İçeriğe geç
Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi

Boethius · Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi

I. Kitap › Giriş – Söz Üzerine

PL64.293Bu kitabın Peripatetik okulda otoritesi büyüktür. Aristoteles burada basit önermelerin tabiatını titizlikle inceler; ama eserin akışı güç bir yoldan ilerler, yüce düşüncelerle sıkışmış olduğu için anlayışa kolay bir giriş bırakmaz. Bu yüzden biz bu kitabın açıklamasını iki şerhle tamamladık: Kısa ve kapalı bir anlatımın basit anlamlara dair kapsayabildiği kadarını bu çalışmada düzenledik; daha derin bir inceleme isteyen şeyleri ikinci baskının akışı çözecektir. Okur şimdi benden yalnız, sözün sırasına ve metnin akışına göre adım adım ve parça parça, kısalığın darlığında gizli kalanı anlayacağı kadarını beklesin. Önce bu eserin amacının ne olduğu kısaca gösterilmelidir. Bu kitabın Yunanca başlığı Peri hermeneias'tır, Latincede De interpretatione demektir. İfadenin ne olduğunu birkaç kelimeyle açıklayayım. İfade, kendi başına bir şeyi işaret eden anlamlı sestir. İster

PL64.293

Magna quidem libri hujus apud Peripateticam sectam probatur auctoritas. Hic namque Aristoteles simplicium propositionum naturam diligenter examinat, sed ejus series scrupulosa impeditur semita, et sublimibus pressa sententiis aditum intelligentiae facilem non relinquit. Quocirca nos libri hujus enodationem duplici commentatione supplevimus, et quantum simplices quidem intellectus sententiarum oratio brevis obscuraque complectitur, tantum hac operis hujus tractatione digessimus. Quod vero altius acumen considerationis exposcit, secundae series editionis expediet. Nunc a me tantum lector exspectet quantum pedetentim minutatimque secundum orationis ordinem textumque sermonis id quod angustia brevitatis latet intelligat. Et prius quae sit hujus operis intentio breviter demonstrandum est. Inscribitur etenim Graece liber hic περὶ ἑρμηνείας, quod Latine de interpretatione significat. Quid ergo sit interpretatio paucis absolvam. Interpretatio est vox significativa per seipsam aliquid significans. Sive

PL64.295kendi başına anlam taşıyan ad olsun, "insan" gibi; ister fiil, "koşuyorum" gibi; ister gramercilerin ortaç dediği, ister zamir; ister bunlardan birleşen söz, "İnsan koşuyor" gibi; ister başka bir şekilde ad ya da fiil ya da bunlardan birleşen söz kendi başına bir şey işaret etsin, buna ifade denir. Bu yüzden sözün parçaları arasında kendi başına hiçbir şey işaret etmeyip başkalarıyla birleşince belirtenler, bağlaçlar ve edatlar gibi, ifade sayılmaz. İfade ya basittir, ad ve fiil gibi, ya birleşiktir, bunlardan birleşip bağlanan söz gibi; basitse kendi başına işaret etmeli, birleşikse kendi başına işaret edenlerden birleşmelidir. Demek ki ifade kendi başına bir şeyi işaret eden sestir. Fiiller ve adlar ifade olduğundan, kendi başına anlamlı yüklemlerden birleşen her söze de ifade denir; ifadeler çok olduğundan ve bunların arasında doğru ya da yanlışın bulunabileceği söz, yani bu kitapta ele alınacak bildirici söz de bulunduğundan, Aristoteles kitabına ortak ve kapsayıcı adı başlık koymuştur. Ad ve fiil ifadedir, "Her insan hayvandır" gibisi de ifadedir. Dinleyen ise bunda doğru ya da yanlışı anlar, çünkü "Her insan hayvandır" diyen söz doğru ya da yanlıştır. "Bana kitabı ver" gibi bir söz de ifadedir; ama kimse onda doğru ya da yanlış bulamaz, çünkü "Bana kitabı ver" ne doğru olabilir ne yanlış. Demek ki yalnız doğru ya da yanlışın bulunduğu sözleri, önerme dediğimiz ifadeleri tartışacağı için, adların ve fiillerin de ne olduğunu ve anlam bakımından nasıl bir güç taşıdığını söylemesi gerektiği için, kitabı İfade Üzerine diye adlandırması doğrudur. Bu kitapta ele alınmayan bazı ifadeler bulunması bizi şaşırtmasın. Biri insan hakkında tartışıp eserine "Hayvan Üzerine" başlığını koysa, bütün hayvanlar hakkında olmasa da bir hayvan hakkında tartışacağından kitaba bu adı doğru olarak vermiş olurdu. Burada da bütün ifadeleri ele almasa bile, bir ifade olan önerme hakkında ve basit ifadeler olan adlar ve fiiller hakkında konuşacağından, kitaba ortak ve genel olanın adını, İfade Üzerine adını koymuştur. Bu kitabın amacı basit bildirici söz hakkında konuşmaktır. Basit bildirici söz, doğru ya da yanlış olmakla birlikte sözün bütün sırası bağlaçsız konan sözdür: "İnsan vardır", "İnsan hayvandır", "İnsan koşuyor", "Korkak insan koşuyor" gibi. Bu önermeler bağlaçsız konmuştur ve bunlara, ad ve fiille olduklarından, yüklemli denir. "Güneş yeryüzünün üstündeyse gündüzdür" gibi olanlara ise çift, şartlı ve koşullu denir: Çünkü "bu varsa o vardır" konur, yani güneş varsa gündüz vardır. Demek ki bunlar basit değildir: "Güneş vardır" ve "gündüz vardır" iki önermedir, "ise" bağlacı bunları bağlar ve birleştirir. Ama bunlar bu kitapta ele alınmayacaktır. Basit bildirici sözleri, yani basit olumlamayı ve basit olumsuzlamayı ele alacağından ve olumlamalar ve olumsuzlamalar fiillerle ve adlarla birleştiğinden ("İnsan koşuyor" olumlamasında "insan" ad, "koşuyor" fiildir; "İnsan koşmuyor" olumsuzlaması da aynı ad ve fiille birleşir), önce basit olumlama ve basit olumsuzluk, genel olarak basit önerme hakkında tartışacaktır. Her basit önerme fiillerle ve adlarla birleştiğinden, ilk tartışmayı adlar ve fiiller hakkında yapıyor; bunlar önce bilinince sözün bütün tabiatı çok kolay açılır. Bütün kitapta neleri söyleyeceğini kendisi şöyle koyuyor:

İşaretler Üzerine

*Önce adın ne olduğunu ve fiilin ne olduğunu belirlemek, sonra olumsuzlamanın, olumlamanın, önermenin ve sözün ne olduğunu belirlemek gerekir.*

PL64.295

enim nomen sit, quod per se significet, ut est homo. Sive verbum, ut est curro. Sive quod grammatici participium vocant. Sive pronomen. Sive ex his juncta oratio, ut est, Homo currit. Sive quolibet alio modo, vel nomen, vel verbum, vel ex his oratio juncta, per se aliquid significet, interpretatio nominatur. Quare cum sint quaedam in orationis partibus quae per se nihil significant, aliis tamen junctae designant, ut sunt conjunctiones vel praepositiones, haec interpretationes esse non dicimus. Interpretatio enim sive simplex est, ut nomen et verbum, sive composita, ut ex his juncta copulataque oratio, vel per seipsam significare debet, si simplex est, vel ex his quae per se significant juncta esse, si composita est. Quare interpretatio est vox aliquid per seipsam significans. Sed quoniam verba nominaque interpretationes sunt, oratio quoque omnis quae ex significantibus per se praedicamentis jungitur interpretatio nuncupatur, et quoniam plurimae sunt interpretationes, inter quas illa quoque est oratio, in qua verum falsumve inveniri potest, id est enuntiativa, de qua hoc in libro tractandum est, idcirco Aristoteles de communi nomine et continenti, libro titulum inscripsit. Interpretatio namque est nomen et verbum, et interpretatio etiam est hujusmodi: Omnis homo animal est. Sed in hac verum falsumque auditor intelligit. Haec enim oratio quae dicit omnis homo animal est, vera vel falsa est. Interpretatio quoque est etiam hujusmodi oratio: Da mihi codicem. In qua verum falsumque nullus inveniat. Etenim da mihi codicem, neque verum esse poterit neque falsum. Quocirca quoniam de his solis orationibus in quibus verum falsumque reperitur, quas enuntiationes et propositiones vocamus, quae interpretationes sunt, disputaturus est, quoniamque de nominibus illis verbisque dicendum est, quid sint, quamve vim in significatione retineant. recte librum de interpretatione signavit. Nec nos hoc turbet, quod sunt quaedam interpretationes de quibus in hoc libro non tractet. Tanquam enim si quis de homine disputans, titulum operis de animali posuisset, quanquam non de omni animali, tamen quoniam de aliquo disputaturus esset, recte de animali libro nomen imponeret. Ita nunc licet non de omni interpretatione pertractet, tamen quoniam de una quae est enuntiatio, et de nominibus et verbis, quae interpretationes simplices sunt, dicendum erat, de communi et generali vocabulum libro de interpretatione imposuit. Est autem intentio libri hujus de simplici enuntiativa oratione disserere. Simplex autem enuntiativa oratio est, in qua cum verum falsumve sit, illud tamen est ut sine conjunctione totus orationis ordo proponatur, ut est: Homo est, homo animal est, homo currit, homo pavidus currit. Hae enim propositiones sine conjunctione propositae sunt, et hae dicuntur praedicativae, quae sunt cum nomine et verbo. Illa vero quae sunt hujusmodi: Si sol est super terram dies est, duplices atque hypotheticae, nec non etiam conditionales vocantur. Ponitur enim si hoc sit, hoc esse, id est si sol est, esse diem. Quare hae simplices non sunt, sol est enim, et dies est, duae propositiones sunt, quas una conjunctio si, copulat atque componit. Sed de his nullus hoc libro tractatus habebitur. Quare quoniam de simplicibus enuntiativis orationibus tractaturus est, id est de simplici affirmatione et simplici negatione, quoniamque affirmationes et negationes verbis ac nominibus conjunguntur, ut in ea quae est: Homo currit, affirmatione, est homo nomen, currit verbum. Et rursum: Homo non currit, negatio eodem nomine verboque conjungitur. Recte prius de simplici affirmatione et de simplici negatione, omninoque de enuntiatione simplici disputaturus est. Quoniam omnis enuntiatio simplex, verbis nominibusque conjungitur, primam disputationem de nominibus et verbis instituit. His enim prius ad scientiam venientibus, tota facillime natura orationis aperitur. De quibus autem ei in toto dicendum est libro, ipse sic proponit. Primum oportet constituere quid sit nomen, et quid verbum, postea quid est negatio, et affirmatio, et enuntiatio, et oratio.

PL64.295_2Önerme hakkındaki bu sözün başında, der, adın ne, fiilin ne olduğunu belirlemek, yani tarif etmek gerekir. Söylendiği gibi, bütün sözü bunlar birleştirebilir. Bu söz öteki sözlerin cinsidir. Sözün beş temel ayrımı vardır. Birincisi yakarma sözüdür: "Ey Her Şeye Kadir Jüpiter, dualarla yumuşarsan." İkincisi buyurma sözüdür: "Bana okları ver." Üçüncüsü soru sözüdür: "Moeris, ayakların seni nereye götürüyor?" Dördüncüsü çağırma sözüdür: "Buraya gel, ey Meliboeus." Beşincisi doğru ya da yanlışın bulunduğu görülen bildirici sözdür. Bunun iki türü vardır: Biri olumlama, öteki olumsuzlama. "İnsan hayvandır" olumlamadır, "İnsan hayvan değildir" olumsuzlamadır. Demek ki sözü fiiller ve adlar kurar. Söz önermenin cinsidir, önerme de olumlama ve olumsuzlamanın. Demek ki sözü birleştiren bazı unsurlar vardır, adlar ve fiiller; önce bunları tartışıyor, sonra iki son türü koyuyor ve olumlama ile olumsuzlamayı anlatacağını söylüyor. Bunlardan sonra bunların cinsini, yani önermeyi koyuyor; en son da bunların en büyüğü olan sözü. Bu sıra bir bakıma ters çevrilmiştir: Türlerden ilk cinslere doğru gider. Koyarken olumlama ve olumsuzlamadan, cins olan önermeye yükselmiştir; önermeden de önermenin cinsi olan söze eserin konusunu çıkarmıştır. Ama hepsini başka bir sırayla tartışacaktır: Önce söz, sonra önerme, sonra olumlama, en son olumsuzlamanın tarifi hakkında konuşacak, yani sıra ters çevrilecektir. Bu sonra açıklığa kavuşacak. Önce olumsuzlamayı, sonra olumlamayı koymasının önemi yoktur, çünkü bütün türler birbirine eşittir ve bir cinsin altına eşit olarak konur. Demek ki olumlama ve

PL64.295_2

In principio, inquit, hujus sermonis de enuntiativa instituitur, constituere, id est definire, oportet quid nomen sit, quid verbum. Haec enim (ut dictum est)omnem conjungere orationem valent. Quae oratio genus est aliarum orationum. Sunt enim principales quinque orationum differentiae: Est autem prima oratio deprecativa, ut: Jupiter omnipotens precibus si flecteris ullis. Secunda imperativa, ut: Suggere tela mihi. Tertia interrogativa, ut: Quo te, Moeri, pedes? Quarta vocativa, ut: Huc ades, o Meliboee. Quinta enuntiativa, in qua verum inesse falsumque perspicitur. Hujus autem duae sunt species una affirmatio, altera negatio. Affirmatio est, ut: Homo animal est. Negatio, ut: Homo animal non est. Ergo orationem verba nominaque constituunt. Enuntiationis autem oratio genus est. Enuntiatio vero affirmationis et negationis. Quare elementa quaedam sunt quae conjungunt orationem, nomina et verba, et de his disputat primum, dehinc proponit duas ultimas species, et dicit se de affirmatione et negatione dicturum. Post has harum genus proponit, id est enuntiationem. Ultimum vero quod horum maximum est, orationem. Est vero. quodammodo conversus ordo ab speciebus usque ad earum genera prima perveniens. Proponendo enim ab affirmatione et negatione ad enuntiationem, quod est genus, ascensum est. Ab enuntiatione ad enuntiationis genus, quod est oratio, propositionem operis levavit, diverso tamen modo de cunctis disputaturus. Prius enim de oratione, post de enuntiatione, deinde de affirmatione, postremo de diffinitione negationis edisserit, converso scilicet ordine. Sed hoc posterius liquebit. Quod autem prius negationem, postea proposuit affirmationem, nihil interest, cum omnes species aequales sibimet sint, et uni generi aequaliter supponantur. Quocirca si affirmatio et

PL64.297olumsuzlama önermenin türleriyse, hangisini önce koyduğumuzda bir fark yoktur. Olumlama ve olumsuzlamanın nasıl önermenin türleri, önermenin de onların cinsi olduğu ikinci baskıda gösterilecektir.

*Seste olanlar ruhtaki etkilenmelerin işaretleridir, yazılanlar da seste olanların. Harfler herkes için aynı olmadığı gibi sesler de aynı değildir. Ama bunların ilk işaretleri olduğu ruhun etkilenmeleri herkes için aynıdır; bu etkilenmelerin benzerleri olduğu şeyler de aynıdır. Bunlar hakkında ruh üzerine söylediklerimizde konuşuldu; bu başka bir çalışmanın işidir.*

PL64.297

negatio enuntiationis species sunt, rectum est quamlibet earum prius indiscrete proponere. Quemadmodum autem affirmatio et negatio species enuntiationis sint, et haec earum genus, secunda editione monstrandum est. Sunt ergo ea quae sunt in voce, earum quae sunt in anima passionum, notae, et ea quae scribuntur, eorum quae sunt in voce. Ac quemadmodum nec litterae eaedem omnibus, sic nec eaedem voces. Quorum autem hae primo notae, eaedem omnibus passiones animae sunt, et quorum hae similitudines, res jam eaedem. De his itaque dictum est in his quae dicta sunt de anima. Alterius est enim negotii.

PL64.297_2Ad ve fiili tariflerinde biraz sonra anlamlı diye koyacağından, önce bunların neyin anlamlısı olduğunu, yani ad ve fiilin neyi belirttiğini açıklıyor. Düşüncenin bütün gerekçesi şudur: Bütün konuşma ve tartışma üç şeyden meydana gelir: Şeyler, kavrayışlar, sesler. Şeyler ruhun aklıyla algıladığımız ve kavrayışla ayırt ettiğimiz şeylerdir. Kavrayışlar şeyleri öğrendiğimiz şeylerdir. Sesler kavrayışla kavradığımızı işaret ettiğimiz şeylerdir. Bu üçten başka sesleri işaret eden bir şey vardır, harfler: Harflerin yazılışı seslerin işaretidir. Dört şey olduğuna göre, şey, kavrayış, ses, harf: Şeyi kavrayış kavrar, kavrayışı sesler belirtir, sesleri de harfler işaret eder. Kavrayış ise ruhun bir etkilenmesidir. Kişi anladığı şeyin bir benzerliğini ruhun aklında almazsa kavrayış olmaz. Bir daire ya da kare gördüğümde şeklini zihnimde kavrarım, onun benzerliği ruhumun aklında biçimlenir, ruh kavranan şeyin benzerliğini alır; böylece kavrayış hem şeyin benzerliği hem ruhun etkilenmesidir. Bu dördünden ikisi tabiatça, ikisi insanların koymasına göredir. Sesler ve harfler insanların koymasına göredir; kavrayışlar ve şeyler tabiatçadır. Bu şununla ispatlanır: Farklı milletler farklı sesler ve harfler kullanır, çünkü kullanacakları sesleri ve yazacakları harfleri kendileri düzenlemiştir. Kavrayışları ve şeyleri ise kimse koymamıştır, tabiatça vardır. Romalılarda at olan barbarlarda geyik değildir, farklı milletlerde şeylerin tabiatı aynıdır. Biz at olduğunu anladığımız şeyi barbarlar köpek sanmaz; en farklı milletlerde cevherlerin ve kavrayışların durumu aynıdır. Demek ki bunlardan ikisi insanların koymasına göredir, sesler ve harfler; ikisi tabiata göredir, şeyler ve kavrayışlar. Şimdi şunu söylüyor: Sesler kavrayışları işaret eder, harfler de sesleri işaret eder. Kavrayışlar ruhun etkilenmeleridir; sesler ve harfler tabiî değildir. Ses bütün milletlerde aynı olmadığı gibi harfler de aynı değildir; ama kavrayışları ve şeyleri en farklı milletlerde bile aynı bulursun. "Seste olanlar ruhtaki etkilenmelerin işaretleridir" sözü budur: Sesler, der, ruhun etkilenmeleri olan kavrayışları işaret eder ve onların işaretleridir. Demek ki seste olanlar ruhun etkilenmelerinin işaretleridir; ruhun etkilenmeleri ise kavrayışlardır. Öyleyse seste olanlar, ruhtaki etkilenmeler olan kavrayışların işaretleridir ve onları işaret eder, çünkü bunlarla, yani seslerle her anlayış ve zihin kavrayışı işaret edilir. "Yazılanlar da seste olanların" sözü ise şu demektir: Yazılan harfler seste olan fiil ve adların işaretleridir. Seslerin kavrayışların, harflerin de seslerin anlamlıları olduğunu gösterdi; şimdi bunların tabiatını ele alarak diyor ki: "Harfler herkes için aynı olmadığı gibi sesler de aynı değildir." Bu, seslerin ve harflerin tabiatla değil koymayla kurulduğunu göstermeye yarar: Farklı insanlarda farklı sesler ve harfler vardır; harfler herkeste aynı bulunmadığı gibi sesler de aynı bulunmaz. Demek ki bunlar koymaya göredir; kendisi bunu açık olduğu için söylemedi. Milletten millete değişenin tabiatla değil koymayla kurulduğu açıktır. "Ama bunların ilk işaretleri olduğu ruhun etkilenmeleri herkes için aynıdır; bu etkilenmelerin benzerleri olduğu şeyler de aynıdır" sözü, şeylerin ve kavrayışların tabiî olduğunu bildirmek içindir. Söylendiği gibi kavrayışlar ruhun etkilenmeleri, şeylerin ise benzerleridir. Şimdi şunu söylüyor: Yukarıda sözünü ettiği seslerin işaret olduğu ruhun etkilenmeleri aynıdır; harfler aynı olmadığı gibi sesler de aynı değildir, ama seslerin anlamlısı olduğu ruh etkilenmeleri herkeste aynıdır. Sesler kavrayışları işaret eder; demek ki ruhun etkilenmesi olan kavrayış bütün insanlarda farklı değildir.

PL64.297_2

Quoniam nomen et verbum in definitionibus suis, significativa paulo post propositurus est, primum explicat quorum sint significativa quaecunque significant, id est, quae designent ipsum nomen et verbum. Tota autem ratio sensus hujusmodi est. Tria sunt ex quibus omnis collocutio disputatioque perficitur, res, intellectus, voces. Res sunt quas animi ratione percipimus, intellectuque discernimus. Intellectus vero quibus res ipsas addiscimus. Voces quibus id quod intellectu capimus, significamus. Praeter haec autem tria est aliud quiddam quod significat voces, hae sunt litterae, harum enim scriptio vocum significativa est. Cum igitur haec sint quatuor, res, intellectus, vox, littera; rem concipit intellectus, intellectum vero voces designant, ipsas vero voces litterae significant. Intellectus vero animae quaedam passio est. Nisi enim quamdam similitudinem rei quam quis intelligit in animae ratione patiatur, nullus est intellectus. Cum enim video orbem vel quadratum, figuram ejus mente concipio, et ejus mihi similitudo in animae ratione formatur, patiturque anima rei intellectus similitudinem, unde fit ut intellectus, et similitudo sit rei, et animae passio. Horum autem rursus quatuor, duae sunt naturales, duae secundum hominum positionem. Voces namque et litterae secundum hominum positionem sunt. Intellectus autem et res naturaliter. Hoc illo approbatur, quod apud diversas gentes diversis vocibus utuntur et litteris. Idcirco quoniam ipsi sibi voces, quibus uterentur, et litteras quibus scriberent, composuerunt. Intellectus autem et res nullus posuit, sed naturaliter sunt. Neque enim quod apud Romanos est equus, apud barbaros cervus est, sed apud diversas gentes eadem rerum natura est. Praeterea neque quod nos intelligimus esse equum, canem barbari putant. Sed eadem apud diversissimas gentes substantiarum intellectuumque ratio est constituta. Quare duae harum sunt secundum hominum positionem, id est voces et litterae, duae secundum naturam, res et intellectus. Nunc ergo hoc dicit, quorum voces quidem significant intellectum, ipsas etiam voces litterae significant. Sunt autem intellectus animae passiones, et voces quidem et litterae naturales non sunt. Quemadmodum enim vox non eadem apud omnes gentes, ita nec litterae. Sed intellectus et res easdem apud omnes quamlibet diversissimas gentes invenies. Atque hoc est quod ait: Sunt ergo ea quae sunt in voce, earum quae sunt in anima passionum notae, id est, ipsae, inquit, voces intellectus qui sunt animae passiones significant, eorumque sunt notae; ergo ea quae sunt in voce significant illas; et earum sunt notae quae sunt animae passiones. Animae autem passiones intellectus sunt. Igitur ea quae; sunt in voce, intellectuum qui sunt in anima passiones, notae sunt eosque significant. Quoniam his, id est vocibus, omnis significatur intelligentia mentisque conceptio. At vero quod addidit: Et ea quae scribuntur, eorum quae sunt in voce, tantumdem valet quantum si diceret: Notae sunt litterae quae scribuntur verborum et nominum quae sunt in voce. Monstravit igitur voces intellectuum esse significativas, et litteras vocum; nunc de eorum natura pertractat, dicens: Et quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec eaedem voces. Hoc ad monstrandum valet voces et litteras positione constitui, non natura. Etenim diversae apud diversos sunt voces et litterae, et quemadmodum litterae eaedem apud omnes homines non inveniuntur, ita quoque nec voces. Quare hae secundum positionem sunt, quod ipse reticuit velut planum. Manifestum enim est, quod per gentes singulas permutatur, hoc non natura constitutum esse, sed positione. Quod vero addidit: Quorum autem hae primum notae sunt, eaedem omnibus passiones animae sunt, et quorum hae similitudines, res etiam eaedem, ad hoc pertinet, ut naturales esse res intellectusque declaret. Idem namque (ut dictum est) intellectus passiones animae sunt, rerum vero similitudines. Ergo nunc quidem hoc dicit: Quorum hae, id est voces, de quibus supra dixerat, notae sunt, eaedem sunt animae passiones, et ut nec litterae sunt eaedem, sic nec eaedem voces. Quorum ergo hae voces significativae sunt, id est passionum animae, hae sunt apud omnes eaedem; significant autem voces illa quae sunt intellectus: intellectus igitur animae passio est, apud omnes homines. non diversa.

PL64.297_3Demek ki sesteki işaretlerin ait olduğu zihin kavrayışı ve ruhun etkilenmesi bütün insanlarda tabiîdir. Ruhun etkilenmelerinin de koymayla değil tabiatça kurulduğunu şöyle öğretiyor: Benzerlikleri kavrayış olan, ruhun etkilenmeleri de kavrayış olan şeyler herkeste aynıdır. "Bu etkilenmelerin benzerleri olduğu şeyler de aynıdır" sözüyle bunu kastediyor, yani şeylerin benzerleri olan ruhun etkilenmelerinin; sanki şöyle diyor: Kavrayışların benzerleri olduğu şeyler, ki bu kavrayışlar ruhun etkilenmeleridir, herkeste aynıdır. "Bunların ilk işaretleri" derken şunu düşünüyor: Sesler hakkında konuşuyor, seslerin ilk işaret olduğu ruh etkilenmelerinin herkeste aynı olduğunu söylüyor. Çünkü ses hem şeyin kavrayışını hem şeyin kendisini işaret eder: "Taş" dediğimde hem taşın kavrayışını hem taşın kendisini, yani cevherin kendisini belirtir. Ama önce kavrayışı, ikinci olarak şeyi işaret eder. Demek ki sesin işaret ettiği her şey ruhun etkilenmesi değildir, yalnız ilk işaret ettikleri öyledir; çünkü önce kavrayış, ikinci

PL64.297_3

Ergo naturalis apud omnes homines est animi conceptio atque animae passio. Quorum sunt notae ea quae versantur in vocibus. Docet autem et animae passiones esse non positione, sed naturaliter constitutas. Idcirco quod hae res quarum similitudines sunt intellectus, qui intellectus animae passiones sunt, apud omnes eaedem sunt. Hoc est enim quod ait, Et quorum hae similitudines, scilicet animae passiones. quae sunt similitudines rerum, res etiam eaedem. Ac si diceret: Quorum intellectus sunt similitudines. Qui intellectus animae passiones sunt, apud omnes eaedem sunt. Quod autem ita posuit: Quorum autem hae primum notae, hoc sentit: de vocibus enim dicit, quoniam quorum voces primum notae sunt, apud omnes eaedem sunt animae passiones. Vox enim etiam intellectum rei significat, et ipsam rem. Ut cum dico lapis, et intellectum lapidis et ipsum lapidem, id est ipsam substantiam designat. Sed prius intellectum, secundo vero loco rem significat. Ergo non omnia quae vox significat passiones animae sunt, sed illa sola quae prima; primo enim significatur intellectus, secundo

PL64.299olarak şey işaret edilir. Kavrayışlar ruhun etkilenmeleridir; demek ki seslerin ilk işaretleri olduğu ruh etkilenmeleri bütün insanlarda aynıdır. Metnin şöyle başka bir yazımı da vardır: "Bunların ilk işaretleri bunlardır, herkes için ruhun etkilenmeleridir; bunların benzerleri olduğu şeyler de bunlardır." Böyle yazılmışsa şunu söyler gibidir: Seslerin neyin işaretleri, ruhun etkilenmelerinin de neyin benzerleri olduğunu gösteriyor; sanki sesler neyi işaret ediyorsa, neyin işaretleriyse, onlar ruhun etkilenmeleridir, ruhun etkilenmeleri neyin benzerleriyse, onlar da şeylerdir, diyor. Ama bu tartışmaları uzatmak istemiyor: "Bunlar hakkında ruh üzerine söylediklerimizde konuşuldu" der, "bu başka bir çalışmanın işidir." Ruhun kavrayışlarını esas olarak tartışmak bir şeydir, mantık bilgisine yarayacak kadarını almak başka şeydir. Bu yüzden ruhun etkilenmelerini esas olarak tartışmak başka bir çalışmanın işidir.

Ruhta bazen doğru ya da yanlış olmayan kavrayışlar, bazen de bunlardan birinin bulunması zorunlu olanlar olduğu gibi seste de öyledir. Çünkü yanlışlık ve hakikat birleştirme ve ayırma çevresindedir.

Hakikat ve yanlışlığın bulunduğu önermeyi anlatacağından, önce hangi ses söyleyişinde bunlardan birinin, yani hakikat ya da yanlışlığın bulunabileceğini göstermeyi doğru olarak ortaya koyuyor. Her ses ruhun düşüncelerini işaret eder; demek ki ruhun kavrayışlarında ne olursa seslerle gösterilir. Şimdi şunu söylüyor: Kavrayışlarla sesler arasında bir benzerlik vardır. Ruhun aklıyla kavranan ve zihnin anlayışıyla kurulan bazı basit şeyler vardır ki bunlarda ne hakikat ne yanlışlık bulunur; seslerde de böyledir. Örneğin insanın ya da atın basit kavrayışı ne yanlışlık taşır ne hakikat: İnsanı ve cevherin kendisini basitçe anladığımda düşüncemde doğru ya da yanlış bir şey taşımam. Koşmayı da ruhun düşüncesiyle görsem, düşünce basit bir şeyin bakışını taşıdığından hakikat ve yanlışlıktan uzaktır. Koşmayı ve insanı birleştirir, anlayışımla bunlardan bir şey yaparsam ve bunu sesle dile getirirsem şöyle olur: "İnsan koşuyor." Bu cevher ve araz birleştirmesinden, yanlışlık ya da hakikat olabilecek bir kavrayış doğar. Kavrayışta bazen doğru ve yanlıştan yoksun basit şeyler, bazen de kavrayışta hakikatin ya da yanlışlığın bulunması zorunlu şeyler olduğu gibi, seste de böyledir. Ses, doğru ve yanlıştan yoksun basit bir kavrayışı dile getirirse, ses de hakikat ve yanlışlıktan uzak kalır. Kendinde doğru ya da yanlış içeren bir kavrayışı dile getirirse, ses de doğrunun ve yanlışın anlamını taşır. "Yanlışlık ve hakikat birleştirme ve ayırma çevresindedir" sözüyle, sesin hangi söyleyişinde önermeleri bulabileceğimizi öğretti. Cevheri arazla birleştirip kurduğumuzda ya da kavrayışı kavrayışa bağladığımızda, düşüncede önerme meydana gelir; aynı şey seste de olur. Bazen olumlamadır: "İnsan koşuyor." İnsanı ve koşmayı birleştirdi ve bağladı, buradan doğruluğu ya da yalanı içeren olumlama doğdu. Bazen de olumsuzlamadır: Buna olumsuz zarfı katıp cevheri arazdan ayırırsam: "İnsan koşmuyor." Olumsuz zarf olan "değil" insanı koşmaktan ayırdı ve kopardı, buradan yine hakikati ya da yanlışlığı işaret eden bir olumsuzlama oldu. Demek ki hakikatin ve yanlışlığın tabiatının, olumlama olan birleştirme ya da olumsuzlama olan ayırma çevresinde bulunduğu doğru söylenmiştir.

*Adların ve fiillerin kendileri, birleştirme ya da ayırma olmaksızın kavrayışa benzer: "İnsan" ya da "beyaz" gibi, bir şey eklenmezse; bunlar ne doğrudur ne yanlış.*

PL64.299

vero loco res. Sed intellectus passiones animae sunt; quorum ergo primum notae sunt voces, eaedem sunt apud omnes homines animae passiones. Est alia quoque scriptura hoc modo se habens: Quorum autem hae primum notae, hae omnibus passiones animae sunt, et quorum hae similitudines, res etiam hae. Quod si ita scriptum est, hoc dicere videtur: Ostendit enim quorum sint notae voces, et quorum sint rursus animae passiones; tanquam si diceret: Voces quod significant, et quorum notae sunt, illae sunt animae passiones, et rursus quorum similitudines sunt hae quae sunt animae passiones, hae sunt res; tanquam rursus si diceret: Quorum sunt similitudines ea quae in intellectibus atque animae passionibus sunt, illae res sunt. Sed de his disputationes trahere longius non vult. Ait enim: De his quidem dictum est, in his quae sunt dicta de anima. Alterius est enim negotii. Etenim aliud est principaliter de intellectibus animae disputare, aliud tantum sibi ad disputationem sumere, quantum ad logicae possit pertinere peritiam. Quare alterius negotii est principaliter de animae passionibus disputare. Est autem, quemadmodum in anima, aliquoties quidem intellectus sine vero vel falso, aliquoties autem cui jam necesse est horum alterum inesse, sic etiam in voce. Circa compositionem enim et divisionem est falsitas et veritas. De enuntiatione dicturus in qua veritas et falsitas invenitur, recte prius monstrare proponit, in qua prolatione vocum horum alterum, id est aut veritas aut falsitas inveniri queat., Sed omnis vox animi sensa significat, quare ex animi intellectibus quidquid evenerit vocibus indicatur. Ergo nunc hoc dicit: Similitudo est, inquit, quaedam inter se intellectuum atque vocum: quemadmodum enim sunt quaedam simplicia quae ratione animi concipiuntur, et constituuntur intelligentia mentis, in quibus neque veritas ulla, neque falsitas invenitur, ita quoque in vocibus est. Simplex enim intellectus, ut, verbi gratia, hominis vel equi, neque falsitatem ullam retinet neque veritatem; cum enim intelligo simpliciter hominem et substantiam ipsam, nihil veri vel falsi in cogitatione retineo. Quod si cursum rursus animi cogitatione perspexero, cogitatio ipsa, quoniam simplicis rei tenet intuitum, veritate et falsitate seclusa est. Sed quando cursum et hominem junxero. et ex his aliquid intelligentia mea fecero, id quoque si voce proferam, hujusmodi erit: Homo currit. Tunc ex hac substantiae et accidentis compositione et conjunctione hujusmodi intellectus fit, in quo vel falsitas possit esse vel veritas. Ergo quemadmodum in intellectu sunt quaedam aliquoties simplicia vero falsoque carentia, aliquoties autem cum jam necesse est aut veritatem inesse intellectui aut falsitatem, sic est etiam in voce. Nam si simplicem intellectum vero falsoque carentem vox praeferat, ipsa quoque vox a veritate et falsitate relinquitur. Quod si hujusmodi proferat intellectum, qui in se verum falsumve contineat, ipsa quoque veri falsique retinet significationem. Docuit autem per hoc quod ait: Circa compositionem enim et divisionem est veritas falsitasque, in qua prolatione vocis enuntiationes possumus invenire. Quoties enim substantiam cum accidente conjungimus atque componimus, vel intellectum intellectui copulamus, ut fieri propositio possit in cogitatione, tunc fit idem in voce. Et est nunc affirmatio, ut: Homo currit. Hominem quippe cursumque composuit atque conjunxit, et inde affirmatio nata est veritatem continens vel mendacium. Nunc vero negatio, si huic adverbium negativum non junxero, et substantiam ab accidente divisero atque disjunxero, ut est: Homo non currit, id non quod est adverbium negativum, hominem a cursu divisit atque disjunxit, factaque est inde negatio rursus veritatem falsitatemve significans. Recte igitur dictum est circa compositionem quod est affirmatio, vel divisionem quod est negatio, veritatis falsitatisque constare naturam. Nomina igitur ipsa et verba consimilia sunt, sine compositione vel divisione intellectui, ut homo, vel album, quando non additur aliquid, neque enim verum aut falsum est.

PL64.299_2Şimdi doğru ya da yanlış olmayan kavrayışın ne olduğunu sözün akışı içinde sürdürüyor. Basit denen şeyler, der, hiçbir birleştirme ya da ayırma olmaksızın ruhun yalın bakışıyla kavranan basit kavrayışlara benzer. "İnsan" ya da "beyaz" kendileri basittir ve bir şey işaret eder, ama ne doğru ne yanlış bir şey belirtir. Her basit ad ya da fiil hakikat ve yanlışlıktan uzaktır. Söylendiği gibi seslerdeki her şey ruhun etkilenmelerini işaret ettiğinden, birleştirme ya da ayırma olmayan basit sesler, basit anlayışın birleştirme ve ayırma olmaksızın kavradığı bu kavrayışlara benzer. Bunlarda ve benzerlerinde ne hakikat ne yanlışlık bulunur: Basitçe anladığın şeyi kendi başına var diye koyman ya da ona varlığa göre bir şey bağlaman için bir şey eklenmedikçe, bunlarda hakikat ve yanlışlık olmaz. Basitçe "insan" dediğimde, "vardır" fiilini eklemedikçe ve "İnsan vardır" birleştirmesi olmadıkça ya da "İnsan yaşıyor" gibi bir şey demedikçe (bu "insan yaşayandır" demekle aynıdır), anlaşılan şeyi kendi başına var diye koyan bir şey eklenmedikçe ("İnsan vardır" deyince insanın kendi başına var olduğunu belirttim) ya da bir araz bağlanarak "vardır"la aynı şeyi işaret eden bir şey eklenmedikçe ("İnsan yaşıyor": Hayat insana bağlıdır ve "yaşıyor", "yaşayandır" ile aynı şeyi işaret eder) hiçbir hakikat ya da yanlışlık anlaşılamaz. Bunu son derece uygun bir örnekle gösteriyor:

Bunun işareti şudur: "Keçigeyik" bir şey işaret eder, ama "vardır" ya da "yoktur" basitçe ya da zamana göre eklenmedikçe henüz doğru ya da yanlış değildir.

Bu örneğin inceliği büyük bir güç taşır. Yalnız basit ad ve fiiller yanlışlıktan ve yalandan ayrılmış değildir; basitçe söylenirlerse birleşik olanlar da öyledir. "Keçigeyik" birleşik bir addır, keçiden

PL64.299_2

Nunc quid sit intellectus sine vero vel falso continuata oratione prosequitur. Ea enim, inquit, quae simplicia dicuntur, similia sunt simplicibus intellectibus, qui sine ulla compositione vel divisione, animi puro capiuntur intuitu. Cum enim homo vel album, ipsa quidem simplicia sint, et significent aliquid, nihil tamen neque verum neque falsum designant. Omne enim simplex nomen vel verbum a veritate et falsitate secluditur. Atque ideo (quoniam ut dictum est)quaecunque sunt in vocibus, significant animae passiones, simplices voces, et sine compositione vel divisione, similes sunt his intellectibus quos sine compositione et divisione simplex intelligentia concipit. In his enim atque hujusmodi nulla neque veritas, neque falsitas invenitur: nisi enim aliquid addatur, ut id quod simplex intelligis, vel per se constituas esse vel ei aliquid secundum esse conjungas, in his veritas et falsitas non erit. Cum enim simpliciter dico homo, si non aliquid addidero, ut verbum Est, et fiat hujusmodi compositio: Homo est, vel hujusmodi aliquid, ut: Homo vivit, quod idem valet, tanquam si dicam: Homo vivens est; ergo nisi aliquid hujusmodi fuerit adjunctum, quod intellectam rem vel per se esse constituat, ut: Homo est, cum dico; per se hominem esse designavi, vel juncto; accidente tale aliquid apponatur, quod idem ei quod est esse significet, ut est: Homo vivit. Vita enim homini juncta est, et vivit idem significat quod vivens est, nulla veritas nec falsitas valet intelligi. Hoc autem convenientissimo monstrat exemplo. Signum autem hujus est, etenim hircocervus significat quidem aliquid, sed quod nondum verum vel falsum, si non esse, vel non esse, addatur, vel simpliciter, vel secundum tempus. Magnam vim habet exempli hujus subtilitas, Non enim sola illa nomina vel verba falsitate ac mendacio separata sunt, quaecunque simplicia sunt, sed etiam illa quaecunque sunt composita, si sint dicta simpliciter; Hircocervus enim compositum nomen est, ex

PL64.301ve geyikten. Ama "vardır" ya da "yoktur" eklenip "Keçigeyik vardır" ya da "Keçigeyik yoktur" demedikçe, ondan doğrunun ya da yanlışın hiçbir kavrayışı doğamaz. Birleşik olsa da basitçe söylenince hakikate ya da yanlışlığa yakın değildir. Biri yalnız "keçigeyik" derse hiçbir şey bildirmez. Hiçbir şey bildirmiyorsa, doğru ve yanlış dışında, dinleyen yalnız birleşik bir şeyi belirten adı anlar. "Basitçe ya da zamana göre" sözü, adın önermesinin yalnız ona şimdiki zaman eklenince olduğunu sanmayalım diyedir: "Keçigeyik vardır" ya da "Keçigeyik yoktur" dediğimizde bunlarda artık hakikat ya da yanlışlık vardır. Önerme yalnız şimdiki zamanı belirtince değil, geçmişi de belirtince ("Keçigeyik vardı"), geleceği de belirtince ("Keçigeyik olacak") önerme yapar. "Basitçe ya da zamana göre" dediği budur: Basitçe yapılan önerme şimdiye göredir. Şimdi dediğimiz şey zaman değil, zamanların sınırıdır; zaman ya gelecek ya geçmiştir. Demek ki "keçigeyik"te, ona şimdiyi işaret eden, yani basit olan ya da geçmiş ya da gelecek zamanı işaret eden "vardır" ya da "yoktur" eklenmedikçe hakikat ya da yanlışlık bulunamaz. Biri "Keçigeyik vardır" derse basitçe, yani şimdiye göre söylemiştir; biri "Keçigeyik olacak" ya da "vardı" derse zamana göre, yani gelecek ve geçmişe göre söylemiştir. Yararlı olanları önceden söyledikten sonra, tartışmanın akışı içinde adın tarifine geçiyor.

Ad Üzerine

*Ad, uzlaşımla anlamlı, zamansız, hiçbir parçası ayrılınca anlamlı olmayan sestir.*

PL64.301

hircum et cervum. Sed nisi aut esse aut non esse addatur, ut dicamus hircocervus est, vel hircocervus non est, nullus inde veri falsive intellectus poterit provenire. Ipsum enim quanquam sit compositum, tamen simpliciter dictum, veritati vel falsitati proximum non est. Si quis enim dicat tantum hircocervus, nihil enuntiat. Quod si nihil enuntiat praeter veritatem falsitatemque, quoddam compositum designans nomen auditor intelligit. Quod vero ait vel simpliciter vel secundum tempus, ad hoc valet, ne putaremus tunc fieri solum de nomine enuntiationem, Cum ei praesens tempus adjicitur, ut cum dicimus: Hircocervus est, vel hircocervus non est, in his jam veritas est aut falsitas. Sed non solum si praesens tempus designet propositio, sed etiam si praeteritum, ut si quis dicat: Hircocervus fuit; vel futurum, ut si quis dicat: Hircocervus erit, enuntiationem facit.- Ergo hoc est quod ait vel simpliciter vel secundum tempus, hujusmodi enim simpliciter facta enuntiatio secundum praesens est. Etenim quod praesens dicimus, tempus non est, sed confinium temporum. Tempus autem est aut futurum aut praeteritum; ergo non potest in eo quod est hircocervus veritas aut falsitas inveniri, nisi ei aut esse aut non esse addatur, vel praesens significans, quod est simpliciter, vel tempus quod est praeteritum aut futurum. Si quis enim sic dicat: Hircocervus est, simpliciter dixit, id est secundum praesens. Si quis autem, Hircocervus erit vel fuit, secundum tempus, futurum scilicet et praeteritum. Haec igitur quae erant utilia praelocutus, ad definitionem nominis, disputationis cursu accedit. Nomen igitur est vox significativa secundum placitum sine tempore, cujus nulla pars est significativa, separata.

PL64.301_2Her tarif cins ve ayrımlarla tamamlanır. Tarif için sesi adın cinsi olarak aldı; ardından söylediği öteki şeyleri ayrımlar olarak ekledi. Bu tanımın açıklaması şöyledir: Ad, der, sestir. Seslerin kimi işaret eder, kimi hiçbir şey işaret etmez. Ad ise adı olduğu şeyi işaret eder. Demek ki ad anlamlı sestir. Anlamlı seslerin kimi tabiatça, kimi tabiatça değildir. Tabiatça anlamlı ses, acıları ya da sevinçleri tabiatça gösteren sestir. Tabiatça olmayan anlamlı sesler ise koymaya göre dediğimiz seslerdir. Koymaya göre olanlar, insanların kendilerine koydukları seslerdir: Şeylere ad veren ilk kişi, "Bu cevhere altın, buna taş, buna su densin" dedi ve buna benzer şeyler. Böyle sesler koymaya göredir ve bu adları biçimlendiren insanların uzlaştığı gibidir. Koymaya göre olan bu tür sesler, koyanların uzlaşımına göredir. Ad ise tabiatça işaret etmez. Farklı milletlerde adlar farklıdır; farklı insanlarda farklı olanlar ise tabiatça değil, koyanların uzlaşımına ve koymasına göredir. Tabiatça olsalardı, Romalılarda tatlı olan şeyler İskitlerde acı ya da ekşi olmayıp onlarda da tatlı, bütün milletlerde aynı olduğu gibi, bütün adlar da tabiatça olsaydı, bütün insanlar aynılarını kullanırdı. Demek ki adlar tabiatça olmadığından ve tabiatça işaret etmediğinden, koyanların ve kaynakların, adları şeylere basanların uzlaşımına göredir. Öyleyse ad uzlaşımla anlamlı sestir. Uzlaşımla ve koymayla anlamlı seslerin kimi anlamına zamanı da çeker, kimi zaman dışında yüklenir. Zamanı beraberinde çekenler "koşuyorum", "okuyorum", "koştum", "okudum" ve bütün fiillerdir, çünkü her fiil zamanla birliktedir. Adlar ise zamansızdır: "Sokrates", "Platon", "beyazlık" ya da benzeri bir şey dediğimde zaman yoktur. Demek ki ad uzlaşımla anlamlı, zamansız sestir. Uzlaşımla anlamlı zamansız seslerin kiminin parçaları dışarıda bir şey işaret eder, kiminin parçaları dışarıda hiçbir şey belirtmez. "Sokrates, Platon ve öteki öğrencilerle birlikte" sesi söz olup anlamlıdır ve uzlaşımladır, çünkü parçaları olan adlar uzlaşımla ve zamansızdır; onda zamanın hayali bile bulunmaz. Ama şu özelliği vardır: Parçaları dışarıda işaret eder. Bütün söz "Sokrates, Platon ve öteki öğrencilerle birlikte"dir, ama parçası "Sokrates", bütün sözden ayrılsa da bir şey işaret eder. Adın parçası ise dışarıda hiçbir şey işaret etmez: Bütün bağlantıdan ayrılınca işaret eden "Sokrates" adının parçaları dışarıda hiçbir şey belirtmez. "So", "kra", "tes" bütün ad dışında bir şey belirtmez. Demek ki tarif son derece doğru kurulmuştur: Ad, uzlaşımla belirten, zamansız, parçaları dışarıda hiçbir şey işaret etmeyen sestir. Bunu örneklerle öğretiyor:

"Yabanat" adında "yaban" kendi başına hiçbir şey işaret etmez, "yaban at" sözünde olduğu gibi değil.

"Yaban at" diyen bir söz varsa iki şey işaret eder, atı ve yabanı; çünkü ikisi de vardır, biri cevher, öteki keyfiyet. "Yabanat" diyen ise tek bir addır ve işaret ettiği tek bir şey dayanak konmuştur; demek ki bu karışım da tek bir şey işaret eder. Bütün karışım tek bir şey işaret ediyorsa, ondan ayrılan parça dışarıda hiçbir şey belirtmez. Bütün "yabanat" adında birlikte işaret eder, ama kendi başına hiçbir şey işaret etmez; "yaban" dediğimiz şeyin kendi başına bir şey işaret ettiğini sanırsak, artık adın parçası olmaz, kendisi tam bir ad olur, parçaları da "ya" ve "ban" olur. Demek ki adların dayanağı birdir ve bütün ad tek bir şey işaret eder, eş adlı olsun olmasın: "Köpek" eş adlı olduğu hâlde bir kere bütünüyle havlayanı, ikinci kere bütünüyle gökteki köpeği, sonra bütünüyle deniz köpeğini işaret eder. Demek ki herhangi bir ad bütünüyle tek bir şey işaret ettiğinden, onun ayrılmış, adeta

PL64.301_2

Omnis diffinitio genere et differentiis perficitur. Sumpsit ergo ad diffinitionem vocem esse nominis genus. Caetera vero quae exsecutus est, pro differentiis aggregavit. Est autem hujus termini talis expositio: Nomen est, inquit, vox. Sed vocum aliae sunt quae significant, aliae quae nihil significant. Nomen autem significat id cujus nomen est. Nomen igitur est vox significativa. Vocum significativarum aliae sunt naturaliter, aliae non naturaliter. Naturaliter est vox significativa, ut ea quae dolores naturaliter monstrat aut gaudia. Non naturaliter vero significativae voces sunt, quas secundum positionem esse diximus. Secundum positionem vero sunt; quas sibi ipsi homines posuerunt, ut cum dixit aliquis. Primus qui rebus nomina condidit, haec substantia dicatur aurum, hic lapis, haec aqua, et alia similia. Tales igitur voces secundum positionem sunt. Et ita secundum positionem, quemadmodum ipsis hominibus placuit, a quibus nomina illa formata sunt. Hujusmodi ergo voces quae secundum positionem sunt, secundum ponentium placitum sunt. Sed nomen non naturaliter significat. Apud diversas enim gentes, diversa sunt nomina. Quae autem apud diversos diversa sunt, ea non sunt naturaliter, sed secundum placitum eorum qui posuerunt, positionemque ponentium. Alioqui si naturaliter essent, quemadmodum ea quae dulcia sunt apud Romanos, non eadem sunt apud Scythas amara, nec acida, sed apud ipsos quoque dulcia, et apud omnes gentes sunt eodem modo. Ita quoque omnia nomina; si naturaliter essent, eisdem omnes homines uterentur. Quare quoniam nomina naturaliter non sunt, nec naturaliter significant, secundum placitum sunt, scilicet ponentium atque auctorum, et a quibus nomina ipsa rebus impressa sunt. Est ergo nomen vox significativa secundum placitum. Secundum placitum autem positionemque significantium vocum, aliae tempus se ad significationem trahunt, aliae praeter tempus praedicantur. Tempus secum trahunt, ut est curro et lego, vel cucurri et legi, et quaecunque sunt verba. Omne enim verbum cum tempore est. Nomina vero sine tempore sunt. Cum enim dico: Socrates, vel Plato, vel albedo, vel aliquid hujusmodi, temporibus carent. Nomen ergo vox est significativa secundum placitum sine tempore. Vocum significativarum secundum placitum sine tempore, aliae sunt quarum partes aliquid extra significant, aliae quarum partes extra nihil designant. Haec namque vox, quae est, Socrates cum Platone aliisque discipulis, quae est oratio, et significativa est, et secundum placitum. Partes namque ipsius quae sunt nomina, secundum placitum sunt, et sine tempore. Nulla namque in ea ne imaginatio quidem temporis invenitur, sed habet hoc quod partes ejus extra significant. Tota namque oratio est, Socrates cum Platone aliisque discipulis; sed ejus pars Socrates, si a tota oratione disjuncta sit, significat aliquid. Nominis autem pars nihil extra significat; ipsius enim nominis quod est Socrates, quod disjunctum a tota connexione significat, partes nihil extra designant. Neque enim So, neque cra, neque tes, aliquid praeter totum nomen extra designant. Quare rectissime. diffinitio constituta est: Nomen esse vocem secundum placitum designativam sine tempore, cujus partes nihil extra significant. Hoc autem propositis docet exemplis. In nomine enim quod est equiferus, ferus per se nihil significant, quemadmodum in oratione quae est equus ferus. Si enim sit oratio quae dicat equus ferus, duas res significat; equum et ferum. Utrumque enim est, unum substantia, alterum quale. Qui vero dicit equiferus, unum nomen est, et ei unum quod significat subjectum est; quocirca unum quoque permistio ista significat: quod si unum significat tota permistio, pars inde separata nihil extra designat. In toto enim nomine quod est equiferus, consignificat quidem per se vero nihil significat; quod si per se id quod dicimus ferus aliquid significare; arbitremur, non jam erit pars nominis, sed ipsum erit integrum nomen, et habebit partes fe et rus. Quocirca, quoniam nominibus unum subjectum est, et unum significat totum nomen, vel si sit aequivocum, vel si non sit: canis enim cum sit aequivocum, semel totum latrabilem, secundo totum caelestem, et rursus totum marinum significat, quare quoniam quodlibet nomen unum aliquid significat totum. pars ejus separata, et velut

PL64.303bütün bileşimden kopmuş parçası, içinde tek bir şeyi birlikte işaret ettiği bileşimin dışında hiçbir şey işaret etmez. Ardından basit adlarla bileşik adlar arasındaki farkları veriyor.

Ne var ki bileşik adlarda durum basit adlardaki gibi değildir. Basit adlarda parça hiçbir şekilde anlamlı değildir; bileşik adlarda ise işaret etmek ister, ama ayrıldığında hiçbir şey işaret etmez, "yabanat"taki "yaban" gibi.

Basit adın parçaları başka parçalardan oluşmadığı için, diyor, işaret etme izlenimi bile vermez. "İnsan" adında ne "in" ne "san" bir şey işaret eder, işaret ettiği de sanılmaz; çünkü ad basittir. Bileşik adlarda ise iki anlamlı şey tek bir anlamda toplandığından, parça bir şey işaret etmek ister, ama ayrıldığında hiçbir şey belirtmez. "Yabanat"ta "yaban" belli bir anlam izlenimi verir ve bir şey işaret ediyor sanılır. "İster, ama ayrı olarak dışarıda hiçbir şey işaret etmez" sözüyle bunu kastediyor. "Yaban" adın parçası olarak söylenirse "yabanat"ın yarım adı olur, yarım ad ise hiçbir şey belirtmez. Demek ki "yaban" dediğimiz şey adın öteki parçası "at" ile birlikte tek bir şeyi, yani "yabanat"ı işaret eder; ayrıldığında dışarıda hiçbir şey belirtmez. Bununla birlikte aynı ad bir başka adın parçası olarak değil de dışarıda kendi başına konursa, ad olarak kendi anlamını işaret eder. Demek ki parçaların birlikte işaret etmesi basit adlarda ve bileşik adlarda aynı değildir. Basit adların parçaları ne işaret eder ne de işaret ettikleri sanılır. Bileşik adların parçaları ise bir şey işaret etmek ister, anlam izlenimi verir, bir şey işaret ettikleri sanılır, ama ayrı ayrı hiçbir anlam taşımazlar.

Uzlaşımla diyorum, çünkü hiçbir ad tabiatça ad değildir; ancak işaret hâline geldiğinde addır.

Ad ancak bir şeyin işareti hâline geldiğinde, yani bir şeyi işaret ettiğinde uzlaşımla işaret eder; scindapsus buna örnektir. Bu sese hiçbir şey dayanak kılınmadığı sürece scindapsus ad değildir. Çünkü adın işi dayanağı işaret etmektir, scindapsus ise bir dayanak işaret etmez; demek ki ad değildir. Dayanak koymak ad koyanın işidir, ad olmak ise dayanağı işaret etmektir. Bir şeye ad denmesi, bunu dayanağı işaret etmesinden almasındandır; özellikle de nomen'e adeta notamen, yani "işaretleyen" dendiğine göre. Şu hâlde scindapsus bir dayanak işaret ettiğinde addır. Demek ki ad uzlaşımla vardır, ama ancak işaret hâline geldiğinde, yani bir dayanak işaret ettiğinde.

Çünkü hayvanların çıkardığı gibi harfle yazılamayan sesler de bir şey belirtir, ama bunların hiçbiri ad değildir.

Yukarıda tarifte adın tabiatça değil, uzlaşımla olduğunu söylemişti. Şimdi aynı şeyi, adlardan hiçbirinin tabiatça olmadığını söyleyerek daha dikkatle gösteriyor. Bu yüzden tarif için anlamlı ses demek ona yetmez; anlamlı sesin uzlaşımla anlamlı olduğunu da eklemesi gerekir. Yoksa harfle yazılamayan birçok ses de bir şey işaret eder; ıslık gibi, o da bazen bir şey işaret eder. Yabanî ve dilsiz hayvanların seslerinin de bazen bir şey işaret ettiğini görüyoruz: Köpeklerin bir sesi öfkelerini işaret eder, atların kişnemesi de çoğu kez öteki atın yakınlığını arar. Ama bunlar tabiatça işaret eder, bu yüzden ad değildir; demek ki tabiatça işaret eden ad değildir. Bu kadarı yeter.

Şimdi tarifin nasıl yapıldığına bakalım. "Ad sestir" demekle tarifi cinsten almıştır. Ardından "anlamlı" kaydını koyarak adı anlam taşımayan seslerden ayırmıştır. "Uzlaşımla" sözüyle adın tabiatı tabiatça işaret eden seslerden ayrılmıştır. "Zamansız" sözü fiillerden farkını gözetir. Hiçbir parçasının dışarıda işaret etmediği ise adın sözlerden ayrı olduğu görülsün diye söylenmiştir. Buraya kadar adın bütün tarifi ele alındı ve adın öteki seslerden hangi ayrımlarla ayrılabileceği açıklandı. Şimdi adın tarifine giriyor gibi görünen şeylerin ad olup olmadığını daha dikkatle soruşturuyor.

*"İnsan-değil" ise ad değildir. Üstelik ona ne ad verilmesi gerektiği de konmuş değildir; çünkü ne söz ne de olumsuzlamadır. Belirsiz ad olsun, çünkü olana da olmayana da aynı şekilde uyar.*

PL64.303

a tota compositione sejuncta in qua unum aliquid consignificabat, nihil extra significat. Dat autem differentias simplicium nominum et compositorum. At vero non quemadmodum in simplicibus nominibus, sic se habet etiam in compositis. In illis enim nullo modo pars significativa est, in his autem vult quidem, sed nihil significat separata, ut in eo quod est, equiferus, ferus. 'Simplicia, inquit, nominis partes, quoniam non constant ex aliis partibus, ne imaginatione quidem significationis aliquid produnt, ut in eo nomine quod est homo, neque ho, neque mo, quidquam significant, neque significare putantur, idcirco quoniam simplex nomen est In his vero quae composita sunt, quoniam ex duobus significativis in unam significantiam rediguntur, vult quidem significare aliquid pars, sed nihil separata designat. In eo enim quod est equiferus, dat quidem imaginationem aliquam significationis, et putatur significare ferus. Hoc est enim quod dicit; vult quidem, sed nihil extra separatumque significat. Si enim hoc ipsum ferus ut pars nominis dicatur, dimidium nomen dicitur ejus quod est equiferus, dimidium autem nomen nihil designat. Ergo id quod dicimus ferus, cum alia parte nominis quae est equi unum consignificat, id est equiferus, separatum etiam nihil extra designat. Quod si rursus ipsum nomen extrinsecus, non in alterius nominis parte ponatur, per se sibi significat velut nomen. Ergo non est similis in simplicibus nominibus compositisque partium consignificatio. Sed simplicium quidem nominum partes nec ipsae significant, nec significare putantur, Compositorum vero volunt quidem partes aliquid significare, et dant significationis imaginationem, et significare aliquid putantur, sed nullius separatim retinent significationem. Secundum placitum vero. Quoniam naturaliter nomen nullum est, sed quando fit nota. Tunc enim significat nomen secundum placitum, quando fit nota alicujus rei, id est quando significant aliquam rem, ut scindapsus. Quandiu enim huic voci nihil subjectum est, scindapsus nomen non est. Nam nominis est significare subjectum, scindapsus autem subjectum non significat. Non igitur nomen est Ac rursus est hujus constituere subjectum, nomen autem significare subjectum est. Non enim nomen aliquid diceretur, nisi a subjecti significatione hoc traheret, praecipue cum nomen dicatur quasi notamen. Itaque cum scindapsus subjectum significat nomen est. Constat igitur nomen esse secundum placitum, sed tunc quando fit nota, id est quando aliquod subjectum significat. Nam designant et illitterati soni, ut ferarum, quorum nullus est nomen. Dixerat superius in diffinitione, nomen esse secundum placitum, non natura. Hoc autem nunc diligentius monstrat dicens nihil esse nominum naturaliter. Atque ideo non illi sufficit ad diffinitionem quod est significativa vox, nisi illud quoque adderet quod secundum placitum vox significativa est. Alioqui multi illitterati soni significant, ut sibilus aliquid interdum significat. Ferarum quoque mutorumque animalium voces interdum aliqua significant praeditas esse perspicimus. Quaedam enim vox canum iram significat, hinnitus quoque equorum saepe alterius equi consuetudinem quaerit. Sed haec naturaliter significant, atque ideo nomina non sunt; quod igitur naturaliter significat, nomen non est. Atque haec hactenus. Nunc quemadmodum facta sit definitio videamus. Quod dixit nomen esse vocem, traxit a genere definitionem. Quod significativam esse consequenter apposuit, nomen ab non significantibus vocibus separavit. Quod secundum placitum, a naturaliter significantibus vocibus natura nominis divisa est. Quod sine tempore, ad verborum discrepantiam respicit. Quod ejus nullam partem extra significare propositum est, idcirco dictum est ut nomen ab orationibus distare videretur. Hactenus quidem de tota nominis definitione tractatum est, et quibus differentiis ab aliis vocibus distare possit nomen explicitum est. Nunc autem quae videntur in definitionem nominis incurrere, an nomina sint, diligentius quaerit. Non homo vero non est nomen. At vero nec positum est nomen quo illud oporteat appellare. Nam neque oratio, neque negatio est, sed sit nomen infinitum, quoniam similiter in quolibet est, et quod est, et quod non est.

PL64.303_2Şimdi, adın tarifinin kapsamına girdiği hâlde tam ad gibi görünmeyen şeyleri ne saymak gerektiğini anlatıyor; böylece bunlar dikkatle ayrıldıktan sonra adın tarifi eksiksiz biçimde tamamlanır. "İnsan-değil" dediğimiz şeyin ne olduğu tartışmalıdır. Söz değildir, çünkü her söz fiillerle adlardan kurulur; "insan-değil" dediğimiz şey ise iki parçadan oluşsa da içinde tek bir ad barındırır, fiili yoktur. Olumsuzluk ekleyen "değil" parçacığı da ne addır ne fiil. Olumsuzlama da değildir, çünkü her olumsuzlama doğru ya da yanlış bir şey işaret eder; "insan-değil" dediğimiz şey ise ne doğrudur ne yanlış. Yukarıda dediği gibi "olmak"a yakın bir şey eklenmedikçe söz parçalarının hiçbir bileşiminde hakikat ya da yanlışlık tamamlanmaz. Ama "insan-değil" ad da değildir. Çünkü her ad tek bir belirli şey işaret eder: "İnsan" dediğimizde bir cevher işaret ederiz, hem de herhangi birini değil, akıllı ve ölümlü olanı; öteki adlar da aynı biçimde işaret eder. "İnsan-değil" diyen ise insanı kaldırır, ama bu anlamlandırmayla neyi göstermek istediğini belirlemez. İnsan olmayan şey at da olabilir, köpek de, taş da, insan olmayan başka herhangi bir şey de. Demek ki olumsuzluk parçacığı burada belirli bir şekilde işaret edebilecek olanı kaldırır, neyi işaret etmesi gerektiğini ise belirli olarak söylemez; her dinleyici birçok ve belirsiz şey anlar. Bu yüzden, diyor, belirsiz ad denilsin. "İnsan-değil" dediğimiz şey, insanın tarifinin dışında kalan ne kadar şey varsa o kadar şey işaret eder.

PL64.303_2

Nunc disserit qualia esse arbitrari oportet, quae cum sub definitione nominis quidem cadant, integra tamen nomina non esse videantur. Unde fit ut his diligentissime distributis, integerrima nominis definitio concludatur. Hoc enim quod dicimus non homo quid sit, ambigitur. Oratio enim non est. Omnis enim oratio verbis nominibusque conjungitur. Hoc autem quod dicimus non homo, duabus quidem partibus constat, sed unum in se retinet nomen, verbum vero non habet. Negativa enim particula, quae est non, neque nomen est neque verbum. Rursus negatio non est. Omnis enim negatio verum falsumve significat. Non homo vero quod dicimus, neque verum est neque falsum. Nisi enim (ut supra ait) aliquid quod sit proximum ad id quod est esse addatur, nulla veritatis aut falsitatis ratio in qualibet orationis partium compositione perficitur. At vero non homo nomen non est. Omne enim nomen unam rem significat definitam, ut cum dicimus homo, substantiam significat nec quamlibet, sed rationalem atque mortalem.Eodem modo et caetera nomina. Qui vero dicit non homo, hominem quidem tollit Quid autem illa significatione velit ostendere, non definit, potest enim quod homo non est, et equus esse, et canis, et lapis, et caetera quaecunque homo non fuerint. Quare quoniam id quod definite significare potest, aufert in eo negativa particula, quid vero significare debeat, definite non dicit, sed multa atque infinita unusquisque auditor intelligit. Dicatur, inquit, nomen infinitum. Hoc enim quod dicimus non homo, tam multa significat quam multa, sunt quae a definitione hominis disjunguntur. Sed

PL64.305Bu ifadeye belirsiz ad diyerek onu ilk bulan Aristoteles'tir. Daha eskilerde bu tereddüt vardı, ama belirli adın olumsuzlukla ortaya konan bu tür addan ayrıldığı farka bir kelime basılmamıştı. Bunu kendisi de "Üstelik ona ne ad verilmesi gerektiği de konmuş değildir" diyerek doğruluyor. "İnsan-değil" dediğimiz şeye hangi adın verilmesi gerektiğini kimse koymamıştı; Aristoteles keskin görüşüyle bu türden bir yüklemin belirsiz ad diye anılmasını uygun gördü.

"Cato'nun" ya da "Cato'ya" ve bu türden olanlar ise ad değil, adın hâlleridir.

Her hâl, diyor, başka bir şeyin hâlidir. Dolayısıyla her hâl başka bir şeyin çekimi olarak görünür. Demek ki "Cato'nun", "Cato'ya" ve bunun gibileri adların hâlleridir. Bu yüzden bu hâllere çekim de denir; her çekim ise bir şeyin çekimidir. Çekilen şey, çekimle oluşandan öncedir. Demek ki "Cato" dediğimiz şey ad olduğundan ve ilk olduğundan kendi çekimlerinden ayrılır. Nominatifin çekimi genitif ve ötekilerdir. Kimse doğru olarak nominatife hâl diyemez. "Cato" dediğimiz şey bir şeyin hâli olsaydı, neyin hâli olabileceğini göstermek gerekirdi; ama "Cato" dediğimizden önce hiçbir hâl söylenmez. Demek ki Cato adı hiçbir şeyin çekimi olmadığından, hiç de hâl değildir. Hâl denen ötekiler ise nominatifin çekilmesiyle biçimlenir: "Cato'nun", "Cato'ya", "Cato'yu". Çekimden doğanlar çekilenlerden ayrı olduğuna göre, "Cato'nun", "Cato'ya", "Cato'yu" gibi bütün hâller de "Cato"dan, yani asıl addan ayrıdır. Bu Cato ise addır; demek ki hâller ad değildir. Çünkü hâlin kendisi başka, hâli olduğu şey başkadır. Bunların hepsi adın hâli olduğuna göre, bunlar ad değildir. Bu yüzden eskiler basiretle bütün hâlleri genitif, datif, akuzatif, vokatif, ablatif diye kendilerine özgü ayrı adlarla andılar. İlkine ise kimi zaman, sanki hiçbir şeyden çekilmemiş gibi "düz hâl", kimi zaman da adın kendi adından gelen "nominatif" dediler. Aristoteles'in şimdi ele aldığı da budur: Adların hâlleri ad gibi görünmez, yalnızca adların çekimleri, yani hâlleridir.

Hâlin tanımı öteki bakımlardan aynıdır, ama şu farkla: "Vardır", "vardı" ya da "olacaktır" eklendiğinde ne doğru ne yanlış olur; ad ise daima doğru ya da yanlış olur. Örneğin "Cato vardır" ya da "yoktur". Oysa "Cato'nun" dendiğinde henüz doğru ya da yanlış hiçbir şey söylenmiş olmaz.

Tanım, diyor, yani adın ve adın hâlinin tarifi aynıdır. Ad, hiçbir parçası dışarıda işaret etmeyen, uzlaşımla ve zamansız anlamlı ses olduğu gibi, hâl de öyledir: Sestir, uzlaşımla belirtir, ayrılan parçaları da dışarıda hiçbir şey belirtmez. Demek ki adın ve adın hâlinin tarifi ve tanımı aynıdır. Ama bunlara bir fark eklenir: Her ad "vardır" ya da "yoktur" ile birleşince olumlu ya da olumsuz bir önerme oluşturur: "Sokrates vardır" ya da "Sokrates yoktur." Burada hakikat ya da yanlışlık ortaya çıktığı için önerme olması zorunludur. Hâllerde ise "vardır" ya da "yoktur" eklesen de ne olumlama ne olumsuzlama olur, çünkü bunlarda hakikat ya da yanlışlık bulunmaz. Biri "Sokrates'indir", "Sokrates'in değildir" ya da "Cato'nundur", "Cato'nun değildir" dese, neyin olduğunu ya da olmadığını eklemeden yalnız hâli "vardır"la ya da "yoktur"la birleştirse, yanlışlık ve hakikatten uzak, eksik bir söz kurmuş olur; dolayısıyla önerme de olmaz. Demek ki ad hâlden şununla ayrılır: Ad "vardır" ya da "yoktur" ile birleşince ya doğru ya yanlış bir şey oluşturur; hâl ise ne doğru söyler ne yalan. Başka bir şey eklenmedikçe düşünce kesik ve eksiktir. Bütün bunlar ne için? Elbette adın tarifi eksiksiz tamamlansın diye. Nitekim adın tarifi artık şöyledir: Ad, uzlaşımla ve zamansız anlamlı sestir; ayrı alındığında hiçbir parçası anlamlı değildir, belirli bir şey işaret eder, "vardır" ya da "yoktur" ile birleşince önerme oluşturur. Ad hakkında bu kadar. Şimdi fiili büyük bir dikkatle tarif ederek belirliyor.

Fiil Üzerine

*Fiil, zamanı birlikte işaret eden, parçası dışarıda hiçbir şey işaret etmeyen ve daima başka bir şey hakkında yüklenenlerin işareti olan şeydir.*

PL64.305

hoc Aristoteles vocabulum, cum infinitum nomen vocaret, primus invenit. Apud antiquiores enim ista quidem erat dubitatio, sed huic differentiae qua differt nomen definitum ab hujusmodi nomine quod cum negatione proponitur, impressum vocabulum non erat, quod ipse testatur dicens: At vero nec positum est nomen quo illud oporteat appellari. Nullus enim posuit vocabulum quo oporteat appellari id quod dicimus, non homo; Aristoteles perspicaciter infinitum nomen hujusmodi praedicamentum censuit appellari. Catonis autem vel Catoni, et quaecunque talia sunt, non sunt nomina, sed casus nominis. Omnis, inquit, casus alterius casus est. Itaque fit ut quicunque casus sit alterius inflexio videatur. Ergo quod dicimus hujus Catonis, vel huic Catoni, vel alia hujusmodi, casus nominum sunt. Unde fit ut hi casus inflexiones quoque dicantur, sed omnis inflexio alicujus inflexio est. Quod autem inflectitur, ab eo quod ipsa inflexio fit prius est, quare cum id quod dicimus Cato nomen sit, et sit primum, distat ab inflexionibus suis. Inflexio autem nominativi genitivus est, et caeteri. Nullus enim dixerit recte nominativum casum esse. Si enim id quod dicimus Cato alicujus casus sit, cujus casus esse possit, oportet ostendi, sed ante id quod dicimus Cato, nullus praedicatur casus: igitur quoniam Cato nomen nullius inflexionis est, nec omnino casus est. Caeteri autem casus qui dicuntur nominativi inflexione formantur, Catonis, et Catoni, Catonem; quare si distant ea quae ab inflexione nascuntur ab his quae inflectuntur, distant quoque hi qui omnes casus, qui sunt Catonis, Catoni, Catonem, ab eo quod est Cato, id est a nomine principali: sed hic Cato nomen est, casus igitur nomina non sunt. Aliud enim est ipse casus, aliud cujus est casus. Quocirca si nominis haec omnia casus sunt, haec nomina non sunt. Atque ideo prudenter veteres omnes casus genitivum, dativum, accusativum, vocativum, ablativum, suis diversisque nominibus vocaverunt. Primum vero alias rectum, quasi a nullo inflexum, alias nominis ipsius vocabulo nominativum dixerunt. Quare nunc hoc Aristoteles exsequitur, qui casus nominum videantur non esse nomina, sed tantum nominum inflexiones, id est casus. Ratio autem ejus in aliis quidem eadem est, sed differt. Quoniam cum est, vel fuit, erit, adjunctum, neque verum neque falsum est; nomen vero semper, ut Cato est, vel non est, nondum enim aliquid verum dicit aut falsum. Ratio, inquit, id est definitio nominis et casus nominis, eadem est, nam sicut nomen vox significativa est secundum placitum sine tempore, ut ejus pars nulla extra significet, sic etiam casus. Nam vox est et secundum placitum designativa, et cujus separatae partes nihil extra designant. Ergo eadem diffinitio ratioque nominis est et casus nominis, sed his una additur differentia, quod omne nomen cum eo quod dicitur est, aut non est conjunctum, aut affirmativam enuntiationem facit, aut negativam, ut Socrates est, vel Socrates non est. Hic enim quoniam veritas aut falsitas incidit, enuntiationem esse necesse est; in casibus vero quamvis addas est, aut non est, nulla inde affirmatio neque negatio fit. Neque enim in hos ulla veritas aut falsitas cadit. Si quis enim dicat, Socratis est, Socratis non est, vel Catonis est, Catonis non est, quid sit vel non sit non apponens, cum simplici casu, est, aut non est, jungens, imperfectam faciet orationem a falsitate ac veritate disjunctam. Quare nulla enuntiatio est. Ergo differt nomen a casu, quod nomen quidem cum est, aut non est junctum, vel verum vel falsum facit. Casus vero neque verum dicit neque mentitur. Etenim nullo alio addito trunca est atque imperfecta sententia; sed quorsum istuc? ut definitio scilicet nominis integerrima compleretur. Etenim jam nunc definitio nominis hoc modo est: Nomen est vox significativa, secundum placitum, sine tempore, cujus nulla pars significativa est separata, definitum aliquid significans, cum est aut non est juncta faciens enuntiationem. Sed de nomine hactenus, Nunc verbum diligentissima definitione determinat. DE VERBO. Verbum autem est, quod consignificat tempus, cujus pars nihil extra significat, et est semper eorum quae de altero praedicantur, nota.

PL64.305_2Fiil adla yalnızca şu noktada ayrılır: Yukarıda söylendiği gibi ad zamansızdır, fiil ise işaret ettiğinde zamanın gücünü de taşır. Addaki bütün öteki unsurlar fiile de konup yalnız fiilin zamanı birlikte işaret etmesi fark olarak bırakılsaydı fiilin tarifi tam olurdu; o zaman tarif şöyle olurdu: Fiil, uzlaşımla anlamlı sestir, hiçbir parçası dışarıda anlamlı değildir. Ama bunlar ad ile fiilde ortak olduğundan, fiilin hassası ise zamanı birlikte işaret etmek olduğundan, fiili, tarif edilenin hassasıyla, yani onu adın tarifinden ayıran özelliğiyle tarif etmek istedi. "Birlikte işaret eder" demesi de titizliktendir. Çünkü adlar da zaman işaret eder, "gün", "yıl" gibi; bunlar zamanın adlarıdır. Fiil ise zamanı asıl anlamıyla birlikte işaret eder; çünkü öncelikle ya bir etkilenmeyi ya da bir eylemi belirtir, "suçluyorum" ya da "suçlanıyorum" dediğimde olduğu gibi. Ama eylem ve etkilenmenin bu işaretiyle birlikte zamanın gücünü de yanında taşır; öyle ki bu eylem ya da etkilenme şimdiki, gelecek ya da geçmiş zamanın, ya da bunların arasında olanın dışında bulunamaz.

"Ve daima başka bir şey hakkında yüklenenlerin işaretidir." Anlamı şudur: Her fiil bir araz işaret eder ve araz daima başka bir şey hakkında yüklenir. Her fiil ya bir eylemi ya da bir etkilenmeyi belirttiğine, eylem ve etkilenme de arazlar arasında sayıldığına göre, her fiil bir arazın anlamını taşır; araz ise daima kendisine dayanak olan şey hakkında yüklenir: "Beyaz" cisim hakkında, "sert" demir hakkında yüklenir. Demek ki bütün fiiller daima başka bir şey hakkında yüklenen bu tür şeyleri belirtir. Fiilin işaret olduğunu, yani başka bir şey hakkında yüklenenleri işaret ettiğini söylemekle bunu kastediyor. Bu, şöyle demekle aynı değerdedir:

PL64.305_2

Verbum distat a nomine in hoc solo quod nomen sine tempore est, ut supra jam dictum est, verbum vim temporis in significationibus trahit, et esset quidem plena definitio verbi, si alia in eo omnia quae in nomine posita sunt ponerentur, hoc solo discrepante quod verbum consignificat tempus, essetque definitio ita: Verbum est vox significativa secundum placitum, cujus nulla pars extra significativa est; sed quoniam sunt illa nomini verboque communia, proprium autem verbi est consignificare tempus; a proprio definiti, scilicet verbi, qua a diffinitione nominis segregatur, verbum voluit diffinire. Diligenter autem ait, consignificat. Nam significant nomina tempus, ut dies, ut annus, haec enim temporum nomina sunt. Verbum autem proprie consignificat tempus, principaliter enim aut passionem designat aut actum, ut cum dico, accuso vel accusor. Sed cum ipsa actuspassionisque significatione, vim quoque secum temporis trahit, ut ille actus aut passio praeter praesens, aut futurum, aut praeteritum, aut quod inter haec est, esse non possit. Et est semper eorum quae de altero praedicantur nota. Sensus hujusmodi est: Omne verbum significat aliquod accidens, quod accidens semper de altero praedicatur. Nam si omne verbum aut actionem aut passionem designat, actio vero et passio in accidentibus numerantur, omne verbum vim significat accidentis; sed accidens semper de eo praedicatur quod sibi subjectum est, ut album de corpore, et durum de ferro. Quare omnia verba ejusmodi aliqua designant, quae semper de altero praedicantur, quod per hoc scilicet dixit, quod ait verbum notam esse, id est significationem eorum quae de altero praedicantur, quod idem valet tanquam

PL64.307Fiil daima arazları işaret eder ve arazların tabiatı daima başka bir şey hakkında yüklenmektir; çünkü bir şey neyin işaretiyse, işaret olan şey onu belirtir.

Zamanı birlikte işaret eder dediğim şudur: "Koşu" addır, "koşuyor" ise fiildir, çünkü şimdi olduğunu birlikte işaret eder.

Adın tarifinde adın zamansız olduğunu söylemişti; şimdi bunu çok dikkatli bir örnekle de gösteriyor. Aynı yüklem ada bağlandığında zamanı birlikte işaret etmez, fiile bağlandığında ise zamanla birlikte görünür. "Koşu" basitçe, ad olarak ve kendi başına bir şey olarak söylenince zamansızdır; ama fiile daima ait olan eyleme geçirilirse, fiilin hassasını ve zamanın anlamını hemen üzerine alır. "Koşuyor" fiildir ve eylemi işaret eder, eylemle birlikte zamanı da gösterir: Şimdi olduğunu, yani şimdiki zamanı gösterir. "Birlikte işaret eder" denmesinin sebebi şudur: "Koşuyor" dediğimiz şey bir eylem işaret eder, ama fiilin anlamında bu eylemle birlikte şimdiki zaman da gelir; bu yüzden titizlikle "birlikte işaret eder" diyor. Aristoteles'te kelimelerin bu inceliği hayranlık vericidir.

Ve daima başka bir şey hakkında söylenenlerin, yani bir dayanak hakkında ya da bir dayanakta olanların işaretidir.

Fiil, diyor, daima başka bir şey hakkında yüklenenleri işaret eder. Bunların ne olduğunu da çok kısaca olmakla birlikte kendisi gösteriyor. Aristoteles'in âdetidir: Araz olan şeylere "dayanakta olanlar" der; bu arazların dayanak hakkında yüklendiğini de söyler. Çünkü bütün arazlar ya türemiş adla ya da başka bir yolla hem dayanak hakkında yüklenir hem de dayanaktadır. Şimdi şunu söylüyor: Fiil, daima araz olan bir şey işaret eder; bu araz da ya daima dayanaktadır ya da dayanak hakkında yüklenir.

Şöyle bir başka açıklama daha vardır: "Dayanak hakkında söylenmek" daima cinsin türlerle ilişkisinde geçerlidir. Arazların kimi bireysel, kimi geneldir. Bireysel olanlar yalnızca dayanaktadır, tek bir cisme ait herhangi bir araz gibi; genel arazlar ise başka arazlar hakkında, dayanakları hakkında yüklenir gibi yüklenir, örneğin renk beyazlık, siyahlık ve ötekiler hakkında yüklenir. Demek ki şimdi şöyle diyor: Her fiil başka bir şey hakkında yüklenen bir şey işaret eder. Bu ya cüzîdir ve yalnızca dayanaktadır, "koşuyor" gibi; koşu hiçbir başka dayanak hakkında yüklenmez, yalnızca dayanaktadır. Ya da araz genel ve küllî olur, başka bir araz hakkında dayanağı hakkında yüklenir gibi yüklenir; örneğin "hareket ediyor" dersem böyledir: "Hareket ediyor" dediğimiz şey, dayanağı olan koşu hakkında yüklenir, çünkü koşan hareket eder. Demek ki fiil ya yalnızca dayanakta olan cüzî bir arazı ya da başka bir araz hakkında dayanağı hakkında yüklenir gibi yüklenen küllî bir arazı işaret eder. Fiilin tarifini buraya kadar ayrıntılandırdı. Şimdi adda yaptığı gibi, fiile girebilecek gibi görünüp fiil olmayan şeyleri fiilin tanımından ve hassasından ayırıyor.

"Koşmuyor" ve "çalışmıyor" ise fiil demiyorum. Bunlar zamanı birlikte işaret eder ve daima bir şey hakkındadır. Ama bu farka bir ad konmuş değildir; belirsiz fiil olsun.

Adda yaptığı gibi fiilde de tam tarife ve fiilin hassasına ulaşmaya çalışıyor. "Koşmuyor" fiil değildir, diyor; çünkü her fiil belirli bir şey belirtir, "koşmuyor"un ise nasıl belirsiz olduğu biraz sonra gösterilecek. Söz de değildir: "Koşmuyor" denen şeyde ne iki fiil vardır, ne iki ad, ne de sözü ancak kurabilecek olan ad ve fiil. Olumsuzlama da değildir, çünkü düşüncenin tamamı eksiktir. Eskiler, diyor, buna da bir kelime koymamışlardır: Saf ve basit fiilden ayrılan "koşmuyor" ve "çalışmıyor" farkı, eskilerde hiçbir kelimeyle anılmamıştır. Fark dediği, "koşmuyor" ve "çalışmıyor" ile "koşuyor" ve "çalışıyor" arasındaki farktır. Eskiler bunlara bir ad koymadıklarından, adı Aristoteles kendisi koyuyor: Belirsiz fiil olsun. Yoksa bu yüklemin fiile benzerliği büyük bir tereddüt doğurur. Çünkü bu yüklem de uzlaşımla belirten bir sestir, başka bir şey hakkında yüklenir, zamanı birlikte işaret eder, yani "koşuyor" fiilinin taşıdıklarını taşır. Yalnız şununla ayrıldığı görülür: "Koşuyor" belirli fiildir, bu ise belirsiz fiil. Neden belirsiz olduğunu ise hemen açıklıyor.

PL64.307

si diceret: Verbum semper accidentia significat, quorum haec natura est ut semper de altero praedicentur; cujus enim quaelibet res nota est, hanc ipsa quae nota est, designat. Dico vero quoniam consignificat tempus, ut cursus quidem nomen est, currit autem verbum, consignificat enim nunc esse. Supra in nominis diffinitione proposuit nomen esse sine tempore, quod nunc quoque hoc monstrat exemplo, et diligentissimo quidem. Nam idem praedicamentum ad nomen relatum sine temporis consignificatione monstratur, ad verbum vero, videtur esse cum tempore. Cursus enim simpliciter dictus ut nomen et ut res propria, sine tempore est, si vero in actionem, quae verbi semper est, inducatur, mox proprietatem verbi ac temporis in se suscipit significationem. Currit enim verbum est, et significat actionem, et cum eadem tempus ostendit, monstrat enim nunc esse, id est praesens tempus. Consignificat autem idcirco dictum est, quoniam quod dicimus currit, actum quidem quemdam significat, cum eo vero actu in ipsa significatione verbi praesens tempus inducitur, atque ideo diligenter ait consignificat. Et est haec verborum subtilitas in Aristotele mirabilis. Et est semper eorum quae de altero dicuntur nota, ut eorum quae de subjecto vel in subjecto sunt. Semper, inquit, verbum ea significat quae de altero praedicentur. Quae sint autem haec quanquam brevissima, ipse tamen ostendit. Est autem consuetudo Aristotelis ea quae accidentia sunt, in subjecto esse dicere. Nec non etiam eadem ipsa accidentia de subjecto praedicari, idcirco quod omnia quaecunque accidentia sunt, vel denominative, vel quolibet alio modo et de subjecto praedicantur, et in subjecto sunt. Nunc ergo hoc dicit, tale quiddam significat verbum, quod semper accidens sit, quod accidens vel in subjecto semper, vel de subjecto praedicatur. Est alia quoque expositio hoc modo, de subjecto dicitur genus semper ad species. Ergo eorum quae sunt accidentia, alia sunt individua, alia generalia, et illa quidem quae sunt individua, in subjecto tantum sunt, ut quodlibet particulari corpori accidens, alia vero sunt generalia accidentia, quae de aliis accidentibus praedicantur, ut de subjectis, ut est color, namque praedicatur de albedine et nigredine et caeteris. Ergo nunc omne, inquit, verbum quiddam quod de altero praedicatur, significat. Sed hoc hujusmodi erat, quod aut particulare sit, et in subjecto tantum, ut est, currit. Cursus enim de nullo alio praedicatur subjecto, nisi tantum in subjecto est, aut generale erit illud accidens et universale, ut de alio rursus accidente praedicetur ut de subjecto, ut si dicam movetur. Hoc enim quod dicimus movetur, de subjecto cursu praedicatur, qui currit enim movetur. Significat igitur verbum aut particulare accidens, quod est tantum in subjecto, aut universale, quod de alio accidente velut de subjecto praedicatur. Hactenus definitionem verbi distribuit. Nunc vero sicut fecit in nomine, ea quae in verbum incidere poterant, et verba non esse, a verbi ratione et proprietate disjungit. Non currit vero, et non laborat, verbum non dico. Consignificat etenim tempus, et semper de aliquo est. Differentiae autem huic nomen non est positum, sed fit infinitum verbum. Sicut in nomine fecit, ita quoque in verbo ad integram definitionem verbi proprietatemque contendit. Ait enim, non currit, non esse verbum. Et idcirco quod verbum omne finitum aliquid designat. Non currit autem quemadmodum infinitum sit, paulo post demonstrabitur quod neque oratio est. In hoc enim quod dicitur non currit, neque duo verba sunt, neque duo nomina, neque nomen et verbum, quae sola possunt jungere orationem. At vero negatio non est, etenim tota imperfecta sententia est, sed neque huic,, inquit, antiquiores posuere vocabulum. Haec enim differentia quae est non currit, et non laborat, quae a verbo puro et simplici distat, nullo apud antiquiores vocabulo nuncupata est. Differentiam autem vocavit id quod dicitur non currit, et non laborat, ab eo quod est currit et laborat. Sed quoniam his nullum est nomen ab antiquis impositum, Aristoteles nomen ipse constituit dicens: Sit verbum infinitum. Alioqui maximam dubitationem facit hujus praedicamenti similitudo, quod ipsum quidem praedicamentum vox est designativa secundum placitum, et de altero praedicatur, et consignificat tempus, idem scilicet quod verbum quod est currit. Sed hoc solo differre perspicitur, quod illud finitum verbum est, hoc infinitum. Cur autem hoc infinitum est, continua ratione persequitur.

PL64.307_2Çünkü olana da olmayana da aynı şekilde uyar.

Belirsiz fiildir, diyor, çünkü daima başka bir şey hakkında yüklenmekle birlikte ("koşmuyor" başka bir şey hakkında söylenir), var olan şey hakkında da var olmayan şey hakkında da aynı şekilde yüklenebilir. "İnsan koşmuyor" dendiğinde insan var olan bir şeydir; demek ki "koşmuyor", insan hakkında, yani var olan şey hakkında söylenir. Yine "Kimera koşmuyor" deriz; kimera ise yoktur, hiç var olmamıştır, ama onun hakkında hiçbir şekilde koşmadığı doğru olarak söylenebilir. Demek ki "koşmuyor", hem var olan ve şeyler arasında bulunan hakkında söylenir hem de ne olan ne olabilecek olan hakkında yüklenir; bu yüzden belirsiz fiil denir. Yalnızca bu değil, şu da var: "Koşuyor" diyen, birinin yaptığı şeyi belirli olarak işaret eder. "Koşmuyor" diyen ise koşuyu kaldırıyor görünür, ama oturuyor mu, yatıyor mu, yürüyor mu, başka bir şey mi yapıyor, açık bırakmaz. Hem var olanlar hem var olmayanlar belirsiz sayıda olduğundan ve bu fiil hepsi hakkında yüklendiğinden, ayrıca kaldırdığı şey belirli, koyduğu ise belirsiz olduğundan, bu fiile belirsiz fiil denecektir.

Aynı şekilde "koşacak" ve "koşuyordu" da fiil değil, fiilin hâlidir. Fiilden şununla ayrılır: Fiil şimdiki zamanı birlikte işaret eder, bunlar ise onun çevresindeki zamanları.

Adda hâlleri adlardan ayırdığı gibi,

PL64.307_2

Quoniam similiter in quolibet est, et quod est, et quod non est. Infinitum, inquit, verbum est, quoniam cum de altero semper praedicetur (non currit enim de altero dicitur), tamen aeque vel de subsistente re, vel de non subsistente praedicari potest, ut in eo quod est, homo non currit, homo res est subsistens. Ergo dicitur id, quod est non currit, de homine, id est de re subsistente. Rursus dicimus, chimaera non currit, chimaera vero non est, nec omnino subsistit. Et potest de ea vere dici, quod omnino non currit. Ergo id quod est, non currit, et de ea re quae subsistit atque est in rebus dicitur, et de ea quae neque est, neque esse poterit, praedicatur; quare infinitum dicitur verbum. Nec solum hoc, sed illud etiam, quod qui dicit currit, rem quam quisque faciat, definite significat. Cum vero dicit, non currit, ipsum quidem cursum videtur auferre, sed utrum sedeat, an jaceat, an ambulet, an aliquid aliud faciat non relinquit. Quare quoniam et ea quae sunt, et ea quae non sunt, infinita sunt, et de his omnibus praedicatur, quoniamque id quod tollit finitum est, quod vero ponit infinitum, propter hoc, verbum vocabitur infinitum. Similiter autem curret et currebat verbum non est, sed casus verbi. Differt autem a verbo quod hoc quidem consignificat praesens tempus, illa vero quae circa sunt. Ut in nomine fecit cum casus a nominibus distinxit,

PL64.309şimdi de fiillerin hâllerini fiilin tanımından ayırıyor. Gelecek olan "koşacak", geçmişin bir kısmını tutan "koşuyordu" ya da bütün ve tamamlanmış geçmiş olan "koştu" fiil değil, fiillerin hâlleridir. Çünkü şimdiyi ya gelecek bekler ya geçmiş geride bırakır. Bu yüzden gelecek zaman şimdiye doğru yönelir, geçmiş ise şimdiden başlar. Dolayısıyla fiil asıl olarak şimdiki olanı içerir; şimdiyi belirten şey tam fiildir. Anlamında şimdinin dışında kalanlar ise fiil değil, fiilin hâlleridir. Burada da adda yaptığı gibi fiillerle hâlleri arasındaki farkı gösteriyor. Şöyle diyor: Her fiil şimdiki zamanı işaret eder; fiil hâlleri ise şimdinin çevresinde olan ve onu kuşatan zamanı işaret eder. Şimdiyi çevresinde kuşatan gelecek ve geçmiş zamandır, çünkü şimdi ikisinin arasındadır. Demek ki şimdiyi kuşatan ve çevresinde olan gelecek ya da geçmiş zamanı işaret eden her şeye fiil değil, fiillerin hâlleri denir. Fiilin tam tarifi şudur: Fiil, uzlaşımla ve zamanla birlikte anlamlı sestir; ayrı alındığında hiçbir parçası dışarıda anlamlı değildir, belirli bir şey işaret eder ve şimdiki anlamı taşır. Fiilin parçasının dışarıda hiçbir şey belirtmediği, adın parçasının bile dışarıda bir şey işaret etmediğinden bellidir.

*Fiiller kendi başlarına söylendiklerinde addırlar ve bir şey işaret ederler. Çünkü söyleyen bir kavrayış kurar, dinleyen de dinginleşir.*

PL64.309

ita quoque casus verborum nunc a verborum ratione disjungit. Curret enim quod futurum est, vel currebat quod praeteriti retinet partem, vel cucurrit quod est integrum perfectumque praeteritum, non sunt verba, sed verborum casus, praesens enim aut futurum exspectat, aut praeteritum relinquit. Atque ideo futurum tempus ad praesens tendit, praeteritum a praesenti inchoat. Unde fit ut principaliter contineat verbum id quod est praesens, ut sit verbum integrum quod praesens designat. Haec autem quae praeter praesens in aliqua significatione sunt, non sunt verba, sed verborum casus. Hic quoque sicut in nomine fecit, verborum et casuum differentiam prodit. Ait enim: Omne verbum praesens significat tempus. Casus verborum illud tempus significat, quod circa ipsum praesens est, idque complectitur. Complectuntur autem id quod est praesens, circa quod ipsum sunt, futurum et praeteritum tempus; inter utraque enim tempora praesens locatur. Quidquid ergo vel futurum tempus, vel praeteritum significat, quae tempora praesens complectuntur et circa sunt, non verba, sed verborum casus dicuntur. Est ergo integra definitio verbi. Verbum est vox significativa secundum placitum cum tempore, cujus nulla pars extra significativa est separata, definitum aliquid significans, praesens significationem tenens. Quoniam vero pars verbi nihil extra designet, ex eo manifestum est quod ne nominis quidem pars quidquam extra significat. Ipsa itaque secundum se dicta verba, nomina sunt, et significant aliquid. Constituit enim qui dicit intellectum, et qui audit quiescit.

PL64.309_2Çok ince bir düşünceye giriyor, ama şöyledir: Her fiil, diyor, başka bir şeyle birleşmeden kendi başına söylendiğinde bir bakıma ad biçimini alır ve gerçekten addır. "İnsan koşuyor" dediğimde "koşuyor" sözünü insana bağlayarak tam fiil yapmış olurum, çünkü fiil kuşkusuz daima başka bir şey hakkında yüklenir. Ama kendi başına "koşuyor" dersem, onu başka hiçbir şeyle birleştirmeyip bir bakıma kendi başına bir şey yaparım ve o bana ad olur. Yunanlıların da böyle kendi başına söylenen fiillere bazen önden gelen artikel eklemesi bundandır: to trekhein, tou trekhein. Biri "Koşmak denen şey, yürümek denen şeyden daha hızlıdır" dese, birinde "koşmak denen şey" diyerek nominatif artikeli, ötekinde "yürümek denen şeyden" diyerek ablatif artikeli eklemiş olur. Adda da biri "Sıra denen şey, kapı denen şeyden daha hafiftir" dese, "sıra denen şey" dediğimizde sıraya önden gelen artikeli eklemiş oluruz, sanki "bu sıra" demişiz gibi; "kapı denen şeyden" dediğimizde de sanki "bu kapıdan" demişiz gibi. Bunun gibi "Koşmak denen şey, yürümek denen şeyden daha hızlıdır" derken "koşmak denen şey"i sanki "bu koşmak" der gibi, "yürümek denen şeyden"i de sanki ablatifle "bu yürümekten" der gibi koyarız; fiil adeta ada aktarılmış ve "bu yürüyüşten" denmiş olur. Demek ki kendi başına söylenen fiiller addır.

Bunun kanıtını Aristoteles'in kendisi veriyor. Basit bir ad söylediğimizde dinleyicinin kavrayışı bizim söyleyişimizle birlikte başlar; biz söylerken söyleyenin sesini izler ve ad tamamlanınca dinginleşir. "Hippokentauros" dediğimde dinleyenin kavrayışı ilk heceden girer ve bütün adın sonuna kadar dinginleşmez; son heceyi duyar duymaz dinleyici söyleneni anlar ve bu anlayışta dinginleşir. Fiilde de böyledir: "Koşmak" dediğimizde dinleyenin kavrayışı heceleri boyunca ilerler, son heceyi duyunca bütün fiilin anlamını kavrar ve dinginleşir. Demek ki kendi başına söylenen fiil ada benzer ve bir bakıma addır. Adda söyleyen, son heceyi söyleyip adı tamamlayınca dinleyenin kavrayışını kurar, dinleyen de dinginleşir ve anlayışı daha ileri gitmez; fiil de kendi başına söylenirse dinleyenin kavrayışını aynı şekilde kurar. Ama başka bir şeyle birleşirse dinleyenin anlayışı henüz tamamlanmamıştır. "Sokrates yürüyor" dediğimde, fiil olan "yürüyor"da tam düşünce kurulmaz, ancak "Sokrates yürüyor"un bütününde kurulur. Yine "Yürümek hareket etmektir" dediğimde düşünce bu fiillerin her birinde ayrı ayrı kurulmuş değildir; dinleyici bütün sözde dinginleşir. Çünkü bir fiil dayanağı olan başka bir fiil hakkında yüklenirse, dinleyici iki fiilin anlamını birleştirir, söylenen fiili kendi başına düşünmez, ötekine bağlar: "Yürümek hareket etmektir" sözünde yürüyüşü harekete, "Sokrates yürüyor" sözünde yürüyüşü Sokrates'e bağlar. Demek ki fiil ancak başka bir şeye bağlandığında tam fiil olur. Basitçe söylenirse fiil addır, çünkü söylenen ad gibi fiil de dinleyenin kavrayışını kurar.

Ama bir şeyin var olup olmadığını henüz işaret etmez; çünkü olmak ya da olmamak o şeyin işareti değildir.

Fiil ad olsa da, diyor, kendi başına söylendiğinde belirli bir şey işaret etse de, tek başına önerme oluşturmaz, doğru ya da yanlış bir şey kurmaz. "Ama bir şeyin var olup olmadığını henüz işaret etmez" sözünün anlamı budur: "Var" sözünü olumlamaya, "olmadığını" sözünü olumsuzlamaya bağlıyor. Çünkü fiilin kendi başına söylenmesi bunların hiçbirini işaret etmez. "Koşuyor" dediğimde bu söz bir şey işaret eder, ama var olup olmadığını henüz işaret etmez. "Çünkü olmak ya da olmamak o şeyin işareti değildir" sözü de şununla aynı değerdedir: "Koşuyor" dediğim şey, koşunun var olduğunu ya da olmadığını işaret etmez. Etseydi, "koşmak vardır" ya da "koşmak yoktur" denirdi. Oysa "koşuyor", şeyin kendisinin var olduğunu ya da olmadığını belirtmez. Yalnızca söylenir ve belli bir kavrayış olur, ama ne olumlama ne olumsuzlama işaret eder, çünkü şeyin var olduğunu da koymaz, onu ortadan da kaldırmaz. Bunu "Çünkü olmak ya da olmamak o şeyin işareti değildir" sözüyle gösterdi; yani hiçbir fiil, hakkında yüklendiği şeyin

PL64.309_2

Subtilissimum quidem ingreditur sensum, sed est hujusmodi: Omne, inquit, verbum per se et sine alterius conjunctione prolatum, nominis quodammodo speciem tenet, et vere nomen est. Cum enim dico, Homo currit, tunc id quod dixi currit, ad hominem referens integrum feci verbum, quoniam sine dubio semper de altero praedicatur. Sin vero per se dixero currit, suum quiddam quodammodo facio ipsum currit, cum nullo alio jungens, et fit mihi nomen. Unde Graeci quoque his per se dictis verbis, aliquoties addunt articularia praepositiva, ut est τὸ τρέχειν, τοῦ τρέχειν. Si quis enim dicat, velocius est id quod est currere eo quod est ambulare, in illo nominativum junxit articulum, dicens, id quod est currere; in illo vero ablativum, dicens, eo quod est ambulare. Velut si quis in nomine dicat, id quod est scamnum levius est eo quod est ostium, hoc quod diximus, id quod est scamnum, ad ipsum scamnum articulare praepositivum junximus, tanquam si diceremus, hoc scamnum. Et quod rursus diximus, eo quod est ostium, diceremus,. tanquam si, hoc ostio. Ita quoque cum dicimus, velocius est id quod est currere eo quod est ambulare, hoc quod dicimus, id quod est currere, ita ponimus tanquam si dicamus, hoc currere; et rursus, eo quod est ambulare, tanquam si diceremus ablativo modo, hoc ambulare, quasi translatum ad nomen sit, dictumque sit hac ambulatione. Quare per se dicta verba nomina sunt. Et est hujus rei probatio quam ipse Aristoteles ponit. Cum enim simplex dicimus nomen, auditoris inchoat intellectus cum nostra prolatione et dum proferimus, dicentis sequitur vocem, et tunc quiescit, cum illud nomen fuerit expletum. Cum enim dico, Hippocentaurus, ingreditur a prima syllaba audientis intellectus, et usque ad finem totius nominis non quiescit. Ubi vero extremam audierit syllabam, mox quid dictum sit auditor intelligit, et ad ejus intelligentiam conquiescit. Sic ergo et in verbo, cum dicimus currere, intellectus quidem audientis per ejus syllabas quae sunt, cur, et re, et rursus re, vadit; sed ubi extremam audierit syllabam, mox totius verbi capiens significationem intellectus quiescit. Ergo verbum per se dictum nomini simile est, et est quodammodo nomen. Sicut enim in nomine is qui dicit, intellectum audientis ultimae syllabae prolatione et totius nominis perfectione constituit, et is qui audit quiescit, et ultra ejus intelligentia non progreditur, ita quoque et verbum, si per se dicatur, audientis constituit intellectum. Quod si cum alio conjungatur, nondum tota intelligentia constituitur audientis. Ut cum dico, Socrates ambulat, in solo ambulat, quod est verbum, non consistit perfecta sententia, nisi in toto, quod est Socrates ambulat. Rursus cum dico, ambulare, moveri est, non in unoquoque horum verbo sententia constituta est, sed in tota oratione conquiescit auditor. Idcirco quoniam si verbum de verbo altero subjecto praedicetur, utriusque verbi significationem jungit auditor, et non per se verbum ipsum considerat quod dicitur, sed ad alterum refert, ut ambulare moveri est, ambulationem ad motum, vel Socrates ambulat, ambulationem ad Socratem. Tunc ergo fit integrum verbum, cum refertur ad alterum. At si simpliciter praedicetur, verbum nomen est, idcirco quod sicut nomen dictum, ita quoque verbum audientis constituit intellectum. Sed si est, vel non est, nondum significat, neque enim signum est rei, esse vel non esse. Sed quanquam nomen sit, inquit, verbum, et aliquid definite significet per se dictum, solum tamen non faciet enuntiationem, neque verum aliquid falsumve constituet, hoc est enim quod ait: Sed si est, vel non est, nondum significat. Ad affirmationem referens quod dixit, sed si est, ad negationem, quod ait, vel non est. Nihil enim horum significat verbi per se praedicta prolatio. Cum enim dico, currit, hoc ipsum currit significat quidem aliquid, sed si est aut non est nondum significat. Neque enim esse signum est rei, aut non esse. Quod tantum valet, tanquam si dicam, id quod dico currit, non significat esse ipsum cursum, aut non esse. Si enim significaret, ita diceretur: currere est, vel currere non est. Nunc autem currit non designat esse ipsam rem vel non esse. Dicitur enim solum, et est intellectus quidam, sed neque affirmationem significat, neque negationem, idcirco quod neque ponit rem esse, nec eam interimit. Quod per hoc monstravit quod ait: Neque enim esse signum est rei, vel non esse, id est neque enim quodlibet verbum ita praedicatur, ut signum

PL64.311var olduğunun ya da olmadığının işareti olacak şekilde yüklenmez.

"Vardır"ın kendisini de yalın olarak söylersen bir şey işaret etmez; çünkü kendisi hiçbir şey değildir, ama birleşenler olmadan anlaşılamayacak bir tür birleştirmeyi birlikte işaret eder.

"Vardır" (est) fiili başka bir fiil ya da adla birleşince önerme oluşturur: "İnsan vardır" ya da "Koşmak vardır." Basit önermelerin hemen hepsi ondan kurulur. Ama yalın olarak söylenirse, diyor, ne doğrudur ne yanlış. Demek ki "vardır"ı yalın söylersen, bir şeyin var olduğunu ya da olmadığını işaret etmez, yani ne olumlar ne olumsuzlar; çünkü basitçe söylenen "vardır" hiçbir şey değildir. Hiçbir şey işaret etmediği için değil, hakikat ya da yanlışlık taşımadığı için. Yani anlam bakımından hiçbir şey olmayan değildir, şimdi ele alınacak olan doğru ve yanlışı işaret etme bakımından hiçbir şey değildir. Neden doğru ya da yanlış hiçbir şey göstermediğini de gösteriyor: "Vardır" doğru ve yanlışı belirtecek şekilde iki türlü söylenir. Ya kendine özgü birleştirmesiyle tek bir şeyi kurar: "İnsan vardır" dediğimde "vardır" insanla birleşip insanın var olduğunu koyar ve böylece önerme olur. Ya da iki şey bu fiilin birleştirmesi ve bağlamasıyla birbirine eklenir: "İnsan canlıdır" sözünde insan ile canlı "-dır" sözüyle bağlanır. Demek ki "vardır" denen şeyin önermedeki bütün doğru ya da yanlış anlamı birleştirmededir: Ya kendi birleştirmesiyle bir şeyin var olduğunu kurar ya da iki şeyi bağlayıp birleştirir. Demek ki önermelerde ve kıyas önermelerinde görülen doğru ve yanlışı belirtme gücü, bu işi yaptığı birleştirmelerin dışında yoktur. "Ama birleşenler olmadan anlaşılamayacak bir tür birleştirmeyi birlikte işaret eder" sözü de budur. "Vardır" dediğimde neyin olduğunu ya da olmadığını işaret etmiş olmam. Önerme kuracaksam birleştirmek zorundayım: "İnsan vardır", "İnsan canlıdır." Demek ki doğru ve yanlışı bildiren bütün gücü birleştirmeye bağlıdır. Birleştirme içinde belirtebildiği şeyi birleştirme dışında söylendiğinde belirtmez, ama birleştirme yapılınca önermede doğru ve yanlışı gösterebilir. Kimse bunu "vardır" fiilinde birleşenler olmadan fark edemez. Demek ki birleşenler olmadan anlaşılamayacak bir tür birleştirmeyi birlikte işaret ettiği doğru söylenmiştir.

Söz Üzerine

Söz, parçalarından biri ayrı olarak anlamlı olan anlamlı sestir; ama parça deyiş olarak anlamlıdır, olumlama ya da olumsuzlama olarak değil.

Her bileşik şey, bütün gövdesini oluşturan şeylerin tabiatını alır. Söz, anlamlı olan fiillerden ve adlardan oluştuğu için anlamlı diye tarif edilmesi de doğrudur. Ama söz, kendisini oluşturan adlardan ve fiillerden şununla ayrılır: Onların parçaları dışarıda hiçbir şey belirtmez, sözün parçası ise ayrıldığında bir şey işaret eder. Ad ve fiil sözün parçaları olduğuna, bunlar da kendi başlarına işaret ettiğine göre, sözün ayrılmış parçalarının işaret ettiğinde kuşku yoktur. Neyi belirttiklerini sonraki belirlemede gösterecek. Sözlerin parçaları daima deyiş olarak işaret eder, daima olumlama ya da olumsuzlama olarak değil. Deyiş derken burada bir fiilin ya da adın basit söylenişini kastediyor. Çünkü kimi sözlerin parçaları olumlama gibi işaret eder: "Gündüzse ışık vardır" sözünde "ışık vardır" sözü bütün sözün parçasıdır ve bir olumlama olarak anlamlıdır. Ama her sözün parçasında olumlama bulunmaz. "Işık vardır" diyen sözün parçaları "ışık" ve "vardır"dır; ikisi de olumlama değil, yalnızca basit deyiştir. Demek ki her sözün parçasında deyiş vardır, ama her sözün parçasında olumlama yoktur. Bu yüzden sözün parçalarının olumlama olarak değil, deyiş olarak işaret ettiği doğru söylenmiştir. Deyişin ne olduğunu kendisi biraz sonra daha açık gösterecek.

*Örneğin "insan" bir şey işaret eder, ama var olduğunu ya da olmadığını değil; bir şey eklenirse olumlama ya da olumsuzlama olur. Ama "insan"ın tek bir hecesi böyle değildir.*

PL64.311

sit rei illius de qua praedicatur, quoniam est, vel quoniam non est. Nec si hoc ipsum, est, purum dixeris, ipsum enim nihil est, consignificat autem quamdam compositionem, quam sine compositis non est intelligere. Est verbum, junctum cum alio verbo vel nomine, solet facere propositionem, ut, homo est, vel, currere est. Ipsum autem est purum si dictum, inquit, fuerit, neque verum est, neque falsum, a quo omnes pene enuntiationes fiunt, quae sunt simplices: ergo nec si hoc ipsum est purum dixeris, esse aliquid, aut non esse significat, id est aut affirmat, aut negat, idcirco quod ipsum est simpliciter dictum nihil est. Non quod omnino nihil significet, sed quod nihil veritatis habeat neque falsitatis, id est non nihil est ad significationem, sed ad veritatis falsitatisque significationem, de qua nunc tractabitur. Cur autem nihil veri falsique monstret, ostendit: est enim duobus modis dicitur, ut verum falsumque designet, aut cum unam rem quamlibet propria compositione constituit, ut cum dico: homo est, ipsum est cum homine junctum, atque compositum esse hominem constituit, et fit exinde enuntiatio: aut rursus cum duae res per ipsius verbi compositionem copulationemque junguntur, ut est, homo animal est. Homo namque et animal copulantur per id quod dicitur, homo animal est. Ergo si omnis veri falsique in enuntiatione significatio, ejus quod dicitur est, in compositione est, cum aut sua compositione aliquid esse constituit, aut duas res copulat atque componit, vis ejus quae in enuntiationibus propositionibusque monstratur, in veri falsique scilicet designatione, praeter ipsas compositiones, in quibus hoc solet efficere, nulla est; atque hoc est quod ait: Consignificat autem quamdam compositionem, quam sine compositis non est intelligere. Cum enim dico est, nihil significavi quid sit, aut non sit. Quod si faciam enuntiationem, componam necesse est, ut, homo est, aut, homo animal est. Quare si omnis ejus vis in veri falsique enuntiatione ad compositionem refertur, cum praeter compositionem dicitur, quod in compositione designare potest, id praeter compositionem non designat, potest autem compositione facta verum falsumque in enuntiatione monstrare. Haec igitur sine compositis in verbo est, nullus valet advertere. Recte igitur dictum est consignificare quamdam compositionem, quae sine compositis intelligi non valeret. DE ORATIONE. Oratio autem est vox significativa, cujus partium aliquid significativum est separatum, ut dictio, non ut affirmatio, vel negatio. Omne quod compositum est, eorum suscipit naturam ex quibus totum compositi ipsius corpus efficitur. Quare quoniam oratio verbis constat atque nominibus, quae significativa sunt, recte quoque oratio significativa esse definitur. Sed distat oratio ab his ex quibus ipsa effecta est, id est nominibus atque verbis, quod eorum partes nihil extra designant, orationis vero pars aliquid separata significat.. Nam si nomen et verbum partes orationis sunt, haec autem per se significant, non est dubium separatas orationis partes significare. Quid autem designent, sequenti determinatione monstrabit. Significant igitur partes orationum, ut dictio semper, non ut affirmatio semper vel negatio. Nunc autem dictionem dicit simplicem verbi aut nominis nuncupationem: sunt enim quaedam orationes, quarum partes ita significant quasi affirmatio, ut in ea oratione quae est, si dies est, lux est, id quod dicimus lux est, totius orationis pars est, et ita est significativa ut quaedam affirmatio. Sed non omnis oratio affirmationem habet in parte, haec enim ipsa quae dicit lux est, habet in partibus id quod dicimus lux, et rursus id quod dicimus est, sed neutra ipsarum affirmatio est, sed tantum simplex dictio. Omnis ergo oratio dictionem quidem habet in parte, non vero omnis oratio affirmationem. Recte igitur dictum est partes orationis significare, ut dictionem, non ut affirmationem. Quid autem sit dictio, ipse paulo post clarius demonstrabit. Dico autem, ut homo, significat enim aliquid, sed non quoniam est, aut non est, sed erit affirmatio vel negatio si aliquid addatur. Sed non una hominis syllaba.

PL64.311_2Sözün parçalarının olumlama olarak değil, deyiş olarak işaret ettiğini yukarıda söylemişti; bunu uygun bir örnekle gösterdi. "İnsan", diyor, deyiştir ve "İnsan canlıdır" gibi bütün bir sözün içine konursa sözün parçasıdır. Demek ki "insan" dediğimiz şey bir deyiştir, ama olumlama değildir. "İnsan" adı sözün parçası olup olumlama olmadığına göre, sözün parçalarının olumlama olarak değil, deyiş olarak işaret ettiği doğrudur. Bu adın olumlama olmadığını gösteren şey şudur: Olumlamada daima hakikat ya da yanlışlık bulunur, basitçe söylenen ad ise ne doğrudur ne yanlış. Demek ki "insan" adı olumlama olarak işaret etmez, basit bir şeyi belirtir; yani bir şeyi deyiş olarak işaret eder. Bu deyişe "vardır" fiili ya da önerme oluşturabilecek başka bir fiil eklenirse olumlama olur. "İnsan vardır" ya da "İnsan yaşıyor" denirse olumlama olur. "Bir şey eklenirse olumlama ya da olumsuzlama olur" sözü budur. Önerme kurulabilecek şekilde bir şey eklenirse olumlama, eklenen olumsuzlanırsa olumsuzlama tamamlanır: "İnsan yaşıyor" olumlamadır, "İnsan yaşamıyor" olumsuzlamadır. "Ama 'insan'ın tek bir hecesi böyle değildir" sözüyle deyişin koymayla ve kendi başına işaret eden ses olduğunu öğretiyor. "İnsan"ın tek bir hecesi deyiş değildir, çünkü ayrıldığında kendi başına hiçbir şey işaret etmez; yukarıda gösterdiğimiz gibi "in" ve "san" da öteki adlar da böyledir. Kendi başına hiçbir şey işaret etmeyen bu tür her parça deyiş değildir; yalnızca bütün adın içine konduğunda bir şey belirtir ve birlikte işaret eder. Kendisinin verdiği örnekte olduğu gibi:

PL64.311_2

Quod supra posuit dicens, orationis partes ut dictionem significare, non ut affirmationem, hoc convenienti monstravit exemplo: Homo, inquit, dictio est, et est pars orationis, si in tota oratione ponatur, ut est, homo animal est. Ergo id quod dicimus homo, dictio quaedam est, sed affirmatio non est. Cum ergo nomen hoc, id est homo, pars orationis sit, et affirmatio non sit, docet verum esse quod dicitur, orationis partes significare, ut dictionem, non ut affirmationem. Docet autem illa res nomen hoc affirmationem non esse, quod in affirmatione semper veritas aut falsitas invenitur, nomen vero simpliciter dictum, neque verum neque falsum est. Quare nomen hoc, id est homo, ut affirmatio non significat, sed designat aliquid simplex, significat igitur aliquid, ut dictio. Haec autem dictio si ei addatur aliquid, ut verbum est, aut quodlibet verbum aliud quod enuntiationem possit efficere, erit affirmatio. Si enim quis dicat, homo est, vel homo vivit, fit affirmatio, atque hoc est quod ait, sed erit affirmatio, vel negatio, si quid addatur. Si enim aliquid ita apponatur vel appositum ita negetur, ut enuntiatio constitui possit, affirmatio negatiove perficitur. Si quis enim dicat, homo vivit, affirmatio est; homo non vivit, negatio. Docet autem dictionem esse vocem secundum positionem per se significantem per hoc quod ait, sed non una hominis syllaba. Una enim hominis syllaba dictio non est, idcirco quod nihil per se separata significat, ut ho, et mo, et in caeteris, ut supra ostendimus. Omnis enim hujusmodi pars quae per se nihil significat, non est dictio, sed tantum in toto nomine quiddam positum designat et consignificat, ut in eo quod ipse ponit exemplo:

PL64.313Çünkü sorex*'teki* rex de bir şey işaret etmez, orada yalnızca sestir. İkili adlarda ise bir şey işaret eder, ama söylendiği gibi kendi başına değil.

Sorex (fare) adındaki rex (kral), diyor, bir şey işaret ediyor gibi görünür, ama yukarıda söylendiği gibi kendi başına bir şey belirtmekten çok bütün adla birlikte işaret eder. Yukarıda adın parçalarının ayrı olarak hiçbir şey işaret etmediğini öğretmişti. "Ama kendi başına değil" demesi şudur: Sorex'teki rex kendi başına hiçbir şey işaret etmez, yalnızca bütün adın bileşimiyle birlikte belirttiği bir şeyi birlikte işaret eder; çünkü so hecesi ile rex birleşerek hecelerin bütün bağıntısı içinde sorex'i belirtir.

Her söz anlamlıdır, ama alet gibi değil, söylendiği gibi uzlaşımla.

Platon adların tabiî olduğunu ileri sürer ve bunu, adın duyguları karşılıklı açığa vurmanın bir gereci ve adeta aleti olmasıyla kanıtlamaya çalışır. Tabiî olanların gereçleri de tabiîdir: Gözler görmenin aletleridir, görme tabiî bir şeydir, demek ki gözlerin de tabiî olması zorunludur. Söz de tabiî olanların, yani düşüncelerin gereci ve aletidir; demek ki söz de tabiîdir. Aristoteles ise sözün tabiata göre değil, uzlaşımla olduğunu söyler; dolayısıyla söz tabiî bir gereç de değildir. "Alet gibi değil" derken, düşüncelerin bu aletle dile getirilmediğini söylemiyor; yalnızca sözün, kendi düşüncelerimizi onunla gösterdiğimiz, koymayla var olan bir şey olduğunu söylüyor. Parçaları uzlaşımla olan şey kendisi de uzlaşımladır. Sözün parçaları ise ad ve fiildir, bunlar da tabiatça değil, uzlaşımladır. Demek ki sözün kendisi de uzlaşımla ve koymayladır, tabiatça kurulmuş değildir. Sözün tam tarifi şudur: Söz, uzlaşımla anlamlı sestir ve parçaları dışarıda bir şey işaret eder.

Ama her söz önermesel değildir, yalnızca doğruluk ya da yanlışlık taşıyan söz önermeseldir; bu her sözde bulunmaz. Örneğin yakarış sözdür, ama ne doğrudur ne yanlış.

Yukarıda söylediğimiz gibi sözün birçok türü vardır. Birincisi istek sözüdür: "Ölümsüz tanrılar sana bu düşünceyi versin!" İkincisi seslenme sözüdür: "Hey sen!" Üçüncüsü buyruk sözüdür: "Al, ver şunu, Portio." Dördüncüsü yakarış sözüdür: "Ulu Iuppiter, eğer yakarışlarla yumuşarsan." Beşincisi önermeseldir: "Gündüzdür", "Gündüz değildir." Hakikat ve yanlışlık yalnız bu söz türünde bulunur, ötekilerde asla bulunmaz. Aristoteles sözün birçok türü olduğunu ve her sözün önermesel olmadığını göstermek isteyerek şunu ekledi: "Yakarış sözdür, ama ne doğrudur ne yanlış." Çünkü yakarış söz türleri arasında sayılır, ama onda tabiatı gereği hiçbir hakikat ya da yanlışlık tanınmaz.

Ötekiler bırakılsın; onları incelemek retoriğe ya da şiir sanatına daha uygundur. Önermesel söz ise şimdiki incelemenin konusudur.

Yakarış, istek, seslenme ve buyruk sözlerini, diyor, şairlere ve hatiplere bırakalım. Çünkü bu söz türleri onlarca duyguları uyandırmak ya da harekete geçirmek için kullanılır. Biz filozoflar ise hakikatle yanlışlığı ayırmayı kendimize iş edinmişizdir; ikisinden birinin tanınabileceği söz türünü ele alırız. Önermede ise ya hakikat ya yanlışlık bulunur; bu yüzden biz de önermeyi ele alalım.

İlk tek önermesel söz olumlamadır, sonra olumsuzlama; ötekilerin hepsi bağlaçla tektir.

Önermesel sözlerin kimi kendi başına tektir: "İnsan canlıdır." Kimi bağlaçla tektir: "İnsansa canlıdır." "İnsandır" ve "canlıdır" iki sözdür, ama "-sa" bağlacı eklenince tek olur. Kendi başına tek olanların birincisi olumlama, ikincisi olumsuzlamadır. Çünkü olumsuzlama, olumlamanın önce kurduğunu kaldırır; onun birleştirdiğini ayırır. Demek ki kendi başına tek olan önermesel sözlerin birincisi olumlama, sonra olumsuzlamadır. Ötekiler ise kendi başlarına tek değildir, tabiatça çok oldukları hâlde bağlaçla tek olurlar.

*Her önermesel sözün bir fiilden ya da fiilin hâlinden olması zorunludur. Çünkü insanın tanımı da "vardır", "olacaktır", "vardı" ya da bu türden bir şey eklenmedikçe henüz önermesel söz değildir.*

PL64.313

Neque enim in eo quod est sorex, rex, significat, sed vox nunc est sola. In duplicibus vero significat quidem aliquid, sed non secundum se, quemadmodum dictum est. In eo, inquit, quod est sorex rex videtur quidem aliquid significare; sed cum toto nomine consignificat potius quam quidquam per seipsum designet quemadmodum supra jam dictum est. Docuit enim supra partes nominis nihil omnino significare separatas. Quod ergo dicit, sed non secundum se, id est in eo quod est sorex, rex per se nihil significat, sed tantum quiddam consignificat, quod cum tota nominis compositione designat, cum et so syllaba et rex juncta in unum, id quod est sorex, in tota syllabarum conjunctione designet. Est autem oratio omnis quidem significativa, non sicut instrumentum, sed quemadmodum dictum est, secundum placitum. Plato nomina naturalia esse constituit, et hoc hinc probare contendit quod quaedam supellex, et quodammodo instrumentum sit, invicem sensa prodendi. Naturalium vero supellectiles sunt naturales, ut oculi instrumenta quidem sunt videndi, qui visus res naturalis est. Quare oculos quoque naturales esse necesse est, ita etiam oratio rerum naturalium supellex est, atque instrumentum, id est sententiarum. Quare ipsa quoque oratio est naturalis. Aristoteles autem dicit, non secundum naturam esse orationem, sed secundum placitum. Quocirca nec orationem esse supellectilem naturalem. Quod enim dicit, non sicut instrumentum, non dicit non per hoc instrumentum sensa proferri, sed tantum rem esse orationem secundum positionem, per quam proprias sententias demonstremus. Cujus enim rei partes ad placitum sunt, ipsa quoque ad placitum est. Sed orationis partes nomen et verbum sunt, haec autem sunt ad placitum, non natura. Oratio igitur ipsa secundum placitum positionemque est, sed non est naturaliter constituta. Est autem integra definitio orationis haec: Oratio est vox significativa secundum placitum, cujus partes aliquid extra significant. Enuntiativa vero non omnis, sed illa in qua verum vel falsum est, non autem omnibus inest, ut deprecatio, oratio quidem est, sed neque vera, neque falsa. Orationis (ut supra jam diximus) multae sunt species: est enim oratio prima optativa, ut: Utinam tibi istam mentem dii immortales dent! Secunda, vocativa, ut Heus tu. Tertia, imperativa, ut Cape, da hoc, Portio. Quarta, deprecativa, ut, Jupiter omnipotens: precibus si flecteris ullis. Quinta, enuntiativa, ut dies est, dies non est. Sed in hac sola specie orationis veritas et falsitas inest, in illis vero caeteris minime. Volens autem Aristoteles ostendere multas esse orationis species, et non omnem orationem esse enuntiativam, hoc addidit: Deprecatio oratio quidem est, sed neque vera neque falsa. Etenim deprecatio in orationum speciebus ponitur, sed nulla in ea naturaliter veritatis falsitatisque cognoscitur. Caeterae igitur relinquantur. Rhetoricae enim vel poeticae convenientior est consideratio. Enuntiativa vero, praesentis est speculationis. Deprecativam, inquit, et optativam, et vocativam, et imperativam, poetis atque oratoribus relinquamus. Illis enim vel ad immittendos vel ad movendos affectus caeterae orationis species assumuntur. Nos vero philosophi, quibus veritatis falsitatisque discretio est curae, de illa sola oratione tractamus in qua utrumlibet horum possit agnosci. In enuntiatione vero aut veritas inest aut falsitas, quocirca nos quoque de enuntiatione tractemus. Est autem una prima oratio enuntiativa, affirmatio, deinde negatio; aliae vero omnes conjunctione unae. Enuntiativarum orationum aliae sunt per se unae, ut est, homo animal est; aliae conjunctione unae, ut est, si homo est, animal est. Homo est enim et animal est, duae sunt, sed addita conjunctione quae est si, una redditur. Earum autem quae unae per se sunt prima est affirmatio, secunda negatio. Hoc enim tollit negatio quod affirmatio ante constituit, et hoc negatio dividit quod illa conjunxit. Enuntiativarum igitur orationum earum quae sunt per se unae, prima est affirmatio, deinde negatio. Aliae vero sunt non per se unae, sed cum plures sint naturaliter, unae fiunt conjunctione. Necesse est autem omnem orationem enuntiativam ex verbo esse, vel casu verbi. Etenim hominis ratio, si non est, aut erit, aut fuit, aut aliquid hujusmodi addatur, nondum est oratio enuntiativa.

PL64.313_2Aristoteles'in metni Yunancada bizim yukarıda koyduğumuz gibi değildir, şöyledir: "Çünkü insanınki de, 'vardır', 'olacaktır', 'vardı' ve ötekiler eklenmedikçe..." Filozof, tanımdan, yani Yunanlıların logos dediği tariften söz ettiğini anlamayı okura bırakır. Yukarıda onların da aynı kelimeyle andığı sözü ele aldığından, insanın tanımından, yani tarifinden, ona "vardır", "olacaktır" ya da "vardı" eklenmedikçe doğru ya da yanlış işaret etmediğini söylemek isterken, kelimenin ortaklığından yararlanarak önceden ele aldığı şeye bağladı; öyle ki burada sözü değil, tanımı anlamamız gerekiyor. Bu noktada, Yunanca metni bilip orada bulunmayan bir şeyi çevirimize neden eklediğimizi belki kınayacak olanlara hak veriyoruz. Biz bunu daha kolay anlaşılsın diye, Latin diline hizmet ederek ekledik; çünkü sözden bahsedilirken kavrayış, bu eklenmeseydi tanıma aktarılamazdı.

Söylediği şeyin bütünü şudur: Önermesel sözler basitse onları fiiller kurar. Yalnız iki addan önerme olmaz; ad ve fiilden olur: "İnsan yaşıyor." Yalnız fiillerden de olur: "Yürümek hareket etmektir." Fiilin hâlinden de olur: "Sokrates vardı" ya da "Gündüz olacak." Çünkü "olacak" ve "vardı" fiilin hâlleridir. Demek ki basit önermesel sözü en çok fiiller kurar. Bunların örneğini veriyor: Bu örnekte birçok ad olduğu hâlde, fiil eklenmedikçe önermenin hassasına ve anlamına ulaşılmaz; örnek insanın tarifidir. (Çünkü insanın tanımı, türün tarifidir.)

PL64.313_2

Aristotelis in Graeco textus non habet ita ut nos supra posuimus, sed hoc modo: Etenim hominis, si non aut est, aut erit, aut fuit, et caetera. Subintelligendum relinquente philosopho, quod de ratione diceret, id est de diffinitione quam ⟦λόγον⟧ Graeci dicunt. Sed cum supra de oratione tractasset, quae apud illos similiter vocatur, dum de hominis ratione, id est definitione vellet dicere, quoniam non significat verum vel falsum, nisi ei aut est, aut erit, aut fuit, addatur, communione vocabuli usus, ad id de quo superius tractabat, retulit, ut non orationem intelligeremus, sed potius rationem. De qua re nunc illis satisfacimus qui Graecae orationis periti nos forte culpabunt, cur quod illic non fuit, nostrae translationi adjecerimus. Nos enim ad faciliorem intellectum Latinae orationi famulantes hoc apposuimus, quia de oratione loquentibus intellectus ad rationem, nisi id esset adjectum, transferri non poterat. Totum vero quod dicit tale est: enuntiativae orationes si sunt simplices, has verba constituunt. Ex duobus enim nominibus solis enuntiatio non fit, ex nomine autem et verbo fit, ut est, homo vivit. Fit quoque ex solis verbis ut est, ambulare moveri est. Fit etiam ex casu verbi, ut Socrates fuit, vel etiam, dies erit. Erit enim et fuit verbi casus sunt. Quocirca enuntiativam orationem simplicem sola maxime verba constituunt. Eorumque ponit exemplum, in quo cum plura sint nomina, nisi addito tamen verbo in enuntiationis proprietatem et significantiam non venit, ut est definitio hominis.(Ratio enim hominis est speciei definitio.)

PL64.315Buna "vardır", "yoktur" ya da bu türden bir şey eklenmedikçe önerme olamaz. Biri "akıllı ölümlü canlı" dese, burada henüz yanlışlık ya da hakikat anlaşılmaz. "Vardır" eklenip "Akıllı ölümlü canlı vardır" denirse önerme kuşkusuz tamamlanır. Demek ki basit önermesel sözü yalnız fiil içerir.

"Karada yürüyen iki ayaklı canlı" neden çok değil de tek bir şeydir? Çünkü yan yana söylenmeleri onu tek yapmaz. Bunu ele almak ise başka bir incelemenin işidir.

Basit ve tek sözlerden bahsederken insanın tarifini araya sokmuştu; şimdi onun hakkında şunu söylüyor: İnsanın tarifi sanki tek bir sözmüş gibi araya kondu. Neden tek söz olduğunu, diyor, şimdi söylemeyi bırakacağız. Çünkü "karada yürüyen iki ayaklı canlı" kesintisiz ve yan yana söylendiği için tek sayılmamalıdır. Bunların kesintisiz olması ve tek söyleyişle söylenmesi tek bir önerme oluşturuyor gibi görünebilir, ama Aristoteles bunu reddediyor: Söz, yan yana ve kesintisiz söylendiği için tek değildir. Neden tek olduğunu ele almak başka bir incelemenin işidir; bunu Metafizik adını verdiği kitaplarda tartışır, bu da ilk filozofun işidir. Biz ise bunu ikinci şerhte göstermeliyiz.

Tek önermesel söz ya tek bir şey işaret eden ya da bağlaçla tek olan sözdür. Birçok söz ise tek değil birçok şey işaret eden ya da birleştirilmemiş olanlardır.

Tek sözlerin ve birçok sözün iki türlü olduğunu bildiriyor. Söz ya tek bir şey işaret ettiğinde ya da bağlaçla tek olduğunda tektir. Örneğin "Akıllı ölümlü canlı insandır" diyen sözün anlamını kimse birçok anlama ayıramaz; tek bir şey işaret eder ve bağlaç da içermez. Başka bir söz de bağlaçla tektir: "Gündüzse ışık vardır." Demek ki söz, ya tek bir şey işaret ettiği ya da bağlaçla birleştirildiği için tektir. Birçok şey işaret edenler ise birçok sözdür: "Köpek hareket ediyor." Dinleyici bunu havlayan köpeğe de, deniz köpeğine de, gökteki köpeğe de yöneltebilir; birçok şey işaret ettiği için tek söz değil, birçok sözdür. Hem sayıca hem anlamca kendi başlarına birçok olan ve hiçbir bağlaçla bağlanmayan sözler de vardır: "Güneş vardır. Barış olacak. Gecedir. Gök dönüyor." Bunlar birçok şey işaret eder ve hiçbir bağlaçla birleşmez; bu yüzden birçok söz denir. Özetle, tek sözlerin kimi anlamla, kimi bağlaçla tektir; tek olmayan sözlerin kimi anlamca birçoktur, kimi hiçbir bağlaçla bağlanmadıkları için birçoktur.

Ad ve fiil yalnızca deyiş olsun; çünkü sesle bir şeyi böyle işaret eden için, ister biri sormuş olsun ister kendiliğinden söylemiş olsun, önerme bildiriyor denemez.

Bu cümleyle basit deyişin ne olduğunu açıklıyor. Fiil ve ad yalnızca deyiş olarak görülmelidir, diyor, olumlama olarak değil; bu düşüncenin sebebini de ekliyor. Fiiller ve adlar deyiştir, çünkü basit olarak söylendiklerinde, ister biri kendiliğinden söylesin ister başkasının sorusuna cevap versin, onlardan doğru ya da yanlış bir şey anlaşılamaz. Biri kendi başına "Sokrates" ya da yalnız ve basit olarak "yürüyor" dese, doğru da yanlış da söylemiş olmaz. Biri "Sokrates yürüyor mu?" diye sorduğunda öteki "Yürüyor" cevabını verse ve biri yalnız söylediği "yürüyor" fiiline dikkat etmek istese, ortada önerme yoktur; bunu önceki soruyla birleştirirse, soru ile cevabın birleşmesinden önerme doğar. Yalnız ad ya da fiil için, ister biri kendiliğinden söylesin ister cevap versin, kimse önerme yapıldığını söyleyemez. Anlam budur. Kelimelerin sırası ise şöyledir: Ad ve fiil yalnızca deyiş olsun, çünkü sesle bir şeyi böyle işaret eden, yani adı ya da fiili basitçe söyleyen için önerme bildirmek denemez. Basit ad ya da basit fiil söyleyen için, ister biri sormuş olsun ister sormadan kendiliğinden söylemiş olsun, bir şey bildiriyor diyemeyiz.

*Bunlardan biri basit önermedir: Bir şey hakkında bir şey ya da bir şeyden bir şey. Öteki bunlardan birleşmiştir, artık bileşik bir söz gibidir.*

PL64.315

Cui si non aut est, aut non est, aut aliquid hujusmodi addatur, enuntiatio esse non poterit. Nam si quis dicat, Animal rationale mortale, nulla in eo adhuc falsitas aut veritas intelligitur. Si vero addatur est, ut sit, Animal rationale mortale est, enuntiatio sine ulla dubitatione perficitur. Solum igitur verbum enuntiativam simplicem continet orationem. Quare autem unum quiddam est et non multa, animal gressibile bipes, neque enim eo quod propinque dicuntur, unum erit. Est autem alterius hoc tractare negotii. Cum de simplicibus atque unis orationibus loqueretur, definitionem hominis interposuit, de qua nunc hoc dicit. Ita quidem interposita est definitio hominis, tanquam si una esset oratio. Cur autem una sit oratio nunc, inquit, dicere intermittemus. Neque enim idcirco una esse putanda est, quia continue dicitur et sibimet propinque, animal gressibile bipes. Posset enim videri horum continua, et sub una prolatione dicta, unam facere enuntiationem; sed hoc Aristoteles negat. Nam non idcirco una oratio est quia propinque et continue dicitur. Cur autem una sit, alterius est hoc tractare negotii, et de eo disputat in his libris quos Metaphysica inscripsit, quod est primi opus philosophi. Nobis autem hoc in secunda editione monstrandum est. Est autem una oratio enuntiativa vel quae unum significat, vel conjunctione una. Plures autem, quae plura, et non unum, vel inconjunctae. Duplicem modum unarum multarumque orationum esse denuntiat. Est namque una oratio vel cum unam rem significat, vel cum conjunctione una est, ut est ea quae dicit, animal rationale mortale homo est: hanc enim hujus orationis sententiam nullus in multas significationes diducere poterit, sed unum quoddam significat, et est praeter conjunctionem. Alia vero oratio est una, quae per conjunctionem una est, ut, Si dies est, lux est. Est ergo una oratio quae vel unam rem significat, vel conjunctione jungitur. Plures autem sunt quae plura significant, ut est, canis movetur. Hanc enim potest et ad latrabilem et ad marinum et ad coelestem auditor advertere, atque ideo quoniam multa significat, non est una oratio, sed plures. Sunt quoque orationes per se plures et numero et significatione, quae nulla conjunctione copulantur, ut si quis dicat: sol est, pax erit, nox est, coelum volvitur. Haec enim cum plura significent, nulla tamen conjunctione junguntur, atque ideo plures orationes vocantur. In summa igitur orationum unarum, aliae sunt significatione unae, aliae conjunctione; non unarum vero orationum aliae sunt significatione plures, aliae eo quoniam nulla conjunctione copulantur. Nomen ergo et verbum dictio sit sola, quoniam non est dicere enuntiare sic aliquid significantem voce enuntiare, vel aliquo interrogante, vel non, sed ipso proferente. Per hanc sententiam simplex dictio quid sit exponit. Dicit enim verbum nomenque dictiones videri solum, non etiam affirmationes, atque hujus sententiae causam subnectit. Idcirco enim verba et nomina dictiones sunt, quoniam cum dicta fuerint simplicia, sive aliquo proferente, id est sponte, sive ad alterius interrogationem aliquo respondente, neque verum ex his neque falsum valet intelligi. Si quis enim per se dicat: Socrates, vel rursus per se solum simplexque, ambulat, neque verum efficit, neque falsum. Si vero alio interrogante, Socratesne ambulat? ille respondeat, Ambulat, si huic ipsi verbo per se quisquam velit advertere quod dixit ambulat, enuntiatio nulla est; quod si cum superiore interrogatione conjungat, tunc ex interrogationis et responsionis conjunctione nascitur enuntiatio. Solum autem nomen vel verbum neque dicente aliquo, et sponte proferente, nec respondente, potest quisquam dicere, quoniam enuntiatio facta est. Et sensus quidem hujusmodi est. Ordo autem verborum talis est. Nomen ergo et verbum dictio sit sola, quoniam sic aliquid significantem voce, id est nomen aut verbum simpliciter proferentem, non est dicere enuntiare. Non enim possumus dicere quod aliquid enuntiet is qui simplex nomen aut simplex protulit verbum, sive alio interrogante, sive non interrogante, sed ipso sponte proferente. Harum autem, haec quidem simplex est enuntiatio, ut aliquid de aliquo, vel aliquid ab aliquo. Haec autem ex his conjuncta, velut oratio quaedam jam composita.

PL64.315_2Şimdi basit ve bileşik sözün ne olduğunu açıklıyor. Basit söz iki terimden oluşan sözdür. Terimler, basit önermede yüklediğimiz adlar ve fiillerdir: "Sokrates tartışıyor" sözünde "Sokrates" ve "tartışıyor" terimlerdir. Önermede konan küçük terim, "Sokrates" gibi, konu diye adlandırılır ve önce konur; büyük terim ise yüklenir ve sonra yerleştirilir, "tartışıyor" gibi. Tek konu ve tek yüklemden oluşan her önermeye basit önerme denir. "Bunlardan", yani önermesel sözlerden "biri basit önermedir: Bir şey hakkında bir şey" sözü budur; yani "bir şey" olan tek yüklem, "bir şey hakkında" olan tek konu hakkındadır.

Bir şeyi bir şey hakkında yüklemek olumlamaya aittir. Olumsuzlamaya ait olan ise bir şeyi yükleme yoluyla bir şeyden ayırmaktır: "Sokrates tartışmıyor" sözünde "tartışmak" terimini yükleme yoluyla "Sokrates" teriminden ayırdım. Bileşik denen öteki önermesel sözler basit sözlerden birleşir: "Gündüzse ışık vardır." "Gündüzdür" ve "ışık vardır" iki basit önermesel sözdür, çünkü her biri ikişer terimden oluşur; "Gündüzse ışık vardır" diyen sözün bütünü ise bu iki basit sözdendir. "Öteki bunlardan birleşmiştir", yani basit önermesel sözlerden, "artık bileşik bir söz gibidir" sözü budur; çünkü bütün gövdesi, basit olduğunu yukarıda öğrettiğim sözlerden birleşir.

*Basit önerme, zamanların ayrıldığı gibi, bir şeyin olduğuna ya da olmadığına dair anlamlı sestir.*

PL64.315_2

Nunc quid oratio sit simplex compositaque declarat. Est enim simplex oratio quae duobus terminis constat. Termini autem sunt nomina et verba, quae in simplici propositione praedicamus, ut in eo quod est, Socrates disputat, Socrates et disputat termini sunt, et qui minor terminus in enuntiatione proponitur, ut Socrates, subjectus dicitur, et ponitur prior; qui vero major, praedicatur, et locatur posterior, ut disputat. Quaecunque propositio ex uno subjecto et uno praedicato facta est, illa simplex enuntiatio nuncupatur, atque hoc est quod ait. Harum autem, id est enuntiativarum, simplex est enuntiatio, ut aliquid de aliquo, ut unum praedicatum quod est aliquid de uno subjecto quod est de aliquo. Hoc autem pertinet ad affirmationem, ut aliquid de aliquo praedices. Ad negationem vero, ut unum aliquid ab uno aliquo praedicando disjungas, ut in eo quod est, Socrates non disputat, disputare unum terminum, a Socrate alio termino, praedicando disjunxi. Aliae vero sunt orationes enuntiativae, quae compositae nominantur, quae ex simplicibus orationibus componuntur, ut est, si dies est, lux est; dies est et lux est, duae sunt simplices enuntiativae orationes, idcirco quod binis terminis constant, ex duabus autem simplicibus orationibus tota haec oratio est, quae dicit, si dies est, lux est; hoc est enim quod ait. Haec autem ex his conjuncta, id est ex simplicibus orationibus enuntiativis, velut oratio quaedam jam composita, quippe cujus totum corpus ex his jungitur, quas simplices esse jam supra docui. Est autem simplex enuntiatio, vox significativa de eo quod est aliquid, vel non est, quemadmodum tempora divisa sunt.

Bileşik ve basit sözleri ele aldıktan sonra olumlama ve olumsuzlama yoluyla önermenin tarifine giriyor. Şöyle diyor: Önerme, geçmiş, şimdiki ya da gelecek zamanda bir olumlamayı ya da olumsuzlamayı işaret eden sestir. "Bir şeyin olduğuna" sözünü olumlamaya, "olmadığına" diye eklediğini olumsuzlamaya bağladı; sonra gelen "zamanların ayrıldığı gibi" sözünü de tek tek zamanların tanımına bağladı. Çünkü biri "Sokrates yaşıyor", "Sokrates yaşamıyor" ya da "Sokrates yaşadı", "Sokrates yaşamadı" ya da "Sokrates yaşayacak", "Sokrates yaşamayacak" dese, bu söz olumlama ya da olumsuzlama olduğundan ve gelecek, şimdiki ve geçmiş diye ayrılan zamanlardan birinde bulunduğundan, basit önermenin tabiatını tam olarak taşır.

Olumlama, bir şeyin bir şey hakkında bildirilmesidir. Olumsuzlama ise bir şeyin bir şeyden ayrı olarak bildirilmesidir.

Olumlamayı ve olumsuzlamayı belirlemek için önerme adını cins olarak aldı. Olumlama, "olmak"la bir şeyi bir şey hakkında yüklediğimiz her durumdur: "İnsan canlıdır" dediğimizde canlıyı insan hakkında yükleriz. Olumsuzlama ise bir şeyi yükleme yoluyla bir şeyden ayırdığımız her durumdur: "İnsan taş değildir" dediğimizde taşı insandan ayırırız. Demek ki olumlamanın ve olumsuzlamanın tarifi doğru yapılmıştır.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…