Descartes · Zihnin Yönetimi İçin Kurallar
Kural V.
AT10.379Yöntemin tamamı, bir hakikati bulmak için zihnin bakışını yöneltmemiz gereken şeylerin düzenindedir ve tertibindedir. Karışık ve karanlık önermeleri adım adım daha yalın önermelere indirir, sonra da en yalın önermelerin hepsinin sezgisinden yola çıkıp aynı basamaklardan geçerek öteki bütün önermelerin bilgisine yükselmeye çalışırsak, bu yönteme tam olarak uymuş oluruz.
Bütün insan çabasının özü yalnız bundadır. Şeylerin bilgisine girişecek kişi bu kurala, labirente girecek kişi Theseus'un ipine nasıl sıkı sıkıya tutunmak zorundaysa, öyle uymalıdır. Ama birçokları ya bu kuralın buyurduğu şeyi hiç düşünmez, ya onu büsbütün bilmez, ya da ona ihtiyaçları olmadığını peşinen varsayar. Çoğu zaman en zor soruları öyle düzensizce incelerler ki, bana sanki bir binanın en alt katından tepesine tek sıçrayışta çıkmaya çalışıyorlarmış gibi gelir; ya bu iş için konmuş merdiven basamaklarını hiçe sayarlar ya da onları fark etmezler. Göklerin tabiatını bilmeden, hatta hareketlerini bile tam gözlemlemeden bunların etkilerini belirleyebileceklerini uman bütün müneccimler böyle yapar. Fizik bilmeden mekanikle uğraşan ve hareket üretmek için gelişigüzel yeni aletler yapan çoğu kişi de böyledir. Deneyleri ihmal edip hakikatin, Minerva'nın Jüpiter'in başından doğduğu gibi, kendi kafalarından doğacağını sanan o filozoflar da böyledir.
Bunların hepsi bu kurala açıkça karşı gelir. Ama burada istenen düzen çoğu zaman o kadar karanlık ve karışıktır ki herkes onun nasıl bir düzen olduğunu kavrayamaz. Bu yüzden bir sonraki önermede açıklanacak olanları dikkatle göz önünde tutmadıkça, yoldan sapmaktan yeterince sakınamazlar.
Sed priusquam hinc migrem, quaecumque superioribus studijs notatu digniora percepi, in vnum colligere et ordine disponere conabor, tum vt ista olim, si vsus exigit, quando crescente aetate memoria minuitur, commode repetam ex hoc libello, tum vt jam ijsdem exonerata memoria possim liberiorem animum ad caetera transferre. REGULA V. Tota methodus consistit in ordine et dispositione eorum ad quae mentis acies est convertenda, vt aliquam veritatem inveniamus. Atque hanc exacte servabimus, si propositiones involutas et obscuras ad simpliciores gradatim reducamus, et deinde ex omnium simplicissimarum intuitu ad aliarum omnium cognitionem per eosdem gradus ascendere tentemus. In hoc vno totius humanae industriae summa continetur, atque haec regula non minus servanda est rerum cognitionem aggressuro, quam Thesei filum labyrinthum ingressuro. Sed multi vel non reflectunt ad id quod praecipit, vel plane ignorant, vel praesumunt se ⟦ea⟧ non indigere, et saepe adeo inordinate difficillimas examinant quaestiones, vt mihi videantur idem facere, ac si ex infima parte ad fastigium alicujus aedificij vno saltu conarentur pervenire, vel neglectis scalae gradibus, qui ad hunc vsum sunt destinati, vel non animadversis. Ita faciunt omnes Astrologi, qui non cognita caelorum natura, sed ne quidem motibus perfecte observatis, sperant se illorum effectus posse designare. Ita plerique, qui Mechanicis student absque Physica, et nova ad motus ciendos instrumenta fabricant temere. Ita etiam Philosophi illi, qui neglectis experimentis veritatem ex proprio cerebro, quasi Jovis Minervam, orituram putant. Et quidem illi omnes in hanc regulam peccant evidenter. Sed quia saepe ordo, qui hic desideratur, adeo obscurus est et intricatus, vt qualis sit non omnes possint agnoscere, vix possunt satis cavere ne aberrent, nisi diligenter observent quae in sequenti propositione exponentur.