Descartes · Zihnin Yönetimi İçin Kurallar
Kural VII.
AT10.387İlmin tamamlanması için, amacımıza ait şeylerin hepsini ve her birini düşüncenin kesintisiz ve hiçbir yerde kopmayan bir hareketiyle gözden geçirmek ve bunları yeterli ve düzenli bir sayımla kuşatmak gerekir.
Burada önerilene uymak, yukarıda ilk ve kendiliğinden bilinen ilkelerden aracısız çıkarılmadığını söylediğimiz hakikatleri kesin hakikatler arasına kabul etmek için gereklidir. Çünkü bu çıkarım bazen öyle uzun bir sonuçlar zinciriyle olur ki, o hakikatlere vardığımızda bizi oraya kadar getiren bütün yolu kolayca hatırlayamayız. Bu yüzden belleğin zayıflığına düşüncenin kesintisiz bir hareketiyle yardım etmek gerektiğini söylüyoruz. Örneğin farklı işlemlerle önce A ile B büyüklükleri arasındaki ilişkinin ne olduğunu, sonra B ile C, sonra C ile D ve nihayet D ile E arasındaki ilişkiyi öğrenmiş olayım: Bundan dolayı A ile E arasındaki ilişkiyi görmüş olmam; hepsini hatırlamadıkça bunu bilinenlerden kesin olarak anlayamam. Bu yüzden, her birini sezerken aynı anda ötekine geçen hayal gücünün kesintisiz bir hareketiyle bu ilişkileri birkaç kez baştan sona gözden geçireceğim; ta ki birinciden sonuncuya öyle hızlı geçmeyi öğreneyim ki, belleğe neredeyse hiçbir pay bırakmadan bütünü bir anda seziyormuş gibi olayım. Çünkü bu yolla hem belleğe yardım edilir, hem zihnin yavaşlığı düzeltilir, hem de zihnin kapasitesi bir bakıma genişler.
Ayrıca bu hareketin hiçbir yerde kesintiye uğramaması gerektiğini ekliyoruz. Çünkü uzak ilkelerden çok aceleyle bir şey çıkarmaya çalışanlar çoğu zaman ara sonuçların bütün zincirini, birçok halkayı düşünmeden atlamayacak kadar özenle gözden geçirmezler. Oysa en küçük bir şey bile atlandığında zincir hemen kopar ve sonucun bütün kesinliği çöker.
Burada ayrıca ilmin tamamlanması için sayımın gerekli olduğunu söylüyoruz. Çünkü öteki öğütler soruların çoğunu çözmeye gerçekten yardım eder; ama zihnimizi hangi soruya yöneltirsek yöneltelim, onun hakkında her zaman doğru ve kesin bir yargıda bulunmamızı, dolayısıyla hiçbir şeyin bizden büsbütün kaçmamasını ve her şey hakkında bir şey biliyor olmamızı ancak sayımın yardımı sağlayabilir.
Demek ki bu sayım, yani istikra, ortaya konan herhangi bir soruyla ilgili her şeyin öyle özenli ve titiz bir araştırmasıdır ki, ondan hiçbir şeyi yanlışlıkla atlamadığımız sonucunu kesin ve apaçık biçimde çıkarabiliriz. Öyle ki onu her kullandığımızda, aranan şey bizden gizli kalsa bile, en azından onun bizim bildiğimiz hiçbir yoldan bulunamayacağını kesin olarak kavradığımız için bu bakımdan daha bilgili oluruz. Eğer bir de, sık sık olacağı gibi, ona insanlara açık bütün yolları gözden geçirebildiysek, onun bilgisinin insan zihninin kavrayabileceği her şeyin üstünde olduğunu cesaretle ileri sürebiliriz.
Et ita vlterius pergere possem, atque alia multa ex hoc vno exemplo deducere; sed ista sufficient, vt lector animadvertat quid velim, cum propositionem aliquam directe deduci dico, vel indirecte, et putet, ex facillimis quibusque et primis rebus cognitis, multa in alijs etiam disciplinis ab attente reflectentibus et sagaciter disquirentibus posse inveniri. REGULA VII. Ad scientiae complementum oportet omnia et singula, quae ad institutum nostrum pertinent, continuo et nullibi interrupto cogitationis motu perlustrare, atque illa sufficienti et ordinata enumeratione complecti. Eorum, quae hic proponuntur, observatio necessaria est ad illas veritates inter certas admittendas, quas supra diximus a primis et per se notis principijs non immediate deduci. Hoc enim fit interdum per tam longum consequentiarum contextum, vt, cum ad illas devenimus, non facile recordemur totius itineris, quod nos eo vsque perduxit; ideoque memoriae infirmitati continuo quodam cogitationis motu succurrendum esse dicimus. Si igitur, ex. gr., per diversas operationes cognoverim primo, qualis sit habitudo inter magnitudines A et B, deinde inter B et C, tum inter C et D, ac denique inter D et E: non idcirco video qualis sit inter A et E, nec possum intelligere praecise ex jam cognitis, nisi omnium recorder. Quamobrem illas continuo quodam imaginationis motu singula intuentis simul et ad alia transeuntis aliquoties percurram, donec a prima ad vltimam tam celeriter transire didicerim, vt fere nullas memoriae partes relinquendo, rem totam simul videar intueri; hoc enim pacto, dum memoriae subvenitur, ingenij etiam tarditas emendatur, ejusque capacitas quadam ratione extenditur. Addimus autem, nullibi interruptum debere esse hunc motum; frequenter enim illi, qui nimis celeriter et ex remotis principijs aliquid deducere conantur, non omnem conclusionum intermediarum catenationem tam accurate percurrunt, quin multa inconsiderate transiliant. At certe, vbi vel minimum quid est praetermissum, statim catena rupta est, et tota conclusionis labitur certitudo. Hic praeterea enumerationem requiri dicimus ad scientiae complementum: quoniam alia praecepta juvant quidem ad plurimas quaestiones resolvendas, sed solius enumerationis auxilio fieri potest, vt ad quamcumque animum applicemus, de illa semper feramus judicium verum et certum, ac proinde nihil nos plane effugiat, sed de cunctis aliquid scire videamur. Est igitur haec enumeratio, sive inductio, eorum omnium quae ad propositam aliquam quaestionem spectant, tam diligens et accurata perquisitio, vt ex illa certo evidenterque concludamus, nihil a nobis perperam fuisse praetermissum: adeo vt, quoties illa fuerimus vsi, si res petita nos lateat, saltem in hoc simus doctiores, quod certo percipiamus illam nulla via a nobis cognita potuisse inveniri; et si forte, vt saepe continget, vias omnes, quae ad illam hominibus patent, potuerimus perlustrare, liceat audacter asserere, supra omnem ingenij humani captum positam esse ejus cognitionem.
AT10.389Ayrıca şunu belirtmek gerekir: Yeterli sayım ya da istikra derken yalnız, yalın sezgi dışındaki bütün öteki ispat türlerinden daha kesin biçimde bir hakikate vardıran sayımı kastediyoruz. Bir bilgi sezgiye indirgenemediğinde, kıyasların bütün bağlarını bir yana attığımıza göre, bize tam güven duymamız gereken tek yol olarak bu kalır. Çünkü birbirinden aracısız çıkardığımız şeyler, çıkarım apaçıksa, zaten gerçek bir sezgiye indirgenmiştir. Ama birçok ve birbirinden kopuk şeyden tek bir şey çıkarırsak, anlayışımızın kapasitesi çoğu zaman bunların hepsini tek bir sezgiyle kuşatacak kadar büyük değildir; bu durumda bu işlemin kesinliği anlayışa yetmelidir. Nasıl ki uzunca bir zincirin bütün halkalarını gözlerimizin tek bir bakışıyla ayırt edemeyiz; ama yine de her halkanın yanındakilerle bağlantısını görmüşsek, sonuncunun birinciye nasıl bağlandığını da gördüğümüzü söylememize bu yeter.
Bu işlemin yeterli olması gerektiğini söyledim, çünkü çoğu zaman eksik kalabilir ve dolayısıyla yanılgıya açıktır. Bazen sayımla gerçekten çok apaçık birçok şeyi gözden geçirsek bile, en küçük bir şeyi atladığımızda zincir kopar ve sonucun bütün kesinliği çöker. Bazen de her şeyi sayımla gerçekten kuşatırız, ama tek tek şeyleri birbirinden ayırt etmeyiz; öyle ki hepsini yalnızca bulanık biçimde biliriz.
Ayrıca bu sayım bazen eksiksiz, bazen seçik olmalıdır; bazen de ikisine de gerek yoktur. Bu yüzden yalnızca yeterli olması gerektiği söylendi. Örneğin kaç varlık cinsinin cismanî olduğunu, yani bir biçimde hislere konu olduğunu sayımla ispatlamak istersem, önce hepsini sayımla kuşattığımı ve her birini ötekilerden ayırt ettiğimi kesin olarak bilmedikçe, bunların şu kadar olduğunu, daha fazla olmadığını ileri sürmem. Ama aynı yolla akıllı ruhun cismanî olmadığını göstermek istersem, sayımın eksiksiz olmasına gerek kalmaz; bütün cisimleri birlikte birkaç toplulukta, akıllı ruhun bunların hiçbirine katılamayacağını ispatlayabileceğim biçimde kuşatmam yeter. Son olarak, dairenin alanının, çevresi ona eşit olan bütün öteki şekillerin alanından büyük olduğunu sayımla göstermek istersem, bütün şekilleri tek tek gözden geçirmeme gerek yoktur; bunu bazı şekiller için ayrı ayrı ispatlamam yeter ki aynı sonuç istikra yoluyla öteki bütün şekiller için de çıkarılsın.
Sayımın düzenli olması gerektiğini de ekledim. Çünkü hem sayılan bu eksikliklere karşı her şeyi düzen içinde incelemekten daha etkili bir çare yoktur; hem de eldeki konuyla ilgili her şeyi ayrı ayrı gözden geçirmek gerekseydi, ya çok fazla oldukları için ya da aynı şeyler tekrar tekrar karşımıza çıkacağı için, çoğu zaman hiçbir insanın ömrü buna yetmezdi.
Notandum praeterea, per sufficientem enumerationem sive inductionem, nos tantum illam intelligere, ex qua veritas certius concluditur, quam per omne aliud probandi genus, praeter simplicem intuitum; ad quem quoties aliqua cognitio non potest reduci, omnibus syllogismorum vinculis rejectis, superest nobis vnica haec via, cui totam fidem debeamus adhibere. Nam quaecumque vna ex alijs immediate deduximus, si illatio fuerit evidens, illa ad verum intuitum jam sunt reducta. Si autem ex multis et disjunctis vnum quid inferamus, saepe intellectus nostri capacitas non est tanta, vt illa omnia possit vnico intuitu complecti; quo casu illi hujus operationis certitudo debet sufficere. Quemadmodum non possumus vno oculorum intuitu longioris alicujus catenae omnes annulos distinguere; sed nihilominus, si singulorum cum proximis connexionem viderimus, hoc sufficiet, vt dicamus etiam nos aspexisse, quomodo vltimum cum primo connectatur. Sufficientem hanc operationem esse debere dixi, quia saepe defectiva esse potest, et per consequens errori obnoxia. Interdum enim, etiamsi multa quidem enumeratione perlustremus, quae valde evidentia sunt, si tamen vel minimum quid omittamus, catena rupta est, et tota conclusionis labitur certitudo. Interdum etiam omnia certe enumeratione complectimur, sed non singula inter se distinguimus, adeo vt omnia tantum confuse cognoscamus. Porro interdum enumeratio haec esse debet completa, interdum distincta, quandoque neutro est opus; ideoque dictum tantum est, illam esse debere sufficientem. Nam si velim probare per enumerationem, quot genera entium sint corporea, sive aliquo pacto sub sensum cadant, non asseram illa tot esse, et non plura, nisi prius certo noverim, me omnia enumeratione fuisse complexum, et singula ab invicem distinxisse. Si vero eadem via ostendere velim, animam rationalem non esse corpoream, non opus erit enumerationem esse completam, sed sufficiet, si omnia simul corpora aliquot collectionibus ita complectar, vt animam rationalem ad nullam ex his referri posse demonstrem. Si denique per enumerationem velim ostendere, circuli aream esse majorem omnibus areis aliarum figurarum, quarum peripheria sit aequalis, non opus est omnes figuras recensere, sed sufficit de quibusdam in particulari hoc demonstrare, vt per inductionem idem etiam de alijs omnibus concludatur. Addidi etiam, enumerationem debere esse ordinatam: tum quia ad jam enumeratos defectus nullum praesentius remedium est, quam si ordine omnia perscrutemur; tum etiam, quia saepe contingit vt, si singula, quae ad rem propositam spectant, essent separatim perlustranda, nullius hominis vita sufficeret, sive quia nimis multa sunt, sive quia saepius eadem occurrerent repetenda.
Ama bütün bunları en iyi düzende tertip edersek, çoğunlukla belirli sınıflara indirgenirler. O zaman ya bunlardan yalnız birine tam olarak bakmak, ya her birinden bir şeye bakmak, ya da bazılarına ötekilerden çok bakmak yeter; en azından hiçbir şeyi iki kez boş yere gözden geçirmeyiz. Bu o kadar işe yarar ki, ilk bakışta uçsuz bucaksız görünen birçok iş, iyi kurulmuş bir düzen sayesinde çoğu zaman kısa zamanda ve kolayca görülür.
Sayılacak şeylerin bu düzeni çoğu zaman türlü türlü olabilir ve herkesin kendi seçimine bağlıdır. Bu yüzden onu daha ustaca tasarlamak için beşinci önermede söylenenleri hatırlamak gerekir. İnsanların daha hafif uğraşları arasında da, bulunmaları için bütün yöntemin bu düzeni kurmaktan ibaret olduğu pek çok şey vardır. Örneğin bir adın harflerinin yerini değiştirerek en iyi anagramı yapmak istersen, daha kolaydan daha zora geçmene, mutlak olanları göreli olanlardan ayırmana gerek yoktur; bunların burada yeri yoktur. Harflerin yer değiştirmelerini incelemek için kendine öyle bir düzen koyman yeter ki aynı yer değiştirmeleri asla iki kez gözden geçirmeyesin; bunların sayısı da, örneğin, belirli sınıflara öyle dağıtılmış olsun ki aranan şeyi bulma umudunun hangilerinde daha büyük olduğu hemen görülsün. Böylece iş çoğu zaman uzun değil, yalnızca çocukça bir uğraş olur.
Ama bu son üç önerme birbirinden ayrılmamalıdır, çünkü çoğu zaman üçünü birlikte düşünmek gerekir ve hepsi aynı ölçüde yöntemin yetkinliğine katkıda bulunur. Hangisinin önce öğretildiği pek fark etmezdi. Onları burada az sözle açıkladık, çünkü incelemenin geri kalanında, burada genel olarak toparladığımız şeyleri tek tek göstermekten başka yapacağımız hemen hiçbir şey yoktur.