Augustinus · Ruhun Büyüklüğü Üzerine
24. Bölüm
24Augustinus: Belki doğru buluyorsun. Ama rica ederim, cevap ver: Bakış aracılığıyla bildiğimiz her şeyi görür müyüz?
Evodius: Öyle sanıyorum.
Augustinus: Görerek bildiğimiz her şeyi bakış aracılığıyla bildiğimize de inanıyor musun?
Evodius: Buna da inanıyorum.
Augustinus: Öyleyse çoğu zaman yalnız dumanı görerek, altında görmediğimiz bir ateşin saklandığını niçin biliriz?
Evodius: Doğru söylüyorsun; artık bakış aracılığıyla bildiğimiz her şeyi gördüğümüzü sanmıyorum; çünkü senin öğrettiğin gibi bir şeyi görerek, bakışın ulaşmadığı başka bir şeyi bilebiliriz.
Augustinus: Peki? Bakış aracılığıyla hissettiğimiz şeyi görmememiz mümkün mü?
Evodius: Hiçbir şekilde.
Augustinus: Öyleyse hissetmek başka, bilmek başka mıdır?
Evodius: Tamamen başkadır; çünkü gördüğümüz dumanı hissederiz, ondan da görmediğimiz ateşin altta bulunduğunu biliriz.
Augustinus: İyi anlıyorsun. Ama bu olduğunda bedenimizin, yani gözlerimizin ateşten hiç etkilenmediğini, yalnız gördükleri dumandan etkilendiğini elbette görüyorsun. Çünkü görmenin hissetmek, hissetmenin de etkilenmek olduğunu yukarıda kabul etmiştik.
Evodius: Aklımda tutuyorum ve katılıyorum.
Augustinus: Öyleyse bir şey bedenin etkilenmesi aracılığıyla ruhtan gizli kalmadığında, buna hemen anılan beş histen biri denmez; ama etkilenmenin kendisi gizli kalmadığında denir. Çünkü o ateş, bizim tarafımızdan ne görülmüş, ne işitilmiş, ne koklanmış, ne tadılmış, ne de dokunulmuş olduğu hâlde, duman görülünce ruhtan gizli kalmaz. Bu gizli kalmamaya his denmez, çünkü beden ateşten hiç etkilenmemiştir; ama his aracılığıyla bilgi denir; çünkü başka bir etkilenmeden de olsa bedenin bir etkilenmesinden, yani başka bir şeyin görülmesinden tahmin edilmiş ve bulunmuştur.
Evodius: Anlıyorum; bunun, kendiminmiş gibi savunmam için bana verdiğin tarife uyduğunu ve onu desteklediğini çok iyi görüyorum. Çünkü hissin, bedenin etkilendiği şeyin ruhtan gizli kalmaması diye tarif edildiğini hatırlıyorum. Bu yüzden dumanın görülmesine his deriz; çünkü bedenin parçaları ve cisimler olan gözler onu görerek ondan etkilenmiştir. Ama ateşe, bilinmiş olsa da, beden ondan hiç etkilenmediği için his demeyiz.
Augustinus: Hafızanı ve ardımdan gelen kavrayışını takdir ediyorum; ama tarifin o savunması sarsılıyor.
Evodius: Niçin, rica ederim?
Augustinus: Çünkü sanırım büyürken ya da yaşlanırken bedenin bir şeyden etkilendiğini inkâr etmezsin; bunu hiçbir hisle hissetmediğimiz de apaçıktır; yine de bu ruhtan gizli kalmaz. Demek ki bedenin etkilendiği bir şey ruhtan gizli kalmıyor, ama yine de buna his denemez. Çünkü bir zamanlar küçük gördüğümüz şeyleri daha büyük görerek ve delikanlı ve çocuk oldukları bilinen kişileri yaşlı görerek, bedenlerimizin şu anda biz konuşurken bile böyle bir değişikliğe uğradığını tahmin ederiz. Sanırım bunda yanılmıyoruz da; çünkü saçlarımın şu anda uzadığını ya da bedenimin her an değiştiğini anladığımda yanıldığımı söylemektense, gördüğüm şeyde yanıldığımı söylemeye daha yatkınımdır. Bu değişiklik bedenin bir etkilenmesiyse —ki bunu kimse inkâr etmez— ve şimdi bizim tarafımızdan hissedilmiyorsa, ama bizden gizli kalmadığı için ruhtan da gizli kalmıyorsa, dediğim gibi beden, ruhtan gizli kalmayan bir şeyden etkilenmektedir, yine de bu his değildir. Bu yüzden his olmayan hiçbir şeyi içine almaması gereken o tarif, bunu içine aldığına göre elbette kusurludur.
Evodius: Senden ya başka türlü tarif etmeni ya da elinden gelirse bu tarifi düzeltmeni rica etmekten başka bana bir şey kalmadığını görüyorum; çünkü bu tarifin, pek beğendiğim bu gerekçeyle kusurlu olduğunu inkâr edemem.
Augustinus: Bunu düzeltmek kolay; bunu senin cesaret edip yapmanı istiyorum. Bana inan, nerede kusur ettiğini iyi anladıysan yaparsın.
Evodius: Ona yabancı olan şeyleri içine aldığı yerden başka bir yerde mi?
Augustinus: Nasıl yani?
Evodius: Çünkü beden yaşlanırken, bu genç birinde bile olsa, bedenin bir şeyden etkilendiği inkâr edilemez; bunu bildiğimizde de bedenin etkilendiği bir şey ruhtan gizli kalmaz, yine de hiçbir hisle algılanamaz. Çünkü ne şimdi yaşlandığımı görüyorum, ne de bunu işitme, koklama, tatma ya da dokunmayla hissediyorum.
Augustinus: Öyleyse bunu nereden biliyorsun?
Evodius: Akılla çıkarıyorum.
Augustinus: Aklın hangi delillere dayanıyor?
Evodius: Şimdi benim olduğum gibi bir zamanlar genç olan başkalarını yaşlı görmeme.
Augustinus: Onları görmeni sağlayan his beş histen biri değil mi?
Evodius: Kim inkâr eder? Ama onları görmemden, kendimi görmesem de benim de yaşlandığımı tahmin ediyorum.
Augustinus: Öyleyse o tarifin tamamlanması için hangi kelimelerin eklenmesi gerektiğini düşünüyorsun? Çünkü his ancak bedenin etkilenmesi ruhtan gizli kalmadığında vardır; ama ruh onu başka bir etkilenme ya da başka herhangi bir şey aracılığıyla anlamamalıdır.
Evodius: Lütfen bunu biraz daha açık söyle.
- A. Recte fortasse existimas. Sed responde, obsecro, utrum omne quod per visum cognoscimus, videamus. E. Ita credo. A. Credis etiam omne quod videndo cognoscimus, per visum nos cognoscere? E. Et hoc credo. A. Cur ergo plerumque fumum solum videndo ignem subter latere cognoscimus, quem non videmus? E. Verum dicis: et jam non puto nos videre quidquid per visum cognoscimus: possumus enim, ut docuisti, aliud videndo, aliud cognoscere quod visus non attigerit. A. Quid? illud quod per visum sentimus, possumusne non videre? E. Nullo modo. A. Aliud est ergo sentire, aliud cognoscere? E. Omnino aliud: nam sentimus fumum, quem videmus; et ex eo ignem, quem non videmus, subesse cognoscimus. A. Bene intelligis. Sed vides certe cum hoc accidit, corpus nostrum, id est oculos, nihil pati ex igne, sed ex fumo quem solum vident. Etenim videre, sentire; et sentire, pati esse, jam supra consensimus. E. Teneo et assentior. A. Cum ergo per passionem corporis non latet aliquid animam, non continuo sensus vocatur unus de quinque memoratis; sed cum ipsa passio non latet: namque ille ignis non visus, nec auditus, nec olfactus, nec gustatus, nec tactus a nobis, non tamen latet animam, fumo viso. Et cum hoc non latere non vocetur sensus, quia ex igne corpus nihil est passum; vocatur tamen cognitio per sensum, quia ex passione corporis quamvis alia, id est ex alterius rei visione, conjectatum est atque compertum. E. Intelligo, et optime video istud congruere ac favere illi definitioni tuae, quam ut meam mihi defendendam dedisti: nam ita memini esse abs te sensum definitum, cum animam non latet quod patitur corpus. Itaque illud quod fumus videtur, sensum vocamus; passi sunt enim eum oculi videndo, qui sunt corporis partes et corpora: ignem autem, ex quo nihil corpus est passum, quamvis cognitus fuerit, sensum non vocamus. 46. A. Memoriam quidem tuam probo et sequacem intelligentiam; verum munitio illa definitionis labascit. E. Cur quaeso? A. Quia non negas, ut opinor, nonnihil pati corpus cum crescimus vel senescimus: neque id nos ullo sensu sentire manifestum est; nec id tamen animam latet. Non igitur eam latet quiddam quod patitur corpus, nec tamen sensus iste appellari potest. Videndo enim majora ea quæ aliquando minora videramus, et videndo senes eos quos juvenes ac pueros fuisse constat; conjectamus aliquam talem mutationem nostra corpora, etiam nunc dum loquimur, pati. Neque in eo fallimur, ut opinor: nam proclivius est, ut me falli dicam quod video, quam quod intelligo capillos meos nunc crescere, corpusve per momenta mutari. Quod si mutatio ista, passio corporis est, quod nemo negat, nec nunc sentitur a nobis, nec tamen animam latet, quia nos non latet; patitur, ut dixi, corpus quod non latet animam, nec sensus est tamen. Quare illa definitio, quae nihil quod sensus non esset, debebat includere, cum hoc inclusit, certe vitiosa est. E. Nihil mihi restare video, quam ut te petam, ut aut definias aliter, aut hanc recures, si potes: nam eam ista ratione quam vehementer probo, vitiosam esse negare non possum. A. Facile est istam corrigere, quod volo tu audeas: facies enim, mihi crede, si bene intellexisti ubi peccet. E. Num alibi quam ubi aliena comprehendit? A. Quo tandem modo? E. Quia quod senescit corpus, quamvis in juvene, non potest negari pati aliquid; idque cum scimus, non latet animam quiddam quod patitur corpus, neque tamen ullo sensu percipi potest: nam nec video me modo senescere, neque id auditu, aut olfactu, aut gustatu, aut tactu sentio. A. Unde ergo illud nosti? E. Ratione id colligo. A. Quibus argumentis ratio tua nititur? E. Quod alios video senes, qui ut ego nunc sum, juvenes erant. A. Nonne sensus est, quo eos vides, unus de quinque? E. Quis negat? Sed ex eo quod illos video, me quoque cum id non videam, conjecto senescere. A. Quid verborum ergo illi definitioni, quo perficiatur addendum putas; cum sensus non sit, nisi non lateat animam corporis passio, nec tamen ita ut eam per aliam passionem, aut per aliud quodlibet intelligat? E. Dic, quæso, istud paulo planius.