelecekle ilgili çelişkilerde bir şeyin ya olması ya olmaması zorunludur; ama birinin olması, ötekinin olmaması zorunlu değildir. O hâlde olumsal çelişki ile zamana bağlı olup basit olmayan zorunluluk arasındaki benzerlik şudur: Olanın, olduğu zaman olması zorunlu olduğu hâlde, zaman eklemeksizin basitçe olması zorunlu olmadığı gibi, olumsal çelişkide de olumlamanın ya da olumsuzlamanın doğru olması zorunludur, ama ne olumlamanın ne olumsuzlamanın basitçe ve belirli olarak doğru olması zorunludur: Hangisi olursa, sonuç hangisine kesin bir doğruluk verirse o doğrudur.
*Sözler de şeyler gibi doğru olduğuna göre, açıktır ki, hangisi olursa olabilecek durumda olan ve zıtları da mümkün olan şeylerde çelişki de zorunlu olarak aynı durumda olur. Bu, her zaman olmayan ve her zaman olmamazlık da etmeyen şeylerde görülür. Bunlarda çelişkinin bir parçasının doğru ya da yanlış olması zorunludur; ama şu ya da bu parçanın değil, hangisi olursa onun. Biri daha çok doğru olabilir, ama henüz doğru ya da yanlış değildir. Bu yüzden, karşıt olumlama ve olumsuzlamaların hepsinde birinin doğru, ötekinin yanlış olmasının zorunlu olmadığı açıktır. Çünkü var olanlardaki durum, var olmayan ama olması da olmaması da mümkün olanlarda geçerli değildir; durum söylendiği gibidir.*
solem oriri simpliciter, sed temporaliter necessarium, ut si sedeo, non idcirco simpliciter, et sine temporis praesentis descriptione ex necessitate est. Quando enim sedeo, non potest fieri ut non sedeam, et necesse est mihi tunc sedere cum sedeo, sed ipsum sedere mihi non ex necessitate inest, possum enim surgere. Rursus cum non sedeo, tunc mihi necesse est non sedere, sed ipsum non sedere, mihi ex necessitate non inest, possum enim sedere; ergo quod est, quando est, ex necessitate est, et quod non est, tunc cum non est, fieri ut non sit non potest. Non tamen omnia quaecunque sunt aut non sunt, aut ex necessitate sunt, praeter temporis praesentis nuncupationem, aut ex necessitate non sunt, nulla mentione praesentis temporis facta. Quare non est, inquit, idem temporaliter necessarium esse, ut est mihi cum sedeo, et simpliciter ex necessitate esse, ut homini mortalitas, nec idem est, cum non est necessario non esse, ut mihi cum non sedeo non inest sedere, et quod simpliciter ex necessitate non habeo, ut tres oculos vel immortalitatem, atque hoc est quod ait, similiter autem et in eo quod non est. Hoc autem cur dixerit sequitur, et in contradictione eadem ratio est, esse quidem vel non esse omne necesse est, et futurum esse vel non esse. Similis est, inquit, ratio in contradictionibus contingentibus, et in his quae, cum sunt, secundum tempus necessaria sunt, simpliciter autem necessaria non sunt. Nam in futuris et in contingentibus contradictionibus, totam quidem contradictionem necesse est unam veram habere partem, alteram falsam, ut si quis affirmet cras bellum navale futurum; id ergo non est necesse: et rursus si quis neget non futurum, est quidem aut esse, aut non esse necesse, sed non est necesse esse, nec rursus necesse est non esse, sed tantum aut esse aut non esse; idcirco tota quidem contradictio, unam habebit partem veram, alteram falsam, sed non erit ipsorum una definite vera, falsa altera definite. In praeteritis enim sic dicimus: Romulus Romam condidit. Romulus Romam non condidit; una quidem vera est, altera falsa, sed in his definite vera est affirmatio, definite falsa negatio. Nam quia quod factum est, fieri ut factum non sit, non potest, ideo definite in praeterito contradictio vera vel falsa est. In futuris vero propositionibus non idem est in his scilicet quae contingentia significant ut si dicam Philoxenus coenaturus est, Philoxenus coenaturus non est. In tota quidem contradictione, una vera est, altera falsa, sed nullus potest dividere, ut dicat aut affirmationem constitute et definite veram esse aut negationem. Ante enim quam coenet, indefinitum est et variabile an coenet. Postquam vero coenaverit, praeteritum definitur, igitur aut esse aut non esse aliquid in futuris contradictionibus necesse est. Ut autem unum fiat, et unum non fiat, non est necesse, in quo igitur similitudo est contingentis contradictionis et temporalis, neque simplicis necessitatis in eo scilicet, quia sicut necesse est esse quod est quando est, non tamen simpliciter necesse est esse quod est praeter temporis adjectionem: ita in contradictione contingenti, affirmationem quidem vel negationem veram esse necesse est, non tamen vel affirmationem simpliciter ac definite veram, vel negationem, sed utramlibet et quam certae veritatis constituerit eventus. Quare quoniam similiter orationes verae sunt, quemadmodum et res, manifestum est, quoniam quaecunque sic se habent, ut utrumlibet sint, et contraria ipsorum contingant, necesse est similiter se habere et contradictionem, quod contingit in his quae non semper sunt, et non semper non sunt. Horum enim necesse est alteram partem contradictionis veram esse vel falsam. Non tamen hoc vel illud, sed utrumlibet, et magis quidem alteram veram, non tamen jam veram vel falsam. Quare manifestum est, quoniam non est necesse omnis affirmationis et negationis oppositarum hanc quidem veram, illam vero falsam esse. Neque enim quemadmodum in his quae sunt, sic se res habet etiam in his quae non sunt, possibilibus tamen esse, vel non esse, sed quemadmodum dictum est.
PL64.339_2Şeyler ile şeyleri kendilerine özgü bir anlamlandırmayla gösteren sözler arasında, diyor, bir akrabalık vardır. Bu yüzden şeyi gösteren ve anlatan söz de şeyin kendisi nasılsa öyle olur. Şey yoksa söz yanlıştır, şey varsa söz doğrudur; söz doğru ya da yanlışsa söylenen şey vardır ya da yoktur; öyle ki şey ile söz birbirine dönüşür. O hâlde şey kesinleşmiş değilse ve belirli bir zorunlulukla gerçekleşmiyorsa, şeyi gösteren sözün doğruluğu da belirli değildir. Demek ki yalnız olması değil, olmaması da mümkün olan şeylerde olumlama ve olumsuzlama hangisi olursa durumundadır: Şeyin olması da olmaması da mümkün olduğu gibi, çelişkinin de belirsiz olarak doğru da yanlış da olması söz konusudur.
Bunun hangi şeylerde olduğunu kendisi açıklıyor: Her zaman olmayan ve her zaman olmamazlık da etmeyen şeylerde. Çünkü olması da olmaması da mümkün olanlar yalnızca bunlardır. Her zaman olsalardı durumları değişemez, dolayısıyla zorunlulukla olurlardı; her zaman olmasalardı olmamaları zorunlu olurdu. Gerçekleşen şeylerin tabiatı nasıl değişkense, çelişkinin parçası da değişken bir doğruluğa sahiptir. Her zaman doğru ya da yanlıştır, ama biri belirli olarak değil; şu ya da bu kesin olarak doğru değildir, hangisi olursa doğrudur. Şeylerin durumu değişebilir olduğu gibi önermelerin doğruluğu ya da yanlışlığı da şüphelidir. Bazılarında biri daha sık doğru olur, ama her zaman değil; biri daha seyrek doğru olur, ama her zaman yanlış olması zorunlu olmaz. Bunu "biri daha çok doğru olabilir, ama henüz doğru ya da yanlış değildir" sözüyle göstermiştir.
Gelecekteki olumsal önermeler hakkındaki bütün meseleyi şöyle bağlıyor: Olumlama ve olumsuzlamaların belirli olarak doğru olmasının zorunlu olmadığı açıktır. Burada "belirli olarak" sözü eksiktir, zihinden tamamlanmalıdır. Çünkü olumsal ve
Habent, inquit, quamdam cognationem res, et illa quae res ipsas propria significatione designant. Quare et oratio quae designat atque significat rem, sic se habebit, quemadmodum res ipsa est. Ergo si res non fuerit, falsa oratio est; si res fuerit, vera oratio est; et si vera vel falsa oratio est, erit id quod dicitur vel non erit, ut sibi res et oratio convertantur. Ergo si res constituta non est, nec definita necessitate proveniens, nec illa oratio, quae rem ipsam designat, definitae est veritatis. Ergo in quibus rebus possibile est non modo esse, sed etiam non esse contingere, in his affirmatio et negatio utrumlibet sese habet, et quemadmodum rem ipsam, et esse et non esse contingit, ita quoque contradictionem et veram et falsam esse indefinite proveniet. Hoc autem in quibus fiat, ipse declarat, ait enim: In his quae non semper sunt, et non semper non sunt, sola enim sunt quae etesse et non esse contingunt, quae non semper sunt, et non semper non sunt; si enim semper essent, status eorum mutari non posset, atque ideo ex necessitate essent; si autem semper non essent, eas non esse, necesse esset. Etenim sicut ipsa natura rerum evenientium est varia, ita quoque altera pars contradictionis habet variabilem veritatem, et semper quidem vera vel falsa est, non tamen una definite, ut hoc verum sit determinate, aut illud, sed utrumlibet. Et sicut status ipse rerum mutabilis est, ita quoque veritas aut falsitas propositionum dubitabilis sit, et eveniet quidem, ut in aliquibus frequentius una sit vera, non tamen semper, et ut una rarius vera, non tamen eam falsam esse necesse sit semper, quod per hoc demonstravit quod dixit, et magis quidem veram alteram, non tamen jam semper veram vel falsam. Concludit totam de futuris contingentibus propositionibus quaestionem, et ait: Manifestum est; non necesse affirmationes et negationes definite veras esse, sed deest definite, atque ideo subaudiendum est. Illarum enim quae contingentes et
gelecekle ilgili önermelerin hiçbirinde biri belirli olarak doğru, öteki belirli olarak yanlış değildir. "Var olanlardaki durum, var olmayan ama olması da olmaması da mümkün olanlarda geçerli değildir; durum söylendiği gibidir." Şimdiki zamana ait şeylerin varlığı belirli olduğu gibi, bunlar hakkındaki önermelerin doğruluğu ve yanlışlığı da belirlidir. Şimdi var olmayan ama olabilen de olmayabilen de, gelecekte zorunlulukla gerçekleşmeyip gerçekleşmemesi de mümkün olan şeylerde ise çelişkinin durumu söylendiği gibidir. Söylenmişti ki her şeyin ya olması ya olmaması, ya olacak olması ya olmayacak olması zorunludur; ama ayırıp belirli olarak birinin olması zorunlu değildir. Dört ihtimal vardı: Ya ikisi de doğrudur; bunu "ikisi birlikte olmayacaktır" sözüyle kaldırdı. Ya ikisi de yanlıştır; bunu "ikisinin de doğru olmadığını söylemek de mümkün değildir" sözüyle yıktı. Ya biri belirli olarak doğru, öteki belirli olarak yanlıştır; bunu, kabul edilirse her şeyin zorunlulukla gerçekleşeceğini gösteren o delille çürüttü. Bunlar böyle olmadığına göre, çelişkide bir parçanın doğru, ötekinin yanlış olduğu kesindir; ama şeyler nasıl değişebilir ve belirsiz olarak gelecekse, önermeler de doğruluğu ve yanlışlığı değişken ve belirsiz olarak söylenir.