Descartes · Zihnin Yönetimi İçin Kurallar
Kural VI.
AT10.381En yalın şeyleri karışık olanlardan ayırt etmek ve onları düzen içinde izlemek için, bazı hakikatleri birbirinden doğrudan çıkardığımız her şey dizisinde neyin en yalın olduğunu ve öteki bütün şeylerin ondan nasıl daha çok, daha az ya da eşit ölçüde uzaklaştığını gözlemek gerekir.
Bu önerme pek yeni bir şey öğretmiyor gibi görünse de sanatın asıl sırrını içerir; bütün bu incelemede bundan daha faydalı bir önerme yoktur. Çünkü bize şunu hatırlatır: Bütün şeyler belirli diziler hâlinde düzenlenebilir; ama filozofların onları kategorilerine ayırdığı gibi, bir varlık cinsine bağlandıkları bakımdan değil, birbirinden bilinebildikleri bakımdan. Öyle ki bir güçlük ortaya çıktığında, önce başka bazı şeyleri gözden geçirmenin faydalı olup olmayacağını, faydalıysa hangilerini ve hangi sırayla gözden geçirmemiz gerektiğini hemen fark edebiliriz.
Bunun doğru biçimde yapılabilmesi için önce şunu belirtmek gerekir: Bütün şeyler, amacımıza yarayabilecekleri anlamda, yani onların tabiatlarına tek tek bakmadığımız, birbirinden bilinsinler diye onları birbiriyle karşılaştırdığımız durumda, ya mutlak ya da göreli diye adlandırılabilir.
Mutlak dediğim, söz konusu olan arı ve yalın tabiatı kendinde içeren her şeydir: Bağımsız, sebep, yalın, küllî, bir, eşit, benzer, düz diye ya da buna benzer biçimlerde düşünülen her şey böyledir. Soruları çözerken ondan faydalanalım diye, bunu en yalın ve en kolay olan diye de adlandırıyorum.
Göreli olan ise aynı tabiattan ya da en azından ondan bir şeyden pay alan şeydir; bu yönüyle mutlak olana bağlanabilir ve bir dizi yoluyla ondan çıkarılabilir. Ama bundan başka, kavramında benim "bağıntılar" dediğim bazı başka şeyleri de içerir. Bağımlı, sonuç, bileşik, cüzî, çok, eşit olmayan, benzemeyen, eğik vb. diye adlandırılan her şey böyledir. Bu göreli şeyler, birbirine bağlı bu türden bağıntıları ne kadar çok içerirlerse, mutlak olanlardan o kadar uzaklaşırlar. Bu kural bize bütün bu bağıntıları birbirinden ayırt etmemizi, aralarındaki karşılıklı bağı ve tabiî düzeni de, sonuncudan başlayıp öteki hepsinden geçerek en mutlak olana ulaşabileceğimiz biçimde gözlemlememizi öğütler.
Bütün sanatın sırrı da şundadır: Her şeyde en mutlak olanı dikkatle fark etmek. Çünkü bazı şeyler bir bakımdan ötekilerden daha mutlaktır, ama başka türlü bakılınca daha görelidir. Örneğin küllî, tabiatı daha yalın olduğu için cüzîden daha mutlaktır; ama var olmak için fertlere bağlı olduğundan aynı zamanda daha göreli de sayılabilir, vb.
Yine bazı şeyler gerçekten ötekilerden daha mutlaktır, ama yine de hepsinin en mutlağı değildir. Örneğin fertlere bakarsak tür mutlak bir şeydir, cinse bakarsak göreli bir şeydir. Ölçülebilir şeyler arasında uzam mutlak bir şeydir, ama uzamlar arasında mutlak olan uzunluktur, vb.
REGULA VI. Ad res simplicissimas ab involutis distinguendas et ordine persequendas, oportet in vnaquaque rerum serie, in qua aliquot veritates vnas ex alijs directe deduximus, observare quid sit maxime simplex, et quomodo ab hoc caetera omnia magis, vel minus, vel aequaliter removeantur. Etsi nihil valde novum haec propositio docere videatur, praecipuum tamen continet artis secretum, nec vlla vtilior est in toto hoc Tractatu: monet enim res omnes per quasdam series posse disponi, non quidem in quantum ad aliquod genus entis referuntur, sicut illas Philosophi in categorias suas diviserunt, sed in quantum vnae ex alijs cognosci possunt, ita vt, quoties aliqua difficultas occurrit, statim advertere possimus, vtrum profuturum sit aliquas alias prius, et quasnam, et quo ordine perlustrare. Vt autem id recte fieri possit, notandum est primo, res omnes, eo sensu quo ad nostrum propositum vtiles esse possunt, vbi non illarum naturas solitarias spectamus, sed illas inter se comparamus, vt vnae ex alijs cognoscantur, dici posse vel absolutas vel respectivas. Absolutum voco, quidquid in se continet naturam puram et simplicem, de qua est quaestio: vt omne id quod consideratur quasi independens, causa, simplex, vniversale, vnum, aequale, simile, rectum, vel alia hujusmodi; atque idem primum voco simplicissimum et facillimum, vt illo vtamur in quaestionibus resolvendis. Respectivum vero est, quod eamdem quidem naturam, vel saltem aliquid ex ea participat, secundum quod ad absolutum potest referri, et per quamdam seriem ab eo deduci; sed insuper alia quaedam in suo conceptu involvit, quae respectus appello: tale est quidquid dicitur dependens, effectus, compositum, particulare, multa, inaequale, dissimile, obliquum, etc. Quae respectiva eo magis ab absolutis removentur, quo plures ejusmodi respectus sibi invicem subordinatos continent; quos omnes distinguendos esse monemur in hac regula, et mutuum illorum inter se nexum naturalemque ordinem ita esse observandum, vt ab vltimo ad id, quod est maxime absolutum, possimus pervenire per alios omnes transeundo. Atque in hoc totius artis secretum consistit, vt in omnibus illud maxime absolutum diligenter advertamus. Quaedam enim sub vna quidem consideratione magis absoluta sunt quam alia, sed aliter spectata sunt magis respectiva: vt vniversale quidem magis absolutum est quam particulare, quia naturam habet magis simplicem, sed eodem dici potest magis respectivum, quia ab individuis dependet vt existat, etc. Item quaedam interdum sunt vere magis absoluta quam alia, sed nondum tamen omnium maxime: vt si respiciamus individua, species est quid absolutum; si genus, est quid respectivum; inter mensurabilia, extensio est quid absolutum, sed inter extensiones longitudo, etc.
AT10.383Son olarak, burada her bir şeyin tabiatına değil, bilinecek şeylerin dizilerine baktığımız daha iyi anlaşılsın diye, sebebi ve eşiti, tabiatları gerçekte göreli olduğu hâlde, bilerek mutlak şeyler arasında saydık. Filozoflarda sebep ve sonuç gerçekten de birbirini gerektiren kavramlardır; ama burada sonucun ne olduğunu araştırıyorsak, önce sebebi bilmemiz gerekir, tersi değil. Eşit şeyler de birbirine karşılık düşer; ama eşit olmayan şeyleri ancak eşit olanlarla karşılaştırarak tanırız, tersi değil, vb.
İkinci olarak şunu belirtmek gerekir: Arı ve yalın tabiatlar yalnızca birkaç tanedir. Bunları ilk olarak ve kendi başlarına, başka hiçbir şeye bağlı olmaksızın, ya deneylerin kendisinde ya da içimize konmuş bir ışıkla sezebiliriz. Bunların dikkatle gözlenmesi gerektiğini söylüyoruz, çünkü her dizide en yalın dediğimiz şeyler bunlardır. Geri kalanların hepsi ise ancak bunlardan çıkarılarak kavranabilir; bu da ya aracısız ve en yakından olur ya da ancak iki, üç ya da daha fazla farklı sonuç aracılığıyla. Bu sonuçların sayısını da not etmek gerekir ki, o şeylerin ilk ve en yalın önermeden daha çok mu, daha az mı basamakla uzaklaştığını anlayalım. Araştırılacak şeylerin dizileri her yerde böyle bir sonuçlar örgüsünden doğar; her soru, belirli bir yöntemle incelenebilmesi için bu dizilere indirilmelidir. Ama bu dizilerin hepsini saymak kolay olmadığından, üstelik bunlar bellekte tutulmaktan çok zihnin bir tür keskinliğiyle ayırt edilmesi gerektiğinden, zihinleri gerektiğinde bu dizileri hemen fark edecek biçimde yetiştirmenin bir yolunu aramalıyız. Bunun için, daha önce kavradığımız şeylerin en küçüklerini bile ince bir dikkatle düşünmeye alışmaktan daha elverişli bir şey olmadığını deneyerek gördüm.
Item denique, vt melius intelligatur nos hic rerum cognoscendarum series, non vniuscujusque naturam spectare, de industria causam et aequale inter absoluta numeravimus, quamvis eorum natura sit vere respectiva: nam apud Philosophos quidem causa et effectus sunt correlativa; hic vero si quaeramus qualis sit effectus, oportet prius causam cognoscere, et non contra. Aequalia etiam sibi invicem correspondent, sed quae inaequalia sunt, non agnoscimus, nisi per comparationem ad aequalia, et non contra, etc. Notandum 2. paucas esse duntaxat naturas puras et simplices, quas primo et per se, non dependenter ab alijs vllis, sed vel in ipsis experimentis, vel lumine quodam in nobis insito, licet intueri; atque has dicimus diligenter esse observandas: sunt enim eaedem, quas in vnaquaque serie maxime simplices appellamus. Caeterae autem omnes non aliter percipi possunt, quam si ex istis deducantur, idque vel immediate et proxime, vel non nisi per duas aut tres aut plures conclusiones diversas; quarum numerus etiam est notandus, vt agnoscamus vtrum illae a prima et maxime simplici propositione pluribus vel paucioribus gradibus removeantur. Atque talis est vbique consequentiarum contextus, ex quo nascuntur illae rerum quaerendarum series, ad quas omnis quaestio est reducenda, vt certa methodo possit examinari. Quia vero non facile est cunctas recensere, et praeterea, quia non tam memoria retinendae sunt, quam acumine quodam ingenij dignoscendae, quaerendum est aliquid ad ingenia ita formanda, vt illas, quoties opus erit, statim animadvertant; ad quod profecto nihil aptius esse sum expertus, quam si assuescamus ad minima quaeque ex ijs, quae jam ante percepimus, cum quadam sagacitate reflectere.
AT10.384Üçüncü olarak şunu belirtmek gerekir: Çalışmalara zor şeyleri araştırarak başlanmamalıdır. Belirli sorulara girişmeden önce, kendiliğinden karşımıza çıkan hakikatleri hiçbir seçim yapmadan toplamalı, sonra yavaş yavaş bunlardan başka hakikatlerin, onlardan da başkalarının çıkarılıp çıkarılamayacağını sırayla görmeliyiz. Bu yapıldıktan sonra bulunan hakikatler üzerinde dikkatle düşünmeli, bazılarını ötekilerden niçin daha önce ve daha kolay bulabildiğimizi ve bunların hangileri olduğunu özenle araştırmalıyız. Böylece belirli bir soruya giriştiğimizde, önce hangi başka şeyleri bulmaya uğraşmanın işe yarayacağına da karar verebiliriz. Örneğin 6 sayısının 3'ün iki katı olduğu aklıma gelseydi, sonra 6'nın iki katını, yani 12'yi arardım; istersem yine bunun iki katını, yani 24'ü, onun da iki katını, yani 48'i arardım vb. Buradan da, kolayca yapılabileceği gibi, 3 ile 6 arasında, 6 ile 12 arasındaki, yine 12 ile 24 arasındaki vb. ile aynı orantının bulunduğu, dolayısıyla 3, 6, 12, 24, 48 vb. sayılarının sürekli orantılı olduğu sonucunu çıkarırdım. Bütün bunlar neredeyse çocukça görünecek kadar açık olsa da, üzerlerinde dikkatle düşününce, şeylerin orantıları, yani birbirleriyle ilişkileri hakkında sorulabilecek bütün soruların ne biçimde birbirine dolandığını ve hangi düzende araştırılmaları gerektiğini anlıyorum. Arı matematik ilminin bütün özü de yalnız bunu kapsar.
Notandum denique 3° est, studiorum initia non esse facienda a rerum difficilium investigatione; sed, antequam ad determinatas aliquas quaestiones nos accingamus, prius oportere absque vllo delectu colligere sponte obvias veritates, et sensim postea videre vtrum aliquae aliae ex istis deduci possint, et rursum aliae ex his, atque ita consequenter. Quo deinde facto, attente reflectendum est ad inventas veritates, cogitandumque diligenter, quare vnas alijs prius et facilius potuerimus reperire, et quaenam illae sint; vt inde etiam judicemus, quando aliquam determinatam quaestionem aggrediemur, quibusnam alijs inveniendis juvet prius incumbere. Ex. gr., si occurrerit mihi, numerum 6 esse duplum ternarij, quaesiverim deinde senarij duplum, nempe 12; quaesiverim iterum, si lubet, hujus duplum, nempe 24, et hujus, nempe 48, etc.; atque inde deduxerim, vt facile sit, eamdem esse proportionem inter 3 et 6, quae est inter 6 et 12, item inter 12 et 24, etc., ac proinde numeros 3, 6, 12, 24, 48, etc., esse continue proportionales: inde profecto, quamvis haec omnia tam perspicua sint, vt propemodum puerilia videantur, attente reflectendo intelligo, qua ratione omnes quaestiones, quae circa proportiones sive habitudines rerum proponi possunt, involvantur, et quo ordine debeant quaeri: quod vnum totius scientiae purae Mathematicae summam complectitur.
AT10.385Önce şunu fark ediyorum: 6'nın iki katını bulmak, 3'ün iki katını bulmaktan daha zor olmadı. Aynı biçimde her durumda, herhangi iki büyüklük arasındaki orantı bulununca, kendi aralarında aynı orantıya sahip sayısız başka büyüklük verilebilir. Bu türden 3, 4 ya da daha fazla büyüklük arandığında güçlüğün tabiatı değişmez, çünkü her biri ötekilere hiç bakılmadan ayrı ayrı bulunacaktır.
Sonra şunu fark ediyorum: 3 ve 6 büyüklükleri verilince sürekli orantıdaki üçüncüyü, yani 12'yi kolayca bulursunuz; ama iki uç, yani 3 ve 12 verilince ortadakini, yani 6'yı aynı kolaylıkla bulamazsınız. Bunun sebebine bakan için açıktır ki burada öncekinden büsbütün farklı bir güçlük türü vardır. Çünkü orta orantılıyı bulmak için hem iki uca hem de bu ikisi arasındaki orantıya aynı anda dikkat etmek gerekir ki, bu orantıyı bölerek yeni bir orantı elde edelim. Bu ise, iki büyüklük verildiğinde sürekli orantıdaki üçüncüyü bulmak için gerekenden çok farklıdır. Daha da ilerleyip, 3 ve 24 büyüklükleri verilince iki orta orantılıdan birinin, yani 6'nın ya da 12'nin aynı kolaylıkla bulunup bulunamayacağını inceliyorum. Burada öncekilerden daha karışık bir güçlük türüyle daha karşılaşıyorum: Çünkü burada dördüncüyü bulmak için yalnız bir ya da iki şeye değil, üç farklı şeye aynı anda dikkat etmek gerekir. Daha da ileri gidip, yalnız 3 ve 48 verildiğinde üç orta orantılıdan birini, yani 6'yı, 12'yi ya da 24'ü bulmanın daha da zor olup olmayacağına bakabiliriz; ilk bakışta gerçekten öyle görünür. Ama hemen ardından bu güçlüğün bölünüp azaltılabileceği aklıma gelir: Önce 3 ile 48 arasındaki tek bir orta orantılı, yani 12 aranır; sonra 3 ile 12 arasındaki orta orantılı, yani 6, ve 12 ile 48 arasındaki orta orantılı, yani 24 aranır. Böylece güçlük, yukarıda açıklanan ikinci güçlük türüne indirilir.
Bütün bunlardan ayrıca, aynı şeyin bilgisinin, biri ötekinden çok daha zor ve karanlık olan farklı yollardan nasıl aranabileceğini de fark ediyorum. Örneğin sürekli orantılı şu dört sayıyı, 3, 6, 12, 24'ü bulmak için bunlardan art arda gelen ikisi, yani 3 ve 6, ya da 6 ve 12, ya da 12 ve 24 verilip geri kalanların bunlardan bulunması istenirse, iş son derece kolay olacaktır; bu durumda bulunacak önermenin doğrudan incelendiğini söyleriz. Ama arada bir sayı atlanarak ikisi, yani 3 ve 12, ya da 6 ve 24 verilip geri kalanlar bunlardan bulunacaksa, güçlüğün birinci biçimde dolaylı olarak incelendiğini söyleriz. Yine iki uç, yani 3 ve 24 verilip bunlardan aradaki 6 ve 12 aranırsa, güçlük ikinci biçimde dolaylı olarak incelenmiş olur.
Primum enim adverto, non difficilius inventum fuisse duplum senarij, quam duplum ternarij; atque pariter in omnibus, inventa proportione inter duas quascumque magnitudines, dari posse alias innumeras, quae eamdem inter se habent proportionem; nec mutari naturam difficultatis, si quaerantur 3, sive 4, sive plures ejusmodi, quia scilicet singulae seorsim et nulla habita ratione ad caeteras sunt inveniendae. Adverto deinde, quamvis, datis magnitudinibus 3 et 6, facile inveneris tertiam in continua proportione, nempe 12, non tamen aeque facile datis duabus extremis, nempe 3 et 12, posse mediam inveniri, nempe 6; cujus rei rationem intuenti patet, hic esse aliud difficultatis genus a praecedenti plane diversum: quia, vt medium proportionale inveniatur, oportet simul attendere ad duo extrema et ad proportionem quae est inter eadem duo, vt nova quaedam ex ejus divisione habeatur; quod valde diversum est ab eo, quod datis duabus magnitudinibus requiritur ad tertiam in continua proportione inveniendam. Pergo etiam et examino, datis magnitudinibus 3 et 24, vtrum aeque facile vna ex duabus medijs proportionalibus, nempe 6 et 12, potuisset inveniri; hicque adhuc aliud difficultatis genus occurrit, prioribus magis involutum: quippe hic, non ad vnum tantum aut ad duo, sed ad tria diversa simul est attendendum, vt quartum inveniatur. Licet adhuc vlterius progredi, et videre vtrum, datis tantum 3 et 48, difficilius adhuc fuisset vnum ex tribus medijs proportionalibus, nempe 6, 12 et 24, invenire; quod quidem ita videtur prima fronte. Sed statim postea occurrit, hanc difficultatem dividi posse et minui: si scilicet primo quaeratur vnicum tantum medium proportionale inter 3 et 48, nempe 12; et postea quaeratur aliud medium proportionale inter 3 et 12, nempe 6, et aliud inter 12 et 48, nempe 24; atque ita ad secundum difficultatis genus ante expositum reduci. Ex quibus omnibus insuper animadverto, quomodo per diversas vias ejusdem rei cognitio quaeri possit, quarum vna alia longe difficilior et obscurior sit. Vt ad invenienda haec quatuor continue proportionalia, 3, 6, 12, 24, si ex his supponantur duo consequenter, nempe 3 et 6, vel 6 et 12, vel 12 et 24, vt ex illis reliqua inveniantur, res erit factu facillima; tuncque propositionem inveniendam directe examinari dicemus. Si vero supponantur duo alternatim, nempe 3 et 12, vel 6 et 24, vt reliqua inde inveniantur, tunc difficultatem dicemus examinari indirecte primo modo. Si item supponantur duo extrema, nempe 3 et 24, vt ex his intermedia 6 et 12 quaerantur, tunc examinabitur indirecte secundo modo.
Böylece daha da ilerleyebilir ve bu tek örnekten başka birçok şey çıkarabilirdim. Ama bir önermenin doğrudan ya da dolaylı olarak çıkarıldığını söylediğimde ne demek istediğimi okurun fark etmesine bu kadarı yeter. Okur böylece, dikkatle düşünen ve ince bir zekâyla araştıranların, en kolay ve ilk bilinen şeylerden yola çıkarak başka disiplinlerde de birçok şey bulabileceğini düşünecektir.