İçeriğe geç
Felsefenin Tesellisi

Boethius · Felsefenin Tesellisi

V. Kitap

5.P1Sustu ve konuşmasının akışını ele alıp çözmesi gereken başka şeylere çeviriyordu. Bunun üzerine dedim ki: "Öğüdün doğru ve otoritene pek layık. Ama takdir sorusunun başka birçok soruyla iç içe olduğunu çoktan söylemiştin; bunu şimdi yaşayarak görüyorum. Rastlantının bir şey olup olmadığını, oluyorsa ne olduğunu düşündüğünü soruyorum."

"Sözümün borcunu ödemeye," dedi, "sana vatanına döneceğin yolu açmaya koşuyorum. Bunlar bilinmesi pek faydalı olsa da yolumuzdan biraz sapıyor; sapaklarda yorulup düz yolu ölçüp bitirmeye yetmemenden korkulur."

"Bundan hiç korkma," dedim. "Çünkü en çok zevk aldığım şeyleri öğrenmek benim için dinlenme yerine geçer. Üstelik tartışmanın her yanı şüphesiz bir güvenle sağlam durursa, sonraki konularda da tereddüt kalmaz."

"Sana uyacağım," dedi ve şöyle başladı: "Biri rastlantıyı, gelişigüzel bir hareketle ve hiçbir sebep bağı olmadan ortaya çıkmış olay diye tarif ederse, rastlantının hiçbir şey olmadığını kesin olarak söylerim. Konuya işaret etmeyen boş bir ses olduğuna hükmederim. Tanrı her şeyi düzene sokarken gelişigüzelliğe ne yer kalır? Çünkü hiçten hiçbir şeyin çıkmadığı doğru bir görüştür ve eskilerden hiç kimse ona itiraz etmemiştir. Gerçi onlar bunu iş gören ilke için değil, maddî dayanak için söylemiş, tabiatla ilgili bütün gerekçelerin âdeta temeli olarak atmışlardır. Bir şey hiçbir sebepten doğmuyorsa hiçten doğmuş görünür. Bu olamayacağına göre, az önce tarif ettiğimiz türden bir rastlantı da mümkün değildir."

"Peki," dedim, "haklı olarak rastlantı ya da tesadüf denebilecek hiçbir şey yok mu? Yoksa halkın bilmediği, bu adların uyduğu bir şey mi var?"

"Benim Aristoteles'im," dedi, "bunu Fizik'te kısa ve doğruya yakın bir gerekçeyle tarif etti."

"Nasıl?" dedim.

"Bir şey belli bir amaçla yapılırken, bazı sebeplerden amaçlanandan başka bir şey meydana gelirse buna rastlantı denir. Örneğin biri tarlasını sürmek için toprağı kazarken gömülü bir altın yığını bulsa. Bunun tesadüfen olduğuna inanılır, ama hiçten değildir. Kendi sebepleri vardır; onların beklenmedik ve umulmadık buluşması rastlantıyı doğurmuş görünür. Çiftçi toprağı kazmasaydı, gömen de parasını o yere gömmeseydi altın bulunmazdı. Demek ki tesadüfî kazancın sebepleri bunlardır; bu kazanç, yapanın amacından değil, birbirine rastlayan, bir araya akan sebeplerden doğar. Ne altını gömen ne de tarlayı süren o paranın bulunmasını amaçlamıştı. Ama dediğim gibi, birinin gömdüğü yerde ötekinin kazması uyuştu ve buluştu. Demek ki rastlantıyı şöyle tarif edebiliriz: Bir şey için yapılan işlerde, bir araya akan sebeplerden doğan beklenmedik olay. Sebeplerin buluşmasını ve bir araya akmasını ise, kaçınılmaz bağla ilerleyen, takdirin pınarından inip her şeyi kendi yerine ve zamanına göre düzenleyen o düzen sağlar.

5.P1

DIXERAT orationisque cursum ad alia quaedam tractanda atque expedienda uertebat. Tum ego: Recta quidem, inquam, exhortatio tuaque prorsus auctoritate dignissima, sed quod tu dudum de prouidentia quaestionem pluribus aliis implicitam esse dixisti, re experior. Quaero enim an esse aliquid omnino et quidnam esse casum arbitrere. Tum illa: Festino, inquit, debitum promissionis absoluere uiamque tibi qua patriam reueharis aperire. Haec autem etsi perutilia cognitu tamen a propositi nostri tramite paulisper auersa sunt, uerendumque est ne deuiis fatigatus ad emetiendum rectum iter sufficere non possis. Ne id, inquam, prorsus uereare. Nam quietis mihi loco fuerit ea quibus maxime delector agnoscere, simul cum omne disputationis tuae latus indubitata fide constiterit, nihil de sequentibus ambigatur. Tum illa: Morem, inquit, geram tibi, simulque sic orsa est: Si quidem, inquit, aliquis euentum temerario motu nullaque causarum conexione productum casum esse definiat, nihil omnino casum esse confirmo et praeter subiectae rei significationem inanem prorsus uocem esse decerno. Quis enim coercente in ordinem cuncta deo locus esse ullus temeritati reliquus potest? Nam nihil ex nihilo exsistere uera sententia est cui nemo umquam ueterum refragatus est, quamquam id illi non de operante principio, sed de materiali subiecto hoc omnium de natura rationum quasi quoddam iecerint fundamentum. At si nullis ex causis aliquid oriatur, id de nihilo ortum esse uidebitur. Quod si hoc fieri nequit, ne casum quidem huiusmodi esse possibile est qualem paulo ante definiuimus. Quid igitur, inquam, nihilne est quod uel casus uel fortuitum iure appellari queat? An est aliquid, tametsi uulgus lateat, cui uocabula ista conueniant? Aristoteles meus id, inquit, in Physicis et breui et ueri propinqua ratione definiuit. Quonam, inquam, modo? Quotiens, ait, aliquid cuiuspiam rei gratia geritur aliudque quibusdam de causis quam quod intendebatur obtingit, casus uocatur, ut si quis colendi agri causa fodiens humum defossi auri pondus inueniat. Hoc igitur fortuito quidem creditur accidisse, uerum non de nihilo est; nam proprias causas habet quarum inprouisus inopinatusque concursus casum uidetur operatus. Nam nisi cultor agri humum foderet, nisi eo loci pecuniam suam depositor obruisset, aurum non esset inuentum. Haec sunt igitur fortuiti causae compendii, quod ex obuiis sibi et confluentibus causis, non ex gerentis intentione prouenit. Neque enim uel qui aurum obruit uel qui agrum exercuit ut ea pecunia reperiretur intendit; sed uti dixi, quo ille obruit hunc fodisse conuenit atque concurrit. Licet igitur definire casum esse inopinatum ex confluentibus causis in his quae ob aliquid geruntur euentum; concurrere uero atque confluere causas facit ordo ille ineuitabili conexione procedens, qui de prouidentiae fonte descendens cuncta suis locis temporibusque disponit.

5.M1Akhamenes kayalıklarının uçurumlarında, kaçan savaşçıların dönüp izleyenlerin göğsüne ok sapladığı yerde, Dicle ile Fırat tek pınardan çözülür, az sonra ayrılan sularıyla birbirinden kopar. Yine birleşse, akışları teke dönse, iki yatağın sürüklediği şeyler bir araya aksa, gemiler ve ırmağın söktüğü kütükler buluşur, karışan su tesadüfî yollar örer. Ama bu gezgin rastlantıları toprağın eğimi ve akan girdabın düzeni yönetir. Böylece dizgini gevşetilmiş gibi görünen tesadüf de gem vurulmaya katlanır, kanunun kendisiyle yürür.

5.M1

Rupis Achaemeniae scopulis ubi uersa sequentum Pectoribus figit spicula pugna fugax, Tigris et Euphrates uno se fonte resoluunt Et mox abiunctis dissociantur aquis. Si coeant cursumque iterum reuocentur in unum, Confluat alterni quod trahit unda uadi; Conuenient puppes et uulsi flumine trunci Mixtaque fortuitos implicet unda modos, Quos tamen ipsa uagos terrae decliuia casus Gurgitis et lapsi defluus ordo regit. Sic quae permissis fluitare uidetur habenis Fors patitur frenos ipsaque lege meat.

5.P2"Dikkat ettim," dedim, "söylediğin gibi olduğunu kabul ediyorum. Ama birbirine bağlı bu sebepler zincirinde iradenin hiç özgürlüğü var mı? Yoksa insan ruhlarının hareketlerini de kader zinciri mi sıkıyor?"

"Var," dedi. "Çünkü hiçbir akıllı tabiat yoktur ki iradenin özgürlüğü onda bulunmasın. Tabiatça akıl kullanabilen şeyin her şeyi ayırt edecek yargısı vardır. Demek ki kaçınılacakla istenecek olanı kendisi seçer. Herkes istenecek saydığını arar, kaçınılacak saydığından kaçar. Bu yüzden aklı olanların istemek ve istememek özgürlüğü de vardır. Ama bunun hepsinde eşit olduğunu söylemiyorum. Yüce ve Tanrısal cevherlerde hem keskin yargı, hem bozulmamış irade, hem de istediğini yapabilen etkin güç vardır. İnsan ruhları ise, Tanrı zihninin seyrinde kaldıkları sürece daha özgür, bedene indiklerinde daha az özgür, yeryüzü uzuvlarına bağlandıklarında daha da az özgürdür. En son kölelik ise, kusurlara teslim olup kendi akıllarının mülkünden düştükleri zamandır. Gözlerini en yüksek hakikatin ışığından aşağıya ve karanlığa indirince hemen bilgisizlik bulutuyla kararırlar, yıkıcı hâllerle sarsılırlar. Onlara yaklaşıp razı olarak üzerlerine çektikleri köleliği artırırlar ve bir bakıma kendi özgürlükleriyle tutsak olurlar. Takdirin ebediyetten her şeyi gören bakışı yine de bunları görür ve her şeyi liyakatine göre önceden belirleyip düzenler.

5.P2

Animaduerto, inquam, idque, uti tu dicis, ita esse consentio. Sed in hac haerentium sibi serie causarum, estne ulla nostri arbitrii libertas an ipsos quoque humanorum motus animorum fatalis catena constringit? Est, inquit, neque enim fuerit ulla rationalis natura quin eidem libertas adsit arbitrii. Nam quod ratione uti naturaliter potest id habet iudicium quo quidque discernat; per se igitur fugienda optandaue dinoscit. Quod uero quis optandum esse iudicat petit; refugit uero quod aestimat esse fugiendum. Quare quibus in ipsis inest ratio, inest etiam uolendi nolendique libertas. Sed hanc non in omnibus aequam esse constituo. Nam supernis diuinisque substantiis et perspicax iudicium et incorrupta uoluntas et efficax optatorum praesto est potestas. Humanas uero animas liberiores quidem esse necesse est cum se in mentis diuinae speculatione conseruant, minus uero cum dilabuntur ad corpora, minusque etiam, cum terrenis artubus colligantur. Extrema uero est seruitus, cum uitiis deditae rationis propriae possessione ceciderunt. Nam ubi oculos a summae luce ueritatis ad inferiora et tenebrosa deiecerint, mox inscitiae nube caligant, perniciosis turbantur affectibus quibus accedendo consentiendoque quam inuexere sibi adiuuant seruitutem et sunt quodam modo propria libertate captiuae. Quae tamen ille ab aeterno cuncta prospiciens prouidentiae cernit intuitus et suis quaeque meritis praedestinata disponit.

5.M2Her şeyi görür, her şeyi duyar, diye söyler bal ağızlı Homeros, saf ışıkla parlak Phoebus için. Oysa o, ışınlarının zayıf aydınlığıyla yerin ve denizin en derin bağrını delip geçemez. Büyük evrenin yaratıcısı öyle değildir. Yücelerden her şeyi gözleyene toprağın kütlesi direnemez, gece kara bulutlarıyla engel olamaz. Olanı, olmuş olanı, olacağı zihninin tek bir vuruşuyla görür. Her şeyi yalnız o gördüğü için ona gerçek güneş diyebilirsin.

5.M2

πάντ᾽ ἐφορᾶν καὶ πάντ᾽ ἐπακούειν Puro clarum lumine Phoebum Melliflui canit oris Homerus: Qui tamen intima uiscera terrae Non ualet aut pelagi radiorum Infirma perrumpere luce. Haud sic magni conditor orbis; Huic ex alto cuncta tuenti Nulla terrae mole resistunt, Non nox atris nubibus obstat. Quae sint, quae fuerint ueniantque Vno mentis cernit in ictu; Quem, quia respicit omnia solus, Verum possis dicere solem.

5.P3"İşte," dedim, "daha zor bir şüpheyle yine karıştım."

"Nedir o?" dedi. "Neyin seni sarstığını tahmin ediyorum."

"Tanrı'nın her şeyi önceden bilmesiyle iradenin bir özgürlüğü bulunması pek çelişiyor, birbiriyle çatışıyor görünüyor," dedim. "Tanrı her şeyi önceden görüyor ve hiçbir şekilde yanılamıyorsa, takdirin olacak diye önceden gördüğü şeyin gerçekleşmesi zorunludur. Eğer ebediyetten yalnız insanların eylemlerini değil tasarılarını ve iradelerini de önceden biliyorsa, iradenin özgürlüğü olmaz. Çünkü yanılmayı bilmeyen Tanrı takdirinin önceden sezdiğinden başka bir eylem ya da irade var olamaz. Önceden görüldüklerinden başka yöne dönebilselerdi, geleceğin sağlam önbilgisi değil, belirsiz bir kanaat olurdu ki bunu Tanrı için düşünmeyi günah sayarım.

Bazılarının bu sorunun düğümünü çözebileceklerine inandıkları gerekçeyi de onaylamıyorum. Şöyle diyorlar: Bir şey takdir onu olacak diye önceden gördüğü için olmaz. Tersine, olacak olduğu için Tanrı takdirinden gizli kalamaz. Böylece zorunluluk karşı tarafa geçer: Önceden görülenlerin olması zorunlu değildir, olacakların önceden görülmesi zorunludur. Sanki sorun, önbilginin mi geleceğin zorunluluğunun sebebi, geleceğin zorunluluğunun mu takdirin sebebi olduğudur! Oysa göstermeye çalıştığımız şudur: Sebeplerin düzeni nasıl olursa olsun, önbilgi geleceğe olma zorunluluğu getirmiyor görünse de, önceden bilinen şeylerin olması zorunludur. Biri oturuyorsa, onun oturduğunu sanan kanaatin doğru olması zorunludur. Tersine, birinin oturduğu kanaati doğruysa, onun oturması zorunludur. Demek ki ikisinde de zorunluluk vardır: birinde oturmanın, ötekinde doğruluğun. Ama kimse kanaat doğru olduğu için oturmaz; tersine, biri oturduğu için kanaat doğrudur. Doğruluğun sebebi bir yandan gelse de, ortak zorunluluk ikisinde de vardır.

Takdir ve gelecek hakkında da benzer bir akıl yürütme yapılabilir. Şeyler olacak oldukları için önceden görülse, önceden görüldükleri için olmasa da, olacakların Tanrı tarafından önceden görülmesi ya da önceden görülenlerin olması zorunludur. İradenin özgürlüğünü yok etmeye bu tek başına yeter. Üstelik zamansal şeylerin olayının ebedî önbilginin sebebi olduğunu söylemek ne ters bir şey! Tanrı geleceği olacağı için önceden görüyor demek, bir zamanlar olmuş şeylerin o en yüce takdirin sebebi olduğunu düşünmekten başka nedir? Ayrıca, bir şeyin var olduğunu bildiğimde onun var olması zorunluysa, bir şeyin olacağını bildiğimde onun olması da zorunludur. Böylece önceden bilinen şeyin olması engellenemez. Son olarak, biri bir şeyi olduğundan başka türlü düşünürse, bu ilim değil, ilmin hakikatinden uzak, aldatıcı kanaattir. Demek ki bir şey, olması kesin ve zorunlu olmayacak biçimde gelecekse, olacağı nasıl önceden bilinebilir? Çünkü ilim yanlışla karışmaz; onun kavradığı şey kavrandığından başka türlü olamaz. İlmin yalandan uzak olmasının sebebi şudur: Her şey ilmin kavradığı gibi olmak zorundadır. Peki Tanrı bu belirsiz gelecekleri nasıl önceden bilir? Olmaması da mümkün olanların kaçınılmaz olacağını düşünüyorsa yanılır ki bunu düşünmek de söylemek de günahtır. Ama şeylerin olduğu gibi, yani olabileceklerini de olmayabileceklerini de bilerek hükmediyorsa, kesin ve sabit hiçbir şeyi kavramayan bu önbilgi nedir? Tiresias'ın şu gülünç kehanetinden farkı ne?

'Ne desem, ya olacak ya olmayacak.'

5.P3

Tum ego: En, inquam, difficilior rursus ambiguitate confundor. Quaenam, inquit, ista est? Iam enim quibus perturbere coniecto. Nimium, inquam, aduersari ac repugnare uidetur praenoscere uniuersa deum et esse ullum libertatis arbitrium. Nam si cuncta prospicit deus neque falli ullo modo potest, euenire necesse est quod prouidentia futurum esse praeuiderit. Quare si ab aeterno non facta hominum modo sed etiam consilia uoluntatesque praenoscit, nulla erit arbitrii libertas; neque enim uel factum aliud ullum uel quaelibet exsistere poterit uoluntas nisi quam nescia falli prouidentia diuina praesenserit. Nam si aliorsum quam prouisae sunt detorqueri ualent, non iam erit futuri firma praescientia, sed opinio potius incerta, quod de deo credere nefas iudico. Neque enim illam probo rationem qua se quidam credunt hunc quaestionis nodum posse dissoluere. Aiunt enim non ideo quid esse euenturum, quoniam id prouidentia futurum esse prospexerit, sed e contrario potius, quoniam quid futurum est, id diuinam prouidentiam latere non posse eoque modo necessarium hoc in contrariam relabi partem, neque enim necesse esse contingere quae prouidentur, sed necesse esse quae futura sunt prouideri—quasi uero quae cuius rei causa sit praescientiane futurorum necessitatis an futurorum necessitas prouidentiae laboretur, ac non illud demonstrare nitamur, quoquo modo sese habeat ordo causarum, necessarium esse euentum praescitarum rerum, etiam si praescientia futuris rebus eueniendi necessitatem non uideatur inferre. Etenim si quispiam sedeat, opinionem quae eum sedere coniectat ueram esse necesse est; atque e conuerso rursus, si de quopiam uera sit opinio quoniam sedet, eum sedere necesse est. In utroque igitur necessitas inest, in hoc quidem sedendi, at uero in altero ueritatis. Sed non idcirco quisque sedet quoniam uera est opinio, sed haec potius uera est quoniam quempiam sedere praecessit. Ita cum causa ueritatis ex altera parte procedat, inest tamen communis in utraque necessitas Similia de prouidentia futurisque rebus ratiocinari patet. Nam etiam si idcirco quoniam futura sunt, prouidentur, non uero ideo quoniam prouidentur eueniunt, nihilo minus tamen ab deo uel uentura prouideri uel prouisa necesse est euenire, quod ad perimendam arbitrii libertatem solum satis est. Iam uero quam praeposterum est ut aeternae praescientiae temporalium rerum euentus causa esse dicatur! Quid est autem aliud arbitrari ideo deum futura quoniam sunt euentura prouidere, quam putare quae olim acciderunt causam summae illius esse prouidentiae? Ad haec sicuti cum quid esse scio, id ipsum esse necesse est, ita cum quid futurum noui, id ipsum futurum esse necesse est. Sic fit igitur ut euentus praescitae rei nequeat euitari. Postremo si quid aliquis aliorsum atque sese res habet existimet, id non modo scientia non est, sed est opinio fallax ab scientiae ueritate longe diuersa. Quare si quid ita futurum est ut eius certus ac necessarius non sit euentus, id euenturum esse praesciri qui poterit? Sicut enim scientia ipsa impermixta est falsitati, ita id quod ab ea concipitur esse aliter atque concipitur nequit. Ea namque causa est cur mendacio scientia careat, quod se ita rem quamque habere necesse est uti eam sese habere scientia comprehendit. Quid igitur? Quonam modo deus haec incerta futura praenoscit? Nam si ineuitabiliter euentura censet quae etiam non euenire possibile est, fallitur; quod non sentire modo nefas est, sed etiam uoce proferre. At si ita uti sunt, ita ea futura esse decernit, ut aeque uel fieri ea uel non fieri posse cognoscat, quae est haec praescientia quae nihil certum nihil stabile comprehendit? Aut quid hoc refert uaticinio illo ridiculo Tiresiae? Quidquid dicam, aut erit aut non.

5.P3_2Belirsiz sonuçlu şeyleri insanlar gibi belirsiz diye yargılıyorsa, Tanrı takdirinin insan kanaatinden üstünlüğü ne olur? Her şeyin en kesin pınarında belirsiz hiçbir şey bulunamıyorsa, onun sağlam bir şekilde önceden bildiği şeylerin sonucu kesindir. Demek ki insanların tasarılarında ve eylemlerinde özgürlük yoktur; çünkü Tanrı zihni her şeyi yanılmadan önceden görerek onları tek bir sonuca bağlar, sıkıştırır. Bu bir kez kabul edilince insan işlerinin nasıl bir yıkıma uğrayacağı açıktır. Çünkü ruhların özgür ve gönüllü hiçbir hareketinin hak etmediği ödüller ve cezalar iyilere ve kötülere boşuna konmuştur. Şimdi en adil sayılan şey en haksız görünecektir: alçakları cezalandırmak ya da dürüstleri ödüllendirmek. Çünkü onları ikisine sevk eden kendi iradeleri değil, geleceğin kesin zorunluluğudur. Kusurlar da faziletler de bir hiç olur; bütün liyakatlerin karışık, ayırt edilmez bir kargaşası kalır. Bundan daha suçlu bir şey düşünülemez: Her düzen takdirden çıkıyor ve insan tasarıları için hiçbir imkân bulunmuyorsa, kusurlarımız da bütün iyilerin yaratıcısına bağlanır.

Demek ki ümit etmek de dua etmek de boşunadır. Arzulanacak her şeyi bükülmez zincir bağlıyorsa kim ne ümit edebilir, ne için dua edebilir? Böylece insanlarla Tanrı arasındaki tek alışveriş kalkar: ümit etmek ve dua etmek. Oysa haklı alçakgönüllülüğün karşılığı olarak Tanrı lütfunun paha biçilmez karşılığını kazanıyoruz. İnsanların Tanrı ile konuşabilecek gibi göründüğü, istediklerini almadan önce bile dua sayesinde o erişilmez ışığa bağlandıkları tek yol budur. Geleceğin zorunluluğu kabul edilince bunların hiçbir gücü olmadığına inanılırsa, o en yüce ilkeye neyle bağlanıp tutunabiliriz? O zaman, az önce söylediğin gibi, insan soyu pınarından kopup ayrılarak bitkin düşmek zorunda kalır.

5.P3_2

Quid etiam diuina prouidentia humana opinione praestiteris si uti homines incerta iudicat quorum est incertus euentus? Quod si apud illum rerum omnium certissimum fontem nihil incerti esse potest, certus eorum est euentus quae futura firmiter ille praescierit. Quare nulla est humanis consiliis actionibusque libertas quas diuina mens sine falsitatis errore cuncta prospiciens ad unum alligat et constringit euentum. Quo semel recepto quantus occasus humanarum rerum consequatur liquet. Frustra enim bonis malisque praemia poenaeue proponuntur quae nullus meruit liber ac uoluntarius motus animorum. Idque omnium uidebitur iniquissimum quod nunc aequissimum iudicatur uel puniri improbos uel remunerari probos quos ad alterutrum non propria mittit uoluntas, sed futuri cogit certa necessitas. Nec uitia igitur nec uirtutes quidquam fuerint, sed omnium meritorum potius mixta atque indiscreta confusio. Quoque nihil sceleratius excogitari potest, cum ex prouidentia rerum omnis ordo ducatur nihilque consiliis liceat humanis, fit ut uitia quoque nostra ad bonorum omnium referantur auctorem. Igitur nec sperandi aliquid nec deprecandi ulla ratio est. Quid enim uel speret quisque uel etiam deprecetur, quando optanda omnia series indeflexa conectit? Auferetur igitur unicum illud inter homines deumque commercium sperandi scilicet ac deprecandi. Si quidem iustae humilitatis pretio inaestimabilem uicem diuinae gratiae promeremur, qui solus modus est quo cum deo colloqui homines posse uideantur illique inaccessae luci prius quoque quam impetrent ipsa supplicandi ratione coniungi. Quae si recepta futurorum necessitate nihil uirium habere credantur, quid erit quo summo illi rerum principi conecti atque adhaerere possimus? Quare necesse erit humanum genus, uti paulo ante cantabas, dissaeptum atque disiunctum suo fonte fatiscere.

5.M3.1Hangi uyumsuz sebep şeylerin antlaşmasını çözer? Hangi tanrı iki hakikat arasına böyle büyük savaşlar koydu, ki ayrı ayrı sağlam duran şeyler birleşince bağlanmak istemiyor? Yoksa hakikatler arasında çatışma yok, hep birbirine kesin bağlı mı duruyor? Ama kör uzuvlarla örtülen zihin, bastırılmış ışığının ateşiyle şeylerin ince bağlarını tanıyamaz. Peki neden öyle büyük bir aşkla yanar hakikatin örtülü işaretlerini bulmak için? Kaygıyla bilmeye çalıştığı şeyi biliyor mu? Ama bilineni bilmeye kim çalışır? Bilmiyorsa, kör gibi neyi arıyor? Bilmeyen kim bir şey ister, bilinmeyenin peşine kim düşebilir? Nereden bulacak? Bilmeden bulduğu sureti nasıl tanıyacak? Yoksa yüce zihni gördüğü zaman hem bütünü hem tekleri mi biliyordu? Şimdi uzuvların bulutuna gömülmüş, kendini tamamen unutmamış, tekleri yitirse de bütünü tutuyor. Demek ki hakikati arayan ikisinden birinde değildir: Ne bilir, ne de tamamen bilmez; hatırlayarak tuttuğu bütüne başvurur, yüksekte gördüklerini yeniden gözden geçirir, ki koruduklarına unuttuklarını ekleyebilsin.

5.M3.1

Quaenam discors foedera rerum Causa resoluit? Quis tanta deus Veris statuit bella duobus, Vt quae carptim singula constent Eadem nolint mixta iugari? An nulla est discordia ueris Semperque sibi certa cohaerent? Sed mens caecis obruta membris Nequit oppressi luminis igne Rerum tenues noscere nexus. Sed cur tanto flagrat amore Veri tectas reperire notas? Scitne quod appetit anxia nosse? Sed quis nota scire laborat? At si nescit, quid caeca petit?

5.M3.16

Quis enim quidquam nescius optet Aut quis ualeat nescita sequi? Quoue inueniat? Quisue repertam Queat ignarus noscere formam? An cum mentem cerneret altam Pariter summam et singula norat? Nunc membrorum condita nube Non in totum est oblita sui Summamque tenet singula perdens. Igitur quisquis uera requirit, Neutro est habitu; nam neque nouit Nec penitus tamen omnia nescit, Sed quam retinens meminit summam Consulit alte uisa retractans, Vt seruatis queat oblitas

5.M3.31

Addere partes.

5.P4"Bu takdirle ilgili eski bir yakınmadır," dedi. "Marcus Tullius da kehaneti bölümlerine ayırırken hararetle tartıştı. Sen de uzun süre ve çok araştırdın. Ama şimdiye dek hiçbiriniz bunu yeterince dikkatli ve sağlam çözemediniz. Bu karanlığın sebebi şudur: İnsan akıl yürütmesinin hareketi Tanrısal önbilginin basitliğine yaklaşamaz. Bu bir şekilde düşünülebilseydi, şüphe kalmazdı. Bunu, ancak seni sarsan şeyleri tarttıktan sonra açmaya ve çözmeye çalışacağım. Soruyorum: Çözüm arayanların şu gerekçesini neden yetersiz buluyorsun: Önbilgi, geleceğin zorunluluğunun sebebi olmadığı için iradenin özgürlüğünü engellemez? Geleceğin zorunluluğuna, önceden bilinenlerin olmaması mümkün olmaması dışında başka bir delil getiriyor musun? Önceden bilme, senin de az önce kabul ettiğin gibi, geleceğe hiçbir zorunluluk eklemiyorsa, şeylerin gönüllü sonuçları nasıl kesin bir olaya zorlanır? Çünkü sonucu görmen için varsayalım: Önbilgi yok. Bu açıdan iradeden doğan şeyler zorunluluğa zorlanır mı?"

"Asla."

"Yine varsayalım ki önbilgi var, ama şeylere hiç zorunluluk yüklemiyor. Sanırım iradenin aynı tam ve mutlak özgürlüğü kalır. Ama diyeceksin ki: Önbilgi geleceğin olma zorunluluğu olmasa da, onların zorunlu olarak olacağının bir işaretidir. Bu durumda, önceden bilme olmasaydı bile geleceğin sonuçlarının zorunlu olduğu açık olurdu. Çünkü her işaret yalnız ne olduğunu gösterir, işaret ettiği şeyi yapmaz. Demek ki önceden bilmenin bu zorunluluğun işareti olduğu görülsün diye, önce her şeyin zorunlulukla olduğunu ispat etmek gerekir. Yoksa zorunluluk yoksa önbilgi var olmayan şeyin işareti olamaz. Sağlam akla dayanan bir kanıtın da işaretlerden ve dışarıdan alınan delillerden değil, uygun ve zorunlu sebeplerden çıkarılması gerektiği açıktır.

Ama önceden görülen şeylerin olmaması nasıl mümkün? Sanki takdirin önceden bildiği şeylerin olmayacağına inanıyormuşuz gibi! Oysa biz şöyle düşünüyoruz: Olsalar bile, kendi tabiatlarında olmaları için hiçbir zorunluluk taşımazlar. Bunu kolayca görebilirsin. Çünkü olurken gözümüzün önünde birçok şey görürüz: Arabacıların dört atlı arabaları yönetip döndürmesi ve bunun gibi şeyler. Peki bunların herhangi birinin böyle olmasını zorunluluk mu sağlıyor?"

"Asla. Her şey zorla hareket etseydi sanatın sonucu boşuna olurdu."

5.P4

Tum illa: Vetus, inquit, haec est de prouidentia querela Marcoque Tullio, cum diuinationem distribuit, uehementer agitata tibique ipsi res diu prorsus multumque quaesita, sed haud quaquam ab ullo uestrum hactenus satis diligenter ac firmiter expedita. Cuius caliginis causa est, quod humanae ratiocinationis motus ad diuinae praescientiae simplicitatem non potest admoueri, quae si ullo modo cogitari queat, nihil prorsus relinquetur ambigui. Quod ita demum patefacere atque expedire temptabo, si prius ea quibus moueris expendero. Quaero enim, cur illam soluentium rationem minus efficacem putes, quae quia praescientiam non esse futuris rebus causam necessitatis existimat, nihil impediri praescientia arbitrii libertatem putat. Num enim tu aliunde argumentum futurorum necessitatis trahis, nisi quod ea quae praesciuntur non euenire non possunt? Si igitur praenotio nullam futuris rebus adicit necessitatem, quod tu etiam paulo ante fatebare, quid est quod uoluntarii exitus rerum ad certum cogantur euentum? Etenim positionis gratia, ut quid consequatur aduertas, statuamus nullam esse praescientiam. Num igitur quantum ad hoc attinet, quae ex arbitrio eueniunt ad necessitatem cogantur? Minime. Statuamus iterum esse, sed nihil rebus necessitatis iniungere; manebit ut opinor eadem uoluntatis integra atque absoluta libertas. Sed praescientia, inquies, tametsi futuris eueniendi necessitas non est, signum tamen est necessario ea esse uentura. Hoc igitur modo, etiam si praecognitio non fuisset, necessarios futurorum exitus esse constaret. Omne etenim signum tantum quid sit ostendit, non uero efficit quod designat. Quare demonstrandum prius est nihil non ex necessitate contingere, ut praenotionem signum esse huius necessitatis appareat. Alioquin si haec nulla est, ne illa quidem eius rei signum poterit esse quae non est. Iam uero probationem firma ratione subnixam constat non ex signis neque petitis extrinsecus argumentis sed ex conuenientibus necessariisque causis esse ducendam. Sed qui fieri potest ut ea non proueniant quae futura esse prouidentur? Quasi uero nos ea quae prouidentia futura esse praenoscit non esse euentura credamus ac non illud potius arbitremur, licet eueniant, nihil tamen ut euenirent sui natura necessitatis habuisse; quod hinc facile perpendas licebit. Plura etenim dum fiunt subiecta oculis intuemur, ut ea quae in quadrigis moderandis atque flectendis facere spectantur aurigae atque ad hunc modum cetera. Num igitur quidquam illorum ita fieri necessitas ulla compellit? Minime. Frustra enim esset artis effectus, si omnia coacta mouerentur.

5.P4_2"Demek ki olurken olma zorunluluğundan yoksun olan şeyler, olmadan önce de zorunluluksuz gelecektir. Şu hâlde olacak öyle şeyler vardır ki sonuçları her zorunluluktan kurtulmuştur. Çünkü sanırım kimse, şimdi olanların olmadan önce olacak olmadığını söyleyemez. Demek ki bunlar önceden bilinse de sonuçları özgürdür. Şimdiki şeylerin ilmi olanlara hiç zorunluluk getirmediği gibi, geleceğin önbilgisi de olacaklara hiç zorunluluk getirmez.

Ama diyorsun ki kuşku tam da şudur: Zorunlu sonucu olmayan şeylerin önbilgisi olabilir mi? Bunlar uyuşmaz görünüyor. Önceden görülüyorlarsa zorunluluğun geldiğini, zorunluluk yoksa önceden bilinmeyeceklerini, ilmin yalnız kesin olanı kavrayabileceğini düşünüyorsun. Sonucu belirsiz olanlar kesin diye önceden görülüyorsa, bu ilmin hakikati değil kanaatin karanlığıdır. Çünkü şeyi olduğundan başka türlü düşünmenin ilmin bütünlüğünden uzak olduğuna inanıyorsun. Bu yanılgının sebebi, herkesin bildiği her şeyin, bilinen şeylerin kendi gücü ve tabiatıyla bilindiğini sanmasıdır. Tam tersi doğrudur. Çünkü bilinen her şey kendi gücüne göre değil, bilenlerin yetisine göre kavranır. Bunu kısa bir örnekle açıklayayım: Aynı cismin yuvarlaklığını görme bir türlü, dokunma başka türlü bilir. Görme, uzakta durup ışınlarını atarak bütünü bir anda görür. Dokunma ise küreye bitişik ve bağlı olarak, çevresi etrafında dolaşarak yuvarlaklığı parça parça kavrar.

İnsanın kendisini de his bir türlü, hayal gücü başka türlü, akıl başka türlü, anlayış başka türlü görür. His, dayanak maddede bulunan şekli yargılar; hayal gücü maddesiz yalnız şekli yargılar. Akıl bunu da aşar, tekil şeylerde bulunan türün kendisini küllî bir bakışla tartar. Anlayışın gözü ise daha yücedir: Küllînin çevresini aşarak o basit sureti zihnin saf keskinliğiyle görür.

Burada en çok şuna dikkat etmek gerekir: Üstün kavrama gücü alttakini kucaklar, alttaki hiçbir şekilde üstüne yükselemez. His maddeden öte hiçbir şey yapamaz, hayal gücü küllî türleri göremez, akıl basit sureti kavrayamaz. Anlayış ise yukarıdan bakar gibi, sureti kavradıktan sonra alttaki her şeyi de ayırt eder, ama başka hiçbir yetinin bilemeyeceği suretin kendisini kavradığı tarzda. Aklın küllîsini, hayal gücünün şeklini ve maddî hissedilir olanı bilir, akıl, hayal gücü ya da his kullanmadan, zihnin tek vuruşuyla, deyim yerindeyse suret olarak her şeyi görerek. Akıl da küllî bir şeye baktığında, hayal gücü ya da his kullanmadan hayal edilebilir ve hissedilir olanı kavrar. Çünkü kavrayışının küllîsini tarif eden odur: İnsan iki ayaklı akıllı canlıdır. Bu küllî bir kavram olsa da, hayal edilebilir ve hissedilir bir şey olduğunu kimse bilmez değil. Ama akıl bunu hayal gücü ya da hisle değil, akıllı kavrayışta düşünür. Hayal gücü de şekilleri görmeye ve biçimlendirmeye hislerden başlasa da, his olmadan hissedilir olanları, hissedilir değil hayale ait bir yargılama yoluyla gözden geçirir. Görüyor musun, herkes bilmede bilinen şeylerin değil, kendi yetisini kullanıyor? Bu haksız değil. Çünkü her yargı yargılayanın eylemi olduğundan, herkesin işini başkasının değil kendi gücüyle yapması gerekir.

5.P4_2

Quae igitur cum fiunt carent exsistendi necessitate, eadem prius quam fiant sine necessitate futura sunt. Quare sunt quaedam euentura quorum exitus ab omni necessitate sit absolutus. Nam illud quidem nullum arbitror esse dicturum, quod quae nunc fiunt, prius quam fierent, euentura non fuerint. Haec igitur etiam praecognita liberos habent euentus. Nam sicut scientia praesentium rerum nihil his quae fiunt, ita praescientia futurorum nihil his quae uentura sunt necessitatis importat. Sed hoc, inquis, ipsum dubitatur, an earum rerum quae necessarios exitus non habent ulla possit esse praenotio. Dissonare etenim uidentur putasque si praeuideantur consequi necessitatem, si necessitas desit minime praesciri nihilque scientia comprehendi posse nisi certum; quod si quae incerti sunt exitus ea quasi certa prouidentur, opinionis id esse caliginem non scientiae ueritatem. Aliter enim ac sese res habeat arbitrari ab integritate scientiae credis esse diuersum. Cuius erroris causa est, quod omnia quae quisque nouit ex ipsorum tantum ui atque natura cognosci aestimat quae sciuntur; quod totum contra est Omne enim quod cognoscitur non secundum sui uim sed secundum cognoscentium potius comprehenditur facultatem. Nam ut hoc breui liqueat exemplo, eandem corporis rotunditatem aliter uisus aliter tactus agnoscit. Ille eminus manens totum simul iactis radiis intuetur, hic uero cohaerens orbi atque coniunctus circa ipsum motus ambitum rotunditatem partibus comprehendit. Ipsum quoque hominem aliter sensus, aliter imaginatio, aliter ratio, aliter intellegentia contuetur. Sensus enim figuram in subiecta materia constitutam, imaginatio uero solam sine materia iudicat figuram. Ratio uero hanc quoque transcendit speciemque ipsam quae singularibus inest uniuersali consideratione perpendit. Intellegentiae uero celsior oculus exsistit; supergressa namque uniuersitatis ambitum ipsam illam simplicem formam pura mentis acie contuetur. In quo illud maxime considerandum est: nam superior comprehendendi uis amplectitur inferiorem, inferior uero ad superiorem nullo modo consurgit. Neque enim sensus aliquid extra materiam ualet uel uniuersales species imaginatio contuetur uel ratio capit simplicem formam, sed intellegentia quasi desuper spectans concepta forma quae subsunt etiam cuncta diiudicat, sed eo modo quo formam ipsam, quae nulli alii nota esse poterat, comprehendit. Nam et rationis uniuersum et imaginationis figuram et materiale sensibile cognoscit nec ratione utens nec imaginatione nec sensibus, sed illo uno ictu mentis formaliter, ut ita dicam, cuncta prospiciens. Ratio quoque cum quid uniuersale respicit, nec imaginatione nec sensibus utens imaginabilia uel sensibilia comprehendit. Haec est enim quae conceptionis suae uniuersale ita definiuit: homo est animal bipes rationale. Quae cum uniuersalis notio sit, tum imaginabilem sensibilemque esse rem nullus ignorat, quod illa non imaginatione uel sensu sed in rationali conceptione considerat. Imaginatio quoque tametsi ex sensibus uisendi formandique figuras sumpsit exordium, sensu tamen absente sensibilia quaeque conlustrat non sensibili sed imaginaria ratione iudicandi. Videsne igitur ut in cognoscendo cuncta sua potius facultate quam eorum quae cognoscuntur utantur? Neque id iniuria; nam cum omne iudicium iudicantis actus exsistat, necesse est ut suam quisque operam non ex aliena sed ex propria potestate perficiat.

5.M4.1Stoa bir zamanlar pek karanlık yaşlılar getirdi; onlar duyumların ve görüntülerin dış cisimlerden zihinlere basıldığına inanır. Tıpkı bir zaman hızlı kalemle hiç işareti olmayan sayfanın yüzeyine harflerin basılması gibi. Ama zihin kendi hareketleriyle hiçbir şey açmıyorsa, yalnız edilgen yatıyorsa, cisimlerin işaretlerine boyun eğiyorsa, ayna gibi şeylerin boş görüntülerini geri veriyorsa, ruhlarda her şeyi gören bu bilgi nereden güçlenir? Hangi kuvvet tek tek şeyleri görür, bilinenleri ayırır, ayrılanları yeniden toplar? Sırayla yol seçerek başını en yücelere uzatır, sonra en aşağılara iner, sonra kendine dönüp hakikatlerle yanlışı çürütür? Bu, maddenin tarzında basılan işaretlere katlanandan çok daha kudretli, daha etkin bir sebeptir. Ama canlı bedende önce gelen, ruhun güçlerini harekete geçiren, uyandıran şey etkilenmedir. Işık gözlere vurunca ya da ses kulaklarda çınlayınca, uyanan zihnin kuvveti, içinde tuttuğu türleri benzer hareketlere çağırır, dış işaretlere uygular, içte saklı suretlerle görüntüleri karıştırır.

5.M4.1

Quondam porticus attulit Obscuros nimium senes Qui sensus et imagines E corporibus extimis Credant mentibus imprimi, Vt quondam celeri stilo Mos est aequore paginae. Quae nullas habeat notas, Pressas figere litteras. Sed mens si propriis ingens Nihil motibus explicat, Sed tantum patiens iacet Notis subdita corporum Cassasque in speculi uicem Rerum reddit imagines,

5.M4.16

Vnde haec sic animis uiget Cernens omnia notio? Quae uis singula perspicit Aut quae cognita diuidit? Quae diuisa recolligit Alternumque legens iter Nunc summis caput inserit, Nunc decedit in infima, Tum sese referens sibi Veris falsa redarguit? Haec est efficiens magis Longe causa potentior Quam quae materiae modo Impressas patitur notas. Praecedit tamen excitans

5.M4.31

Ac uires animi mouens Viuo in corpore passio. Cum uel lux oculos ferit Vel uox auribus instrepit, Tum mentis uigor excitus Quas intus species tenet Ad motus similes uocans Notis applicat exteris Introrsumque reconditis Formis miscet imagines.

5.P5Cisimleri hissederken dıştan gelen keyfiyetler his organlarını etkiler; bedenin etkilenmesi eylem hâlindeki ruhun gücünden önce gelir, zihnin eylemini kışkırtır ve içeride durgun duran suretleri uyandırır. Yine de ruh bu etkilenmeyle damgalanmaz, bedene gelen etkilenmeyi kendi gücüyle yargılar. Cisimleri hissederken bile durum buysa, bütün beden etkilerinden kurtulmuş varlıklar ayırt ederken dışarıdan karşılarına çıkanı hiç izlemez, kendi zihinlerinin eylemini ortaya koyar. Bu sebeple çeşitli bilme yolları farklı cevherlere düşmüştür. Bütün başka bilmelerden yoksun yalnız his, deniz kabukları ve kayalara yapışarak beslenen öteki yaratıklar gibi hareketsiz canlılara düşmüştür. Hayal gücü, kaçma ve isteme gibi bir hâli bulunan hareketli hayvanlara düşmüştür. Akıl yalnız insan soyunun, anlayış ise yalnız Tanrısal olanındır. Bu yüzden, kendi tabiatıyla yalnız kendi konusunu değil öteki bilgilerin konularını da bilen bilgi ötekilerden üstündür.

Peki his ve hayal gücü akıl yürütmeye itiraz edip aklın gördüğünü sandığı o küllînin hiçbir şey olmadığını söylese? Hissedilir ya da hayal edilebilir olan şey küllî olamaz. O hâlde ya aklın yargısı doğrudur ve hissedilir hiçbir şey yoktur; ya da pek çok şeyin hislere ve hayal gücüne konu olduğu bilindiğinden, hissedilir ve tekil olanı bir tür küllî gibi düşünen aklın kavrayışı boştur. Akıl da buna şöyle karşılık verse: Hissedilir ve hayal edilebilir olanı küllî açıdan görüyorum; onlar ise küllînin bilgisine yükselemez, çünkü bilgileri cisimsel şekilleri aşamaz. Şeylerin bilgisinde daha sağlam ve tam olan yargıya inanmak gerekir. Akıl yürütme, hayal etme ve hissetme gücüne sahip olan bizler böyle bir tartışmada aklın davasını onaylamaz mıydık?

İnsan aklının, Tanrısal anlayışın geleceği ancak kendisinin bildiği gibi gördüğünü sanması da buna benzer. Çünkü şöyle akıl yürütüyorsun: Kesin ve zorunlu sonuçları yok görünen şeylerin kesin olarak olacağı önceden bilinemez. Demek ki bu şeylerin önbilgisi yoktur; onlarda da önbilgi olduğuna inanırsak, zorunlulukla olmayan hiçbir şey kalmaz. Akıldan pay aldığımız gibi Tanrı zihninin yargısına da sahip olabilseydik, hayal gücünün ve hissin akla boyun eğmesi gerektiğine hükmettiğimiz gibi, insan aklının da kendini Tanrı zihnine tabi kılmasını en adil şey sayardık. Bu yüzden, gücümüz yeterse, o en yüksek anlayışın zirvesine yükselelim. Akıl orada kendi içinde göremediğini görecek: Kesin sonucu olmayan şeyleri de önbilginin nasıl kesin ve belirli gördüğünü; bunun kanaat değil, hiçbir sınırla çevrilmemiş en yüksek ilmin basitliği olduğunu.

5.P5

Quod si in corporibus sentiendis, quamuis afficiant instrumenta sensuum forinsecus obiectae qualitates animique agentis uigorem passio corporis antecedat quae in se actum mentis prouocet excitetque interim quiescentes intrinsecus formas, si in sentiendis, inquam, corporibus animus non passione insignitur, sed ex sua ui subiectam corpori iudicat passionem, quanto magis ea quae cunctis corporum affectionibus absoluta sunt, in discernendo non obiecta extrinsecus sequuntur, sed actum suae mentis expediunt? Hac itaque ratione multiplices cognitiones diuersis ac differentibus cessere substantiis. Sensus enim solus cunctis aliis cognitionibus destitutus immobilibus animantibus cessit quales sunt conchae maris quaeque alia saxis haerentia nutriuntur, imaginatio uero mobilibus beluis quibus iam inesse fugiendi appetendiue aliquis uidetur affectus, ratio uero humani tantum generis est sicut intellegentia sola diuini. Quo fit ut ea notitia ceteris praestet quae suapte natura non modo proprium sed ceterarum quoque notitiarum subiecta cognoscit. Quid igitur, si ratiocinationi sensus imaginatioque refragentur, nihil esse illud uniuersale dicentes quod sese intueri ratio putet? Quod enim sensibile uel imaginabile est, id uniuersum esse non posse; aut igitur rationis uerum esse iudicium nec quidquam esse sensibile, aut quoniam sibi notum sit plura sensibus et imaginationi esse subiecta, inanem conceptionem esse rationis quae quod sensibile sit ac singulare quasi quiddam uniuersale consideret. Ad haec, si ratio contra respondeat se quidem et quod sensibile et quod imaginabile sit in uniuersitatis ratione conspicere, illa uero ad uniuersitatis cognitionem adspirare non posse, quoniam eorum notio corporales figuras non possit excedere, de rerum uero cognitione firmiori potius perfectumque iudicio esse credendum, in huiusmodi igitur lite nos quibus tam ratiocinandi quam imaginandi etiam sentiendique uis inest nonne rationis potius causam probaremus? Simile est quod humana ratio diuinam intellegentiam futura, nisi ut ipsa cognoscit, non putat intueri. Nam ita disseris: Si qua certos ac necessarios habere non uideantur euentus, ea certo euentura praesciri nequeunt. Harum igitur rerum nulla est praescientia, quam si etiam in his esse credamus, nihil erit quod non ex necessitate proueniat. Si igitur uti rationis participes sumus, ita diuinae iudicium mentis habere possemus, sicut imaginationem sensumque rationi cedere oportere iudicauimus, sic diuinae sese menti humanam submittere rationem iustissimum censeremus. Quare in illius summae intellegentiae cacumen, si possumus, erigamur; illic enim ratio uidebit quod in se non potest intueri, id autem est, quonam modo etiam quae certos exitus non habent, certa tamen uideat ac definita praenotio neque id sit opinio sed summae potius scientiae nullis terminis inclusa simplicitas.

5.M5Canlılar yeryüzünde ne türlü biçimlerle dolaşır! Bazısının gövdesi uzanmıştır, tozu süpürür, göğsünün gücüyle sürekli bir iz çeker. Bazısının gezgin kanatlarının hafifliği rüzgârları döver, uzun eterin boşluğunu akıcı uçuşla yüzer. Bazısı toprağa ayak basıp yürümekten sevinir, yeşil ovaları geçer ya da ormanlara girer. Hepsinin türlü suretlerle ayrıldığını görsen de, eğik yüzleri körelmiş hislerini ağırlaştırır. Yalnız insan soyu yüce başını daha yukarı kaldırır, gövdesi dik, hafif durur ve yeryüzüne yukarıdan bakar. Yeryüzüne bağlı olarak kötü bir delilikte değilsen, bu suret sana şunu öğütler: Sen ki dik yüzle göğe bakar, alnını yükseltirsin, ruhunu da yukarı taşı; beden yükselirken ağırlaşan zihin aşağıya çökmesin.

5.M5

Quam uariis terras animalia permeant figuris! Namque alia extento sunt corpore pulueremque uerrunt Continuumque trahunt ui pectoris incitata sulcum, Sunt quibus alarum leuitas uaga uerberetque uentos Et liquido longi spatia aetheris enatet uolatu, Haec pressisse solo uestigia gressibusque gaudent Vel uirides campos transmittere uel subire siluas. Quae uariis uideas licet omnia discrepare formis, Prona tamen facies hebetes ualet ingrauare sensus. Vnica gens hominum celsum leuat altius cacumen Atque leuis recto stat corpore despicitque terras. Haec nisi terrenus male desipis, admonet figura, Qui recto caelum uultu petis exserisque frontem, In sublime feras animum quoque, ne grauata pessum Inferior sidat mens corpore celsius leuato.

5.P6"Az önce gösterildiği gibi, bilinen her şey kendi tabiatına göre değil, kavrayanın tabiatına göre bilindiğine göre, şimdi Tanrı'nın cevherinin hâlinin ne olduğuna, izin verildiği ölçüde bakalım ki ilminin de ne olduğunu anlayabilelim. Tanrı'nın ebedî olduğu akılla yaşayan herkesin ortak yargısıdır. Şu hâlde ebediyetin ne olduğunu düşünelim; çünkü o bize hem Tanrısal tabiatı hem de ilmi açar.

Ebediyet, sınırsız hayata bir bütün olarak, aynı anda ve tam olarak sahip olmaktır. Bu, zamansal şeylerle karşılaştırılınca daha açık görülür. Zamanda yaşayan her şey şimdide var olarak geçmişten geleceğe ilerler. Zamanda bulunan hiçbir şey hayatının bütün süresini aynı anda kucaklayamaz. Yarını henüz kavramamıştır, dünü ise çoktan yitirmiştir. Bugünkü hayatta da o hareketli ve geçici andan fazlasını yaşamazsınız. Demek ki zamanın koşuluna tabi olan şey, Aristoteles'in evren hakkında düşündüğü gibi hiç başlamamış ve hiç bitmeyecek olsa, hayatı zamanın sonsuzluğu boyunca uzansa bile, henüz haklı olarak ebedî sayılacak bir şey değildir. Çünkü hayatının süresi sonsuz olsa da onu bütün olarak aynı anda kavramaz, kucaklamaz; geleceğe henüz sahip değildir, geçmişe artık sahip değildir. Sınırsız hayatın doluluğunu bütünüyle aynı anda kavrayan ve ona sahip olan, geleceğin hiçbir parçası eksik olmayan, geçmişin hiçbir parçası akıp gitmemiş olan şey haklı olarak ebedî sayılır. O, kendine sahip olarak daima kendine şimdide hazır olmak ve hareketli zamanın sonsuzluğunu şimdide tutmak zorundadır.

Bu yüzden, Platon'un bu evrenin zamanda bir başlangıcı olmadığını ve sonu olmayacağını düşündüğünü duyup yaratılmış evrenin Yaratıcı ile eş-ebedî olduğunu sananlar yanılır. Çünkü sınırsız bir hayat boyunca sürüklenmek, ki Platon evrene bunu verir, başka şeydir; sınırsız hayatın şimdisini bütünüyle aynı anda kucaklamak, ki bu açıkça Tanrı zihnine özgüdür, başka şeydir. Tanrı yaratılmış şeylerden zamanın uzunluğuyla değil, basit tabiatının özelliğiyle daha eski görünmelidir. Hareketsiz hayatın bu şimdiki hâlini, zamansal şeylerin o sonsuz hareketi taklit eder. Onu yansıtamayıp ona eşit olamadığından, hareketsizlikten harekete düşer, şimdinin basitliğinden geleceğin ve geçmişin sonsuz uzunluğuna kayar. Hayatının bütün doluluğuna aynı anda sahip olamadığından, bir bakıma hiç var olmaktan çıkmamasıyla, tamamlayıp ifade edemediği şeyi bir ölçüde taklit eder gibi olur. Bu küçük ve uçucu anın bir tür şimdisine bağlanır. Bu an, o kalıcı şimdinin bir görüntüsünü taşıdığından, dokunduğu her şeye var görünme imkânı verir. Kalamadığı için zamanın sonsuz yolunu tuttu. Böylece kalarak doluluğunu kucaklayamadığı hayatı, giderek sürdürdü. Bu yüzden şeylere layık adlar vermek istersek, Platon'u izleyerek Tanrı'ya ebedî, evrene ise sürekli diyelim.

Her yargı kendisine konu olan şeyleri kendi tabiatına göre kavradığına, Tanrı'nın hâli de daima ebedî ve şimdide olduğuna göre, onun ilmi de zamanın bütün hareketini aşarak şimdisinin basitliğinde kalır. Geçmişin ve geleceğin sonsuz alanlarını kucaklayarak her şeyi, şimdi oluyormuş gibi, basit bilgisinde görür. Bu yüzden her şeyi ayırt ettiği şimdiyi tartmak istersen, onu geleceğin önceden bilgisi değil, hiç eksilmeyen bir şimdinin ilmi saymak daha doğru olur. Bu yüzden ona önceden görme [praevidentia] değil, takdir [providentia] denir: Çünkü alttaki şeylerden uzakta durarak, şeylerin yüksek zirvesinden her şeyi görür.

Tanrısal ışığın aydınlattığı şeylerin neden zorunlu olmasını istiyorsun? İnsanlar bile gördüklerini zorunlu kılmaz. Şimdi gördüğün şeylere bakışın bir zorunluluk ekler mi?"

"Hayır."

"Tanrısal şimdi ile insanî şimdi karşılaştırmaya değerse, siz bu zamansal şimdinizle bazı şeyleri nasıl görüyorsanız, o da her şeyi kendi ebedî şimdisiyle görür. Bu yüzden Tanrı'nın bu önbilgisi şeylerin tabiatını ve özelliğini değiştirmez. Zamanda bir gün gelecek olarak ortaya çıkacak şeyleri, oldukları gibi kendi yanında şimdide görür. Şeylerin yargılarını karıştırmaz; zihninin tek bakışıyla zorunlu olarak gelecekleri de zorunsuz gelecekleri de ayırt eder.

5.P6

Quoniam igitur, uti paulo ante monstratum est, omne quod scitur non ex sua sed ex conprehendentium natura cognoscitur, intueamur nunc quantum fas est, quis sit diuinae substantiae status, ut quaenam etiam scientia eius sit, possimus agnoscere. Deum igitur aeternum esse cunctorum ratione degentium commune iudicium est. Quid sit igitur aeternitas consideremus; haec enim nobis naturam pariter diuinam scientiamque patefacit. Aeternitas igitur est interminabilis uitae tota simul et perfecta possessio, quod ex collatione temporalium clarius liquet. Nam quidquid uiuit in tempore id praesens a praeteritis in futura procedit nihilque est in tempore constitutum quod totum uitae suae spatium pariter possit amplecti. Sed crastinum quidem nondum adprehendit, hesternum uero iam perdidit; in hodierna quoque uita non amplius uiuitis quam in illo mobili transitorioque momento. Quod igitur temporis patitur condicionem, licet illud, sicuti de mundo censuit Aristoteles, nec coeperit umquam esse nec desinat uitaque eius cum temporis infinitate tendatur, nondum tamen tale est ut aeternum esse iure credatur. Non enim totum simul infinitae licet uitae spatium comprehendit atque complectitur, sed futura nondum transacta iam non habet. Quod igitur interminabilis uitae plenitudinem totam pariter comprehendit ac possidet, cui neque futuri quidquam absit nec praeteriti fluxerit, id aeternum esse iure perhibetur, idque necesse est et sui compos praesens sibi semper adsistere et infinitatem mobilis temporis habere praesentem. Vnde non recte quidam, qui cum audiunt uisum Platoni mundum hunc nec habuisse initium temporis nec habiturum esse defectum, hoc modo conditori conditum mundum fieri coaeternum putant. Aliud est enim per interminabilem duci uitam, quod mundo Plato tribuit, aliud interminabilis uitae totam pariter complexum esse praesentiam, quod diuinae mentis proprium esse manifestum est. Neque deus conditis rebus antiquior uideri debet temporis quantitate sed simplicis potius proprietate naturae. Hunc enim uitae immobilis praesentarium statum infinitus ille temporalium rerum motus imitatur cumque eum effingere atque aequare non possit, ex immobilitate deficit in motum, ex simplicitate praesentiae decrescit in infinitam futuri ac praeteriti quantitatem; et cum totam pariter uitae suae plenitudinem nequeat possidere, hoc ipso quod aliquo modo numquam esse desinit, illud quod implere atque exprimere non potest, aliquatenus uidetur aemulari alligans se ad qualemcumque praesentiam huius exigui uolucrisque momenti, quae, quoniam manentis illius praesentiae quandam gestat imaginem, quibuscumque contigerit id praestat ut esse uideantur. Quoniam uero manere non potuit, infinitum temporis iter arripuit eoque modo factum est ut continuaret eundo uitam cuius plenitudinem complecti non ualuit permanendo. Itaque si digna rebus nomina uelimus imponere, Platonem sequentes deum quidem aeternum, mundum uero dicamus esse perpetuum. Quoniam igitur omne iudicium secundum sui naturam quae sibi subiecta sunt comprehendit, est autem deo semper aeternus ac praesentarius status; scientia quoque eius omnem temporis supergressa motionem in suae manet simplicitate praesentiae infinitaque praeteriti ac futuri spatia complectens omnia quasi iam gerantur in sua simplici cognitione considerat. Itaque si praesentiam pensare uelis qua cuncta dinoscit, non esse praescientiam quasi futuri sed scientiam numquam deficientis instantiae rectius aestimabis; unde non praeuidentia sed prouidentia potius dicitur, quod porro ab rebus infimis constituta quasi ab excelso rerum cacumine cuncta prospiciat. Quid igitur postulas ut necessaria fiant quae diuino lumine lustrentur, cum ne homines quidem necessaria faciant esse quae uideant? Num enim quae praesentia cernis, aliquam eis necessitatem tuus addit intuitus? Minime. Atqui si est diuini humanique praesentis digna collatio, uti uos uestro hoc temporario praesenti quaedam uidetis, ita ille omnia suo cernit aeterno. Quare haec diuina praenotio naturam rerum proprietatemque non mutat taliaque apud se praesentia spectat qualia in tempore olim futura prouenient. Nec rerum iudicia confundit unoque suae mentis intuitu tam necessarie quam non necessarie uentura dinoscit;

5.P6_2Tıpkı siz, yeryüzünde bir insanın yürüdüğünü ve gökte güneşin doğduğunu aynı anda gördüğünüzde, ikisine birden bakıyor olsanız da ayırıp birini gönüllü, ötekini zorunlu saydığınız gibi. Her şeye yukarıdan bakan Tanrısal bakış da, kendi yanında şimdide, zamanın koşuluna göre gelecekte olan şeylerin keyfiyetini hiç bozmaz. Bu yüzden bir şeyin var olacağını, onun aynı zamanda var olma zorunluluğundan yoksun olduğunu da bilerek bilirse, bu kanaat değil, hakikate dayanan bilgidir.

Burada, Tanrı'nın olacağını gördüğü şeyin olmamasının mümkün olmadığını, olmaması mümkün olmayan şeyin de zorunlu olarak olduğunu söyleyip beni bu zorunluluk adına bağlarsan, bunun çok sağlam bir hakikat olduğunu, ama Tanrısal olanı seyredenlerden başka kimsenin ona yaklaşamayacağını itiraf ederim. Çünkü şöyle cevap veririm: Aynı gelecek, Tanrı'nın bilgisine bağlandığında zorunlu, kendi tabiatında tartıldığında ise tamamen özgür ve serbest görünür. Çünkü iki zorunluluk vardır: Biri basittir, örneğin bütün insanların ölümlü olmasının zorunlu olması gibi; öteki koşulludur, örneğin birinin yürüdüğünü biliyorsan onun yürümesi zorunludur. Çünkü bilinen şeyin bilindiğinden başka türlü olması mümkün değildir. Ama bu koşul o basit zorunluluğu peşinden sürüklemez. Çünkü bu zorunluluğu kendi tabiatı değil, koşulun eklenmesi yapar. İrade ile yürüyen kişiyi yürümeye hiçbir zorunluluk zorlamaz, yürürken yürümesi zorunlu olsa da.

Aynı şekilde takdir bir şeyi şimdide görüyorsa, tabiatı hiçbir zorunluluk taşımasa da, o şeyin olması zorunludur. Oysa Tanrı iradenin özgürlüğünden doğacak gelecekleri şimdide görür. Demek ki bunlar Tanrısal bakışa bağlandıklarında Tanrı'nın bilgisinin koşuluyla zorunlu olur, kendi başlarına düşünüldüklerinde tabiatlarının mutlak özgürlüğünü yitirmez. Tanrı'nın önceden bildiği bütün gelecekler şüphesiz olacaktır, ama bunlardan bazıları hür iradeden çıkar. Olsalar da var olmakla kendi tabiatlarını yitirmezler; o tabiata göre olmadan önce olmayabilirlerdi de. Tanrı ilminin koşulu yüzünden her bakımdan zorunluluk gibi gerçekleşeceklerse, zorunlu olmamalarının ne önemi var? Şu önemi var: Az önce öne sürdüğüm örneklerdeki doğan güneş ile yürüyen insanın farkı. Olurken olmamaları mümkün değildir. Ama biri daha olmadan önce de olması zorunluydu, öteki değildi. Tanrı'nın şimdide tuttuğu şeyler de şüphesiz var olacaktır; ama bazısı şeylerin zorunluluğundan, bazısı yapanların gücünden iner. Haklı olarak dedik ki bunlar Tanrı'nın bilgisine bağlanırsa zorunlu, kendi başlarına düşünülürse zorunluluğun bağlarından kurtulmuştur. Tıpkı hislere açık her şeyin, akla bağlarsan küllî, kendisine bakarsan tekil olması gibi.

'Ama,' diyeceksin, 'maksadımı değiştirmek benim elimdeyse, takdiri boşa çıkarırım; çünkü onun önceden bildiğini belki değiştiririm.' Şöyle cevap veririm: Maksadını değiştirebilirsin; ama bunu yapabileceğini, yapıp yapmayacağını ve nereye döneceğini takdirin şimdide olan hakikati gördüğü için, Tanrı'nın önbilgisinden kaçamazsın. Şimdi seni gören gözün bakışından kaçamadığın gibi, özgür iradenle türlü eylemlere dönsen de.

'Ne yani,' diyeceksin, 'benim düzenlememle Tanrı ilmi değişecek mi? Ben bir bunu bir şunu istedikçe o da bilmesini mi değiştirecek?' Asla. Çünkü Tanrısal bakış her geleceği önceden yakalar, kendi bilgisinin şimdisine geri çevirir ve çağırır. Senin sandığın gibi, bir bunu bir şunu önceden bilerek değişmez; durarak tek vuruşla değişimlerinin önüne geçer ve onları kucaklar. Her şeyi kavrayıp görmenin bu şimdisini Tanrı, gelecek şeylerin olmasından değil, kendi basitliğinden almıştır. Buradan az önce uygunsuz bulduğun şey de çözülür: Bizim geleceğimizin Tanrı ilminin sebebi olduğunu söylemek. Çünkü bu ilim gücü, her şeyi şimdiki bilgiyle kucaklayarak şeylerin ölçüsünü kendisi koyar, sonraki şeylere hiçbir şey borçlu değildir.

Bu böyle olduğuna göre, ölümlülere iradenin özgürlüğü dokunulmamış kalıyor. Kanunlar da bütün zorunluluktan kurtulmuş iradelere haksız yere ödül ve ceza koymuyor. Her şeyi önceden bilen Tanrı yukarıda seyirci olarak kalıyor. Görüsünün daima şimdide olan ebediyeti, eylemlerimizin gelecekteki keyfiyetiyle buluşuyor, iyilere ödül, kötülere ceza dağıtıyor. Tanrı'ya bağlanan ümitler ve dualar da boşuna değildir; doğru olduklarında etkisiz kalamazlar.

5.P6_2

sicuti uos cum pariter ambulare in terra hominem et oriri in caelo solem uidetis, quamquam simul utrumque conspectum tamen discernitis et hoc uoluntarium illud esse necessarium iudicatis, ita igitur cuncta despiciens diuinus intuitus qualitatem rerum minime perturbat apud se quidem praesentium, ad condicionem uero temporis futurarum. Quo fit ut hoc non sit opinio sed ueritate potius nixa cognitio, cum exstaturum quid esse cognoscit quod idem exsistendi necessitate carere non nesciat. Hic si dicas quod euenturum deus uidet id non euenire non posse, quod autem non potest non euenire id ex necessitate contingere, meque ad hoc nomen necessitatis adstringas, fatebor rem quidem solidissimae ueritatis sed cui uix aliquis nisi diuini speculator accesserit. Respondebo namque idem futurum, cum ad diuinam notionem refertur, necessarium, cum uero in sua natura perpenditur, liberum prorsus atque absolutum uideri. Duae sunt etenim necessitates, simplex una, ueluti quod necesse est omnes homines esse mortales, altera condicionis, ut si aliquem ambulare scias, eum ambulare necesse est; quod enim quisque nouit, id esse aliter ac notum est nequit, sed haec condicio minime secum illam simplicem trahit. Hanc enim necessitatem non propria facit natura sed condicionis adiectio; nulla enim necessitas cogit incedere uoluntate gradientem, quamuis eum tum cum graditur incedere necessarium sit. Eodem igitur modo, si quid prouidentia praesens uidet, id esse necesse est, tametsi nullam naturae habeat necessitatem. Atqui deus ea futura quae ex arbitrii libertate proueniunt praesentia contuetur. Haec igitur ad intuitum relata diuinum necessaria fiant per condicionem diuinae notionis; per se uero considerata ab absoluta naturae suae libertate non desinunt. Fient igitur procul dubio cuncta quae futura deus esse praenoscit, sed eorum quaedam de libero proficiscuntur arbitrio, quae quamuis eueniant, exsistendo tamen naturam propriam non amittunt, qua priusquam fierent etiam non euenire potuissent. Quid igitur refert non esse necessaria, cum propter diuinae scientiae condicionem modis omnibus necessitatis instar eueniet? Hoc scilicet quod ea quae paulo ante proposui, sol oriens et gradiens homo. Quae dum fiunt, non fieri non possunt; eorum tamen unum prius quoque quam fieret, necesse erat exsistere, alterum uero minime. Ita etiam quae praesentia deus habet, dubio procul exsistent, sed eorum hoc quidem de rerum necessitate descendit, illud uero de potestate facientium. Haud igitur iniuria diximus haec si ad diuinam notitiam referantur necessaria, si per se considerentur necessitatis esse nexibus absoluta; sicuti omne quod sensibus patet, si ad rationem referas, uniuersale est, si ad se ipsa respicias, singulare. 'Sed si in mea,' inquies, ' potestate situm est mutare propositum, euacuabo prouidentiam, cum quae illa praenoscit forte mutauero.' Respondebo: propositum te quidem tuum posse deflectere, sed quoniam et id te posse et an facias quoue conuertas praesens prouidentiae ueritas intuetur, diuinam te praescientiam non posse uitare, sicuti praesentis oculi effugere non possis intuitum, quamuis te in uarias actiones libera uoluntate conuerteris. Quid igitur inquies? Ex meane dispositione scientia diuina mutabitur, ut cum ego nunc hoc nunc aliud uelim, illa quoque noscendi uices alternare uideatur? Minime. Omne namque futurum diuinus praecurrit intuitus et ad praesentiam propriae cognitionis retorquet ac reuocat nec alternat, ut aestimas, nunc hoc nunc illud praenoscendi uice, sed uno ictu mutationes tuas manens praeuenit atque complectitur. Quam comprehendendi omnia uisendique praesentiam non ex futurarum prouentu rerum, sed ex propria deus simplicitate sortitus est. Ex quo illud quoque resoluitur quod paulo ante posuisti indignum esse, si scientiae dei causam futura nostra praestare dicantur. Haec enim scientiae uis praesentaria notione cuncta complectens rebus modum omnibus ipsa constituit, nihil uero posterioribus debet. Quae cum ita sint, manet intemerata mortalibus arbitrii libertas nec iniquae leges solutis omni necessitate uoluntatibus praemia poenasque proponunt. Manet etiam spectator desuper cunctorum praescius deus uisionisque eius praesens semper aeternitas cum nostrorum actuum futura qualitate concurrit bonis praemia malis supplicia dispensans. Nec frustra sunt in deo positae spes precesque; quae cum rectae sunt, inefficaces esse non possunt.

5.P6_3O hâlde kusurlardan yüz çevirin, faziletleri işleyin, ruhunuzu doğru ümitlere kaldırın, alçakgönüllü dualarınızı yücelere uzatın. Gizlemek istemiyorsanız, büyük bir dürüstlük zorunluluğu üzerinize yüklenmiştir; çünkü her şeyi gören bir yargıcın gözleri önünde yaşıyorsunuz."

5.P6_3

Auersamini igitur uitia, colite uirtutes, ad rectas spes animum subleuate, humiles preces in excelsa porrigite. Magna uobis est, si dissimulare non uultis, necessitas indicta probitatis, cum ante oculos agitis iudicis cuncta cernentis.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…