Augustinus · Ruhun Büyüklüğü Üzerine
23. Bölüm
23Augustinus: Haydi öyleyse istediğine geçelim; ama olman gerektiğini düşündüğünden belki çok daha dikkatli olmana ihtiyacım var. Bu yüzden elinden geldiğince kendini ver ve bana cevap ver: Ruhun beden aracılığıyla kullandığı bu his sence nedir? Çünkü o artık kendi özel adıyla his diye anılır.
Evodius: Beş his olduğunu, görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma hissi olduğunu işitirim; başka ne cevap vereceğimi bilmiyorum.
Augustinus: Bu bölümleme çok eskidir ve neredeyse halka açık konuşmalarda dillere düşmüştür. Ama senden hissin kendisinin ne olduğunu, bütün o hisleri içine alacak ve his olmayan hiçbir şeyi içermeyecek bir tarifle tarif etmeni isterdim. Bu mümkün değilse hiç zorlamıyorum. Yeterli olan şu: Benim tarifimi elbette ya çürütebilir ya da onaylayabilirsin.
Evodius: Bu şekilde belki gücüm yettiğince seni yalnız bırakmam; çünkü bu bile her zaman kolay değildir.
Augustinus: Öyleyse dikkat et: Bence his, bedenin etkilendiği şeyin ruhtan gizli kalmamasıdır.
Evodius: Bu tarif hoşuma gidiyor.
Augustinus: Öyleyse onu kendininmiş gibi sahiplen ve ben biraz onu çürütmeye çalışırken onu savun.
Evodius: Sen yardım edersen elbette savunurum; etmezsen, artık hoşuma gitmiyor; çünkü sana boşuna çürütülmesi gerekiyor gibi görünmemiştir.
Augustinus: Otoriteye fazla bağlanma, hele hiçbir değeri olmayan benim otoriteme. Horatius'un dediği gibi: "Bilmeye cesaret et"; ta ki seni akıldan önce korku boyunduruğu altına almasın.
Evodius: Ben iş nasıl giderse gitsin hiç korkmuyorum; çünkü yanılmama izin vermeyeceksin. Ama bir itirazın varsa artık başla; bana karşı çıkmaktan çok, erteleyerek beni yorma.
Augustinus: Öyleyse söyle: Beni gördüğünde bedenin neyden etkilenir?
Evodius: Elbette bir şeyden etkilenir; çünkü yanılmıyorsam gözlerim bedenimin parçalarıdır; hiçbir şeyden etkilenmeselerdi seni nasıl görürdüm?
Augustinus: Ama gözlerinin bir şeyden etkilendiğine beni inandırmak için, neyden etkilendiklerini de göstermedikçe bu yeterli değildir.
Evodius: Görmenin kendisinden başka neyden? Çünkü görüyorlar. Hastanın neyden etkilendiğini sorsaydın, hastalıktan derdim; arzu edenin neyden etkilendiğini sorsaydın, arzudan; korkanın, korkudan; sevinenin, sevinçten. Öyleyse görenin neyden etkilendiğini sorana niçin görmenin kendisinden diye doğru olarak cevap vermeyeyim?
Augustinus: Ama sevinen sevinci hisseder. Yoksa bunu inkâr mı edeceksin?
Evodius: Hayır, katılıyorum.
Augustinus: Bunu öteki hâller için de söylerdim.
Evodius: Ben de öyle düşünüyorum.
Augustinus: Gözler hissettikleri her şeyi de görürler.
Evodius: Bunu hiç kabul etmem; çünkü gözlerin ışık yüzünden çoğu zaman hissettiği acıyı kim görür?
Augustinus: Gözlerden söz ettiğin belli; iyi uyanıksın. Öyleyse bak: Sevinen sevinerek sevinci nasıl hissediyorsa, gören de görerek görmeyi öyle mi hisseder?
Evodius: Başka türlü olabilir mi?
Augustinus: Gören kişi görerek ne hissediyorsa, onu da görmesi zorunludur.
Evodius: Zorunlu değil; çünkü ne yani? Görerek aşkı hissetse, aşkı da mı görür?
Augustinus: Çok dikkatli ve çok keskin bir cevap; kolay aldanmadığına seviniyorum. Ama şimdi dikkat et: Gözlerin hissettiği her şeyin de, görerek hissedilen her şeyin de görülmediği konusunda anlaştığımıza göre, hiç değilse şunun doğru olduğunu düşünüyor musun: Görülen her şey hissedilir?
Evodius: Bunu kabul etmezsem, gördüğümüz şeye nasıl his denebilir?
Augustinus: Peki? Hissettiğimiz her şeyden etkilenmez miyiz?
Evodius: Öyle.
Augustinus: Öyleyse gördüğümüz her şeyi hissediyorsak ve hissettiğimiz her şeyden etkileniyorsak, gördüğümüz her şeyden etkileniriz.
Evodius: Hiç karşı çıkmıyorum.
Augustinus: Öyleyse birbirimizi gördüğümüzde sen benden etkileniyorsun, ben de senden.
Evodius: Öyle düşünüyorum; akıl da beni ısrarla buna zorluyor.
- A. Age vero, aggrediamur quod vis, sed multo te mihi attentiore opus est, quam te fortasse existimas esse debere. Quare facito ut quam maxime adsis, ac respondeas mihi, quidnam tibi videatur iste esse sensus quo anima per corpus utitur: nam ipse jam nomine proprio sensus dicitur. E. Sensus esse quinque audire soleo, videndi, audiendi, olfaciendi, gustandi atque tangendi: plus quid respondeam nescio. A. Partitio ista vetustissima est, et fere in concionibus celebrata. Vellem autem definiri mihi abs te, quid sit ipse sensus, ut eadem definitione omnia illa includerentur, neque aliud quidquam quod sensus non esset, in ea intelligeretur: sed si id non potest, nihil urgeo. Illud enim quod satis est, certe potes meam definitionem vel refellere vel probare. E. Hoc modo tibi fortasse non deero, quantum valeo: non enim et hoc semper est facile. A. Attende ergo: nam sensum puto esse, non latere animam quod patitur corpus. E. Placet mihi hæc definitio. A. Adesto ergo huic tanquam tuæ, ac tuere illam, dum a me paulisper refellitur. E. Tuebor sane, si tu adjuveris; sin minime, jam mihi displicet: non enim frustra tibi visa est refellenda. A. Noli nimis ex auctoritate pendere, praesertim mea quæ nulla est; et quod ait Horatius, Sapere aude: ne non te ratio subjuget priusquam metus. E. Ego prorsus nihil metuo, quoquo res modo processerit: non enim errare me sines. Sed jam incipe si quid habes, ne differendo potius quam adversando defatiger. 42. A. Dic igitur quid patiatur corpus tuum cum me vides? E. Patitur omnino aliquid: nam oculi mei partes, nisi fallor, corporis mei sunt; qui si nihil paterentur, quomodo te viderem? A. At non satis est, ut persuadeas tuos oculos aliquid pati, nisi etiam quid patiantur ostenderis. E. Quid tandem, nisi ipsum visum? nam vident. Si enim me rogares quid pateretur aegrotans, aegritudinem responderem; quid cupiens, cupiditatem; quid metuens metum; quid gaudens, gaudium. Cur ergo roganti quid videns patiatur, non recte ipsum visum respondeam? A. Sed enim gaudens gaudium sentit. An negabis? E. Imo assentior. A. Hoc et de cæteris perturbationibus dixerim. E. Sic habeo. A. Quidquid autem oculi sentiunt, hoc vident. E. Nullo modo istud dederim: quis enim dolorem videat, quem lumine sæpe oculi sentiunt? A. Apparet te de oculis agere: bene vigilas. Itaque vide, utrum ut gaudens gaudendo gaudium sentit, ita etiam videns videndo sentiat visum. E. An aliter potest? A. Quidquid autem videns videndo sentit, id etiam videat necesse est. E. Non est necesse: quid enim? si amorem videndo sentiat, num et amorem videt? A. Cautissime ac sagacissime; gaudeo quod difficile deciperis. Sed nunc attende: quoniam constitit inter nos, non omne quod oculi sentiunt, neque omne quod videndo sentitur, videri; putasne hoc saltem verum esse, omne quod videtur sentiri? E. Hoc sane nisi concessero, quomodo sensus poterit vocari quod videmus? A. Quid? omne quod sentimus, nonne et patimur? E. Ita est. A. Igitur si omne quod videmus, sentimus, et omne quod sentimus, patimur; patimur omne quod videmus. E. Nihil resisto. A. Pateris ergo me, ac vicissim te ego, cum invicem nos videmus. E. Sic existimo, et ad hoc me ratio instanter cogit.
23_2Augustinus: Gerisini de dinle. Sanırım biri senin bir cisimden, o cismin bulunmadığı yerde etkilendiğini ileri sürerse, bu sana çok saçma ve çok aptalca görünür.
Evodius: Saçma görünüyor; dediğin gibi olduğunu da sanıyorum.
Augustinus: Ya şu? Benim bedenimin bir yerde, seninkinin başka bir yerde olduğu apaçık değil mi?
Evodius: Apaçık.
Augustinus: Ama gözlerin benim bedenimi hissediyor; hissediyorlarsa elbette etkileniyorlar; etkilendikleri şeyin bulunmadığı yerde de etkilenemezler; yine de onlar benim bedenimin bulunduğu yerde değiller. Öyleyse bulunmadıkları yerde etkileniyorlar.
Evodius: Kabul etmemenin saçma olduğunu gördüğüm bütün o şeyleri kabul ettim; ama bunlardan çıkarılan bu son sonuç o kadar daha saçma ki bunun doğru olduğunu kabul etmektense, o şeylerden birini düşüncesizce kabul ettiğimi kabul ederim. Çünkü gözlerimin bulunmadıkları yerde hissettiğini rüyamda bile söylemeye cesaret edemezdim.
Augustinus: Öyleyse nerede uyuyakaldığına bak: Az önce olduğun gibi uyanık kalsaydın, hangi dikkatsizlik senden kaçabilirdi ki?
Evodius: Doğrusu ben de bunu kendi kendime dikkatle tartıp evirip çeviriyorum; ama kabul ettiğim için pişman olacağım bir şey yeterince açık görünmüyor; meğer ki şu olsun: Gördüğümüzde gözlerimizin hissettiğini kabul etmiştim; belki de hisseden bakışın kendisidir.
Augustinus: Gerçekten öyle. Çünkü bakış dışarıya uzanır ve gözlerden geçerek, gördüğümüz şeyi taramak için her yöne gidebildiği kadar uzağa fırlar. Bu yüzden, görmek için çıktığı yerde değil, gördüğü şeyin bulunduğu yerde görür. Öyleyse beni gördüğünde gören sen değil misin?
Evodius: Hangi deli bunu söyler? Elbette ben görüyorum; ama gözlerden dışarı salınan bakışla görüyorum.
Augustinus: Ama sen görüyorsan, sen hissediyorsun; sen hissediyorsan, sen etkileniyorsun; bulunmadığın yerde de bir şeyden etkilenemezsin. Beni ise benim bulunduğum yerde görüyorsun; öyleyse benim bulunduğum yerde etkileniyorsun. Ama benim bulunduğum yerde sen bulunmuyorsan, beni gördüğünü söylemeye nasıl cesaret edersin, hiç anlamıyorum.
Evodius: Diyorum ki: Bakışım senin bulunduğun yere uzandığı için seni bulunduğun yerde görüyorum; ama benim orada bulunmadığımı kabul ediyorum. Fakat sana bir değnekle dokunsaydım, dokunan elbette ben olurdum ve bunu ben hissederdim; yine de sana dokunduğum yerde ben bulunmazdım. Bunun gibi, bakışla gördüğümü söylediğimde, orada bulunmasam da, bundan dolayı görenin ben olmadığımı kabul etmek zorunda kalmam.
Augustinus: Demek hiçbir şeyi düşüncesizce kabul etmedin. Çünkü gözlerin de böyle savunulabilir; senin dediğin gibi bakış onların adeta değneğidir. Gözlerinin bulunmadıkları yerde gördükleri sonucu da saçma değildir. Yoksa sana başka türlü mü görünüyor?
Evodius: Gerçekten dediğin gibi. Çünkü şunu da şimdi fark ettim: Gözler bulundukları yerde görselerdi, kendilerini de görürlerdi.
Augustinus: "Kendilerini de" değil, "yalnız kendilerini görürlerdi" desen daha doğru olurdu. Çünkü bulundukları yeri, yani tuttukları yeri yalnız onlar tutar; ne burun onların bulunduğu yerdedir, ne de onlara komşu olan herhangi bir şey; yoksa sen de benim bulunduğum yerde olurdun, çünkü yan yanayız. Durum böyle olunca, gözler yalnız bulundukları yerde görselerdi, kendilerinden başka hiçbir şey görmezlerdi. Ama kendilerini görmediklerine göre, bulunmadıkları yerde görebildiklerini kabul etmekle kalmayız; bulunmadıkları yerden başka hiçbir yerde göremediklerini de kabul etmek zorundayız.
Evodius: Beni bundan şüphe ettirecek hiçbir şey yok.
Augustinus: Öyleyse bulunmadıkları yerde etkilendiklerinden şüphe etmiyorsun. Çünkü nerede görüyorlarsa orada hissederler; görmek hissetmektir, hissetmek de etkilenmektir; bu yüzden nerede hissediyorlarsa orada etkilenirler. Ama bulundukları yerden başka bir yerde görürler; öyleyse bulunmadıkları yerde etkilenirler.
Evodius: Bunları ne kadar doğru bulduğum şaşılacak şey.
- A. Accipe cætera: nam credo absurdissimum et stultissimum videri tibi, si quis affirmet ibi te pati aliquod corpus, ubi non est ipsum corpus quod pateris. E. Videtur absurdum, et ita esse opinor, ut dicis. A. Quid illud? nonne manifestum est alio loco esse meum corpus, alio tuum? E. Manifestum est. A. Sentiunt autem corpus meum oculi tui; et si sentiunt, utique patiuntur; nec possunt ibi pati, ubi id quod patiuntur, non est; nec tamen ibi sunt illi, ubi corpus meum est: igitur ibi patiuntur ubi non sunt. E. Ego quidem illa omnia concessi, quæ non concedere absurdum videbam: sed hoc ultimum quod ex his confectum est, ita est absurdius, ut illorum potius aliquid temere me dedisse, quam hoc verum esse consentiam: nam oculos meos ibi sentire ubi non sunt, ne in somnis quidem dicere auderem. A. Vide igitur ubi obdormieris: quid enim tibi tandem elaboretur incautius, si ut paulo ante vigilares? E. Enimvero idipsum mecum sedulo pertracto ac revolvo: nihil tamen elucet satis, quod me dedisse poeniteat, nisi forte illud, quod oculi nostri sentiunt cum videmus: visus namque ipse forsitan sentit. A. Imo ita est: is enim se foras porrigit, et per oculos emicat longius quaquaversum potest lustrare quod cernimus. Unde fit ut ibi potius videat, ubi est id quod videt, non unde erumpit ut videat. Non ergo tu vides, cum me vides? E. Quis hoc insanus dixerit? omnino ego video, sed emisso visu per oculos video. A. At si tu vides, tu sentis; si tu sentis, tu pateris; nec potes ibi pati aliquid, ubi non es: ibi autem me vides, ubi ego sum; ibi igitur pateris, ubi ego sum. At si ubi ego sum, tu ibi non es; quo pacto audeas dicere videri me abs te, prorsus ignoro. E. Visu, inquam, porrecto in eum locum in quo es, video te ubi es: at me ibi non esse confiteor. Sed quemadmodum si virga te tangerem, ego utique tangerem, idque sentirem; neque tamen ego ibi essem, ubi te tangerem: ita quod dico visu me videre, quamvis ego ibi non sim, non ex eo cogor fateri non me esse qui videam. 44. A. Nihil ergo temere concessisti: nam et oculi tui hoc modo defendi possunt, quorum est quasi virga visus, ut dicis; neque illa est absurda conclusio, quod ibi oculi tui vident, ubi non sunt. An tibi aliter videtur? E. Ita sane est ut dicis: nam et illud nunc animadverti, quod si ibi viderent oculi ubi sunt, etiam seipsos viderent. A. Rectius diceres non, Etiam seipsos; sed, Tantummodo seipsos viderent. Nam ubi sunt, id est quem locum tenent, soli tenent; nec nasus est ibi ubi illi, nec quidquid illis vicinum est: alioquin etiam tu ibi esses ubi ego sum; quia juxta invicem sumus. Quae cum ita sint, si tantum ibi viderent oculi ubi sunt, nihil amplius quam seipsos viderent. Cum autem se non vident, non modo cogimur consentire, posse illos videre, ubi non sunt; sed etiam omnino non posse, nisi ubi non sunt. E. Nihil est quod hinc dubitare me faciat. A. Ergo non dubitas ibi eos pati, ubi non sunt. Nam ubi vident, ibi sentiunt: ipsum enim videre, sentire est; sentire autem, pati: quare ubi sentiunt, ibi patiuntur. Alibi autem vident quam ubi sunt: ibi igitur patiuntur, ubi non sunt. E. Mirum est quam ista vera existimo.