Augustinus · Ruhun Büyüklüğü Üzerine
25. Bölüm
25Augustinus: Gönlünü hoş edeyim; hem acele edene değil de ağır davranana bunu çok daha seve seve yaparım. Ama bütün dikkatinle burada ol; çünkü söyleyeceğim şey birçok şeye yarayacak. Bir tarif, açıklamak üzere ele alınan şeyden ne eksik ne fazla bir şey kapsar; yoksa bütünüyle kusurludur. Bu tür kusurlardan uzak olup olmadığı ise döndürmeyle sınanır. Bu, şu örneklerle sana daha açık olacak. Bana insanın ne olduğunu sorsan ve onu "İnsan ölümlü bir canlıdır" diye tarif etsem, söylenen doğru diye tarifi de hemen onaylaman gerekmezdi. Başına "her" kelimesini koyup onu döndürmen ve döndürülmüş hâlinin de doğru olup olmadığına bakman gerekirdi; yani "Her insan ölümlü bir canlıdır" doğru olduğu gibi, "Her ölümlü canlı insandır" da doğru mudur? Böyle olmadığını görünce tarifi, yabancı şeyleri de içine aldığı kusur yüzünden reddederdin; çünkü ölümlü canlı yalnız insan değildir, her hayvan da öyledir. Bu yüzden insanın tarifi, "ölümlü"nün yanına "akıllı" eklenerek tamamlanır: İnsan akıllı ölümlü bir canlıdır. "Her insan akıllı ölümlü bir canlıdır" doğru olduğu gibi, "Her akıllı ölümlü canlı insandır" da doğrudur. Demek ki önceki tarif fazlasını kapsadığı için kusurluydu, çünkü insanla birlikte hayvanı da kapsıyordu; bu ise tamdır, çünkü hem her insanı kapsar hem de insandan fazlasını kapsamaz. Eksiğini kapsamakla kusurlu olan tarif ise, buna "gramerci" eklersen ortaya çıkar. Çünkü her akıllı ölümlü gramerci canlı insan olsa da, gramerci olmayan birçok insan bu tarifin dışında kalır. Bu yüzden bu tarif ilk önermeye göre yanlış, döndürülünce doğrudur: "Her insan akıllı ölümlü gramerci bir canlıdır" yanlıştır; ama "Her akıllı ölümlü gramerci canlı insandır" doğrudur. Bir tarif ne ilk önermeyle ne de döndürülünce doğruysa, elbette bu ikisinin her birinden daha kusurludur; "İnsan beyaz bir canlıdır" ya da "İnsan dört ayaklı bir canlıdır" tarifleri gibi. "Her insan beyaz bir canlıdır" da desen, "dört ayaklı bir canlıdır" da desen yanlış söylersin; döndürsen de öyle. Ama bu ikisi şu bakımdan birbirinden ayrılır: Birincisi bazı insanlara uyar, çünkü insanların çoğu beyazdır; ikincisi hiçbir insana uymaz, çünkü hiçbir insan dört ayaklı değildir. Şimdilik tarifleri sınamak için bu kadarını, yani tariflerin önerme ve döndürmeyle nasıl yargılandığını öğrenmiş ol. Bu türden öğretilen başka birçok şey vardır; hem lafla hem karanlıkla doludurlar. Uygun gördüğümde bunları yavaş yavaş öğrenmeni sağlamaya çalışacağım.
Şimdi zihnini o tarifimize çevir; artık daha bilgili olarak onu inceledikten sonra düzelt. Çünkü onun hissin tarifi olduğu hâlde his olmayan başka bir şeyi de kapsadığını, bu yüzden de döndürülünce doğru olmadığını bulmuştuk. "Her his, bedenin ruhtan gizli kalmayan bir etkilenmesidir" belki doğrudur; tıpkı "Her insan ölümlü bir canlıdır" doğru olduğu gibi. Ama "Her ölümlü canlı insandır" —çünkü hayvan da öyledir— nasıl yanlışsa, "Bedenin ruhtan gizli kalmayan her etkilenmesi histir" de öyle yanlıştır. Çünkü şu anda tırnaklarımız uzuyor ve bu ruhtan gizli kalmıyor, çünkü bunu biliyoruz; ama onu hissetmiyoruz, tahminle biliyoruz. İnsanın tarifine, tamamlansın diye "akıllı" eklenmişti; bu eklenince, birlikte kapsanan hayvanlar dışarıda kaldı ve böyle bir tarifle insandan başka hiçbir şeyi değil, ama her insanı kavradık. Buna da bir şey eklenmesi gerektiğini düşünmüyor musun? Ta ki onunla, kapsadığı yabancı şey ayrılsın ve onda histen başka hiçbir şey değil, ama her his anlaşılsın.
Evodius: Düşünüyorum; ama ne eklenebileceğini bilmiyorum.
Augustinus: Bedenin ruhtan gizli kalmayan her etkilenmesi elbette histir. Ama bu önerme döndürülemez; çünkü bedenin büyürken ya da küçülürken uğradığı etkilenmeyi biliriz, yani bu etkilenme ruhtan gizli kalmaz.
Evodius: Öyle.
Augustinus: Peki? Bu etkilenme ruhtan kendisi yoluyla mı gizli kalmaz, yoksa başka bir şey yoluyla mı?
Evodius: Açıkça başka bir şey yoluyla; çünkü tırnakları daha uzun görmek başka, uzadıklarını bilmek başkadır.
Augustinus: Uzamanın kendisi, hiçbir hisle ulaşmadığımız bir etkilenmedir; hissettiğimiz büyüklük ise o etkilenmeyle meydana gelmiştir, etkilenmenin kendisi değildir. Öyleyse böyle bir etkilenmeyi kendisi yoluyla değil, başka bir şey yoluyla bildiğimiz açıktır. O hâlde başka bir şey yoluyla olmadan ruhtan gizli kalmasaydı, tahmin edilmekten çok hissedilmez miydi?
Evodius: Anlıyorum.
Augustinus: Öyleyse o tarife ne eklenmesi gerektiğinden niçin şüphe ediyorsun?
Evodius: Artık görüyorum ki his şöyle tarif edilmeli: His, bedenin ruhtan kendisi yoluyla gizli kalmayan etkilenmesidir. Çünkü her his budur; sanırım böyle olan her şey de histir.
- A. Geram tibi morem, et multo libentius retardanti quam festinanti: sed fac totus adsis; valebit enim hoc ad plura quod dicam. Definitio nihil minus, nihil amplius continet, quam id quod susceptum est explicandum; aliter omnino vitiosa est. Utrum autem hujusmodi vitiis careat, conversione exploratur: quod his exemplis tibi fiet apertius. Si enim me rogares quid esset homo, et eum hoc modo definirem, Homo est animal mortale; non continuo quia verum dictum est, etiam definitionem probare deberes, sed superposita ei particula, idest, omnis, convertere illam et intueri, utrum etiam conversa vera esset: hoc est, utrum quemadmodum verum est, omnis homo animal mortale est; ita esset verum: omne animal mortale homo est: quo aliter invento, improbare definitionem propter illud vitium quo aliena comprehendit; non enim solus homo, est animal mortale, sed etiam quævis bestia. Hæc igitur hominis definitio perfici solet, cum additur mortali rationale: nam homo est animal mortale rationale; atque ut omnis homo animal rationale mortale est, ita omne animal rationale mortale homo est. Plus continendo ergo superior definitio vitiosa erat, bestiam enim cum homine continebat: ista perfecta est; nam et omnem hominem, et nihil plusquam hominem tenet. Tenendo autem minus, ita vitiosa est si addas grammaticum: quanquam enim omne animal rationale mortale grammaticum homo sit, plures tamen homines, qui grammatici non sunt, hac definitione non continentur: et ob hoc ista per primam illam propositionem falsa est; cum autem convertitur, vera. Falsum est enim, omnis homo animal rationale mortale grammaticum est; sed verum est, omne animal rationale mortale grammaticum homo est. Cum autem neque per primam propositionem, neque per conversionem enuntiata vera est, his singulis est profecto vitiosior: ut sunt istæ duæ, homo est animal candidum; aut, homo est animal quadrupes. Nam et si dicas, omnis homo animal candidum est; aut animal quadrupes, falsum dicis; et si convertas. Sed hoc inter se differunt, quod illa prima in aliquos homines cadit; nam plerique sunt homines candidi: hæc altera in neminem, non enim quisquam homo quadrupes. Hæc pro tempore ad explorandas definitiones didiceris, quemadmodum propositione atque conversione judicentur: sunt alia multa de hoc genere quæ docentur, et verborum plena et tenebrarum, quæ paulatim ubi opportunum videbitur, conabor ut discas. 48. Nunc converte animum ad illam definitionem nostram, et eam peritior cum discusseris, corrige: inveneramus enim eam, cum definitio sensus esset, complecti aliud quod sensus non esset, et ideo non esse, cum convertitur, veram. Fortasse enim verum est, omnis sensus passio corporis est animam non latens: ut verum est, omnis homo animal mortale est: at ut falsum est, omne animal mortale homo est, quia id est et bestia; ita falsum est, omnis passio corporis non latens animam, sensus est; quia nunc nobis ungues crescunt, nec animam latet, id enim scimus: neque id sentimus, sed conjectatione cognoscimus. Quemadmodum ergo illi definitioni hominis ut perficeretur, additum est rationale, quo addito, bestiæ, quæ simul continebantur, exclusæ sunt, nihilique præter hominem atque omnem hominem tali definitione comprehendimus; nonne censes aliquid etiam huic addendum esse, quo inde sejungatur quod tenet alienum, nec quidquam in ea nisi sensus, et omnis sensus intelligatur? E. Censeo quidem, sed quid addi possit ignoro. A. Sensus est certe omnis passio corporis non latens animam: sed converti non potest hæc enuntiatio, propter passionem illam corporis, qua vel crescit vel decrescit scientibus nobis, id est, ut non lateat animam. E. Ita est. A. Quid? hæc passio per seipsam non latet animam, an per aliud? E. Per aliud plane: aliud est enim videre ungues majores, aliud scire quod crescant. A. Cum ergo crescere ipsum sit passio, quam nullo sensu attingimus, magnitudo autem illa quam sentimus, eadem passione facta sit, non ipsa sit passio; manifestum est talem passionem non per seipsam scire nos, sed per aliud. Si ergo non per aliud animam non lateret, nonne sentiretur potius quam conjiceretur? E. Intelligo. A. Cur ergo dubitas, quid illi definitioni sit addendum? E. Jam video sic esse definiendum, ut sensus sit passio corporis per seipsam non latens animam: nam et omnis sensus hoc est, et omne hoc, ut opinor, sensus est.
25_2Augustinus: Bu böyleyse tarifin tam olduğunu kabul ediyorum. Ama istersen, "gramerci" eklenen insan tarifini sarsan o ikinci kusurla bunun da sarsılıp sarsılmadığını deneyelim. Çünkü insanın akıllı ölümlü gramerci bir canlı olduğunun söylendiğini, bu tarifin de döndürülünce doğru, ilk önermede ise yanlış olduğu için kusurlu olduğunu hatırlaman gerekir. "Her insan akıllı ölümlü gramerci bir canlıdır" yanlıştır; oysa "Her akıllı ölümlü gramerci canlı insandır" doğrudur. Demek ki bu tarif, insandan başka bir şeyi kapsamasa da her insanı kapsamadığı için kusurludur. Tam diye övündüğümüz tarif de belki böyledir. Çünkü bedenin ruhtan kendisi yoluyla gizli kalmayan her etkilenmesi his olsa da, her his bu değildir. Bunu şöyle anlayabilirsin: Hayvanlar da hisseder; tabiat her birine ne kadar vermişse, hemen hepsi o beş hissin gücüne sahiptir. Yoksa bunu inkâr mı edeceksin?
Evodius: Asla.
- A. Si hoc ita est, fateor definitionem esse perfectam. Sed tentemus eam, si placet, utrum illo secundo vitio non vacillet, quo illa hominis, cui grammaticum est additum. Nam meminisse te oportet, quod esse hominem dictum est animal rationale mortale grammaticum; eoque peccare istam definitionem, quod conversione vera est, cum prima enuntiatione sit falsa. Namque falsum est, omnis homo animal rationale mortale grammaticum est, quamvis verum sit, omne animal rationale mortale grammaticum homo est. Ergo ideo vitiosa est hæc definitio, quod nihil quidem præter hominem, sed non omnem hominem tenet: et hæc fortasse talis est, de qua velut perfecta gloriamur. Quanquam enim omnis passio corporis per seipsam non latens animam sensus sit, non tamen omnis sensus istud est. Quod sic intelligas licet; bestiæ nempe sentiunt, ac pene omnes quinque illis sensibus vigent, quantum cuique natura tributum est. An tu id negabis? E. Nihil minus.