Augustinus · Ruhun Büyüklüğü Üzerine
26. Bölüm
26Augustinus: Peki? Bir şey sağlam bir akılla kavranıp bilinmedikçe ilim olmadığını kabul etmiyor musun?
Evodius: Kabul ediyorum.
Augustinus: Ama hayvan akıl kullanmaz.
Evodius: Bunu da kabul ediyorum.
Augustinus: Öyleyse hayvanda ilim bulunmaz. Bir şey gizli kalmadığında ise elbette bilinir. O hâlde, eğer her his bedenin etkilenmesinin ruhtan kendisi yoluyla gizli kalmaması ise, hayvanlar hissetmez. Oysa az önce kabul edildiği gibi hissederler. Öyleyse hayvanların hissini dışarıda bıraktığına göre bütün hissi hiç kucaklayamamış olan bu tarifi reddetmekte niçin tereddüt ediyoruz?
Evodius: Bir şey sağlam bir akılla kavrandığında ilmin var olduğunu sana kabul ederken aldandığımı itiraf ediyorum. Çünkü bunu sorduğunda yalnız insanları göz önüne alıyordum. Ne hayvanların akıl kullandığını söyleyebilirim, ne de onlara ilmi esirgeyebilirim. Çünkü yirmi yıl sonra sahibini tanıdığı anlatılan köpek, sanırım sahibini biliyordu; sayısız başka örnekten hiç söz etmeyeyim.
Augustinus: Rica ederim, söyle bana: Önüne iki şey konsa, biri ulaşılması gereken şey, öteki ona ulaşmanı sağlayan şey; bunlardan hangisine daha çok değer verirsin, hangisini hangisinden üstün tutarsın?
Evodius: Ulaşılması gereken şeyin üstün olduğundan kim şüphe eder?
Augustinus: Öyleyse ilim ve akıl diye iki şey varken, ilim yoluyla mı akla ulaşırız, akıl yoluyla mı ilme?
Evodius: Bence bu ikisi birbirine öyle bağlıdır ki her birinden ötekine ulaşılabilir. Çünkü akla ulaşmamız gerektiğini bilmeseydik akla ulaşamazdık. Demek ki akla onun aracılığıyla ulaşalım diye ilim önden gitmiştir.
Augustinus: Nasıl? Önden gittiğini söylediğin ilmin kendisine akıl olmadan mı ulaşılır?
Evodius: Bunu asla söylemem; bu son derece düşüncesizce olur.
Augustinus: Öyleyse akıl yoluyla mı?
Evodius: Öyle değil.
Augustinus: O hâlde düşüncesizlik yoluyla mı?
Evodius: Bunu kim söyler?
Augustinus: Peki ne yoluyla?
Evodius: Hiçbir şey yoluyla; çünkü ilim içimize yerleştirilmiştir.
Augustinus: Bir şey sağlam bir akılla kavrandığında ilmin var olduğunu düşünüp düşünmediğini sorduğumda, yukarıda aramızda neyde anlaştığımızı unutmuş görünüyorsun. Sanırım sana bunun insanî ilim olarak göründüğünü cevap vermiştin. Şimdi ise insanın, hiçbir akılla kavramadığı bir şeyin ilmine sahip olabileceğini söylüyorsun. Şu iki şeyden daha birbirine aykırı bir şey olmadığını kim görmez: Bir şey sağlam bir akılla kavranmadıkça ilim yoktur; hiçbir akılla kavranmamış bir şeyin ilmi vardır. Bu yüzden hangisini seçtiğini bilmek istiyorum; çünkü ikisinin birden doğru olması hiçbir şekilde mümkün değildir.
Evodius: Az önce söylediğimi seçiyorum; öncekini düşünmeden kabul ettiğimi itiraf ediyorum. Çünkü hakikati aramızda akılla arıyorsak ve bu, soru sorup cevap vererek yapılıyorsa, önce bir şey kabul edilmeden aklın vardığı sonuca nasıl ulaşılabilir? Bilinmeyen bir şey de nasıl yerinde olarak kabul edilebilir? Bu akıl bende bilinen bir şey bulup ona dayanarak beni bilinmeyene götürmeseydi, onunla hiçbir şey öğrenemezdim, ona akıl da demezdim. Bu yüzden akıldan önce içimizde, aklın başlangıcını kendisinden aldığı bir ilmin zorunlu olarak bulunduğuna boş yere katılmıyorsun.
Augustinus: Gönlünü hoş edeyim; başladığım gibi, verdiğin bir cevaptan her pişman oluşunda onu düzeltmene izin vereceğim. Ama rica ederim, bu serbestliği kötüye kullanma ve sorduğumda dikkatsiz davranma; yoksa sürekli yanlış kabul edilen şeyler, doğru kabul edilenlerden de şüphe etmeye seni zorlar.
Evodius: Sen asıl öteki şeylere geç. Uyanıklığıma elimden geleni katacağım; o kadar sık görüşümden düşmekten ben de utanıyorum. Ama bu utanca direnmekten ve sürçmemi, hele sen elimi tutarken, düzeltmekten asla yılmayacağım. Çünkü kararlılık arzu edilir diye inat benimsenmemelidir.
A. Quid? hoc nonne concedis, scientiam non esse, nisi cum res aliqua firma ratione percepta et cognita est? E. Concedo. A. At bestia ratione non utitur. E. Et hoc concedo. A. Non igitur scientia cadit in bestiam. Cum autem non latet aliquid, utique scitur; non igitur sentiunt bestiæ, si omnis sensus est cum passio corporis per seipsam non latet animam: sentiunt autem, ut paulo ante concessum est: quid ergo dubitamus illam definitionem improbare, quæ omnem sensum circumplecti minime potuit, siquidem bestiarum sensus exclusus est! 50. E. Fateor me deceptum, cum tibi concessi scientiam tunc esse cum aliquid firma ratione percipitur. Solos enim homines, cum hoc rogabas, intuebar: nam neque possum dicere ratione uti bestias, nec eis possum scientiam denegare. Sciebat enim, ut opinor, dominum suum canis, quem post viginti annos recognovisse perhibetur, ut taceam de cæteris innumerabilibus. A. Dic mihi, oro te, si duæ quædam res tibi proponantur, una ad quam perveniendum sit, altera per quam pervenire possis; quam istarum pluris pendis, et quam cui præponis? E. Quis dubitat eam præstare ad quam sit perveniendum? A. Ergo cum sint duæ res quædam scientia et ratio, per scientiam pervenimus ad rationem, an per rationem ad scientiam? E. Utraque res sibimet quantum arbitror, ita nexa est, ut per alterutram ad alteram perveniri possit. Namque ad ipsam rationem non perveniremus, nisi ad eam perveniendum esse sciremus. Præcessit ergo scientia, ut ad rationem per eam perveniremus. A. Quid! ad ipsam scientiam quam dicis præcedere, sine ratione pervenitur? E. Nunquam hoc dixerim: nam est ita summa temeritas. A. Per rationem igitur? E. Non ita est. A. Ergo per temeritatem? E. Quis hoc dixerit? A. Per quid igitur? E. Per nihil, quia scientia insita est nobis. 51. A. Oblitus mihi videris, quid inter nos superius convenerit, cum rogassem utrumnam putares tunc esse scientiam, cum res aliqua firma ratione percipitur. Nam respondisti, ut opinor, hanc tibi videri humanam scientiam: nunc vero dicis posse hominem habere aliquam scientiam, cum rem nulla ratione perceperit. Quis autem non videat nihil sibi adversius esse, quam ista duo sunt: et non esse scientiam, nisi cum res aliqua firma ratione percipitur; et esse cujusdam rei scientiam nulla ratione perceptæ. Itaque nosse cupio, utrum horum eligas; nam utrumque verum esse nullo pacto potest. E. Hoc eligo quod paulo ante dixi: nam illud superius temere me dedisse confiteor. Cum enim ratione inter nos verum quæramus, idque fiat rogando et respondendo; quomodo posset ad summam pervenire qua concluditur ratio, nisi prius aliquid concederetur? Concedi autem recte qui posset quod nesciretur? Ita ista ratio nisi inveniret in me aliquid cognitum, quo innitens ad incognitum duceret; nihil omnino per illam discerem, nec eam prorsus rationem nominarem. Quamobrem frustra mihi non assentiris ante rationem necessario esse in nobis aliquam scientiam, unde ipsa ratio sumat exordium. A. Geram tibi morem, et te quidem ut institui, quoties alicujus dati pœnitet, emendare permittam: sed ne, quæso, abutaris ista licentia, et negligenter, cum interrogo, attendas; ne assidue male concessa, etiam de iis quæ bene conceduntur, dubitare te cogant. E. Perge potius ad cætera: quamvis enim addam vigilantiae meae quidquid possum (nam et me pudet de sententia cadere toties), nunquam tamen deterrear pudori huic reniti, et lapsum meum, te præsertim manum dante, corrigere. Neque enim est ideo suscipienda pertinacia, quia optanda constantia.