Augustinus
Öğretmen Üzerine
De magistro
11. Bölüm
Augustinus: Konuşurken ne yapmak istediğimizi düşünüyorsun?
Adeodatus: Şu an aklıma gelen kadarıyla, ya öğretmek ya da öğrenmek.
Augustinus: Bunlardan birini görüyor ve kabul ediyorum; çünkü konuşarak öğretmek istediğimiz açık. Ama öğrenmek nasıl?
Adeodatus: Soru sorduğumuz zamandan başka ne zaman olsun sence?
Augustinus: O zaman bile öğretmek istemekten başka bir şey yapmadığımızı anlıyorum. Çünkü soruyorum: Soru sorduğun kişiye ne istediğini öğretmekten başka bir sebeple mi soru sorarsın?
Adeodatus: Doğru söylüyorsun.
Augustinus: Demek ki konuşmayla öğretmekten başka bir şey amaçlamadığımızı artık görüyorsun.
Adeodatus: Pek açık görmüyorum. Çünkü konuşmak kelimeleri dile getirmekten başka bir şey değilse, şarkı söylerken de bunu yaptığımızı görüyorum. Bunu çoğu zaman yalnızken, öğrenecek kimse yanımızda yokken yaptığımıza göre, bir şey öğretmek istediğimizi sanmıyorum.
Augustinus: Ama ben hatırlatma yoluyla bir tür öğretmenin bulunduğunu düşünüyorum; bu elbette önemli bir şeydir ve bu konuşmamızda durumun kendisi bunu gösterecek. Ama sen hatırladığımızda öğrendiğimizi, hatırlatanın da öğrettiğini düşünmüyorsan, sana karşı çıkmıyorum ve konuşmanın artık iki sebebini koyuyorum: ya öğretmek ya da başkalarına veya kendimize hatırlatmak. Bunu şarkı söylerken de yaparız; yoksa sana öyle görünmüyor mu?
Adeodatus: Hiç de değil; çünkü kendime bir şey hatırlatmak için şarkı söylediğim pek nadirdir, yalnız hoşlanmak için söylerim.
Augustinus: Ne düşündüğünü görüyorum. Ama seni şarkıda hoşnut eden şeyin sesin bir tür ölçülendirilmesi olduğuna dikkat etmiyor musun? Bu ölçülendirme kelimelere hem eklenebildiği hem onlardan çıkarılabildiği için, konuşmak başka, şarkı söylemek başkadır. Çünkü flütle ve kitharayla da ezgi çalınır, kuşlar da şarkı söyler; biz de bazen kelimesiz, musikiye ait bir ses çıkarırız. Bu sese şarkı denebilir, konuşma denemez. Buna karşı söyleyeceğin bir şey var mı?
Adeodatus: Hiçbir şey.
Augustinus: Öyleyse sence konuşma ancak öğretmek ya da hatırlatmak için konmuştur, değil mi?
Adeodatus: Öyle görünürdü; ama dua ederken de elbette konuştuğumuz ve yine de Tanrı'nın bizden bir şey öğrendiğine ya da O'na bir şey hatırlatıldığına inanmanın caiz olmadığı beni rahatsız ediyor.
Augustinus: Sanırım şunu bilmiyorsun: Bize kapalı odalarda dua etmemiz buyrulmuştur (Matta 6, 6) ve bu adla zihnin iç odaları anlatılır; bunun sebebi yalnız şudur: Tanrı, istediğimizi bize vermek için konuşmamızla hatırlatılmayı ya da öğretilmeyi istemez. Çünkü konuşan kişi eklemli bir sesle kendi iradesinin işaretini dışarı verir. Tanrı ise akıl sahibi ruhun iç insan denen gizli köşelerinin kendisinde aranmalı ve O'na orada yalvarılmalıdır; çünkü O bunların kendi tapınakları olmasını istemiştir. Havari'de şunu okumadın mı: "Tanrı'nın tapınağı olduğunuzu ve Tanrı'nın Ruhunun sizde yaşadığını bilmiyor musunuz?" (1. Korintliler 3, 16); ve: "Mesih iç insanda yaşasın" (Efesliler 3, 16–17)? Peygamberde de şuna dikkat etmedin mi: "Yüreklerinizde konuşun, yataklarınızda pişmanlık duyun; adalet kurbanı sunun ve Rabbe umut bağlayın" (Mezmurlar 4, 5–6)? Adalet kurbanının zihnin tapınağından ve yüreğin yataklarından başka nerede sunulduğunu düşünürsün? Kurban nerede sunulmalıysa dua da orada edilmelidir. Bu yüzden dua ederken konuşmaya, yani ses veren kelimelere gerek yoktur; meğer ki rahiplerin yaptığı gibi, zihinlerindekini belirtmek için, Tanrı işitsin diye değil, insanlar işitsin ve hatırlatma yoluyla bir tür onayla Tanrı'ya yükselsin diye konuşulsun. Yoksa sen başka mı düşünüyorsun?
Adeodatus: Tamamen katılıyorum.
Augustinus: Öyleyse en yüce Öğretmenin, öğrencilerine dua etmeyi öğretirken onlara bazı kelimeler öğretmesi (Matta 6, 9) seni rahatsız etmiyor mu? Görünüşe göre bunda, dua ederken nasıl konuşmak gerektiğini öğretmekten başka bir şey yapmamıştır.
Adeodatus: Bu beni hiç rahatsız etmiyor. Çünkü onlara kelimeleri değil, kelimeler aracılığıyla şeylerin kendisini öğretti; bunlarla, dendiği gibi zihnin iç odalarında dua ettiklerinde kime ve ne için dua etmeleri gerektiğini kendilerine hatırlatsınlar diye.
Augustinus: Doğru anlıyorsun. Sanırım aynı zamanda şunu da fark ediyorsun: Biri, hiçbir ses çıkarmasak da kelimelerin kendisini düşündüğümüz için içeride, ruhumuzda konuştuğumuzu ileri sürse bile, bu şekilde de konuşmayla hatırlatmaktan başka bir şey yapmayız. Çünkü kelimelerin yerleştiği hafıza, onları evirip çevirerek, kelimelerin işaretleri olduğu şeylerin kendisini zihne getirir.
Adeodatus: Anlıyorum ve izliyorum.
- AUGUSTINUS: Quid tibi videmur efficere velle cum loquimur? ADEODATUS: Quantum quidem mihi nunc occurrit, aut docere, aut discere. Aug. Unum horum video et assentior: nam loquendo nos docere velle manifestum est; discere autem quomodo? Ad. Quo tandem censes, nisi cum interrogamus? Aug. Etiam tunc nihil aliud quam docere nos velle intelligo. Nam quaero abs te, utrum ob aliam causam interroges, nisi ut eum quem interrogas doceas quid velis? Ad. Verum dicis. Aug. Vides ergo jam nihil nos locutione, nisi ut doceamus appetere. Ad. Non plane video: nam si nihil est aliud loqui quam verba promere, video nos id facere cum cantamus. Quod cum soli saepe facimus, nullo praesente qui discat, non puto nos docere aliquid velle. Aug. At ego puto esse quoddam genus docendi per commemorationem, magnum sane, quod in nostra hac sermocinatione res ipsa indicabit. Sed si tu non arbitraris nos discere cum recordamur, nec docere illum qui commemorat, non resisto tibi: et duas jam loquendi causas constituo, aut ut doceamus, aut ut commemoremus vel alios vel nosmetipsos; quod etiam dum cantamus, efficimus: an tibi non videtur? Ad. Non prorsus: nam rarum admodum est, ut ego cantem commemorandi me gratia, sed tantummodo delectandi. Aug. Video quid sentias. Sed nonne attendis id quod te delectat in cantu modulationem quamdam esse soni; quae quoniam verbis et addi et detrahi potest, aliud est loqui, aliud est cantare? Nam et tibiis et cithara cantatur, et aves cantant, et nos interdum sine verbis musicum aliquid sonamus, qui sonus cantus dici potest, locutio non potest: an quidquam est quod contradicas? Ad. Nihil sane. 2. Aug. Videtur ergo tibi, nisi aut docendi, aut commemorandi causa non esse institutam locutionem? Ad. Videretur, nisi me moveret quod dum oramus, utique loquimur; nec tamen Deum aut doceri aliquid a nobis, aut commemorari fas est credere. Aug. Nescire te arbitror non ob aliud nobis praeceptum esse ut in clausis cubiculis oremus (Matth. VI, 6), quo nomine significantur mentis penetralia, nisi quod Deus, ut nobis quod cupimus praestet, commemorari aut doceri nostra locutione non quaerit. Qui enim loquitur, suae voluntatis signum foras dat per articulatum sonum: Deus autem in ipsis rationalis animae secretis, qui homo interior vocatur, et quaerendus et deprecandus est; haec enim sua templa esse voluit. An apud Apostolum non legisti, Nescitis quia templum Dei estis, et spiritus Dei habitat in vobis (I Cor. III, 16); et, In interiore homine habitare Christum?(Ephes. III, 16, 17.) Nec in propheta animadvertisti, Dicite in cordibus vestris, et in cubilibus vestris compungimini: sacrificate sacrificium justitiae, et sperate in Domino? (Psal. IV, 5, 6.) Ubi putas sacrificium justitiae sacrificari, nisi in templo mentis, et in cubilibus cordis? Ubi autem sacrificandum est, ibi et orandum. Quare non opus est locutione cum oramus, id est sonantibus verbis, nisi forte, sicut sacerdotes faciunt, significandae mentis suae causa, non ut Deus, sed ut homines audiant, et consensione quadam per commemorationem suspendantur in Deum: an tu aliud existimas? Ad. Omnino assentior. Aug. Non te ergo movet quod summus Magister cum orare doceret discipulos, verba quaedam docuit (Matth. VI, 9); in quo nihil aliud videtur fecisse, quam docuisse quomodo in orando loqui oporteret? Ad. Nihil me omnino istud movet: non enim verba, sed res ipsas eos verbis docuit, quibus et seipsi commonefacerent, a quo, et quid esset orandum, cum in penetralibus, ut dictum est, mentis orarent. Aug. Recte intelligis: simul enim te credo animadvertere, etiamsi quisquam contendat, quamvis nullum edamus sonum, tamen quia ipsa verba cogitamus, nos intus apud animum loqui, sic quoque locutione nihil aliud agere quam commonere, cum memoria cui verba inhaerent, ea revolvendo facit venire in mentem res ipsas quarum signa sunt verba. Ad. Intelligo ac sequor.
22. Bölüm
Augustinus: Öyleyse kelimelerin işaret olduğu konusunda aramızda anlaşma var.
Adeodatus: Var.
Augustinus: Peki? Bir işaret, bir şeyi işaret etmezse işaret olabilir mi?
Adeodatus: Olamaz.
Augustinus: Şu dizede kaç kelime var: si nihil ex tanta superis placet urbe relinqui (Eğer tanrılar bu kadar büyük şehirden hiçbir şey kalmasın istiyorsa; Vergilius, Aeneis II 659)?
Adeodatus: Sekiz.
Augustinus: Öyleyse sekiz işaret mi var?
Adeodatus: Öyle.
Augustinus: Bu dizeyi anladığına inanıyorum.
Adeodatus: Yeterince anladığımı sanıyorum.
Augustinus: Söyle bana, kelimeler tek tek neyi işaret ediyor?
Adeodatus: Si kelimesinin neyi işaret ettiğini görüyorum, ama onu açıklayabileceğim başka bir kelime bulamıyorum.
Augustinus: Hiç değilse bu kelimeyle işaret edilen şey her neyse, onun nerede olduğunu bulabiliyor musun?
Adeodatus: Bana öyle geliyor ki si (eğer) şüpheyi işaret ediyor; şüphe de ruhtan başka nerede bulunur?
Augustinus: Şimdilik kabul ediyorum; ötekilerle devam et.
Adeodatus: Nihil (hiçbir şey), olmayandan başka neyi işaret eder?
Augustinus: Belki doğru söylüyorsun; ama yukarıda kabul ettiğin şey, yani bir şeyi işaret etmeyenin işaret olmadığı, beni onaylamaktan alıkoyuyor. Olmayan ise hiçbir şekilde bir şey olamaz. Bu yüzden bu dizedeki ikinci kelime işaret değildir, çünkü bir şeyi işaret etmez; demek ki bütün kelimelerin işaret olduğu ya da her işaretin bir şeyi işaret ettiği konusunda yanlış bir anlaşmaya varmışız.
Adeodatus: Beni çok sıkıştırıyorsun. Ama işaret edecek bir şeyimiz yokken bir kelime söylemek tamamen akılsızcadır. Sen de şimdi benimle konuşurken, sanırım hiçbir sesi boşuna çıkarmıyorsun; ağzından çıkan her şeyle bana bir şeyi anlamam için işaret veriyorsun. Bu yüzden bu iki heceyle hiçbir şeyi işaret etmiyorsan, konuşurken onları söylememen gerekir. Ama onlarla gerekli bir şey söylendiğini, kulaklarda çınladıklarında bize bir şey öğretildiğini ya da hatırlatıldığını görüyorsan, ne demek istediğimi de elbette görüyorsun; ama ben açıklayamıyorum.
Augustinus: Öyleyse ne yapalım? Bu kelimeyle, hiç olmayan şeyin kendisinden çok, ruhun bir şeyi görmediği ve yine de onun olmadığını bulduğu ya da bulduğunu sandığı zamanki bir durumunun işaret edildiğini mi söyleyelim?
Adeodatus: Belki açıklamaya çalıştığım şey tam da bu.
Augustinus: Öyleyse durum nasıl olursa olsun buradan geçelim; yoksa başımıza çok saçma bir şey gelebilir.
Adeodatus: Nedir o?
Augustinus: "Hiçbir şey"in bizi alıkoyması ve oyalanmamız.
Adeodatus: Bu gülünç bir şey; ama yine de nasılsa olabileceğini görüyorum; hatta tam olarak olduğunu görüyorum.
Augustinus: Bu tür çelişkiyi, Tanrı izin verirse, yerinde daha açık anlayacağız. Şimdi o dizeye dön ve elinden geldiğince öteki kelimelerinin neyi işaret ettiğini açmaya çalış.
Adeodatus: Üçüncüsü bir edattır: ex (-den); sanırım onun yerine de diyebiliriz.
Augustinus: Çok iyi bilinen bir sesin yerine, aynı şeyi işaret eden ve aynı derecede iyi bilinen başka bir ses söylemeni istemiyorum; tabii aynı şeyi işaret ediyorsa. Ama şimdilik öyle olduğunu kabul edelim. Elbette bu şair ex tanta urbe değil de de tanta demiş olsaydı ve sana de'nin neyi işaret ettiğini sorsaydım, ex derdin; çünkü bunlar iki kelime, yani senin düşündüğüne göre tek bir şeyi işaret eden iki işaret olurdu. Ben ise bu iki işaretle işaret edilen o tek şeyin kendisini arıyorum, o her ne ise.
Adeodatus: Bana öyle geliyor ki bir şeyden olduğu söylenen şeyin, içinde bulunduğu şeyden bir tür ayrılmasını işaret ediyor: Ya o şey artık yoktur —bu dizede olduğu gibi; şehir artık olmadığı hâlde ondan gelen bazı Truvalılar olabilirdi—; ya da hâlâ vardır —Roma şehrinden Afrika'da tüccarlar bulunduğunu söylediğimiz gibi.
Augustinus: Bunların böyle olduğunu kabul edeyim ve senin bu kuralının dışında kalan belki ne kadar çok şey bulunacağını saymayayım; ama şuna dikkat etmen elbette kolaydır: Kelimeleri kelimelerle, yani işaretleri işaretlerle, iyi bilinenleri yine çok iyi bilinenlerle açıkladın. Ben ise, yapabilseydin, bunların işaret olduğu şeylerin kendisini bana göstermeni isterdim.
- Aug. Constat ergo inter nos verba signa esse. Ad. Constat. Aug. Quid? signum, nisi aliquid significet, potest esse signum? Ad. Non potest. Aug. Quot verba sunt in hoc versu, si nihil ex tanta superis placet urbe relinqui? (Aeneid. lib. II, v. 659.) Ad. Octo. Aug. Octo ergo signa sunt? Ad. Ita est. Aug. Credo te hunc versum intelligere. Ad. Satis arbitror. Aug. Dic mihi quid singula verba significent. Ad. Video quidem quid significet, si; sed nullum aliud verbum, quo id exponi possit, invenio. Aug. Saltem illud invenis, quidquid significatur hoc verbo, ubinam sit? Ad. Videtur mihi quod, si, dubitationem significet: jam dubitatio, ubi nisi in animo est? Aug. Accipio interim; persequere caetera. Ad. Nihil, quid aliud significat, nisi id quod non est? Aug. Verum fortasse dicis; sed revocat me ab assentiendo quod superius concessisti, non esse signum nisi aliquid significet; quod autem non est, nullo modo esse aliquid potest. Quare secundum verbum in hoc versu non est signum, quia non significat aliquid; et falso inter nos constitit, quod omnia verba signa sint, aut omne signum aliquid significet. Ad. Nimis quidem urges; sed quando non habemus quid significemus, omnino stulte verbum aliquod promimus: tu autem nunc mecum loquendo, credo quod nullum sonum frustra emittis, sed omnibus quae ore tuo erumpunt, signum mihi das ut intelligam aliquid; quapropter non te oportet istas duas syllabas enuntiare dum loqueris, si per eas non significas quidquam. Si autem vides necessariam per eas enuntiationem fieri, nosque doceri vel commoneri cum auribus insonant, vides etiam profecto quid velim dicere, sed explicare non possum. Aug. Quid igitur facimus? An affectionem animi quamdam, cum rem non videt, et tamen non esse invenit, aut invenisse se putat, hoc verbo significari dicimus potius, quam rem ipsam quae nulla est? Ad. Istud ipsum est fortasse quod explicare moliebar. Aug. Transeamus ergo hinc, quoquo modo se habet, ne res absurdissima nobis accidat. Ad. Quae tandem? Aug. Si nihil nos teneat, et moras patiamur. Ad. Ridiculum hoc quidem est, et tamen nescio quomodo video posse contingere; imo plene video contigisse. 4. Aug. Suo loco genus hoc repugnantiae, si Deus siverit, planius intelligemus: nunc ad illum versum te refer, et conare, ut potes, caetera ejus verba quid significent pandere. Ad. Tertia praepositio est, ex, pro qua, de, possumus, ut arbitror, dicere. Aug. Non id quaero, ut pro una voce notissima aliam vocem aeque notissimam, quae idem significet dicas; si tamen idem significat: sed interim concedamus ita esse. Certe si poeta iste non, ex tanta urbe, sed, de tanta, dixisset, quaererem abs te quid. de, significaret; diceres, ex, cum haec duo verba essent, id est signa, unum aliquid, ut tu putas, significantia: ego autem idipsum nescio quid unum, quod his duobus signis significatur, inquiro. Ad. Mihi videtur secretionem quamdam significare ab ea re in qua fuerat aliquid, quod ex illa esse dicitur, sive illa non maneat, ut in hoc versu, non manente urbe, poterant aliqui ex illa esse Trojani: sive maneat, sicut ex urbe Roma dicimus esse negotiatores in Africa. Aug. Ut concedam tibi haec ita esse, nec enumerem quam multa fortasse praeter hanc tuam regulam reperiantur; illud certe tibi attendere facile est, exposuisse te verbis verba, id est signis signa, eisdemque notissimis notissima: ego autem illa ipsa quorum haec signa sunt, mihi, si posses, vellem ut ostenderes.
33. Bölüm
Adeodatus: Senin istediğinin benim cevabımla hiç yapılamayacağını bilmemene, daha doğrusu bilmiyormuş gibi davranmana şaşıyorum; çünkü konuşuyoruz ve konuşurken ancak kelimelerle cevap verebiliriz. Sen ise, ne olurlarsa olsunlar, elbette kelime olmayan şeyleri soruyorsun; ama sen de onları bana kelimelerle soruyorsun. Önce sen kelimesiz sor ki ben de sonra aynı şartla cevap vereyim.
Augustinus: Haklısın, kabul ediyorum. Ama paries (duvar) dendiğinde bu üç hecenin neyi işaret ettiğini sorsam, bana parmağınla gösteremez miydin? Böylece sen hiçbir kelime söylemeden göstermiş olurdun, ben de bu üç heceli kelimenin işareti olduğu şeyin kendisini doğrudan görürdüm.
Adeodatus: Bunun yalnız cisimleri işaret eden adlarda, o cisimler de orada bulunuyorsa yapılabileceğini kabul ediyorum.
Augustinus: Renge cisim mi deriz, yoksa daha çok cismin bir keyfiyeti mi?
Adeodatus: Keyfiyeti.
Augustinus: Öyleyse neden bu da parmakla gösterilebiliyor? Yoksa cisimlere cisimlerin keyfiyetlerini de katıyor musun; öyle ki bunlar da orada bulunduklarında kelimesiz öğretilebilsinler?
Adeodatus: Cisimler derken bütün cismanî şeylerin, yani cisimlerde hissedilen her şeyin anlaşılmasını istiyordum.
Augustinus: Yine de buradan da bir şeyleri ayırman gerekip gerekmediğini düşün.
Adeodatus: İyi hatırlatıyorsun: Bütün cismanî şeyler değil, bütün görülebilen şeyler demeliydim. Çünkü ses, koku, tat, ağırlık, sıcaklık ve öteki hislere ait şeyler cisimler olmadan hissedilemeseler ve bu yüzden cismanî olsalar da, parmakla gösterilemeyeceklerini kabul ediyorum.
Augustinus: İnsanların sağırlarla jestlerle adeta konuştuğunu, sağırların da yine jestlerle soru sorduğunu, cevap verdiğini, öğrettiğini, istediklerinin hepsini ya da hiç değilse çoğunu bildirdiğini hiç görmedin mi? Bu yapıldığında kelimesiz gösterilen elbette yalnız görülebilen şeyler değildir; sesler, tatlar ve buna benzer öteki şeyler de gösterilir. Nitekim tiyatrolarda oyuncular da çoğu zaman bütün oyunları kelimesiz, dans ederek açar ve anlatırlar.
Adeodatus: Karşı söyleyecek bir şeyim yok; yalnız şu var: Ex kelimesinin neyi işaret ettiğini kelimesiz olarak sana ne ben, ne de dans eden oyuncunun kendisi gösterebilir.
- Ad. Miror te nescire, vel potius simulare nescientem, responsione mea fieri quod vis omnino non posse; siquidem sermocinamur, ubi non possumus respondere nisi verbis. Tu autem res quaeris eas quae, quodlibet sint, verba certe non sunt, quas tamen ex me tu quoque verbis quaeris. Prior itaque tu sine verbis quaere, ut ego deinde ista conditione respondeam. Aug. Jure agis, fateor: sed si quaererem istae tres syllabas quid significent, cum dicitur, Paries, nonne posses digito ostendere, ut ego prorsus rem ipsam viderem, cujus signum est hoc trisyllabum verbum, demonstrante te, nulla tamen verba referente? Ad. Hoc in solis nominibus quibus corpora significantur, si eadem corpora praesentia sint, fieri posse concedo. Aug. Num colorem corpus dicimus, an non potius quamdam corporis qualitatem? Ad. Ita est. Aug. Cur ergo et hic digito demonstrari potest? An addis corporibus etiam corporum qualitates, ut nihilominus etiam istae cum praesentes sunt, doceri sine verbis possint? Ad. Ego cum corpora dicerem, omnia corporalia intelligi volebam, id est omnia quae in corporibus sentiuntur. Aug. Considera tamen, utrum etiam hinc aliqua tibi excipienda sint. Ad. Bene admones: non enim omnia corporalia, sed omnia visibilia dicere debui. Fateor enim sonum, odorem, saporem, gravitatem, calorem, et alia quae ad caeteros sensus pertinent, quanquam sentiri sine corporibus nequeant, et propterea sint corporalia, non tamen digito posse monstrari. Aug. Nunquamne vidisti ut homines cum surdis gestu quasi sermocinentur, ipsique surdi non minus gestu, vel quaerant, vel respondeant, vel doceant, vel indicent aut omnia quae volunt, aut certe plurima? Quod cum fit, non utique sola visibilia sine verbis ostenduntur, sed et soni et sapores, et caetera hujusmodi. Nam et histriones totas in theatris fabulas sine verbis saltando plerumque aperiunt et exponunt. Ad. Nihil habeo quod contradicam, nisi quod illud, ex, non modo ego, sed nec ipse quidem saltator histrio tibi sine verbis quid significet posset ostendere.
3_2Augustinus: Belki doğru söylüyorsun; ama gösterebildiğini varsayalım. Sanırım şundan şüphe etmezsin: Bu kelimeyle işaret edilen şeyi bana göstermeye çalışacağı beden hareketi her ne olursa olsun, şeyin kendisi değil, bir işaret olacaktır. Bu yüzden o da burada kelimeyle kelimeyi değilse de, yine de işaretle işareti gösterecektir; öyle ki hem bu tek heceli ex hem o jest, benim işaret edilmeden gösterilmesini istediğim tek bir şeyi işaret edecektir.
Adeodatus: Sorduğun şey nasıl yapılabilir, söyler misin?
Augustinus: Duvarın gösterilebildiği gibi.
Adeodatus: İlerleyen aklın bize öğrettiği kadarıyla, duvar bile işaretsiz gösterilemez. Çünkü parmağı uzatmak elbette duvar değildir; duvarın görülebileceği bir işaret verilir. Bu yüzden işaretsiz gösterilebilecek hiçbir şey göremiyorum.
Augustinus: Peki sana yürümenin ne olduğunu sorsam, sen de kalkıp yürüsen? Bana öğretmek için kelimelerden ya da başka herhangi bir işaretten çok şeyin kendisini kullanmış olmaz mıydın?
Adeodatus: Öyle olduğunu kabul ediyorum ve bu kadar göz önündeki bir şeyi görmemiş olmaktan utanıyorum. Bundan şimdi aklıma, işaretlerle değil kendi kendileriyle gösterilebilecek binlerce şey geliyor: yemek, içmek, oturmak, ayakta durmak, bağırmak ve sayısız başka şey.
Augustinus: Haydi şimdi söyle bana: Bu kelimenin anlamını hiç bilmeden, sen yürürken sana yürümenin ne olduğunu sorsam, bana nasıl öğretirdin?
Adeodatus: Aynı şeyi biraz daha hızlı yapardım; öyle ki sorundan sonra bir yenilikle dikkatin çekilsin. Yine de gösterilmesi gerekenden başka bir şey yapılmış olmazdı.
Augustinus: Yürümenin başka, acele etmenin başka olduğunu biliyor musun? Çünkü yürüyen hemen acele etmez, acele eden de her zaman yürümez; nitekim yazarken, okurken ve sayısız başka işte de acele etmekten söz ederiz. Bu yüzden yaptığın şeyi sorumdan sonra daha hızlı yapsaydın, yürümenin acele etmekten başka bir şey olmadığını sanırdım; çünkü yeni olarak bunu eklemiş olurdun ve bu yüzden aldanırdım.
Adeodatus: Bir şeyi yaparken bize soru sorulursa onu işaretsiz gösteremeyeceğimizi kabul ediyorum. Çünkü hiçbir şey eklemezsek, soran kişi göstermek istemediğimizi ve onu küçümseyerek yaptığımız şeyi sürdürdüğümüzü sanacaktır. Ama yapabileceğimiz şeyleri, hem de onları yaptığımız sırada değil de başka bir zaman sorarsa, sorusundan sonra onu yaparak, sorduğu şeyi işaretle değil şeyin kendisiyle gösterebiliriz. Meğer ki ben konuşurken bana konuşmanın ne olduğunu sorsun; çünkü ona öğretmek için ne söylersem söyleyeyim, konuşmam gerekir. Bu yüzden, gösterilmesini istediği şeyin kendisinden ayrılmadan ve onu göstermek için kendisinden başka işaretler aramadan, istediğini ona açıkça anlatana kadar konuşmayı sürdürerek öğreteceğim.
- Aug. Verum fortasse dicis: sed fingamus eum posse; non, ut arbitror, dubitas, quisquis ille motus corporis fuerit, quo mihi rem quae hoc verbo significatur, demonstrare conabitur, non ipsam rem futuram esse, sed signum. Quare hic quoque non quidem verbo verbum, sed tamen signo signum nihilominus indicabit; ut et hoc monosyllabum, ex, et ille gestus unam rem quamdam significent, quam mihi ego vellem non significando monstrari. Ad. Qui potest quod quaeris, oro te? Aug. Quomodo paries potuit. Ad. Ne ipse quidem, quantum ratio progrediens docuit, ostendi sine signo potest. Nam et intentio digiti non est utique paries, sed signum datur per quod paries possit videri. Nihil itaque video quod sine signis ostendi queat. Aug. Quid, si ex te quaererem quid sit ambulare, surgeresque et id ageres? nonne re ipsa potius quam verbis ad me docendum, aut ullis aliis signis utereris? Ad. Fateor ita esse, et pudet me rem tam in promptu positam non vidisse: ex qua etiam mihi millia rerum jam occurrunt, quae ipsae per se valeant, non per signa monstrari, ut edere, bibere, sedere, stare, clamare, et innumerabilia caetera. Aug. Age, nunc dic mihi, si omnino nesciens hujus verbi vim, abs te ambulante quaererem quid sit ambulare, quomodo me doceres? Ad. Idipsum agerem aliquanto celerius, ut post interrogationem tuam aliqua novitate admonereris; et tamen nihil aliud fieret, quam id quod deberet ostendi. Aug. Scisne aliud esse ambulare, aliud festinare? Nam et qui ambulat, non statim festinat; et qui festinat, non continuo ambulat: dicimus enim et in scribendo et in legendo, aliisque innumerabilibus rebus festinationem. Quare cum illud quod agebas, celerius ageres post interrogationem meam, putarem ambulare nihil esse aliud quam festinare: id enim novi addideras; et ob hoc fallerer. Ad. Fateor rem non posse nos monstrare sine signo, si cum id agimus interrogemur: si enim nihil addamus, putabit qui rogat, nolle nos ostendere, contemptoque se, in eo quod agebamus perseverare. Sed si de his roget quae agere possumus, nec eo tamen tempore quo agimus roget, possumus post ejus interrogationem id agendo, re ipsa potius quam signo demonstrare quod rogat: nisi forte loquentem me interroget quid sit loqui; quidquid enim dixero, ut eum doceam, loquar necesse est: ex quo secutus docebo, donec ei planum faciam quod vult, non recedens a re ipsa quam sibi voluit demonstrari, nec signa quaerens quibus eam ostendam praeter ipsam.
44. Bölüm
Augustinus: Çok keskin bir görüş. Öyleyse bak bakalım, şu konuda artık anlaşıyor muyuz: İşaretsiz gösterilebilen şeyler, ya bize sorulduğunda yapmadığımız ama hemen yapabileceğimiz şeylerdir, ya da belki yaptığımız şeyin kendisi işaretlerdir. Çünkü konuştuğumuzda işaretler yaparız; "işaret etmek" (significare) adı da buradan gelir.
Adeodatus: Anlaşıyoruz.
Augustinus: Öyleyse bazı işaretler hakkında soru sorulduğunda işaretler işaretlerle gösterilebilir; işaret olmayan şeyler hakkında soru sorulduğunda ise ya —yapılabiliyorlarsa— sorudan sonra onları yaparak, ya da onların fark edilebileceği işaretler vererek gösterilirler.
Adeodatus: Öyle.
Augustinus: İstersen bu üç kısımlı ayrımda önce işaretlerin işaretlerle gösterildiği kısmı inceleyelim. Yalnız kelimeler mi işarettir?
Adeodatus: Hayır.
Augustinus: Öyleyse bana öyle geliyor ki konuşurken kelimelerle ya kelimelerin kendisini işaretliyoruz; ya başka işaretleri, örneğin "jest" ya da "harf" dediğimizde —çünkü bu iki kelimeyle işaret edilen şeyler yine işarettir—; ya da işaret olmayan başka bir şeyi, örneğin "taş" dediğimizde. Bu kelime bir işarettir, çünkü bir şeyi işaret eder; ama onunla işaret edilen şey her zaman işaret değildir. Yine de bu cins, yani işaret olmayan şeylerin kelimelerle işaret edilmesi, incelemeyi önerdiğimiz bu kısma ait değildir. Çünkü işaretlerin işaretlerle gösterilmesini incelemeyi üstlendik ve bunda iki kısım bulduk: İşaretlerle ya aynı işaretleri ya da başka işaretleri öğretiriz veya hatırlatırız. Sence öyle değil mi?
Adeodatus: Açıktır.
Augustinus: Öyleyse söyle: Kelime olan işaretler hangi hisse aittir?
Adeodatus: İşitmeye.
Augustinus: Ya jest?
Adeodatus: Görmeye.
Augustinus: Peki yazılı kelimeler bulduğumuzda? Bunlar kelime değil mi, yoksa daha doğru olarak kelimelerin işaretleri mi sayılmalı? Öyle ki kelime, eklemli bir sesle bir anlamla birlikte söylenen şeydir; ses de işitmeden başka bir hisle algılanamaz. Böylece bir kelime yazıldığında gözlere bir işaret olur ve onunla kulaklara ait olan şey zihne gelir.
Adeodatus: Tamamen katılıyorum.
Augustinus: Sanırım nomen (ad) dediğimizde bir şeyi işaret ettiğimizi de kabul edersin.
Adeodatus: Doğru.
Augustinus: Neyi peki?
Adeodatus: Her şeyin çağrıldığı şeyi; örneğin Romulus, Roma, virtus (fazilet), fluvius (ırmak) ve sayısız başka şey.
Augustinus: Bu dört ad hiçbir şeyi işaret etmiyor mu?
Adeodatus: Aksine bazı şeyleri işaret ediyor.
Augustinus: Bu adlarla onların işaret ettiği şeyler arasında hiç fark yok mu?
Adeodatus: Aksine çok fark var.
Augustinus: Bu farkın ne olduğunu senden duymak isterim.
Adeodatus: Her şeyden önce şu: Bunlar işarettir, onlar değildir.
Augustinus: Görülebilen şeylere "görülebilenler" dediğimiz gibi, işaretlerle işaret edilebilen ve kendileri işaret olmayan şeylere de "işaret edilebilenler" diyelim mi? Böylece bundan sonra bunlar hakkında daha rahat konuşuruz.
Adeodatus: Elbette diyelim.
Augustinus: Peki? Biraz önce söylediğin o dört işaret başka hiçbir işaretle işaret edilmiyor mu?
Adeodatus: Yazılan şeylerin, sesle söylenen işaretlerin işaretleri olduğunu bulduğumuzu unuttuğumu sanmana şaşıyorum.
Augustinus: Söyle, bunların arasında ne fark var?
Adeodatus: Onlar görülebilen, bunlar işitilebilen şeylerdir. "İşaret edilebilenler" adını kabul ettiysek, neden bu adı da kabul etmeyesin?
Augustinus: Elbette kabul ediyorum ve hoşuma da gidiyor. Ama yine soruyorum: Görülebilen işaretleri hatırladığın gibi, bu dört işaret işitilebilen başka bir işaretle işaret edilemez mi?
Adeodatus: Daha yeni söylenmiş olan bunu da hatırlıyorum. Çünkü "ad"ın bir şeyi işaret ettiğini cevap vermiş ve bu işaret edilen şeyin altına o dördünü koymuştum. Hem onu hem bunları, sesle söyleniyorlarsa, işitilebilen şeyler olarak tanıyorum.
Augustinus: Öyleyse işitilebilen bir işaretle, kendileri de işaret olan işitilebilen işaret edilenler arasında ne fark var?
Adeodatus: "Ad" dediğimiz şeyle onun işaret ettiği şeyin altına koyduğumuz bu dört şey arasında şu farkı görüyorum: O, işitilebilen işaretlerin işitilebilen işaretidir; bunlar ise işitilebilen işaretlerdir ama işaretlerin değil şeylerin işaretleri; bu şeylerin kimi görülebilen —Romulus, Roma, fluvius gibi—, kimi akılla kavranabilen —virtus gibi.
- Aug. Acutissime omnino: quare vide utrum conveniat jam inter nos ea posse demonstrari sine signis, quae aut non agimus cum interrogamur, et tamen statim agere possumus, aut ipsa signa forte agimus. Cum enim loquimur, signa facimus, de quo dictum est significare. Ad. Convenit. Aug. Cum ergo de quibusdam signis quaeritur, possunt signis signa monstrari; cum autem de rebus quae signa non sunt, aut eas agendo post inquisitionem si agi possunt, aut signa dando per quae animadverti queant. Ad. Ita est. Aug. In hac igitur tripartita distributione prius illud consideremus, si placet, quod signis signa monstrantur: num enim sola verba sunt signa? Ad. Non. Aug. Videtur ergo mihi loquendo nos aut verba ipsa signare verbis, aut alia signa, velut gestum cum dicimus aut litteram; nam his duobus verbis quae significantur, nihilominus signa sunt: aut aliquid aliud quod signum non sit, velut cum dicimus, Lapis; hoc enim verbum signum est, nam significat aliquid, sed id quod eo significatur, non continuo signum est: quod tamen genus, id est cum verbis ea quae signa non sunt significantur, non pertinet ad hanc partem quam discutere proposuimus. Suscepimus enim considerare illud, quod signis signa monstrantur, et partes in eo duas comperimus, cum aut eadem aut alia signa signis docemus vel commemoramus: an non tibi videtur? Ad. Manifestum est. 8. Aug. Dic ergo signa quae verba sunt, ad quem sensum pertineant. Ad. Ad auditum. Aug. Quid gestus? Ad. Ad visum. Aug. Quid, cum verba scripta invenimus? num verba non sunt, an signa verborum verius intelliguntur? ut verbum sit quod cum aliquo significatu articulata voce profertur; vox autem nullo alio sensu quam auditu percipi potest: ita fit ut cum scribitur verbum, signum fiat oculis, quo illud quod ad aures pertinet, veniat in mentem. Ad. Omnino assentior. Aug. Id quoque te arbitror assentiri, cum dicimus, Nomen, significare nos aliquid. Ad. Verum est. Aug. Quid tandem? Ad. Id scilicet quod quidque appellatur, velut Romulus, Roma, virtus, fluvius, et innumerabilia caetera. Aug. Num ista quatuor nomina nullas res significant? Ad. Imo aliquas. Aug. Num nihil distat inter haec nomina, et eas res quae his significantur? Ad. Imo plurimum. Aug. Vellem abs te audire, quidnam id sit. Ad. Hoc vel in primis, quod haec signa sunt, illa non sunt. Aug. Placetne appellemus significabilia ea quae signis significari possunt et signa non sunt, sicut ea quae videri possunt, visibilia nominamus, ut de his deinceps commodius disseramus? Ad. Placet vero. Aug. Quid? illa quatuor signa quae paulo ante pronuntiasti, nullone alio signo significantur? Ad. Miror quod jam mihi excidisse arbitraris, quod ea quae scribuntur, eorum quae voce proferuntur, signorum signa esse comperimus. Aug. Dic inter ista quid distet? Ad. Quod illa visibilia sunt, haec audibilia. Cur enim et hoc nomen non admittas, si admisimus significabilia? Aug. Prorsus admitto, et gratum habeo. Sed rursus quaero, quatuor haec signa nullone alio signo audibili significari queant, ut visibilia recordatus es? Ad. Hoc quoque recentius dictum recordor. Nam nomen responderam significare aliquid, et huic significationi quatuor ista subjeceram; et illud autem et haec, si quidem voce proferuntur, audibilia esse cognosco. Aug. Quid ergo inter audibile signum et audibilia significata, quae rursus signa sunt, interest? Ad. Inter illud quidem quod dicimus, Nomen, et haec quatuor quae significationi ejus subjecimus, hoc distare video, quod illud audibile signum est signorum audibilium: haec vero audibilia quidem signa sunt, non tamen signorum, sed rerum partim visibilium, sicut est Romulus, Roma, fluvius; partim intelligibilium, sicut est virtus.
4_2Augustinus: Kabul ediyor ve onaylıyorum. Ama eklemli bir sesle bir anlamla birlikte söylenen her şeye kelime (verbum) dendiğini biliyor musun?
Adeodatus: Biliyorum.
Augustinus: Öyleyse ad da bir kelimedir; çünkü onun da eklemli bir sesle bir anlamla birlikte söylendiğini görüyoruz. Usta konuşan bir insanın güzel kelimeler kullandığını söylediğimizde, o elbette adlar da kullanır. Terentius'ta köle yaşlı efendisine "Güzel kelimeler, rica ederim" (Andria I 2, 33) dediğinde, efendi de birçok ad söylemişti.
Adeodatus: Katılıyorum.
Augustinus: Öyleyse verbum dediğimizde çıkardığımız bu iki heceyle adın da işaret edildiğini ve bu yüzden onun bunun işareti olduğunu kabul ediyorsun.
Adeodatus: Kabul ediyorum.
Augustinus: Şuna da cevap vermeni isterim: "Kelime" adın işareti, "ad" ırmağın (flumen) işareti, "ırmak" da artık görülebilen şeyin işareti olduğuna göre —ve sen bu şeyle "ırmak", yani onun işareti arasında, bu işaretle de bu işaretin işareti olan "ad" arasında ne fark olduğunu söyledin—, adın işareti olduğunu bulduğumuz "kelime" ile işareti olduğu adın kendisi arasında ne fark olduğunu düşünüyorsun?
Adeodatus: Şu farkı anlıyorum: Adla işaret edilen şeyler kelimeyle de işaret edilir; çünkü "ad" bir kelime olduğu gibi "ırmak" da bir kelimedir. Ama kelimeyle işaret edilenlerin hepsi adla işaret edilmez. Nitekim önerdiğin dizenin başındaki si de, bu akla uyarak uzun süre uğraşıp vardığımız ex de kelimedir ama ad değildir; böyle pek çok şey bulunur. Bu yüzden bütün adlar kelime olduğu, ama bütün kelimeler ad olmadığı için, kelime ile ad arasındaki farkın açık olduğunu düşünüyorum: Bu, başka hiçbir işareti işaret etmeyen bir işaretin işareti ile yine başka işaretleri işaret eden bir işaretin işareti arasındaki farktır.
Augustinus: Her atın hayvan olduğunu, ama her hayvanın at olmadığını kabul ediyor musun?
Adeodatus: Kim şüphe eder?
Augustinus: Öyleyse ad ile kelime arasında, at ile hayvan arasındaki fark vardır. Meğer ki seni onaylamaktan alıkoyan şey şu olsun: Verbum'u başka bir anlamda da kullanırız; bununla zamanlara göre çekilen şeyler, yani fiiller işaret edilir: scribo, scripsi (yazıyorum, yazdım), lego, legi (okuyorum, okudum) gibi; bunların ad olmadığı açıktır.
Adeodatus: Beni tereddüde düşüren şeyi tam söyledin.
Augustinus: Bu seni rahatsız etmesin. Çünkü bir şeyi işaret eden her şeye genel olarak işaret deriz; bunların arasında kelimeleri de buluruz. Yine askerî sancaklara da işaret (signa) deriz; bunlara artık asıl anlamıyla işaret denir ve kelimeler bunlara girmez. Yine de sana "Her at hayvandır ama her hayvan at değildir; aynı şekilde her kelime işarettir ama her işaret kelime değildir" desem, sanırım hiç tereddüt etmezdin.
Adeodatus: Şimdi anlıyorum ve tamamen katılıyorum: O küllî anlamdaki kelime ile ad arasında, hayvan ile at arasındaki fark vardır.
Augustinus: Animal (hayvan) dediğimizde, sesle söylenmiş bu üç heceli adın başka, onunla işaret edilen şeyin başka olduğunu da biliyor musun?
Adeodatus: Bunu yukarıda bütün işaretler ve işaret edilebilenler için kabul etmiştim.
Augustinus: Bütün işaretler sana kendilerinden başka bir şeyi işaret ediyor gibi mi görünüyor? Tıpkı animal dediğimizde bu üç heceli kelimenin hiçbir şekilde kendisini işaret etmemesi gibi.
Adeodatus: Hayır, elbette; çünkü signum (işaret) dediğimizde, yalnız var olan bütün öteki işaretleri değil, kendisini de işaret eder; çünkü o bir kelimedir ve bütün kelimeler elbette işarettir.
Augustinus: Peki verbum dediğimizde bu iki heceli kelimede de böyle bir şey olmuyor mu? Çünkü eklemli bir sesle bir anlamla söylenen her şey bu iki heceli kelimeyle işaret ediliyorsa, kendisi de bu cinse girer.
Adeodatus: Öyle.
Augustinus: Peki "ad" da böyle değil mi? Çünkü hem bütün cinslerin adlarını işaret eder, hem de nomen kelimesinin kendisi nötr cinsten bir addır. Yoksa sana nomen hangi söz bölüğüdür (pars orationis) diye sorsam, "ad"dan başka doğru bir cevap verebilir miydin?
Adeodatus: Doğru söylüyorsun.
Augustinus: Öyleyse işaret ettikleri öteki şeylerin arasında kendilerini de işaret eden işaretler var.
Adeodatus: Var.
Augustinus: Coniunctio (bağlaç) dediğimizde bu dört heceli işaret de sana böyle mi görünüyor?
Adeodatus: Hiçbir şekilde; çünkü işaret ettiği şeyler ad değildir, kendisi ise bir addır.
- Aug. Accipio et probo: sed scisne omnia quae voce articulata cum aliquo significatu proferuntur, verba appellari? Ad. Scio. Aug. Ergo et nomen verbum est, quandoquidem id videmus cum aliquo significatu articulata voce proferri; et cum dicimus disertum hominem bonis verbis uti, etiam nominibus utique utitur; et cum seni domino apud Terentium servus retulit, Bona verba quaeso (In Andria, act. I, scen. 2, v. 33), multa ille etiam nomina dixerat. Ad. Assentior. Aug. Concedis igitur iis duabus syllabis quas edimus, cum dicimus, Verbum, nomen quoque significari, et ob hoc illud hujus signum esse. Ad. Concedo. Aug. Hoc quoque respondeas velim. Cum verbum signum sit nominis, et nomen signum sit fluminis, et flumen signum sit rei quae jam videri potest, ut inter hanc rem et flumen, id est signum ejus, et inter hoc signum et nomen quod hujus signi signum est dixisti quid intersit; quid interesse arbitraris inter signum nominis, quod verbum esse comperimus, et ipsum nomen cujus signum est? Ad. Hoc distare intelligo, quod ea quae significantur nomine, etiam verbo significantur; ut enim nomen est verbum, ita et flumen verbum est: quae autem verbo significantur, non omnia significantur et nomine. Nam et illud, si, quod in capite habet abs te propositus versus, et hoc, ex, de quo jam diu agentes in hac duce ratione pervenimus, verba sunt, nec tamen nomina; et talia multa inveniuntur. Quamobrem cum omnia nomina verba sint, non autem omnia verba nomina sint, planum esse arbitror quid inter verbum distet et nomen, id est inter signum signi ejus quod nulla alia signa significat, et signum signi ejus quod rursus alia significat. Aug. Concedisne omnem equum animal esse, nec tamen omne animal equum esse? Ad. Quis dubitaverit? Aug. Hoc ergo inter nomen et verbum, quod inter equum et animal interest. Nisi forte ab assentiendo id te revocat, quod dicimus et alio modo verbum, quo significantur ea quae per tempora declinantur, ut scribo scripsi, lego legi, quae manifestum est non esse nomina. Ad. Dixisti omnino quod me dubitare faciebat. Aug. Ne te istud moveat. Dicimus enim et signa universaliter omnia quae significant aliquid, ubi etiam verba esse invenimus. Dicimus item signa militaria, quae jam proprie signa nominantur, quo verba non pertinent. Et tamen si tibi dicerem, ut omnis equus animal, non autem omne animal equus est, ita omne verbum signum, non autem omne signum verbum est, nihil, ut opinor, dubitares. Ad. Jam intelligo, et prorsus assentior, hoc interesse inter universale illud verbum et nomen, quod inter animal et equum. 10. Aug. Scisne etiam, cum dicimus, Animal, aliud esse hoc trisyllabum nomen, quod voce prolatum est, aliud id quod significatur? Ad. Jam hinc supra concessi de omnibus signis et significabilibus. Aug. Num omnia signa tibi videntur aliud significare quam sunt, sicut hoc trisyllabum, cum dicimus, Animal, nullo modo idem significat quod est ipsum? Ad. Non sane: nam cum dicimus, Signum, non solum signa caetera quaecumque sunt, sed etiam seipsum significat; est enim verbum, et utique omnia verba signa sunt. Aug. Quid? in hoc disyllabo cum dicimus, Verbum, nonne tale aliquid contingit? Nam si omne quod cum aliquo significatu articulata voce profertur, hoc disyllabo significatur, etiam ipsum hoc genere includitur. Ad. Ita est. Aug. Quid? nomen nonne similiter habet? Nam et omnium generum nomina significat, et ipsum nomen generis neutri nomen est. An, si ex te quaererem quae pars orationis nomen, posses mihi respondere recte, nisi, nomen? Ad. Verum dicis. Aug. Sunt ergo signa quae inter alia quae significant, et seipsa significent. Ad. Sunt. Aug. Num tale tibi videtur hoc quadrisyllabum signum, cum dicimus, Conjunctio? Ad. Nullo modo: nam ea quae significat, non sunt nomina; hoc autem nomen est.
55. Bölüm
Augustinus: İyi dikkat ettin. Şimdi birbirini işaret eden işaretler bulunup bulunmadığına bak: öyle ki bu onunla işaret edildiği gibi, o da bununla işaret edilsin. Çünkü coniunctio dediğimizde bu dört heceli kelime ile onun işaret ettiği si, vel, nam, namque, nisi, ergo, quoniam ve benzerleri arasında böyle bir ilişki yoktur; bunlar o tek kelimeyle işaret edilir, ama o dört heceli kelime bunlardan hiçbiriyle işaret edilmez.
Adeodatus: Görüyorum; birbirini işaret eden işaretlerin hangileri olduğunu öğrenmek istiyorum.
Augustinus: "Ad ve kelime" dediğimizde iki kelime söylediğimizi bilmiyor musun?
Adeodatus: Biliyorum.
Augustinus: Peki "ad ve kelime" dediğimizde iki ad söylediğimizi bilmiyor musun?
Adeodatus: Bunu da biliyorum.
Augustinus: Öyleyse adın kelimeyle, kelimenin de adla işaret edildiğini biliyorsun.
Adeodatus: Katılıyorum.
Augustinus: Farklı yazılmaları ve farklı ses vermeleri dışında aralarında ne fark olduğunu söyleyebilir misin?
Adeodatus: Belki söyleyebilirim; çünkü biraz önce söylediğim şeyin bu olduğunu görüyorum. Kelime dediğimizde, eklemli bir sesle bir anlamla birlikte söylenen her şeyi işaret ederiz; bu yüzden her ad bir kelimedir, "ad" dediğimizde bu kelimenin kendisi de öyle. Ama her kelime ad değildir; gerçi "kelime" dediğimizde bu bir addır.
Augustinus: Peki biri sana, her adın kelime olduğu gibi her kelimenin de ad olduğunu ileri sürüp ispat etse? Harflerdeki farklı ses dışında aralarında ne fark olduğunu bulabilir misin?
Adeodatus: Bulamam; aralarında hiçbir fark olmadığını düşünürüm.
Augustinus: Peki eklemli bir sesle bir anlamla söylenen her şey hem kelime hem ad ise, ama yine de bir sebeple kelime, başka bir sebeple ad ise? Ad ile kelime arasında hiç fark olmayacak mı?
Adeodatus: Bunun nasıl olabileceğini anlamıyorum.
Augustinus: Hiç değilse şunu anlıyorsun: Her renkli şey görülebilir, her görülebilen şey de renklidir; ama bu iki kelime ayrı ayrı ve farklı şeyleri işaret eder.
Adeodatus: Anlıyorum.
Augustinus: Öyleyse aynı şekilde her kelime ad ve her ad kelimeyse, ama bu iki ad ya da iki kelime, yani "ad" ve "kelime", farklı anlamlara sahipse?
Adeodatus: Artık bunun olabileceğini görüyorum; ama nasıl olduğunu göstermeni bekliyorum.
Augustinus: Sanırım şunu fark ediyorsun: Eklemli bir sesle bir anlamla birlikte çıkan her şey hem hissedilsin diye kulağı döver, hem de bilinebilsin diye hafızaya emanet edilir.
Adeodatus: Fark ediyorum.
Augustinus: Öyleyse böyle bir sesle bir şey söylediğimizde iki şey olur.
Adeodatus: Öyle.
Augustinus: Peki kelimeler bu ikisinden birinden, adlar da ötekinden adını almışsa? Yani kelimeler (verba) dövmekten (verberare), adlar (nomina) ise bilmekten (noscere) adlandırılmışsa; öyle ki birincisi kulaklardan, ikincisi ruhtan adını almayı hak etmişse?
Adeodatus: Bütün kelimelere doğru olarak nasıl ad diyebileceğimizi gösterdiğinde kabul edeceğim.
Augustinus: Kolay. Çünkü sanırım zamirin (pronomen), adın kendisinin yerine geçtiği için böyle adlandırıldığını öğrendin ve aklında tutuyorsun; ama zamir bir şeyi adın anlamından daha az dolu bir anlamla belirtir. Çünkü sanırım senin gramer hocana söylediğin o kişi onu şöyle tarif etmişti: "Zamir, adın kendisinin yerine konan ve daha az dolu da olsa aynı şeyi işaret eden söz bölüğüdür."
Adeodatus: Hatırlıyorum ve onaylıyorum.
Augustinus: Öyleyse bu tarife göre zamirlerin yalnız adlara hizmet ettiğini ve yalnız onların yerine konabildiğini görüyorsun. Örneğin hic vir (bu adam), ipse rex (kralın kendisi), eadem mulier (aynı kadın), hoc aurum (bu altın), illud argentum (o gümüş) dediğimizde, hic, ipse, eadem, hoc, illud zamirdir; vir, rex, mulier, aurum, argentum ise addır ve şeyler bunlarla o zamirlerle olduğundan daha dolu işaret edilmiştir.
Adeodatus: Görüyorum ve katılıyorum.
Augustinus: Öyleyse şimdi bana herhangi birkaç bağlaç söyle.
Adeodatus: Et, que, at, atque.
Augustinus: Söylediğin bütün bunlar sana ad gibi görünmüyor mu?
Adeodatus: Hiç de değil.
Augustinus: Peki "Söylediğin bütün bunlar" (haec omnia) dediğimde hiç değilse doğru konuşmuş görünüyor muyum?
Adeodatus: Tamamen doğru; ve şimdi bana ad söylediğimi ne şaşılacak biçimde gösterdiğini anlıyorum; çünkü başka türlü bunlar için doğru olarak "bütün bunlar" denemezdi. Ama yine de korkuyorum: Bana doğru konuşmuş görünmen, bu dört bağlacın kelime de olduğunu inkâr etmememden ileri geliyor olmasın; öyle ki bunlar hakkında "bütün bunlar" diye doğru söylenebilmesi, "bütün bu kelimeler" diye doğru söylenebildiği içindir. Ama bana verba (kelimeler) hangi söz bölüğüdür diye sorarsan, "ad"dan başka cevap vermem. Bu yüzden belki zamir bu ada eklenmiştir ve senin sözün bu yüzden doğrudur.
- Aug. Bene attendisti: nunc illud vide, utrum inveniantur signa quae se invicem significent, ut quemadmodum hoc ab illo, sic illud ab hoc significetur: non enim ita sunt inter se hoc quadrisyllabum, cum dicimus, Conjunctio, et illa quae ab hoc significantur, cum dicimus, Si, vel, nam, namque, nisi, ergo, quoniam, et similia; nam haec illo uno significantur, nullo autem horum unum illud quadrisyllabum significatur. Ad. Video, et quaenam signa sint se invicem significantia, cupio cognoscere. Aug. Tu ergo nescis, cum dicimus, Nomen et verbum, duo verba nos dicere? Ad. Scio. Aug. Quid? illud nescis, cum dicimus, Nomen et verbum, duo nomina nos dicere? Ad. Id quoque scio. Aug. Scis igitur tam nomen verbo, quam etiam verbum nomine significari. Ad. Assentior. Aug. Potesne dicere, excepto eo quod diverse scribuntur et sonant, quid inter se differant? Ad. Possum fortasse; nam id esse video quod paulo ante dixi. Verba enim cum dicimus, omne quod articulata voce cum aliquo significatu profertur, significamus; unde omne nomen, et ipsum cum dicimus, Nomen, verbum est: at non omne verbum nomen est, quamvis nomen sit, cum dicimus, Verbum. 12. Aug. Quid, si quisquam tibi affirmet et probet, ut omne nomen verbum est, ita omne verbum nomen esse? poterisne invenire quid distent, praeter diversum in litteris sonum? Ad. Non potero, nec omnino distare aliquid puto. Aug. Quid, si omnia quidem quae voce articulata cum aliquo significatu proferuntur, et verba sunt et nomina; sed tamen alia de causa verba, et alia de causa nomina sunt? nihilne distabit inter nomen et verbum? Ad. Quomodo istud sit non intelligo. Aug. Hoc saltem intelligis, omne coloratum visibile esse, et omne visibile coloratum, quamvis haec duo verba distincte differenterque significent. Ad. Intelligo. Aug. Quid si ergo ita et omne verbum nomen, et omne nomen verbum est, quamvis haec ipsa duo nomina, vel duo verba, id est nomen et verbum, differentem habeant significationem? Ad. Jam video posse id accidere: sed quomodo id accidat, exspecto ut ostendas. Aug. Omne quod cum aliquo significatu articulata voce prorumpit, animadvertis, ut opinor, et aurem verberare, ut sentiri; et memoriae mandari, ut nosci possit. Ad. Animadverto. Aug. Duo ergo quaedam contingunt, cum aliquid tali voce proferimus, Ad. Ita est. Aug. Quid, si horum duorum ex uno appellata sint verba, ex altero nomina; verba scilicet a verberando, nomina vero a noscendo, ut illud primum ab auribus; hoc autem secundum ab animo vocari meruerit? 13. Ad. Concedam, cum ostenderis quomodo recte possimus omnia verba nomina dicere. Aug. Facile est: nam credo te accepisse ac tenere pronomen dictum, quod pro ipso nomine valeat, rem tamen notet minus plena significatione quam nomen. Nam, ut opinor, definivit ille ita, quem grammatico reddidisti: Pronomen est pars orationis, quae pro ipso posita nomine, minus quidem plene, idem tamen significat. Ad. Recordor et probo. Aug. Vides igitur secundum hanc definitionem nullis nisi nominibus servire, et pro his solis poni posse pronomina, velut cum dicimus, Hic vir, ipse rex, eadem mulier, hoc aurum, illud argentum: hic, ipse, eadem, hoc, illud pronomina esse; vir, rex, mulier, aurum, argentum, nomina, quibus plenius quam illis pronominibus res significatae sunt. Ad. Video et assentior. Aug. Tu ergo nunc mihi paucas conjunctiones quaslibet enuntia. Ad. Et, que, at, atque. Aug. Haec omnia quae dixisti, nonne tibi videntur esse nomina? Ad. Non omnino. Aug. Ego saltem tibi recte locutus videor, cum dicerem, Haec omnia quae dixisti? Ad. Recte prorsus; et jam intelligo quam mirabiliter ostenderis me nomina enuntiasse: non enim aliter de his recte dici potuisset, Haec omnia. Sed enim vercor adhuc, ne propterea mihi recte locutus videaris, quod has quatuor conjunctiones etiam verba esse non nego, ut ideo de his recte dici potuerit, Haec omnia, quoniam recte dicitur, Haec verba omnia. Si autem a me quaeras quae sit pars orationis, Verba; nihil aliud respondebo quam, Nomen. Quare huic nomini fortasse pronomen adjunctum est, ut illa recta esset locutio tua.
5_2Augustinus: Keskin bir biçimde yanılıyorsun; ama yanılmayı bırakman için söyleyeceğime daha keskin bir dikkatle kulak ver; tabii istediğim gibi söyleyebilirsem. Çünkü kelimelerle kelimeler hakkında konuşmak, parmakları parmaklar arasına sokup ovuşturmak kadar karışık bir iştir; bunu yapanın kendisinden başka kimse hangi parmakların kaşındığını, hangilerinin kaşınanlara yardım ettiğini zor ayırt eder.
Adeodatus: İşte bütün dikkatimle buradayım; çünkü bu benzetme beni son derece dikkatli kıldı.
Augustinus: Kelimeler elbette sesten ve harflerden oluşur.
Adeodatus: Öyle.
Augustinus: Öyleyse en çok, bize en aziz olan otoriteye başvuralım. Havari Pavlus "Mesih'te Est (Evet) ve Non (Hayır) yoktu; onda Est vardı" (2. Korintliler 1, 19) derken, sanırım est dediğimizde söylediğimiz bu üç harfin Mesih'te bulunduğunu değil, bu üç harfle işaret edilen şeyin bulunduğunu düşünmek gerekir.
Adeodatus: Doğru söylüyorsun.
Augustinus: Öyleyse "Onda Est vardı" diyenin, "Onda bulunana Est denir" demekten başka bir şey söylemediğini anlıyorsun. Tıpkı "Onda fazilet vardı" demiş olsaydı, bunun "Onda bulunana fazilet denir" demekten başka bir şey olarak anlaşılmayacağı gibi; öyle ki virtus dediğimizde söylediğimiz bu iki hecenin değil, bu iki heceyle işaret edilen şeyin onda bulunduğunu düşünelim.
Adeodatus: Anlıyorum ve izliyorum.
Augustinus: Peki "virtus denir" demekle "virtus diye adlandırılır" demek arasında hiçbir fark olmadığını da anlamıyor musun?
Adeodatus: Açıktır.
Augustinus: Öyleyse onda bulunana "Est denir" demekle "Est diye adlandırılır" demek arasında da hiçbir fark olmadığı açıktır.
Adeodatus: Burada da hiçbir fark görmüyorum.
Augustinus: Artık ne göstermek istediğimi de görüyor musun?
Adeodatus: Henüz göremiyorum.
Augustinus: Bir şeyin onunla adlandırıldığı şeyin ad olduğunu görmüyor musun?
Adeodatus: Bundan daha kesin bir şey görmüyorum.
Augustinus: Öyleyse Est'in ad olduğunu görüyorsun; çünkü onda bulunan şey Est diye adlandırılıyor.
Adeodatus: İnkâr edemem.
Augustinus: Ama sana est hangi söz bölüğüdür diye sorsam, sanırım ad değil fiil (verbum) derdin; oysa akıl onun ad da olduğunu öğretti.
Adeodatus: Tam dediğin gibi.
Augustinus: Öteki söz bölüklerinin de gösterdiğimiz aynı şekilde ad olduğundan hâlâ şüphe ediyor musun?
Adeodatus: Şüphe etmiyorum; çünkü onların bir şeyi işaret ettiğini kabul ediyorum. Ama işaret ettikleri şeylerin kendisinin tek tek nasıl çağrıldığını, yani adlandırıldığını sorarsan, ad demediğimiz, ama gördüğüm kadarıyla öyle demek zorunda bırakıldığımız o söz bölüklerinin kendisinden başka bir cevap veremem.
Augustinus: Biri çıkıp şöyle diyerek bu akıl yürütmemizi sarsar diye hiç kaygılanmıyor musun: Havari'ye kelimelerde değil, şeylerde otorite tanınmalıdır; bu yüzden bu kanaatimizin temeli sandığımız kadar sağlam değildir; çünkü Pavlus en doğru biçimde yaşamış ve öğretmiş olsa da, "Onda Est vardı" derken daha az doğru konuşmuş olabilir; hele kendisi sözde acemi olduğunu itiraf ettiğine göre (2. Korintliler 11, 6). Böyle birini nasıl çürütmek gerektiğini düşünürsün?
Adeodatus: Karşı söyleyecek bir şeyim yok; senden rica ediyorum, kelimeleri bilmekte en yüksek yer tanınan kimselerden birini bul ve istediğini daha çok onun otoritesiyle gerçekleştir.
Augustinus: Demek ki otoriteler bir yana konunca, bütün söz bölükleriyle bir şeyin işaret edildiğini ve bu yüzden onların çağrıldığını, çağrılıyorlarsa adlandırıldığını, adlandırılıyorlarsa elbette bir adla adlandırıldığını gösteren akıl sana daha az yeterli görünüyor. Bu, farklı dillerde pek kolay anlaşılır. Çünkü şunu kim görmez: Bizim quis (kim) dediğimize Yunanların ne ad verdiğini sorarsan tis; volo (istiyorum) dediğimize ne ad verdiklerini sorarsan thelō; bene (iyi) dediğimize kalōs; scriptum (yazılmış olan) dediğimize to gegrammenon; et (ve) dediğimize kai; ab (-den) dediğimize apo; heu (eyvah) dediğimize oi cevabı verilir. Şimdi saydığım bütün bu söz bölüklerinde böyle soran kişi doğru konuşur; bunlar ad olmasaydı bu olamazdı. Öyleyse bu akıl yürütmeyle, bütün belagatli kişilerin otoriteleri bir yana konunca bile Havari Pavlus'un doğru konuştuğunu kabul ettirebildiğimize göre, görüşümüzü kimin şahsıyla destekleyeceğimizi aramaya ne gerek var?
- Aug. Acute quidem falleris, sed ut falli desinas, acutius attende quod dicam, si tamen id dicere, ut volo, valuero: nam verbis de verbis agere tam implicatum est, quam digitos digiti inserere et confricare; ubi vix dignoscitur, nisi ab eo ipso qui id agit, qui digiti pruriant, et qui auxilientur prurientibus. Ad. En toto animo adsum, nam ista similitudo me intentissimum fecit. Aug. Verba certe sono, et litteris constant. Ad. Ita est. Aug. Ergo ut ea potissimum auctoritate utamur, quae nobis charissima est, cum ait Paulus apostolus, Non erat in Christo Est et Non, sed Est in illo erat (II Cor. I, 19), non opinor, putandum est tres istas litteras, quas enuntiamus cum dicimus est, fuisse in Christo, sed illud potius quod istis tribus litteris significatur. Ad. Verum dicis. Aug. Intelligis igitur eum qui ait, Est in illo erat, nihil aliud dixisse quam, Est appellatur quod in illo erat: tanquam si dixisset, Virtus in illo erat; non utique aliud dixisse acciperetur, nisi, virtus appellatur quod in illo erat: ne duas istas syllabas quas enuntiamus, cum dicimus, Virtus, et non illud quod his duabus syllabis significatur, in illo fuisse arbitraremur. Ad. Intelligo ac sequor. Aug. Quid? illud nonne intelligis etiam nihil interesse utrum quisque dicat, Virtus appellatur, an, Virtus nominatur? Ad. Manifestum est. Aug. Ergo ita manifestum est, nihil interesse utrum quis dicat, Est appellatur, an, Est nominatur quod in illo erat. Ad. Video et hic nihil distare. Aug. Jamne etiam vides quid velim ostendere? Ad. Nondum sane. Aug. Itane tu non vides nomen esse id quo res aliqua nominatur? Ad. Hoc plane nihil certius video. Aug. Vides ergo, Est nomen esse, siquidem illud quod erat in illo, Est nominatur. Ad. Negare non possum. Aug. At si ex te quaererem quae sit pars orationis, Est; non opinor nomen, sed verbum esse diceres, cum id ratio etiam nomen esse docuerit. Ad. Ita est prorsus ut dicis. Aug. Num adhuc dubitas alias quoque partes orationis eodem modo, quo demonstravimus, nomina esse? Ad. Non dubito, quandoquidem fateor ea significare aliquid. Si autem res ipsae quas significant, quid singulae appellentur, id est nominentur, interroges; respondere non possum, nisi eas ipsas partes orationis, quas nomina non vocamus, sed, ut cerno, vocare convincimur. 15. Aug. Nihilne te movet, ne quis existat qui nostram istam rationem labefactet dicendo, Apostolo non verborum, sed rerum auctoritatem esse tribuendam; quamobrem fundamentum persuasionis hujus non tam esse firmum quam putamus: fieri enim posse ut Paulus, quanquam vixerit praeceperitque rectissime, minus tamen recte locutus sit, cum ait, Est in illo erat; praesertim cum se ipse imperitum sermone fateatur? (II Cor. XI, 6.) quo tandem modo istum refellendum arbitraris? Ad. Nihil habeo quod contradicam, et te oro ut aliquem de illis reperias, quibus verborum notitia summa conceditur, cujus auctoritate potius id quod cupis efficias. Aug. Minus enim tibi videtur idonea, remotis auctoritatibus, ipsa ratio, qua demonstratur omnibus partibus orationis significari aliquid, et ex eo appellari; si autem appellari, et nominari; si nominari, nomine utique nominari: quod in diversis linguis facillime judicatur. Quis enim non videat, si quaeras quid Graeci nominem quod nos nominamus, Quis, responderi, τίς; quid Graeci nominent quod nos nominamus, Volo, responderi, θέλω; quid Graeci nominent quod nos nominamus, Bene, responderi, καλῶς; quid Graeci nominent quod nos nominamus, Scriptum, responderi, τὸ γεγραμμένον; quid Graeci nominent quod nos nominamus, Et, responderi, καί; quid Graeci nominent quod nos nominamus, Ab, responderi, ἀπό; quid Graeci nominent quod nos nominamus, Heu, responderi, οἴ; atque in his omnibus partibus orationis, quas nunc enumeravi, recte loqui eum qui sic interroget: quod, nisi nomina essent, fieri non posset? Hac ergo ratione Paulum apostolum recte locutum esse, cum remotis omnium eloquentium auctoritatibus obtinere possimus; quid opus est quaerere cujus persona sententia nostra fulciatur?
5_3Ama ağır kavrayışlı ya da daha utanmaz biri hâlâ teslim olmayıp, herkesin onayıyla kendilerine kelimelerin kanunları tanınan yazarlar dışında kimseye hiçbir şekilde boyun eğmeyeceğini ileri sürmesin diye söylüyorum: Latin dilinde Cicero'dan daha üstün kim bulunabilir? Oysa o, Verres'e Karşı denen en ünlü konuşmalarında coram edatına —ya da o yerde zarfsa zarfına— ad demiştir. Ama o yeri pek iyi anlamamış olabileceğim, onu ben ya da bir başkası başka türlü de açıklayabileceği için, asıl şuna hiçbir cevap verilemeyeceğini düşünüyorum: Tartışmanın en ünlü hocaları, olumlanabilen ve olumsuzlanabilen tam bir cümlenin ad ve fiilden oluştuğunu öğretirler; aynı Tullius bir yerde bu cinse önerme (pronuntiatum) der. Fiil üçüncü şahıstaysa, onunla birlikte adın yalın hâlde olması gerektiğini söylerler ve doğru söylerler. Benimle birlikte düşünürsen, örneğin "İnsan oturuyor", "At koşuyor" dediğimizde, sanırım iki önerme olduğunu tanırsın.
Adeodatus: Tanıyorum.
Augustinus: Her birinde birer ad olduğunu görüyorsun: birinde "insan", ötekinde "at"; birer de fiil: birinde "oturuyor", ötekinde "koşuyor"?
Adeodatus: Görüyorum.
Augustinus: Öyleyse yalnız "oturuyor" ya da yalnız "koşuyor" deseydim, bana haklı olarak "kim?" ya da "ne?" diye sorardın; ben de "insan", "at", "hayvan" ya da fiile eklenince önermeyi, yani olumlanıp olumsuzlanabilen o cümleyi tamamlayabilecek herhangi bir ad söylerdim.
Adeodatus: Anlıyorum.
Augustinus: Gerisine dikkat et: Uzakta bir şey gördüğümüzü ve onun hayvan mı, taş mı, yoksa başka bir şey mi olduğunu kestiremediğimizi, benim de sana "İnsan olduğu için (quia) hayvandır" dediğimi düşün; gelişigüzel konuşmuş olmaz mıydım?
Adeodatus: Tamamen gelişigüzel; ama "İnsansa (si) hayvandır" deseydin, hiç de gelişigüzel konuşmuş olmazdın.
Augustinus: Doğru söylüyorsun. Öyleyse senin sözündeki si benim hoşuma gidiyor, senin de hoşuna gidiyor; benim sözümdeki quia ise ikimizin de hoşuna gitmiyor.
Adeodatus: Katılıyorum.
Augustinus: Şimdi bak bakalım şu iki cümle tam önerme mi: Placet si (si hoşa gidiyor), displicet quia (quia hoşa gitmiyor).
Adeodatus: Tamamen tam.
Augustinus: Haydi şimdi söyle: Bunlarda hangileri fiil, hangileri ad?
Adeodatus: Burada fiillerin placet ve displicet olduğunu görüyorum; adlar ise si ve quia'dan başka ne olabilir?
Augustinus: Öyleyse bu iki bağlacın da ad olduğu yeterince ispat edildi.
Adeodatus: Tamamen yeterince.
Augustinus: Aynı kurala göre öteki söz bölüklerinde de aynı şeyi kendi başına öğretebilir misin?
Adeodatus: Öğretebilirim.
- Sed ne quis tardior aut impudentior nondum cedat, asseratque, nisi illis auctoribus, quibus verborum leges consensu omnium tribuuntur, nullo modo esse cessurum; quid in latina lingua excellentius Cicerone inveniri potest? At hic in suis nobilissimis orationibus quas Verrinas vocant, coram praepositionem, sive illo loco adverbium sit, nomen appellavit. Verumtamen quia fieri potest ut ego illum locum minus bene intelligam, exponaturque alias aliter, vel a me vel ab alio; est ad quod responderi posse nihil puto. Tradunt enim nobilissimi disputationum magistri, nomine et verbo plenam constare sententiam, quae affirmari negarique possit: quod genus idem Tullius quodam loco pronuntiatum vocat: et cum verbi tertia persona est, nominativum cum ea casum nominis aiunt esse oportere; et recte aiunt: quod mecum si consideres, velut cum dicimus, Homo sedet, Equus currit, agnoscis, ut opinor, duo esse pronuntiata. Ad. Agnosco. Aug. Cernis in singulis singula esse nomina, in uno homo, in altero equus; et verba singula, in uno sedet, in altero currit? Ad. Cerno. Aug. Ergo si dicerem, sedet tantum, aut currit tantum, recte a me quaereres, quis vel quid; ut responderem, Homo, vel equus, vel animal, vel quodlibet aliud, quo possit nomen redditum verbo implere pronuntiatum, id est illam sententiam quae affirmari et negari potest. Ad. Intelligo. Aug. Attende caetera, et finge nos videre aliquid longius, et incertum habere utrum animal sit an saxum, vel quid aliud, meque tibi dicere, Quia homo est, animal est; nonne temere dicerem? Ad. Temere omnino: sed non temere plane diceres, Si homo est, animal est. Aug. Recte dicis. Itaque in locutione tua placet mihi, Si; placet et tibi: utrique autem nostrum in mea displicet, Quia. Ad. Assentior. Aug. Vide jam utrum istaec duae sententiae plena pronuntiata sint: Placet si, displicet, quia. Ad. Plena omnino. Aug. Age, nunc dic mihi quae ibi sint verba, quae nomina. Ad. Verba ibi video esse, placet, et, displicet: nomina vero quid aliud quam, si, et, quia? Aug. Has ergo duas conjunctiones etiam nomina esse satis probatum est. Ad. Prorsus satis. Aug. Potesne ipse per te in aliis partibus orationis hoc idem ad eamdem regulam docere? Ad. Possum.
66. Bölüm
Augustinus: Öyleyse buradan geçelim ve şimdi söyle bana: Bütün kelimelerin ad, bütün adların kelime olduğunu bulduğumuz gibi, sana bütün adlar isim (vocabula), bütün isimler de ad gibi görünüyor mu?
Adeodatus: Hecelerin farklı sesi dışında aralarında ne fark olduğunu açıkça göremiyorum.
Augustinus: Ben de şimdilik karşı çıkmıyorum; gerçi bunları anlam bakımından da ayıranlar yok değil, ama onların görüşünü şimdi incelemeye gerek yok. Ama artık sesten başka hiçbir farkı olmayan, birbirini işaret eden ve öteki bütün söz bölükleriyle birlikte kendilerini de işaret eden işaretlere vardığımızı elbette fark ediyorsun.
Adeodatus: Anlamıyorum.
Augustinus: Öyleyse adın isimle, ismin de adla işaret edildiğini ve genel ad söz konusu olduğunda aralarında harflerin sesinden başka hiçbir fark olmadığını anlamıyor musun? Çünkü özel bir ad da deriz; bu, sekiz söz bölüğü arasında yer alan ve öteki yediyi kapsamayan addır.
Adeodatus: Anlıyorum.
Augustinus: İşte ismin ve adın birbirini işaret ettiğini söylerken kastettiğim buydu.
Adeodatus: Bunu anladım; ama "öteki söz bölükleriyle birlikte kendilerini de işaret ederler" derken ne demek istediğini soruyorum.
Augustinus: Yukarıdaki akıl yürütme bize bütün söz bölüklerine hem ad hem isim denebileceğini, yani hem adla hem isimle işaret edilebileceklerini öğretmedi mi?
Adeodatus: Öyle.
Augustinus: Peki? Nomen'in kendisine, yani iki heceyle ifade edilen bu sese ne dediğini sorsam, bana doğru olarak "ad" diye cevap vermez misin?
Adeodatus: Doğru olarak verirdim.
Augustinus: Coniunctio dediğimizde dört heceyle söylediğimiz işaret de kendini böyle işaret ediyor mu? Çünkü bu ad elbette kendi işaret ettiği şeylerin arasında sayılamaz.
Adeodatus: Doğru kabul ediyorum.
Augustinus: Adın işaret ettiği öteki şeylerle birlikte kendini de işaret ettiği sözüyle kastettiğim budur. Bunu isim için de kendi başına anlayabilirsin.
Adeodatus: Artık kolay. Ama şimdi aklıma şu geliyor: "Ad" hem genel hem özel anlamda söylenir, "isim" ise sekiz söz bölüğünün arasında kabul edilmez. Bu yüzden bunların, farklı sesten başka bu bakımdan da birbirinden ayrıldığını düşünüyorum.
Augustinus: Peki? Nomen ile onoma arasında, Latin ve Yunan dillerini de birbirinden ayıran sesten başka bir fark olduğunu mu düşünüyorsun?
Adeodatus: Burada başka hiçbir şey anlamıyorum.
Augustinus: Öyleyse hem kendilerini işaret eden, hem birbirlerince karşılıklı işaret edilen, birinin işaret ettiği her şeyi ötekinin de işaret ettiği ve sesten başka hiçbir bakımdan birbirinden farklı olmayan işaretlere vardık. Bu dördüncü özelliği şimdi bulduk; çünkü önceki üçü hem ad hem kelime için de anlaşılır.
Adeodatus: Tamamen vardık.
- Aug. Transeamus ergo hinc, et jam dic mihi utrum sicut omnia verba nomina, et omnia nomina verba esse comperimus, ita tibi et omnia nomina vocabula, et omnia vocabula nomina esse videantur. Ad. Plane inter haec quid distet praeter diversum syllabarum sonum non video. Aug. Nec ego interim resisto, quanquam non desint qui etiam significatione ista discernunt, quorum sententiam modo considerare non opus est. Sed certe animadvertis ad ea jam signa nos pervenisse, quae se invicem significent, nulla praeter sonum distantia, et quae seipsa significent cum caeteris omnibus partibus orationis. Ad. Non intelligo. Aug. Non ergo intelligis et nomen vocabulo et vocabulum nomine significari; et ita ut praeter sonum litterarum nihil intersit, quantum ad generale nomen pertinet: nam et speciale nomen dicimus, quod inter octo partes orationis ita est, ut alias septem non contineat. Ad. Intelligo. Aug. At hoc est quod dixi, se invicem significare vocabulum et nomen. 18. Ad. Teneo, sed quaero quid dixeris, Cum etiam seipsa significant cum aliis partibus orationis. Aug. Nonne superior ratio docuit nos, omnes partes orationis, et nomina posse dici et vocabula, id est et nomine et vocabulo posse significari? Ad. Ita est. Aug. Quid? ipsum nomen, id est sonum istum duabus syllabis expressum, si ex te quaeram quid appelles, nonne recte mihi respondebis, Nomen? Ad. Recte. Aug. Num ita se significat hoc signum quod quatuor syllabis enuntiamus cum dicimus, Conjunctio? Hoc enim utique inter illa quae significat, numerari non potest. Ad. Recte accipio. Aug. Id est quod dictum est nomen seipsum significare cum aliis quae significat; quod etiam de vocabulo licet per teipsum intelligas. Ad. Jam facile est: sed illud mihi nunc venit in mentem, nomen et generaliter et specialiter dici; vocabulum autem inter octo partes orationis non accipi: quare hoc quoque inter se praeter diversum sonum differre arbitror. Aug. Quid? nomen et ὄνομα distare inter se aliquid putas praeter sonum, quo etiam linguae discernuntur latina atque graeca? Ad. Hic vero nihil aliud intelligo. Aug. Perventum est ergo ad ea signa quae et seipsa significent, et aliud ab alio invicem significetur, et quidquid ab uno hoc et ab alio; et nihil praeter sonum inter se differant: nam hoc quartum modo invenimus; tria enim superiora, et de nomine et verbo intelliguntur. Ad. Omnino perventum.
77. Bölüm
Augustinus: Şimdi konuşarak bulduklarımızı gözden geçirmeni isterim.
Adeodatus: Elimden geldiğince yapacağım. Her şeyden önce, bir süre neden konuştuğumuzu araştırdığımızı hatırlıyorum; öğretmek ya da hatırlatmak için konuştuğumuz bulundu. Çünkü soru sorduğumuzda bile, sorulan kişi ne duymak istediğimizi öğrensin diye yapıyoruz; hoşlanmak için yapıyor göründüğümüz şarkı söyleme konuşmaya özgü değildir; öğretildiğini ya da hatırlatıldığını düşünemeyeceğimiz Tanrı'ya dua ederken de kelimeler ya kendimize hatırlatmamıza ya da başkalarına bizim aracılığımızla hatırlatılmasına veya öğretilmesine yarar. Sonra kelimelerin işaretten başka bir şey olmadığı, bir şeyi işaret etmeyen şeylerin de işaret olamayacağı yeterince kesinleşince, bir dize önerdin ve ben onun kelimelerinin tek tek neyi işaret ettiğini göstermeye çalıştım. Dize şuydu: si nihil ex tanta superis placet urbe relinqui. İkinci kelimesi pek bilinen ve pek açık olsa da neyi işaret ettiğini bulamıyorduk. Onu konuşurken boşuna araya koymadığımız, onunla dinleyene bir şey öğrettiğimiz bana göründüğü için, bu kelimeyle belki ruhun aradığı şeyin olmadığını bulduğu ya da bulduğunu sandığı zamanki durumunun bildirildiğini söyledim. Sen de buna cevap verdin; ama sorunun bilmediğim bir derinliğinden şakayla kaçınarak onu aydınlatmayı başka bir zamana bıraktın; bu borcunu da unuttuğumu sanma. Sonra dizenin üçüncü kelimesini açıklamaya uğraşırken, aynı anlama gelen başka bir kelimeyi değil, kelimelerle işaret edilen şeyin kendisini göstermem için beni sıkıştırdın. Konuşurken bunun yapılamayacağını söyleyince, soranlara parmakla gösterilen şeylere geldik. Bunların hepsinin cismanî olduğunu sanıyordum, ama yalnız görülebilen şeyler olduğunu bulduk. Buradan nasılsa sağırlara ve oyunculara vardık; bunlar yalnız görülebilen şeyleri değil, başka birçok şeyi, neredeyse konuştuğumuz her şeyi sessiz jestlerle işaret ederler; ama bu jestlerin de işaret olduğunu bulduk. Sonra yeniden, işaretlerle işaret edilen şeylerin kendisini hiçbir işaret olmadan nasıl gösterebileceğimizi araştırmaya başladık; çünkü o duvarın da, rengin de, parmağın uzatılmasıyla gösterilen her görülebilen şeyin de bir işaretle gösterildiği ortaya çıkmıştı. Burada yanılarak böyle hiçbir şeyin bulunamayacağını söyleyince, sonunda bize sorulduğunda yapmadığımız ve sorudan sonra yapabileceğimiz şeylerin işaretsiz gösterilebileceği konusunda anlaştık; ama konuşmanın bu cinsten olmadığı konusunda da. Çünkü konuşurken bize konuşmanın ne olduğu sorulduğunda, onu kendisiyle göstermenin kolay olduğu yeterince ortaya çıktı.
- Aug. Jam quae sermocinando invenerimus, velim recenseas. Ad. Faciam quantum possum. Nam primo omnium recordor aliquandiu nos quaesisse quam ob causam loquamur, inventumque esse docendi commemorandive gratia nos loqui, quandoquidem nec cum interrogamus, aliud agimus quam ut ille qui interrogatur discat quid velimus audire; et in cantando, quod delectationis causa facere videmur, non sit proprium locutionis; in orando Deo, quem doceri aut commemorari existimare non possumus, id verba valeant, ut vel nos ipsos commonefaciamus, vel alii commoneantur doceanturve per nos. Deinde cum satis constitisset verba nihil aliud esse quam signa; ea vero quae non aliquid significent, signa esse non posse, proposuisti versum, cujus verba singula quid significarent, conarer ostendere: is autem erat: si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui. Cujus secundum verbum quamvis notissimum et manifestissimum, quid tamen significaret, non reperiebamus. Cumque mihi videretur non frustra nos id in loquendo interponere, sed quod eo aliquid doceamus audientem, ipsam mentis affectionem, cum rem quam quaerit, non esse invenit, vel invenisse se putat, hoc verbo fortasse indicari; respondisti tu quidem, sed tamen nescio quam profunditatem quaestionis joco evitans, in aliud tempus illustrandam distulisti: nec me debiti quoque tui oblitum putes. Inde tertium in versu verbum cum satagerem exponere, urgebar abs te, ut non verbum aliud quod idem valeret, sed rem ipsam potius quae per verba significaretur ostenderem. Cumque id sermocinantibus nobis fieri non posse dixissem, ventum est ad ea quae interrogantibus digito monstrantur. Haec ego corporalia esse omnia arbitrabar, sed invenimus sola visibilia. Hinc nescio quomodo ad surdos et histriones devenimus, qui non quae sola videri possunt, sed multa praeterea ac prope omnia quae loquimur, gestu sine voce significant; eosdem tamen gestus signa esse comperimus. Hinc rursus quaerere coepimus, quomodo res ipsas quae signis significantur, sine ullis signis valeremus ostendere, cum et ille paries, et color, et omne visibile, quod intentione digiti ostenditur, signo quodam convinceretur ostendi. Hic ego errans cum inveniri tale nihil posse dixissem, tandem inter nos constitit, ea posse demonstrari sine signo, quae cum a nobis quaeruntur, non agimus, et post inquisitionem agere possumus; locutionem tamen ex eo non esse genere: siquidem et loquentes cum interrogamur quid sit locutio, istam per seipsam demonstrare facile esse satis apparuit.
7_2Buradan şunu öğrendik: Ya işaretler işaretlerle, ya işaret olmayan başka şeyler işaretlerle, ya da sorudan sonra yapabileceğimiz şeyler işaretsiz gösterilir. Bu üçünden birincisini daha dikkatle incelemeyi ve tartışmayı üstlendik. Bu tartışmayla şu açığa çıktı: Bazı işaretler, kendilerinin işaret ettiği işaretler tarafından karşılık olarak işaret edilemez; coniunctio dediğimizde bu dört heceli kelime gibi. Bazıları ise edilebilir; örneğin signum (işaret) dediğimizde kelimeyi de işaret ederiz, verbum (kelime) dediğimizde işareti de işaret ederiz; çünkü "işaret" ve "kelime" hem iki işaret hem iki kelimedir. Birbirini karşılıklı işaret eden işaretlerin bu cinsinde de kimilerinin aynı kapsamda olmadığı, kimilerinin aynı kapsamda olduğu, kimilerinin ise tamamen aynı anlama geldiği gösterildi. Çünkü signum dediğimizde ses veren bu iki heceli kelime, bir şeyin onunla işaret edildiği her şeyi işaret eder; verbum dediğimizde ise bu bütün işaretlerin değil, yalnız eklemli sesle söylenen işaretlerin işaretidir. Buradan açıktır ki, "kelime" işaretle, "işaret" de kelimeyle, yani bu iki hece ötekilerle, ötekiler de bunlarla işaret edilse de, "işaret" kelimeden daha geniş kapsamlıdır; yani o iki heceyle bu ikisinden daha çok şey işaret edilir. Genel anlamda "kelime" ile genel anlamda "ad" ise aynı kapsamdadır. Çünkü akıl bütün söz bölüklerinin ad da olduğunu öğretti: Onlara zamirler eklenebilir, hepsi için bir şeyi adlandırdıkları söylenebilir ve hiçbiri yoktur ki bir fiil eklenince önermeyi tamamlayamasın. Ama "ad" ile "kelime" aynı kapsamda olsa da, yani kelime olan her şey ad da olsa da, aynı anlama gelmezler. Çünkü bir sebeple kelime, başka bir sebeple ad denildiği yeterince inandırıcı biçimde tartışıldı: Birinin kulağın dövülmesini, ötekinin ruhun hatırlamasını belirtmek için konduğu bulundu. Bu, bir şeyi hafızaya emanet etmek istediğimizde konuşurken pek doğru olarak "Bu şeyin adı nedir?" dememizden, ama "Bu şeyin kelimesi nedir?" demeyi âdet edinmememizden de anlaşılabilir. Yalnız aynı kapsamda olmakla kalmayıp tamamen aynı şeyi de işaret eden ve aralarında harflerin sesinden başka hiçbir fark bulunmayan işaretler olarak "ad" ile "isim"i bulduk. Birbirini karşılıklı işaret eden bu cinste, işaret ettiği öteki şeyler arasında kendisini de işaret etmeyen hiçbir işaret bulmadığımızı ise unutmuştum. Bunları elimden geldiğince hatırladım. Bu konuşmada bilerek ve emin olarak söylemediğin hiçbir şey olmadığını düşündüğüm sen, şimdi bunları iyi ve düzenli bir biçimde sıralayıp sıralamadığıma karar ver.
- Ex quo admoniti sumus aut signis signa monstrari, aut signis alia quae signa non sunt, aut etiam sine signo res quas agere post interrogationem possumus: horumque trium primum diligentius considerandum discutiendumque suscepimus. Qua disputatione declaratum est, partim esse signa, quae ab iis signis quae significarent, significari vicissim non possent, ut est hoc quadrisyllabum cum, Conjunctio, dicimus: partim quae possent, ut cum dicimus, Signum, etiam verbum significamus; et cum dicimus, Verbum, etiam signum significamus; nam signum et verbum, et duo signa, et duo verba sunt. In hoc autem genere, quo invicem se signa significant, quaedam non tantumdem, quaedam tantumdem, quaedam vero etiam idem valere monstratum est. Etenim hoc disyllabum, quod sonat cum dicimus, Signum, prorsus omnia quibus quidque significatur significat: non autem omnium signorum signum est cum dicimus, Verbum, sed tantum eorum quae articulata voce proferuntur. Unde manifestum est, quamvis et verbum signo, et signum verbo, id est et duae istae syllabas illis, et illae istis significentur, plus tamen signum valere quam verbum, plura scilicet illis duabus syllabis, quam istis significantibus. Tantumdem autem valet generale verbum, et generale nomen. Docuit enim ratio omnes partes orationis etiam nomina esse, quod et pronomina his addi possunt, et de omnibus dici potest quod aliquid nominent, et nulla earum sit quae non verbo adjuncto pronuntiatum possit implere. Sed cum tantumdem valeant nomen et verbum, eo quod omnia quae verba sunt, sint etiam nomina; non tamen idem valent. Alia quippe de causa verba, et alia nomina nuncupari, satis probabiliter disputatum est. Siquidem alterum horum ad auris verberationem, alterum ad animi commemorationem notandam esse compertum, vel ex hoc intelligi potest, quod in loquendo rectissime dicimus, Quod est huic rei nomen, rem memoriae mandare cupientes; Quod est autem huic rei verbum, dicere non solemus. Quae vero non solum tantumdem, sed etiam idem omnino significent, et inter quae nihil praeter litterarum distet sonum, nomen et ⟦vocabulum⟧ invenimus. Illud sane mihi elapsum erat in hoc genere, in quo invicem se significant, nullum nos signum comperisse, quod non inter caetera quae significat, se quoque significet. Haec quantum potui recordatus sum. Tu jam videris, quem nihil puto in hoc sermone nisi scientem certumque dixisse, utrum ista bene ordinateque digesserim.
88. Bölüm
Augustinus: İstediğim her şeyi hafızandan eksiksiz topladın. Açıkça söyleyeyim, bunlar şimdi bana, onları araştırıp tartışarak ikimiz bilmem hangi gizli köşelerden çıkarırken olduğundan çok daha açık bir biçimde birbirinden ayrılmış görünüyor. Ama bunca dolambaçla seninle nereye varmaya uğraştığımı burada söylemek zor. Belki bizim oyun oynadığımızı, birtakım çocukça soru oyuncaklarıyla zihnimizi ciddi şeylerden uzaklaştırdığımızı düşünüyorsun; ya da küçük veya orta hâlli bir fayda peşinde olduğumu sanıyorsun; yahut bu tartışmanın büyük bir şey doğuracağını seziyorsan, onu hemen şimdi öğrenmek, hiç değilse duymak istiyorsun. Ben ise inanmanı isterim ki bu konuşmaya değersiz oyunlar için başlamadım — belki oyun oynuyoruzdur, ama bu oyun da çocukça bir gözle değerlendirilmemeli — küçük ya da orta hâlli iyilikler de düşünmüyorum. Yine de ebedî bir mutlu hayat olduğunu ve Tanrı'nın, yani bizzat Hakikatin rehberliğinde, zayıf adımlarımıza uygun birtakım basamaklarla oraya ulaştırılmak istediğimi söylersem, işaret edilen şeylerin kendilerini değil de işaretleri inceleyerek böylesine uzun bir yola koyulduğum için gülünç görünmekten korkarım. Öyleyse seninle oyun olsun diye değil de, mutlu hayatın bulunduğu o diyarın sıcaklığına ve ışığına yalnız dayanabilmemizi değil, onları sevebilmemizi de sağlayacak güçleri ve zihnin keskinliğini çalıştırmak için bir ön oyun oynuyorsam beni bağışla.
Adeodatus: Hayır, başladığın gibi devam et; senin söylenmeye ya da yapılmaya değer bulduğun şeyleri ben asla küçümsenecek şeyler saymam.
Augustinus: Haydi öyleyse, şimdi işaretlerle başka işaretlerin değil, "işaret edilebilir" dediğimiz şeylerin işaret edildiği kısmı inceleyelim. Önce bana söyle: İnsan insan mıdır?
Adeodatus: Şimdi gerçekten oyun mu oynuyorsun, bilmiyorum.
Augustinus: Neden?
Adeodatus: Çünkü insanın insandan başka bir şey olup olmadığını bana sormayı gerekli görüyorsun.
Augustinus: Sanırım bu adın, yani homo'nun ilk hecesinin ho'dan, ikincisinin mo'dan başka bir şey olup olmadığını da sorsaydım, seninle alay edildiğini düşünürdün.
Adeodatus: Kesinlikle.
Augustinus: Ama bu iki hece birleşince homo olur; yoksa bunu inkâr mı edeceksin?
Adeodatus: Kim inkâr edebilir?
Augustinus: O hâlde soruyorum: Sen bu iki hecenin birleşimi misin?
Adeodatus: Hiç de değil; ama nereye varmak istediğini görüyorum.
Augustinus: Öyleyse söyle de beni seni aşağılamak isteyen biri sanma.
Adeodatus: Benim insan olmadığım sonucunun çıktığını düşünüyorsun.
Augustinus: Peki, bu sonucun çıkarıldığı bütün önceki adımların doğru olduğunu kabul eden sen de aynı şeyi düşünmüyor musun?
Adeodatus: "İnsan insan mıdır?" diye sorduğunda bana bu iki heceyi mi, yoksa onların işaret ettiği şeyin kendisini mi sorduğunu senden duymadan ne düşündüğümü söylemeyeceğim.
Augustinus: Asıl sen cevap ver: Sorumu hangi yönden anladın? Çünkü soru iki anlamlıysa, önce buna dikkat etmen ve nasıl sorduğumdan emin olmadan bana cevap vermemen gerekirdi.
Adeodatus: Bu iki anlamlılık bana neden engel olsun? Ben ikisine birden cevap verdim: İnsan kesinlikle insandır; çünkü hem bu iki hece bu iki heceden başka bir şey değildir, hem de onların işaret ettiği şey olduğu şeyden başka bir şey değildir.
Augustinus: Zekice bir cevap. Ama neden yalnız "insan" denen şeyi iki yönden birden anladın da söylediğimiz öteki kelimeleri öyle anlamadın?
Adeodatus: Ötekileri de öyle anlamadığım nereden çıkıyor?
Augustinus: Başka şeyleri bir yana bırakayım: O ilk sorumu bütünüyle hecelerin seslendiği yönden anlamış olsaydın, bana hiçbir cevap vermezdin; çünkü sana hiçbir şey sormamışım gibi görünebilirdim. Oysa üç kelime söyledim, birini ortada tekrarlayarak "insan insan mıdır?" dedim; ilk ve son kelimeyi işaretlerin kendilerine göre değil, onlarla işaret edilen şeylere göre anladığın, yalnızca hemen, emin ve güvenli bir şekilde soruya cevap vermen gerektiğini düşünmenden bellidir.
Adeodatus: Doğru söylüyorsun.
Augustinus: Öyleyse yalnız ortadakini neden hem seslendiği hem işaret ettiği yönden anlamak istedin?
Adeodatus: İşte artık hepsini yalnızca işaret edilen yönden anlıyorum. Çünkü sana katılıyorum: Kelimeleri duyunca zihnimiz onların işaret ettiği şeylere yönelmeseydi hiç konuşamazdık. Bu yüzden şimdi bana, benim insan olmadığım sonucunu çıkaran bu akıl yürütmeyle nasıl aldatıldığımı göster.
Augustinus: Hayır, aynı şeyleri yeniden soracağım ki nerede kaydığını kendin bulasın.
Adeodatus: İyi edersin.
- Aug. Satis tu quidem memoriter omnia quae vellem recoluisti; et, ut tibi fatear, multo evidentius mihi nunc videntur ista distincta, quam cum ea inquirendo ac disserendo de nescio quibus latebris ambo erueremus. Sed quonam tantis ambagibus tecum pervenire moliar, difficile dictu est hoc loco. Tu enim fortasse aut ludere nos, et a seriis rebus avocare animum, quasi quibusdam puerilibus quaestiunculis, arbitraris, aut parvam vel mediocrem aliquam utilitatem requirere; aut si magnum quiddam parturire istam disputationem suspicaris, jamjamque id scire sive saltem audire desideras. Ego autem credas velim, neque me vilia ludicra hoc instituisse sermone, quamvis fortasse ludamus, idque ipsum tamen non puerili sensu aestimandum sit; neque parva bona vel mediocria cogitare. Et tamen si dicam vitam esse quamdam beatam, eamdemque sempiternam, quo nos Deo duce, id est ipsa veritate, gradibus quibusdam infirmo gressui nostro accommodatis perduci cupiam; vereor ne ridiculus videar, qui non rerum ipsarum quae significantur, sed consideratione signorum tantam viam ingredi coeperim. Dabis igitur veniam, si praeludo tecum non ludendi gratia, sed exercendi vires et mentis aciem, quibus regionis illius, ubi beata vita est, calorem ac lucem non modo sustinere, verum etiam amare possimus. Ad. Perge potius ut coepisti: nam nunquam ego contemnenda putem quae tu dicenda vel agenda putaveris. 22. Aug. Age, jam ergo illam partem consideremus, cum signis non alia signa significantur, sed ea quae significabilia vocamus. Et primum dic mihi utrum homo, homo sit. Ad. Nunc vero an ludas nescio. Aug. Quid ita? Ad. Quia quaerendum ⟦a⟧ me censes, utrum homo aliud sit quam homo. Aug. Ita credo te illudi arbitrareris, si etiam quaererem utrum prima hujus nominis syllaba aliud sit quam, ho, et aliud secunda quam, mo. Ad. Ita omnino. Aug. At istae duae syllabae conjunctae, homo est: an negabis? Ad. Quis neget? Aug. Quaero ergo, num tu duae istae syllabae conjunctae sis. Ad. Nullo modo: sed video quo tendas. Aug. Dicito ergo, ne me contumeliosum putes. Ad. Concludi existimas quod homo non sim. Aug. Quid, tu non idem existimas, qui omnia superiora ex quibus hoc confectum est, vera esse concedis? Ad. Non tibi ego dicam quid existimem, nisi prius abs te audiero, cum quaereres utrum homo homo sit, de duabus istis syllabis, an de re ipsa quam significant, me interrogaveris? Aug. Tu potius responde ex qua parte acceperis interrogationem meam: nam si est ambigua, prius hoc cavere debuisti, neque mihi respondere antequam certus fieres quonam modo rogaverim. Ad. Quid enim me impediret haec ambiguitas, cum ego ad utrumque responderim; homo enim prorsus homo est: nam et istae duae syllabae nihil aliud sunt quam istae duae syllabae; et id quod significant, nihil aliud est, quam id quod est. Aug. Scite hoc quidem: sed cur hoc solum quod dictum est homo, non etiam caetera quae locuti sumus, ad utrumque accepisti? Ad. Unde enim convincor quod et caetera non sic acceperim? Aug. Ut alia omittam, eam ipsam primam rogationem meam, si totam ex ea parte accepisses, qua syllabae ⟦sonant⟧, nihil mihi respondisses; possem tibi enim videri nihil etiam interrogasse: nunc vero cum tria verba sonuerim, quorum unum in medio repetivi dicens utrum homo, homo sit, primum et ultimum verbum, non secundum ipsa signa, sed secundum ea quae his significantur te accepisse, vel hoc solo manifestum est, quod statim certus ac fidens rogationi respondendum putasti. Ad. Verum dicis. Aug. Cur ergo id tantum quod in medio positum est, et secundum id quod sonat, et secundum id quod significat, te accipere libuit? Ad. Ecce jam totum ex ea tantum parte qua significatur accipio: assentior enim tibi, sermocinari nos omnino non posse, nisi auditis verbis ad ea feratur animus, quorum ista sunt signa. Quare ostende nunc, quomodo ista ratiocinatione deceptus sim, qua me hominem non esse concluditur. Aug. Imo eadem rursus interrogabo, ut ipse invenias ubi lapsus sis. Ad. Bene facis.
8_2Augustinus: İlk sorduğumu artık kabul ettiğin için sormayacağım. Öyleyse daha dikkatle bak: ho hecesi ho'dan, mo hecesi de mo'dan başka bir şey midir?
Adeodatus: Burada kesinlikle başka bir şey görmüyorum.
Augustinus: Bir de bak: Bu ikisi birleşince homo olur mu?
Adeodatus: Bunu asla kabul etmem. Çünkü bir işaret verildiğinde işaret edilen şeye dikkat etmeyi, söyleneni de ona bakarak kabul ya da reddetmeyi uygun bulmuştuk; hem de haklı olarak. O heceler ise ayrı ayrı söylendiklerinde hiçbir şey işaret etmeden seslendikleri için, seslendikleri şey olduklarını kabul ettik.
Augustinus: Demek ki bu ilkeyi benimsiyorsun ve sorulara kelimelerle işaret edilen şeylerden başka bir yönden cevap verilmemesi gerektiğini zihninde sağlam tutuyorsun.
Adeodatus: Söz konusu olan kelimeler olduğu sürece bunun neden benimsenmemesi gerektiğini anlamıyorum.
Augustinus: Şaka yollu anlatıldığını sık sık duyduğumuz şu adama nasıl karşı koyacağını bilmek isterim: Tartıştığı kişinin ağzından aslan çıktığı sonucunu çıkarmış. Önce, konuştuğumuz şeylerin ağzımızdan çıkıp çıkmadığını sormuş; öbürü bunu inkâr edememiş. Sonra, ki bu kolaydı, adamı konuşurken aslanın adını anmaya getirmiş. Bu olunca alay ederek üstüne gitmeye, onu sıkıştırmaya başlamış: Söylediğimiz her şeyin ağzımızdan çıktığını kabul etmişti, "aslan" dediğini de inkâr edemiyordu; böylece kötü olmayan bir adam, öyle korkunç bir hayvanı kusmuş gibi görünecekti.
Adeodatus: Bu soytarıya karşı koymak hiç de zor değildi; söylediğimiz her şeyin ağzımızdan çıktığını kabul etmezdim. Çünkü söylediğimiz şeyleri işaret ederiz; konuşanın ağzından ise işaret edilen şey değil, onu işaret eden işaret çıkar. İşaretlerin kendileri işaret edildiğinde durum başkadır; bu türü az önce ele aldık.
Augustinus: Ona karşı bu yolla iyi hazırlanmış olurdun. Ama "insan bir ad mıdır?" diye soran bana ne cevap vereceksin?
Adeodatus: Ad olduğundan başka ne diyebilirim?
Augustinus: Nasıl yani? Seni gördüğümde bir ad mı görüyorum?
Adeodatus: Hayır.
Augustinus: Öyleyse ardından geleni söyleyeyim mi?
Adeodatus: Lütfen söyleme; "insan bir ad mıdır?" diye sorduğunda ad olduğunu söyleyen ben, insan olmadığımı kendim ilan ediyorum. Çünkü söyleneni işaret edilen şeye bakarak kabul ya da reddetmeyi uygun bulmuştuk.
Augustinus: Ama bana öyle geliyor ki bu cevaba boşuna düşmedin: Zihinlerimize yerleştirilmiş aklın kanunu bizzat senin uyanıklığına galip geldi. Çünkü insanın ne olduğunu sorsaydım belki "hayvan" diye cevap verirdin; ama insanın konuşmanın hangi kısmı olduğunu sorsaydım, "ad" demekten başka hiçbir şekilde doğru cevap veremezdin. Bu yüzden insanın hem ad hem hayvan olduğu görülünce, birincisi onun işaret olduğu yönden, ikincisi işaret ettiği şey yönünden söylenir. Öyleyse "insan bir ad mıdır?" diye soran birine, ad olduğundan başka bir cevap vermem; çünkü onu işaret olduğu yönden duymak istediğini yeterince belli ediyor. Ama "hayvan mıdır?" diye sorarsa, çok daha seve seve evet derim. Çünkü ne addan ne hayvandan söz etmeden yalnızca insanın ne olduğunu sorsaydı, benimsediğimiz o konuşma kuralı gereği zihin iki heceyle işaret edilen şeye koşardı ve "hayvan"dan başka bir cevap verilmezdi; ya da tarifin tamamı, yani "akıllı ölümlü hayvan" söylenirdi. Sence de öyle değil mi?
Adeodatus: Kesinlikle öyle. Ama ad olduğunu kabul ettikten sonra, bizim insan olmadığımız sonucunu çıkaran o pek aşağılayıcı vargıdan nasıl kaçınacağız?
Augustinus: Nasıl olacak, bu vargının bizim soruyu sorana onay verdiğimiz yönden çıkarılmadığını göstererek. Yok eğer vargıyı o yönden çıkardığını kendisi itiraf ederse, hiç korkacak bir şey yoktur: Çünkü hominem, yani şu üç hece olmadığımı itiraf etmekten neden korkayım?
Adeodatus: Bundan daha doğru bir şey olamaz. O hâlde, kabul edilenlere göre bundan daha doğru bir şey söylenemezken, "Öyleyse sen insan değilsin" denince zihin neden incinir?
Augustinus: Çünkü bu kelimeler seslenir seslenmez, vargının bu iki heceyle işaret edilen şeye yöneldiğini düşünmemek elimde değil. Bu, tabiatça en çok geçerli olan şu kurala göredir: İşaretler duyulunca dikkat işaret edilen şeylere yönelir.
Adeodatus: Söylediğini kabul ediyorum.
- Aug. Illud ergo quod primo quaesieram, quia jam dedisti, non quaeram. Vide igitur diligentius, utrum syllaba, ho, nihil aliud sit quam, ho; et utrum, mo, nihil aliud sit quam, mo. Ad. Hic prorsus nihil aliud video. Aug. Vide etiam num istis duabus junctis, homo, fiat. Ad. Nequaquam hoc concesserim: placuit enim, et recte placuit, signo dato id quod significatur attendere, et ex ejus consideratione vel dare, vel negare quod dicitur. Illae autem separatim enuntiatae syllabae, quia sine ulla significatione sonuerunt, hoc eas esse quod sonuere concessum est. Aug. Placet igitur, firmumque animo tenes non respondendum esse interrogationibus, nisi ex iis rebus quae verbis significantur. Ad. Non intelligo cur displiceat, si modo verba sint. Aug. Vellem scire quomodo illi resisteres, de quo jocantes solemus audire, quod ex ejus ore cum quo disputabat, leonem processisse concluserit. Cum enim quaesisset, utrum ea quae loqueremur, nostro ore procederent, atque ille non potuisset negare; quod facile fuit, egit cum homine, ut in loquendo leonem nominaret: hoc ubi factum est, ridicule insultare coepit et premere, ut quoniam quidquid loquimur, ore nostro exire confessus erat, et leonem se locutum esse nequibat abnuere, homo non malus tam immanem bestiam videretur vomuisse. Ad. Minime vero erat arduum scurrae huic resistere; non enim concederem ore nostro exire quodcumque loquimur. Nam quae loquimur, ea significamus; non autem quae res significatur, sed signum quo significatur loquentis ore procedit, nisi cum ipsa signa significantur: quod genus paulo ante tractavimus. 24. Aug. Bene tu quidem hoc modo adversus illum esses paratus: verumtamen mihi quid respondebis, utrum homo nomen sit requirenti? Ad. Quid, nisi esse nomen? Aug. Quid? cum te video, num nomen video? Ad. Non. Aug. Visne igitur dicam quod sequitur? Ad. Ne quaeso; nam mihi ipse renuntio, me hominem non esse, qui nomen esse responderim, cum homo utrum nomen esset inquireres. Jam enim placuerat, ex ea re quae significaretur, aut assentiri, aut negare quod dicitur. Aug. At mihi videtur non te frustra in hanc responsionem decidisse; nam vigilantiam tuam mentibus nostris indita ipsa lex rationis evicit: nam si quaererem quid esset homo, responderes fortasse, Animal; si autem quaererem quae pars orationis esset homo, nullo modo posses recte respondere nisi, Nomen: quamobrem cum homo et nomen, et animal esse inveniatur, illud dicitur ex ea parte qua signum est, hoc ex parte rei quam significat. Qui ergo quaerit utrum homo nomen sit, nihil ei aliud quam esse respondeam: satis enim significat ex ca parte se velle audire, qua signum est. Si autem quaerit utrum animal sit, multo proclivius annuam: quoniam si tacens et nomen et animal, tantum quid esset homo requireret, placita illa loquendi regula ad id quod duabus syllabis significatur, animus curreret; neque quidquam responderetur nisi animal, vel etiam tota definitio diceretur, id est animal rationale mortale: an tibi non videtur? Ad. Prorsus videtur: sed cum esse nomen concesserimus, quomodo illam conclusionem nimis contumeliosam evitabimus, qua nos homines non esse conficitur? Aug. Quomodo putas, nisi docendo non ex ea parte illatam, qua interroganti assentiebamur? Aut si ex ea parte illam se fatetur inferre, nullo modo est formidanda: quid enim metuam hominem, id est tres istas syllabas non esse me confiteri? Ad. Nihil est verius. Cur ergo animum offendit, cum dicitur, Non es igitur homo; cum secundum illa concessa, nihil verius dici potuerit? Aug. Quia non possum non putare ad id conclusionem referri, quod his duabus syllabis significatur, simul atque ista verba sonuerint, ea scilicet regula, quae naturaliter plurimum valet, ut auditis signis ad res significatas feratur intentio. Ad. Accipio quod dicis.
99. Bölüm
Augustinus: Şimdi artık şunu anlamanı isterim: İşaret edilen şeyler işaretlerden daha değerli sayılmalıdır. Çünkü başka bir şey için var olan her şey, uğruna var olduğu şeyden zorunlu olarak daha değersizdir; sen başka türlü düşünmüyorsan.
Adeodatus: Bana öyle geliyor ki buna hemen onay verilmemeli. Çünkü "pislik" (coenum) dediğimizde, bu adın işaret ettiği şeyden çok daha üstün olduğunu düşünüyorum. Duyduğumuzda bizi rahatsız eden şey kelimenin sesinde değildir; coenum adının bir harfi değiştirilince coelum, yani "gök" olur; oysa bu adlarla işaret edilen şeyler arasında ne büyük bir fark bulunduğunu görüyoruz. Bu yüzden işaret ettiği şeyde nefret ettiğimiz şeyi asla bu işarete yüklemem; onu haklı olarak o şeyden üstün tutarım, çünkü bu adı duymak, o şeye herhangi bir hissimizle dokunmaktan daha hoşumuza gider.
Augustinus: Çok uyanıkça. Demek ki bütün şeylerin kendi işaretlerinden daha değerli sayılması gerektiği yanlıştır.
Adeodatus: Öyle görünüyor.
Augustinus: Öyleyse söyle bana: Bu kadar iğrenç ve tiksindirici bir şeye ad koyanlar sence neyi amaçladılar? Onları onaylıyor musun, onaylamıyor musun?
Adeodatus: Ben onları ne onaylamaya ne de kınamaya cüret ederim; neyi amaçladıklarını da bilmiyorum.
Augustinus: Peki, bu adı söylediğinde senin neyi amaçladığını hiç değilse bilebilir misin?
Adeodatus: Bunu elbette bilirim: Bir şey işaret etmek istiyorum ki konuştuğum kişiye o şey hakkında, öğrenmesi ya da hatırlaması gerektiğini düşündüğüm şeyi öğreteyim ya da hatırlatayım.
Augustinus: Peki, bu adla senin yerinde olarak sağladığın ya da sana sağlanan öğretme ve hatırlatma, öğrenme ve hatırlama, adın kendisinden daha değerli sayılmamalı mı?
Adeodatus: Bu işaret aracılığıyla edinilen ilmin işaretin kendisinden üstün tutulması gerektiğini kabul ediyorum; ama bu yüzden şeyin kendisinin de işaretten üstün olduğunu düşünmüyorum.
Augustinus: Öyleyse şu görüşümüzde, bütün şeylerin kendi işaretlerinden üstün tutulması gerektiği yanlış olsa bile, başka bir şey için var olan her şeyin, uğruna var olduğu şeyden daha değersiz olduğu yanlış değildir. Çünkü bu adın uğruna konduğu pislik bilgisi, adın kendisinden daha değerli sayılmalıdır; adın ise pisliğin kendisinden üstün tutulması gerektiğini bulmuştuk. Bu bilginin üzerinde konuştuğumuz işaretten üstün tutulmasının tek sebebi şudur: İşaretin bilgi için var olduğu, bilginin ise işaret için var olmadığı açıkça ortaya konmuştur. Nitekim obur biri, Havari'nin deyişiyle midesine kul olan biri (Rom. 16, 18), yemek için yaşadığını söyleyince, onu dinleyen ölçülü bir adam buna dayanamamış: "Yaşamak için yesen çok daha iyi olmaz mıydı?" demiş. Bunu kuşkusuz bu aynı kurala dayanarak söylemiştir. Çünkü öbürü, yemek için yaşadığını söyleyerek hayatını boğazının hazzından daha değersiz sayacak kadar hafife aldığı için hoşa gitmemiştir; bu ise yalnızca, iki şeyden hangisinin hangisi için yapıldığını, yani hangisinin hangisine tâbi olduğunu anlayarak, beslenmek için yaşamamız değil, yaşamak için beslenmemiz gerektiğini hatırlattığı için haklı olarak övülür. Bunun gibi, sen de, şeyleri bilgisizce değerlendirmeyen herhangi biri de, "Konuşmak için öğretiyorum" diyen geveze ve kelime düşkünü birine, "Be adam, neden öğretmek için konuşmuyorsun?" diye cevap verirdiniz. Eğer bunlar doğruysa — ki doğru olduklarını biliyorsun — kelimelerin, onları uğruna kullandığımız şeyden ne kadar daha az değerli sayılması gerektiğini elbette görüyorsun; çünkü kelimelerin kullanımı bile artık kelimelerden üstün tutulmalıdır. Kelimeler kullanılmak için vardır; onları ise öğretmek için kullanırız. Öğretmek konuşmaktan ne kadar iyiyse, konuşma da kelimelerden o kadar iyidir. Demek ki öğretim kelimelerden çok daha iyidir. Ama belki itiraz edilmesi gereken bir şey düşünüyorsan, duymak isterim.
Adeodatus: Öğretimin kelimelerden daha iyi olduğunu kabul ediyorum; ama "Başka bir şey için var olan her şey, uğruna var olduğu şeyden aşağıdır" diyen bu kurala karşı ileri sürülebilecek hiçbir şey olup olmadığını bilmiyorum.
Augustinus: Bunu başka bir zaman daha yerinde ve daha dikkatli ele alırız; şimdilik kabul ettiğin şey, varmaya çalıştığım sonuç için yeter. Çünkü şeylerin bilgisinin şeylerin işaretlerinden daha değerli olduğunu kabul ediyorsun. Bu yüzden işaret edilen şeylerin bilgisi işaretlerin bilgisinden üstün tutulmalıdır; sence de öyle değil mi?
Adeodatus: Ben şeylerin bilgisinin işaretlerin bilgisinden değil, işaretlerin kendilerinden üstün olduğunu kabul etmiştim; bu yüzden burada sana katılmaktan çekiniyorum. Ya coenum adı işaret ettiği şeyden daha iyi olduğu gibi, bu adın bilgisi de o şeyin bilgisinden üstün tutulmalıysa — ad bu bilgiden aşağı olsa bile? Çünkü dört şey var: ad, şey, adın bilgisi ve şeyin bilgisi. Öyleyse birincisi ikincisinden üstün olduğu gibi, neden üçüncüsü de dördüncüsünden üstün olmasın? Hadi üstün olmasın; ondan aşağı da mı sayılmalı?
- Aug. Jam ergo intelligas volo, res quae significantur, pluris quam signa esse pendendas. Quidquid enim propter aliud est, vilius sit necesse est quam id propter quod est; nisi tu aliud existimas. Ad. Videtur mihi non temere hic esse assentiendum: nam cum dicimus, Coenum, longe hoc nomen arbitror rei quam significat antecellere. Quod enim nos offendit audientes, non ad ipsius verbi pertinet sonum; coenum enim nomen, mutata una littera coelum est; inter illa vero quae his nominibus significantur, quantum distet videmus. Quamobrem nequaquam huic signo tribuerim, quod in re quam significat odimus; et propterea hoc illi jure antepono: libentius enim hoc audimus, quam ullo sensu illud attingimus. Aug. Vigilantissime omnino. Itaque falsum est omnes res pluris quam earum signa esse pendendas. Ad. Ita videtur. Aug. Dic ergo mihi quid arbitreris eos secutos esse, qui huic rei tam foedae atque aspernabili nomen indiderunt; vel utrum eos probes, an improbes. Ad. Ego vero illos nec probare, nec improbare audeo, nec quid fuerint secuti scio. Aug. Potesne saltem scire quid tu sequaris, cum hoc nomen enuntias? Ad. Hoc plane possum: nam significare volo, ut eum cum quo loquor, doceam vel admoneam de re illa, quod eum doceri vel admoneri oportere arbitror. Aug. Quid? ipsum docere aut admonere, sive doceri aut admoneri, quod vel tu exhibes commode per hoc nomen, vel exhibetur tibi; nonne charius quam ipsum nomen habendum est? Ad. Concedo ipsam scientiam, quae per hoc signum evenit, eidem signo esse anteponendam; sed non ideo etiam rem ipsam puto. 26. Aug. In illa igitur sententia nostra, quanquam sit falsum, res omnes signis suis praeponi oportere; non tamen falsum est, omne quod propter aliud est, vilius esse quam id propter quod est. Cognitio quippe coeni, propter quam hoc nomen est institutum, pluris habenda est ipso nomine, quod eidem coeno praeponendum esse comperimus. Non enim ob aliud ista cognitio signo, de quo agimus, antelata est, nisi quia illud propter hanc, non haec propter illud esse convincitur. Nam ita cum quidam vorator, ventrisque, ut ab Apostolo dicitur, cultor (Rom. xvi, 18), diceret ideo se vivere, ut vesceretur; non tulit qui audiebat frugi homo, et, Quanto, inquit, melius ideo vescereris ut viveres? quod utique ex eadem ista regula locutus est. Nam neque alia de causa ille displicuit, nisi quod vitam suam tam parvipenderet, ut eam duceret gutturis voluptate viliorem, dicendo se propter epulas vivere: neque hic ob aliud jure laudatur, nisi quod in iis duobus quid propter quid fieret, hoc est quid cui subjectum esset intelligens, cibandum potius ut vivamus, quam vivendum ut cibemur, admonuit. Similiter et tu fortasse, et quilibet hominum non imperite res aestimantium, dicenti cuipiam loquaci amatorique verborum, Ideo doceo ut loquar, responderetis, Homo, cur non potius ideo loqueris ut doceas? Quod si haec vera sunt, sicuti esse cognoscis, vides profecto quanto verba minoris habenda sint, quam id propter quod utimur verbis; cum ipse usus verborum jam sit verbis anteponendus: verba enim sunt ut his utamur; utimur autem his ad docendum. Quanto est ergo melius docere quam loqui, tanto melior est quam verba, locutio. Multo ergo melior doctrina quam verba. Sed cupio audire quid forte contradicendum putes. 27. Ad. Assentior quidem meliorem quam verba esse doctrinam; sed utrum adversus istam regulam qua dicitur, Omne quod propter aliud est, inferius esse quam id propter quod est, nihil sit quod objici possit, ignoro. Aug. Alias hoc opportunius diligentiusque tractabimus: nunc illud quod concedis, satis est ad id quod conficere studeo. Das enim cognitionem rerum quam signa rerum esse chariorem. Quamobrem cognitio rerum quae significantur, cognitioni signorum anteferenda est: an tibi non videtur? Ad. Num ego cognitionem rerum cognitione signorum, ac non signis ipsis praestantiorem esse concessi? quare vereor ut hic tibi assentiar. Quid si enim ut coenum nomen melius est ea re quam significat; ita et hujus nominis cognitio cognitioni quoque illius rei est anteponenda, quamvis ea cognitione sit ipsum nomen inferius? Quatuor quippe sunt: nomen, et res, cognitio nominis, et cognitio rei. Sicut ergo primum secundo, cur non et tertium quarto antecellat? Sed ut non antecellat, num etiam subjiciendum est?
9_2Augustinus: Hem neyi kabul ettiğini akılda tutmana hem de ne düşündüğünü açıklamana hayran kaldım. Ama sanırım şunu anlıyorsun: "kusur" (vitium) dediğimizde seslenen bu üç heceli ad işaret ettiği şeyden daha iyidir; oysa bu adın bilgisi kusurların bilgisinden çok daha aşağıdadır. Öyleyse şu dört şeyi — ad ve şey, adın bilgisi ve şeyin bilgisi — koyup incelesen de, birincisini haklı olarak ikincisinden üstün tutarız. Çünkü Persius bu adı bir şiirde kullanıp "Ama bu adam kusurundan donup kalmış" (Satirler 3, 32) dediğinde, ad dizede hiçbir kusur yaratmamış, hatta ona biraz süs bile katmıştır; oysa bu adla işaret edilen şeyin kendisi, kimde bulunursa onu kusurlu kılar. Üçüncüye gelince, onun dördüncüden değil, dördüncünün ondan üstün olduğunu görüyoruz; çünkü bu adın bilgisi kusurların bilgisinin yanında değersizdir.
Adeodatus: Bu bilgi insanları daha mutsuz ettiğinde bile mi tercih edilmesi gerektiğini düşünüyorsun? Çünkü aynı Persius, tiranların zalimliğinin icat ettiği ya da hırslarının ödettiği bütün cezalardan, kaçınamadıkları kusurları tanımaya zorlanan insanların çektiği bu tek işkenceyi daha ağır sayar.
Augustinus: Bu yolla faziletlerin bilgisinin bile bu adın bilgisinden üstün tutulmasını reddedebilirsin; çünkü fazileti görüp ona sahip olamamak bir işkencedir ve aynı hiciv şairi tiranların bununla cezalandırılmasını dilemiştir (aynı yer, 35–38).
Adeodatus: Tanrı böyle bir delilikten korusun! Artık anlıyorum: Suçlanması gereken, terbiyelerin en iyisinin zihni donattığı bilgilerin kendileri değildir; asıl, öylesine büyük bir ilacın bile yetişemediği bir hastalığa tutulmuş olanlar insanların en zavallısı sayılmalıdır. Sanırım Persius da böyle hükmetmiştir.
Augustinus: İyi anlıyorsun. Ama Persius'un görüşü ne olursa olsun, bize ne? Bu gibi konularda böylelerinin otoritesine tâbi değiliz. Sonra, bir bilginin başka bir bilgiden üstün tutulması gerekip gerekmediğini burada açıklamak kolay değil. Varılan sonuç bana yeter: İşaret edilen şeylerin bilgisi, işaretlerin bilgisinden değilse bile işaretlerin kendilerinden daha üstündür. Bu yüzden şimdi, işaretsiz, kendi kendileriyle gösterilebileceğini söylediğimiz şeylerin — konuşmak, yürümek, oturmak, yatmak ve bunun gibi ötekilerin — nasıl bir tür olduğunu daha da derinlemesine tartışalım.
Adeodatus: Ne demek istediğini hatırlıyorum.
- Aug. Mire omnino te video et tenuisse quid concesseris, et explicasse quid senseris. Sed, ut opinor, intelligis, hoc trisyllabum nomen, quod sonat cum dicimus, Vitium, melius esse quam id quod significat; cum ipsius cognitio nominis multo sit inferior cognitione vitiorum. Licet itaque constituas etiam ista quatuor atque consideres, nomen et rem, cognitionem nominis et cognitionem rei; primum secundo jure praeponimus. Hoc enim positum nomen in carmine, cum ait Persius, Sed stupet hic vitio (Satyra 3, v. 32), non modo nihil vitii fecit in versu, sed nonnihil etiam ornatus dedit: cum tamen res ipsa quae significatur hoc nomine, in quocumque inest, cogat esse vitiosum. At non ita et tertium quarto, sed quartum tertio videmus excellere. Hujus enim cognitio nominis vilis est prae cognitione vitiorum. Ad. Etiamne cum ista cognitio miseriores facit, censes esse praeferendam? Nam idem Persius omnibus poenis, quas tyrannorum vel crudelitas excogitavit vel cupiditas pendit, hanc unam anteponit, qua cruciantur homines qui vitia quae vitare non possunt, coguntur agnoscere. Aug. Putes hoc modo cognitioni hujus nominis ipsam quoque virtutum cognitionem negare praeferendam: quia virtutem videre nec tenere, supplicium est: quo idem ille satyricus tyranni ut puniantur optavit (Ibid., v. 35-38). Ad. Deus hanc avertat amentiam: jam enim intelligo non ipsas cognitiones, quibus animum imbuit optima omnium disciplina, esse culpandas; sed eos omnium miserrimos judicandos, sicut et Persium judicasse arbitror, qui tali morbo affecti sunt, cui nec tanta medicina subveniat. Aug. Bene intelligis: sed quoquo modo se habeat Persiana sententia, quid ad nos? Non enim horum auctoritati subjecti sumus in talibus rebus. Deinde si qua cognitio cognitioni praeferenda sit, non hic facile est explicare. Satis habeo quod effectum est, cognitionem rerum quae significantur, etsi non cognitione signorum, ipsis tamen signis esse potiorem. Quare jam illud magis magisque discutiamus, quale sit genus rerum quas sine signis monstrari posse dicebamus per seipsas, ut loqui, ambulare, sedere, jacere, atque hujusmodi caetera. Ad. Jam recolo quid dicas.
1010. Bölüm
Augustinus: Sence, sorulduğunda hemen yapabildiğimiz şeylerin hepsi işaretsiz gösterilebilir mi? Yoksa bir istisna görüyor musun?
Adeodatus: Bu türü bütünüyle tekrar tekrar düşündüğümde, işaretsiz öğretilebilecek hiçbir şey bulamıyorum; belki konuşma hariç, bir de belki biri öğretmenin ne olduğunu sorarsa. Çünkü görüyorum ki o sorduktan sonra öğrensin diye ne yaparsam yapayım, kendisine gösterilmesini istediği şeyi o şeyin kendisinden öğrenmiyor. Örneğin, dediğimiz gibi, ben boşken ya da başka bir işle uğraşırken biri bana yürümenin ne olduğunu sorsa ve ben hemen yürüyerek sorduğu şeyi ona işaretsiz öğretmeye çalışsam, yürümenin yalnızca benim yürüdüğüm kadarı olduğunu sanmasının önüne nasıl geçeceğim? Böyle sanarsa aldanacaktır: Benden çok ya da az yürüyen birinin yürümüş olduğunu düşünmeyecektir. Bu tek kelime için söylediğim, işaretsiz gösterilebileceğini kabul ettiğim bütün şeylere, istisna ettiğimiz o iki şey dışında, geçerlidir.
Augustinus: Bunu kabul ediyorum. Ama konuşmakla öğretmek sence ayrı şeyler değil mi?
Adeodatus: Elbette ayrı görünüyor; aynı olsaydı kimse konuşmadan öğretemezdi. Oysa kelimeler dışında başka işaretlerle de birçok şey öğrettiğimize göre, bu farktan kim şüphe edebilir?
Augustinus: Peki, öğretmekle işaret etmek arasında hiç fark yok mu, yoksa bir farkları var mı?
Adeodatus: Aynı olduklarını düşünüyorum.
Augustinus: Öğretmek için işaret ettiğimizi söyleyen doğru söylemiş olmaz mı?
Adeodatus: Kesinlikle doğru söylemiş olur.
Augustinus: Peki, başka biri işaret etmek için öğrettiğimizi söylese, bu önceki önermeyle kolayca çürütülmez mi?
Adeodatus: Öyle.
Augustinus: Öyleyse öğretmek için işaret ediyor ve işaret etmek için öğretmiyorsak, öğretmek bir şeydir, işaret etmek başka bir şey.
Adeodatus: Doğru söylüyorsun; ikisinin aynı olduğunu söylerken doğru cevap vermedim.
Augustinus: Şimdi şuna cevap ver: Öğretmenin ne olduğunu öğreten kişi bunu işaret ederek mi yapar, başka türlü mü?
Adeodatus: Başka türlü nasıl yapabileceğini göremiyorum.
Augustinus: O hâlde az önce söylediğin yanlıştır: Öğretmenin kendisinin ne olduğu sorulunca bu şeyin işaretsiz öğretilebileceğini söylemiştin; oysa işaret etmenin bir şey, öğretmenin başka bir şey olduğunu kabul ettiğine göre, bunun bile işaret etmeden yapılamadığını görüyoruz. Çünkü göründüğü gibi ayrı şeylerse ve biri ancak öbürüyle gösteriliyorsa, sana göründüğü gibi kendi kendisiyle gösterilmiyor demektir. Bu yüzden, başka şeylerin yanında kendini de işaret eden konuşma dışında, kendi kendisiyle gösterilebilecek hiçbir şey henüz bulunmadı; konuşmanın kendisi de bir işaret olduğuna göre, işaretsiz öğretilebilecek gibi görünen hiçbir şey henüz ortada yok.
Adeodatus: Katılmamak için hiçbir sebebim yok.
Augustinus: Demek ki şu sonuca vardık: Hiçbir şey işaretsiz öğretilmez ve bilginin kendisi, onu edinmemizi sağlayan işaretlerden bizim için daha değerli olmalıdır; gerçi işaret edilen her şey kendi işaretinden üstün olmayabilir.
Adeodatus: Öyle görünüyor.
Augustinus: Bu kadarcık bir şeye ne kadar dolambaçlı bir yoldan vardığımızı hatırlıyor musun, söyler misin? Birbirimize kelimeler fırlatmaya başladığımızdan beri — ki bunu bunca uzun süre yaptık — şu üç şeyi bulmak için uğraştık: İşaretsiz hiçbir şey öğretilemez mi; işaret ettikleri şeylerden üstün tutulması gereken bazı işaretler var mı; şeylerin bilgisi işaretlerden daha iyi midir? Ama bir dördüncüsü var ki onu senden kısaca öğrenmek isterim: Bunların, artık hiç şüphe edemeyeceğin şekilde bulunduğunu düşünüyor musun?
Adeodatus: Bunca dolambaç ve kıvrımdan sonra kesin sonuçlara varmış olmayı isterdim; ama bu sorun her nasılsa içimi huzursuz ediyor ve beni onay vermekten alıkoyuyor. Çünkü itiraz edecek bir şeyin olmasaydı bunu bana sormazdın gibi geliyor; meselelerin bu karmaşıklığı da her şeyi gözden geçirmeme ve gönül rahatlığıyla cevap vermeme izin vermiyor; bu kadar kat kat örtünün altında zihnimin gözünün seçemeyeceği bir şeyin saklı olmasından korkuyorum.
Augustinus: Şüpheni memnuniyetle karşılıyorum; çünkü hiç de aceleci olmayan bir zihni gösteriyor; bu da huzurun en büyük bekçisidir. Kolayca ve seve seve onay vererek benimsediğimiz şeyler karşıt tartışmalarla sarsılıp adeta elimizden zorla alınırken altüst olmamak son derece zordur. Bu yüzden iyice düşünülüp incelenmiş gerekçelere boyun eğmek doğru olduğu gibi, bilinmeyeni biliniyor saymak da tehlikelidir. Çünkü en sağlam biçimde ayakta kalıp süreceğini sandığımız şeyler sık sık yıkıldıkça, akla karşı öyle bir nefrete ya da korkuya kapılmamızdan korkulur ki apaçık hakikate bile güvenilmemesi gerektiğini düşünmeye başlarız.
- Aug. Omniane tibi videntur, quae interrogati mox agere possumus, sine signo posse monstrari? an aliquid excipis? Ad. Ego vero etiam atque etiam genus hoc totum considerans, nihil adhuc invenio quod sine signo valeat doceri, nisi forte locutionem, et si forte idipsum quispiam quaerat, quid sit docere. Video enim eum, quidquid post ejus interrogationem fecero ut discat, ab ea ipsa re non discere quam sibi demonstrari cupit: nam si me cessantem, ut dictum est, vel aliud agentem roget quispiam quid sit ambulare, et ego statim ambulando, eum quod rogavit sine signo coner docere; unde cavebo ne id tantum putet esse ambulare, quantum ego ambulavero? quod si putaverit, decipietur: quisquis enim plus minusve quam ego ambulaverit, hunc ille ambulasse non arbitrabitur. Et quod de hoc uno verbo dixi, transit in omnia quae sine signo monstrari posse consenseram praeter duo illa quae excepimus. 30. Aug. Accipio quidem istud: sed nonne tibi videtur aliud esse loqui, aliud docere? Ad. Videtur sane: nam si esset idem, non doceret quisquam nisi loquens; cum vero et aliis signis, praeter verba, multa doceamus, quis de ista differentia dubitaverit? Aug. Quid? docere et significare, nihilne interest? an aliquid differunt? Ad. Idem puto esse. Aug. Nonne recte dicit, qui dicit ideo nos significare ut doceamus? Ad. Recte prorsus. Aug. Quid, si dicat alius ideo nos docere ut significemus? nonne facile superiore sententia refelletur? Ad. Ita est. Aug. Si ergo significamus ut doceamus, non docemus ut significemus; aliud est docere, aliud significare. Ad. Verum dicis, nec recte idem esse utrumque respondi. Aug. Nunc illud responde, utrum qui docet quid sit docere, significando id agat, an aliter. Ad. Non video quomodo aliter possit. Aug. Falsum est igitur quod paulo ante dixisti, doceri rem posse sine signis, cum quaeritur quid sit ipsum docere; quando ne hoc quidem videmus sine significatione agi posse, cum aliud esse significare, aliud docere concesseris. Si enim diversa sunt, sicut apparet, neque hoc nisi per illud ostenditur, non per se utique ostenditur, sicut tibi visum erat. Quamobrem nihil adhuc inventum est, quod monstrari per seipsum queat praeter locutionem, quae inter alia se quoque significat: quae tamen cum etiam ipsa signum sit, nondum prorsus exstat quod sine signis doceri posse videatur. Ad. Nihil habeo cur non assentiar. 31. Aug. Confectum est igitur et nihil sine signis doceri, et cognitionem ipsam signis quibus cognoscimus, chariorem nobis esse oportere: quamvis non omnia quae significantur possint signis suis esse potiora. Ad. Ita videtur. Aug. Quanto tandem circuitu res tantilla peracta sit, meministine, quaeso? Nam ex quo inter nos verba jaculamur, quod tam diu fecimus, haec tria ut invenirentur laboratum est: utrum nihil sine signis possit doceri; et utrum sint quaedam signa rebus quas significant praeferenda; et utrum melior quam signa sit rerum ipsa cognitio. Sed quartum est, quod breviter abs te vellem cognoscere, utrumnam ista inventa sic putes, ut jam de his dubitare non possis. Ad. Vellem quidem tantis ambagibus atque anfractibus esset ad certa perventum; sed et ista rogatio tua nescio quomodo me sollicitat, et ab assensione deterret. Videris enim mihi non haec de me fuisse quaesiturus, nisi haberes quod contradiceres: et ipsa rerum implicatio totum me inspicere, ac securum respondere non sinit, verentem ne quid in tantis involucris lateat, quod acies mentis meae lustrare non possit. Aug. Dubitationem tuam non invitus accipio; significat enim animum minime temerarium; quae custodia tranquillitatis est maxima. Nam difficillimum omnino est non perturbari, cum ca quae prona et procliva approbatione tenebamus contrariis disputationibus labefactantur, et quasi extorquentur e manibus. Quare, ut aequum est bene consideratis perspectisque rationibus cedere, ita incognita pro cognitis habere periculosum. Metus est enim ne cum saepe subruuntur quae firmissime statura et mansura praesumimus, in tantum odium vel timorem rationis incidamus, ut ne ipsi quidem perspicuae veritati fides habenda videatur.
10_2Ama haydi, şimdi bunlardan şüphe edilmesi gerektiğini düşünmekte haklı olup olmadığını daha çabuk gözden geçirelim. Sana soruyorum: Kamış ve ökseyle kuşların nasıl aldatıldığını bilmeyen biri bir kuş avcısına rastlasa — avcı av araçlarını kuşanmış olsun, ama avlanmıyor, yolda yürüyor olsun — onu görünce adımlarını yavaşlatsa ve, olağan olduğu üzere, kendi kendine şaşkınlıkla adamın bu donanımla ne yapmak istediğini düşünüp sorsa; avcı da kendisine dikkatle bakıldığını görünce, hünerini göstermek isteğiyle kamışlarını hazırlasa ve yakında fark ettiği küçük bir kuşu kamış düdüğü ve doğanı yardımıyla saplayıp bastırsa ve yakalasa — bu avcı seyircisine, onun bilmek istediği şeyi hiçbir işaretle değil, şeyin kendisiyle öğretmiş olmaz mı?
Adeodatus: Burada da, yürümenin ne olduğunu soran kişi için söylediğime benzer bir şey olmasından korkuyorum. Çünkü bu durumda da kuş avcılığının bütünüyle gösterildiğini görmüyorum.
Augustinus: Seni bu kaygıdan kurtarmak kolay; şunu ekliyorum: Seyirci öylesine zeki olsun ki gördüğü şeyden o sanatın bütün türünü tanısın. Konumuz için şu kadarı yeter: Bazı şeyler, hepsi olmasa da, bazı insanlara işaretsiz öğretilebilir.
Adeodatus: Ben de oradaki duruma şunu ekleyebilirim: Yeterince zeki ise, birkaç adımla yürüyüş gösterilince yürümenin ne olduğunu bütünüyle kavrayacaktır.
Augustinus: Benim için hiçbir sakıncası yok; yalnız karşı çıkmamakla kalmıyor, destekliyorum da. Görüyorsun ya, ikimizin söyledikleriyle şu sonuç çıkıyor: Bazı şeyler bazı insanlara işaretsiz öğretilebilir ve az önce bize doğru görünen, işaretsiz gösterilebilecek hiçbir şeyin olmadığı düşüncesi yanlıştır. Çünkü artık bunlardan bir ya da iki tanesi değil, hiçbir işaret verilmeden kendileriyle gösterilen binlerce şey aklıma geliyor. Söyle, neden şüphe edelim? Bütün tiyatrolarda hiçbir işaret kullanmadan şeylerin kendilerini sergileyen insanların sayısız gösterisini bir yana bırakayım: Şu güneşi, her şeyi kaplayıp donatan bu ışığı, ayı ve öteki yıldızları, karaları, denizleri ve onlarda sayısızca doğan şeyleri Tanrı ve tabiat görenlere bizzat kendileriyle sergileyip göstermiyor mu?
Bunu daha dikkatle incelersek, belki kendi işaretiyle öğrenilen hiçbir şey bulamayacaksın. Çünkü bana bir işaret verildiğinde, beni neyin işareti olduğunu bilmez hâlde bulursa bana hiçbir şey öğretemez; bilir hâlde bulursa, işaretle ne öğrenirim? Örneğin "Ve onların saraballa'ları değişmedi" (Dan. 3, 94) diye okuduğumda kelime bana işaret ettiği şeyi göstermez. Bu adla bir tür başlık kastediliyorsa, bunu duyunca başın ya da başlığın ne olduğunu mu öğrendim? Bunları önceden biliyordum; onlar hakkındaki bilgim de başkaları onları adlandırdığında değil, ben onları gördüğümde oluşmuştu. Nitekim "baş" (caput) dediğimizde çıkan bu iki hece kulaklarıma ilk çarptığında, ne işaret ettiklerini, saraballa'yı ilk kez duyup okuduğumdaki kadar bilmiyordum. Ama sık sık "baş" denince, ne zaman söylendiğine dikkat edip bunu fark ederek, bu kelimenin, görerek zaten pek iyi tanıdığım bir şeyin adı olduğunu buldum. Bunu bulmadan önce bu kelime benim için yalnızca bir sesti; neyin işareti olduğunu bulunca işaret olduğunu öğrendim; o şeyi ise, dediğim gibi, işaretle değil, görerek öğrenmiştim. Demek ki işaret verilince şeyin öğrenilmesinden çok, şey bilinince işaret öğrenilir.
Bunu daha açık anlaman için, "baş" (caput) denen şeyi şimdi ilk kez duyduğumuzu, bu sesin yalnızca bir ses mi, yoksa bir şey de işaret eden bir ses mi olduğunu bilmediğimiz için başın ne olduğunu sorduğumuzu varsay. (Unutma ki işaret edilen şeyin değil, işaretin kendisinin bilgisini edinmek istiyoruz; neyin işareti olduğunu bilmediğimiz sürece bu bilgiden elbette yoksunuz.) Biz böyle sorarken şeyin kendisi parmakla gösterilirse, onu görünce, yalnızca duymuş ama henüz tanımamış olduğumuz işareti öğreniriz. Ama bu işarette iki şey vardır: ses ve anlam. Sesi kuşkusuz işaret aracılığıyla değil, kulağımıza çarpmasıyla algılarız; anlamı ise işaret edilen şeyi görerek. Çünkü parmağın o uzatılışı, parmağın uzatıldığı şeyden başka bir şeyi işaret edemez; parmak ise işarete değil, "baş" denen uzva uzatılmıştı. Bu yüzden o uzatılışla ne zaten bildiğim şeyi öğrenebilirim, ne de parmağın uzatılmadığı işareti. Ama parmağın uzatılışı üzerinde fazla durmuyorum; çünkü bana, gösterilen herhangi bir şeyin değil, daha çok gösterme eyleminin işareti gibi geliyor; "işte" (ecce) dediğimiz zarf gibi. Nitekim bu zarfla birlikte parmağımızı da uzatırız, tek bir gösterme işareti yetmez diye. Sana, elimden gelirse, asıl şunu kabul ettirmeye çalışıyorum: Kelime denen işaretlerle hiçbir şey öğrenmeyiz. Dediğim gibi, kelimenin gücünü, yani seste saklı anlamı, işaret edilen şeyin kendisini tanıdıktan sonra öğreniriz; şeyi bu anlam aracılığıyla kavramayız.
- Sed age, nunc expeditius retractemus utrum recte ista dubitanda putaveris. Nam qua;ro abs te, si quisquam ignarus deceptionis avium, quae calamis et visco affectatur, obviam fieret aucupi, armis quidem suis instructo, non tamen aucupanti, sed iter agenti, quo viso premeret gradum, secumque, ut fit, admirans cogitaret et quaereret quidnam sibi hominis ille vellet ornatus; auceps autem cum in se videret attentum, ostentandi se studio cannas expediret, et prope animadversam aliquam aviculam fistula et accipitre figeret, subigeret et caperet; nonne illum spectatorem suum doceret nullo significatu, sed re ipsa, quod ille scire cupiebat? Ad. Metuo ne quid hic tale sit, quale de illo dixi, qui quaerit quid sit ambulare. Neque enim video, et hic totum illud aucupium esse monstratum. Aug. Facile est hac cura te exuere; addo enim, si ille ita intelligens esset, ut ex hoc quod vidit, totum illud genus artis agnosceret: satis est namque ad rem, et de quibusdam rebus tametsi non omnibus, et quosdam homines doceri posse sine signo. Ad. Hoc etiam ego possum illi addere; si enim sit bene intelligens, paucis passibus ambulatione monstrata, totum quid sit ambulare cognoscet. Aug. Facias per me licet, nec tantum nihil resisto, verum etiam faveo: vides enim ab utroque nostrum id efficit ut quaedam quidam doceri sine signis queant, falsumque illud sit quod nobis paulo ante videbatur, nihil esse omnino quod sine signis possit ostendi. Jam enim ex his non unum aliquid aut alterum, sed millia rerum animo occurrunt, quae nullo signo dato per seipsa monstrentur. Quid enim dubitemus, oro te? Nam ut hominum omittam innumerabilia spectacula in omnibus theatris sine signo ipsis rebus exhibentium; solem certe istum lucemque haec omnia perfundentem atque vestientem, lunam et ca:tera sidera, terras et maria, quaeque in his innumerabiliter gignuntur, nonne per seipsa exhibet atque ostendit Deus et natura cernentibus? 33. Quod si diligentius consideremus, fortasse nihil invenies, quod per sua signa discatur. Cum enim mihi signum datur, si nescientem me invenit cujus rei signum sit docere me nihil potest: si vero scientem, quid disco per signum? Non enim mihi rem quam significat ostendit verbum cum lego, Et saraballae eorum non sunt immutatae (Dan. III, 94). Nam si quaedam capitum tegmina nuncupantur hoc nomine, num ego hoc audito, aut quid sit caput, aut quid sint tegmina didici? ante ista noveram; neque cum appellarentur ab aliis, sed cum a me viderentur, eorum est mihi facta notitia. Etenim cum primum istae duae syllabae, cum dicimus, Caput, aures meas impulerunt, tam nescivi quid significarent, quam cum primo audirem legeremve, saraballas. Sed cum saepe diceretur, Caput, notans atque animadvertens quando diceretur, reperi vocabulum esse rei quae mihi jam erat videndo notissima. Quod priusquam reperissem, tantum mihi sonus erat hoc verbum: signum vero esse didici, quando cujus rei signum esset inveni; quam quidem, ut dixi, non significatu, sed aspectu didiceram. Itaque magis signum re cognita, quam signo dato ipsa res discitur. 34. Quod ut apertius intelligas, finge nos primum nunc audire quod dicitur, caput; et nescientes utrum vox ista sit tantummodo sonans, an aliquid etiam significans, quaerere quid sit caput (memento nos non rei quae significatur, sed ipsius signi velle habere notitiam, qua caremus profecto, quamdiu cujus signum est ignoramus): si ergo ita quaerentibus res ipsa digito demonstretur, hac conspecta discimus signum quod audieramus tantum, nondum noveramus. In quo tamen signo cum duo sint, sonus et significatio, sonum certe non per signum percipimus, sed eo ipso aure pulsata; significationem autem re, quae significatur, aspecta. Nam illa intentio digiti significare nihil aliud potest, quam illud in quod intenditur digitus; intentus est autem non in signum, sed in membrum quod caput vocatur. Itaque per illam neque rem possum nosse quam noveram, neque signum in quod intentus digitus non est. Sed de intentione digiti non nimis curo; quia ipsius demonstrationis signum mihi videtur potius, quam rerum aliquarum quae demonstrantur, sicut adverbium quod, Ecce, dicimus; nam et cum hoc adverbio digitum solemus intendere, ne unum demonstrandi signum non sit satis. Et id maxime tibi nitor persuadere, si potero, per ea signa quae verba appellantur, nos nihil discere; potius enim, ut dixi, vim verbi, id est significationem quae latet in sono, re ipsa quae significatur cognita, discimus, quam illam tali significatione percipimus.
10_3Baş için söylediğimi başlıklar için ve sayısız başka şey için de söylerim. Bunları artık tanıdığım hâlde o saraballa'ları hâlâ tanımıyorum. Biri bana onları bir el hareketiyle işaret etse, resimlerini çizse ya da onlara benzeyen bir şey gösterse, bana öğretmediğini söylemeyeceğim — biraz daha uzun konuşmak istesem bunu kolayca savunabilirdim — ama hemen önümüzdeki noktayı söylüyorum: Kelimelerle öğretmemiş olur. Onları gördüğüm sırada yanımdaki biri "İşte saraballa'lar" diyerek dikkatimi çekerse, bilmediğim şeyi söylenen kelimelerle değil, onu görerek öğrenirim; o adın neye karşılık geldiğini bilip aklımda tutmam da bu görme sayesinde olur. Çünkü şeyi öğrendiğimde başkasının kelimelerine değil, kendi gözlerime inandım; o kelimelere belki yalnızca dikkat etmek, yani neye baktığımı görerek araştırmak için inandım.
- Et quod dixi de capite, hoc etiam de tegminibus, deque aliis rebus innumerabilibus dixerim: quas tamen cum jam noverim, saraballas illas adhuc usque non novi; quas mihi si gestu quispiam significarit aut pinxerit, aut aliquid cui similes sunt, ostenderit, non dicam non me docuerit, quod facile obtinerem, si paulo amplius loqui vellem; sed dico id quod proximum est, non verbis docuerit. Quod si eis forte conspectis cum simul adero me admonuerit dicens, Ecce saraballas; discam rem quam nesciebam, non per verba quae dicta sunt, sed per ejus aspectum, per quem factum est ut etiam nomen illud quid valeret, nossem ac tenerem. Non enim cum rem ipsam didici, verbis alienis credidi, sed oculis meis: illis tamen fortasse ut attenderem credidi, id est ut aspectu quaererem quid viderem.
1111. Bölüm
Augustinus: Kelimelerin gücü buraya kadardır: Onlara en fazla değeri versem bile, yalnızca şeyleri aramamız için bizi uyarırlar, bilelim diye onları önümüze sermezler. Bana bir şey öğreten, bilmek istediğim şeyleri ya gözlerime ya bedenimin başka bir hissine ya da zihnime sunan kişidir. Öyleyse kelimelerle kelimelerden başka bir şey öğrenmeyiz; daha doğrusu yalnızca kelimelerin sesini ve gürültüsünü öğreniriz. Çünkü işaret olmayan şeyler kelime olamıyorsa, bir kelimeyi duymuş olsam bile, neyi işaret ettiğini bilene kadar onun kelime olduğunu bilmem. Demek ki şeyler bilinince kelimelerin bilgisi de tamamlanır; kelimeler duyulunca ise kelimeler bile öğrenilmez. Çünkü bildiğimiz kelimeleri öğrenmeyiz; bilmediklerimizi de, anlamlarını kavramadıkça, öğrendiğimizi söyleyemeyiz; bu kavrayış da çıkarılan seslerin duyulmasıyla değil, işaret edilen şeylerin bilinmesiyle olur. Çok doğru bir gerekçedir ve pek doğru söylenir: Kelimeler söylendiğinde ya ne işaret ettiklerini biliriz ya da bilmeyiz. Biliyorsak öğrenmekten çok hatırlarız; bilmiyorsak hatırlamayız bile, olsa olsa aramaya yöneltiliriz.
Şöyle diyebilirsin: Adını yalnızca ses olarak bildiğimiz o başlıkları görmeden tanıyamayız, adın kendisini de onları tanımadan tam olarak bilemeyiz; peki ya o çocuklar hakkında işittiklerimiz — kralı ve alevleri iman ve din duygusuyla nasıl yendikleri, Tanrı'ya nasıl övgüler söyledikleri, düşmanlarından bile nasıl saygı gördükleri — bunları kelimelerle değil de nasıl öğrendik? Şöyle cevap veririm: O kelimelerle işaret edilen her şey zaten bilgimizde vardı. Üç çocuğun ne olduğunu, fırının, ateşin, kralın ne olduğunu, ateşten zarar görmemenin ne demek olduğunu, o kelimelerin işaret ettiği öteki her şeyi zaten biliyordum. Ama Hananya, Azarya ve Mişael bana o saraballa'lar kadar yabancıdır; bu adlar onları tanımama hiç yardım etmedi, artık edemez de. O hikâyede okunan bütün bu şeylerin o zaman yazıldığı gibi olup bittiğini bildiğimi değil, buna inandığımı itiraf ederim; inandığımız o kişiler de bu farkı biliyorlardı. Çünkü peygamber şöyle der: "İnanmazsanız anlamayacaksınız" (İş. 7, 9, Yetmişler çevirisine göre). Bir fark görmeseydi bunu kuşkusuz söylemezdi. Demek ki anladığım şeye inanırım da; ama inandığım her şeyi anlamam. Anladığım her şeyi bilirim; inandığım her şeyi bilmem. Yine de bilmediğim birçok şeye inanmanın ne kadar faydalı olduğunu bilmiyor değilim; bu faydalı şeyler arasına üç çocuğun hikâyesini de katarım. Bu yüzden şeylerin çoğunu bilemesem de, onlara inanmanın ne büyük fayda sağladığını bilirim.
Anladığımız bütün şeyler hakkında ise dışarıda seslenen konuşana değil, zihnimizin içinde ona yön veren hakikate danışırız; kelimeler belki yalnızca danışmamız için bizi uyarmıştır. Danışılan ise öğretir; o da iç insanda oturduğu söylenen Mesih'tir (Ef. 3, 16–17), yani Tanrı'nın değişmez Kudreti ve ebedî Bilgeliği. Her akıllı ruh ona danışır; ama o, her birine, kendi kötü ya da iyi iradesine göre kavrayabileceği kadar açılır. Ruh bazen aldanıyorsa, bu, danışılan hakikatin kusurundan değildir; tıpkı bedenin gözleri sık sık aldandığında bunun dışarıdaki bu ışığın kusuru olmaması gibi. Görünür şeyler hakkında bu ışığa danıştığımızı kabul ederiz ki onları bize görebildiğimiz kadarıyla göstersin.
- Hactenus verba valuerunt, quibus ut plurimum tribuam, admonent tantum ut quaeramus res, non exhibent ut noverimus. Is me autem aliquid docet, qui vel oculis, vel ulli corporis sensui, vel ipsi etiam menti praebet ea quae cognoscere volo. Verbis igitur nisi verba non discimus, imo sonitum strepitumque verborum: nam si ea quae signa non sunt, verba esse non possunt, quamvis jam auditum verbum, nescio tamen verbum esse, donec quid significet sciam. Rebus ergo cognitis, verborum quoque cognitio perficitur; verbis vero auditis, nec verba discuntur. Non enim ea verba quae novimus, discimus; aut quae nou novimus, didicisse nos possumus confiteri, nisi eorum significatione percepta, quae non auditione vocum emissarum, sed rerum significatarum cognitione contingit. Verissima quippe ratio est, et verissime dicitur, cum verba proferuntur, aut scire nos quid significent, aut nescire: si scimus, commemorari potius quam discere; si autem nescimus, ne commemorari quidem, sed fortasse ad quaerendum admoneri. 37. Quod si dixeris, tegmina quidem illa capitum, quorum nomen sono tantum tenemus, non nos posse nisi visa cognoscere, neque nomen ipsum plenius nisi ipsis cognitis nosse: quod tamen de ipsis pueris accepimus, ut regem ac flammas fide ac religione superaverint, quas laudes Deo cecinerint, quos honores ab ipso etiam inimico meruerint, num aliter nisi per verba didicimus? Respondebo, cuncta quae illis verbis significata sunt, in nostra notitia jam fuisse. Nam quid sint tres pueri, quid fornax, quid ignis, quid rex, quid denique illaesi ab igne, caeteraque omnia jam tenebam quae verba illa significant. Ananias vero, et Azarias et Misael tam mihi ignoti sunt quam illae saraballae; nec ad eos cognoscendos haec me nomina quidquam adjuverunt aut adjuvare jam potuerunt. Haec autem omnia quae in illa leguntur historia, ita illo tempore facta esse, ut scripta sunt, credere me potius quam scire fateor: neque istam differentiam iidem ipsi quibus credimus nescierint. Ait enim propheta, Nisi credideritis, non intelligetis (Isai. VII, 9, sec. LXX): quod non dixisset profecto, si nihil distare judicasset. Quod ergo intelligo, id etiam credo: at non omne quod credo, etiam intelligo. Omne autem quod intelligo, scio: non omne quod credo, scio. Nec ideo nescio quam sit utile credere etiam multa quae nescio; cui utilitati hanc quoque adjungo de tribus pueris historiam: quare pleraque rerum cum scire non possim, quanta tamen utilitate credantur, scio. 38. De universis autem quae intelligimus non loquentem qui personat foris, sed intus ipsi menti praesidentem consulimus veritatem, verbis fortasse ut consulamus admoniti. Ille autem qui consulitur, docet, qui in interiore homine habitare dictus est Christus (Ephes. III, 16. 17), id est incommutabilis Dei Virtus atque sempiterna Sapientia: quam quidem omnis rationalis anima consulit; sed tantum cuique panditur, quantum capere propter propriam, sive malam sive bonam voluntatem potest. Et si quando fallitur, non fit vitio consultae veritatis, ut neque hujus, quae foris est, lucis vitium est, quod corporei oculi saepe falluntur: quam lucem de rebus visibilibus consuli fatemur, ut eas nobis quantum cernere valemus, ostendat.
1212. Bölüm
Renkler hakkında ışığa; beden aracılığıyla hissettiğimiz öteki şeyler hakkında bu evrenin unsurlarına, hissettiğimiz bu aynı cisimlere ve zihnin bu tür şeyleri tanımak için adeta tercüman olarak kullandığı hislerin kendilerine danışıyorsak; anlaşılan şeyler hakkında ise akıl yoluyla içteki hakikate danışıyorsak, kelimelerle kulağa çarpan sesten başka bir şey öğrendiğimizi gösterecek ne söylenebilir? Çünkü algıladığımız her şeyi ya bedenin hissiyle ya da zihinle algılarız. Birincilere duyulur, ikincilere akledilir şeyler deriz; ya da kendi yazarlarımızın diliyle konuşursam, birincilere bedensel, ikincilere ruhanî şeyler deriz. Birinciler hakkında sorulduğunda, hissettiğimiz şeyler yanı başımızdaysa cevap veririz; örneğin yeni ayı seyrederken bize onun nasıl ya da nerede olduğu sorulduğunda. Soran kişi onu görmüyorsa kelimelere inanır, çoğu zaman da inanmaz; ama söyleneni kendisi görmedikçe hiçbir şekilde öğrenmez; gördüğünde de artık seslenen kelimelerden değil, şeylerin kendilerinden ve kendi hislerinden öğrenir. Çünkü aynı kelimeler, görmeyen birine nasıl seslendiyse görene de öyle seslenir. Ama önümüzde hissettiğimiz şeyler hakkında değil de bir zamanlar hissettiğimiz şeyler hakkında sorulduğunda, artık şeylerin kendilerinden değil, onların bıraktığı ve hafızaya emanet edilmiş hayallerden söz ederiz. Gözümüzün önündekiler asıl şeyler değil de onların yanıltıcı suretleriyken bunları nasıl doğru diye söyleyebildiğimizi hiç bilmiyorum; meğer ki onları gördüğümüzü ve hissettiğimizi değil, görmüş ve hissetmiş olduğumuzu anlatıyor olalım. Böylece o hayalleri, önceden hissedilmiş şeylerin birer belgesi olarak hafızanın derinliklerinde taşırız; onları zihnimizde seyrederek konuştuğumuzda, vicdanımız temiz olduğu için yalan söylemiş olmayız. Ama bu belgeler yalnızca bizim içindir. Dinleyen kişi o şeyleri hissetmiş ve oralarda bulunmuşsa, benim kelimelerimden öğrenmez; kendisinin de beraberinde getirdiği hayallerle onları yeniden tanır. Hissetmemişse, onun öğrenmekten çok kelimelere inandığını kim anlamaz?
Zihinle, yani anlama yetisi ve akılla gördüğümüz şeyler söz konusu olduğunda ise, iç insan denen şeyin aydınlandığı ve tadına vardığı o iç hakikat ışığında hazır bulunan şeyleri seyrederek konuşuruz. Ama o zaman da dinleyicimiz, o şeyleri kendisi de gizli ve yalın bir gözle görüyorsa, söylediğimi benim kelimelerimle değil, kendi seyriyle bilir. Demek ki doğru şeyleri söylerken, doğruyu seyreden birine bile öğretmiş olmam; çünkü o, benim kelimelerimle değil, Tanrı'nın içeride açtığı şeylerin kendileriyle, onlar apaçık olduğu için öğrenir; bu yüzden bunlar hakkında sorulsa o da cevap verebilirdi. Ben konuşmadan önce sorulduğunda bunları açıklayabilecek birinin benim konuşmamla öğrendiğini düşünmekten daha saçma ne olabilir? Sık sık olduğu gibi, biri sorulduğunda bir şeyi reddeder de başka sorularla onu kabul etmeye zorlanırsa, bu, görenin zayıflığındandır: O ışığa bütün mesele hakkında danışamaz; bunu kısım kısım yapsın diye uyarılır; bu da, bütününü göremediği o toplamın kısımları hakkında ona tek tek soru sorulduğunda olur. Oraya soranın kelimeleriyle götürülüyorsa da, bu kelimeler ona öğretmez; yalnızca onun içeride öğrenmeye ne ölçüde elverişli olduğuna göre araştırırlar. Örneğin şu an konuştuğumuz şeyi, yani kelimelerle hiçbir şeyin öğretilip öğretilemeyeceğini sana sorsaydım ve bütünü göremediğin için bu sana önce saçma görünseydi, gücün o içteki öğretmeni dinlemeye nasıl yetiyorsa öyle sormam gerekirdi; şöyle derdim: "Ben konuşurken doğru olduğunu kabul ettiğin, emin olduğun ve bildiğini söylediğin şeyleri nereden öğrendin?" Belki ben öğrettim diye cevap verirdin. O zaman şunu eklerdim: "Ya uçan bir insan gördüğümü söyleseydim, kelimelerim seni, bilge insanların budalalardan daha iyi olduğunu duyduğun zamanki kadar emin kılar mıydı?" Elbette hayır derdin; birincisine inanmadığını ya da inansan bile bilmediğini, ikincisini ise kesinlikle bildiğini söylerdin. Buradan da şüphesiz anlardın ki ne ben söylediğim hâlde bilmediğin şeyde, ne de pek iyi bildiğin şeyde benim kelimelerimden bir şey öğrendin; çünkü ikisi hakkında ayrı ayrı sorulduğunda birincisini bilmediğine, ikincisini bildiğine yemin ederdin. İşte o zaman, reddettiğin şeyin bütününü, onu oluşturan kısımların açık ve kesin olduğunu anlayınca kabul ederdin: Söylediğimiz her şeyi dinleyici ya doğru olup olmadığını bilmez, ya yanlış olduğunu bilir ya da doğru olduğunu bilir. Bu üçünden birincisinde ya inanır, ya bir kanaat edinir ya da şüphe eder; ikincisinde karşı çıkar ve reddeder; üçüncüsünde doğrular; hiçbirinde öğrenmez. Çünkü sözlerimizden sonra da şeyi bilmeyenin de, yanlış şeyler duyduğunu bilenin de, sorulsa söyleneni aynen cevaplayabilecek olanın da benim kelimelerimden bir şey öğrenmediği ortaya çıkar.
- Quod si et de coloribus lucem, et de caeteris quae per corpus sentimus, elementa hujus mundi eademque corpora quae sentimus, sensusque ipsos quibus tanquam interpretibus ad talia noscenda mens utitur; de his autem quae intelliguntur, interiorem veritatem ratione consulimus: quid dici potest unde clareat, verbis nos aliquid discere praeter ipsum qui aures percutit sonum? Namque omnia qua percipimus, aut sensu corporis, aut mente percipimus. Illa sensibilia, haec intelligibilia; sive, ut more auctorum nostrorum loquar, illa carnalia, haec spiritualia nominamus. De illis dum interrogamur, respondemus, si praesto sunt ea quae sentimus; velut cum a nobis quaeritur intuentibus lunam novam, qualis aut ubi sit. Hic ille qui interrogat, si non videt, credit verbis, et saepe non credit: discit autem nullo modo, nisi et ipse quod dicitur videat; ubi jam non verbis quae sonuerunt, sed rebus ipsis et sensibus discit. Nam verba eadem sonant videnti, quae non videnti etiam sonuerunt. Cum vero non de iis quae coram sentimus, sed de his quae aliquando sensimus quaeritur; non jam res ipsas, sed imagines ab iis impressas memoriaeque mandatas loquimur: quae omnino quomodo vera dicamus, cum falsa intueamur, ignoro; nisi quia non nos ea videre ac sentire, sed vidisse ac sensisse narramus. Ita illas imagines in memoriae penetralibus rerum ante sensarum quaedam documenta gestamus, quae animo contemplantes bona conscientia non mentimur cum loquimur: sed nobis sunt ista documenta; is enim qui audit, si ea sensit atque adfuit, non discit meis verbis, sed recognoscit ablatis secum et ipse imaginibus: si autem illa non sensit, quis non eum credere potius verbis quam discere intelligat? 40. Cum vero de iis agitur quae mente conspicimus, id est intellectu atque ratione, ea quidem loquimur quae praesentia contuemur in illa interiore luce veritatis, qua ipse qui dicitur homo interior, illustratur et fruitur: sed tunc quoque noster auditor, si et ipse illa secreto ac simplici oculo videt; novit quod dico sua contemplatione, non verbis meis. Ergo ne hunc quidem doceo vera dicens, vera intuentem; docetur enim non verbis meis, sed ipsis rebus, Deo intus pandente, manifestis: itaque de his etiam interrogatus respondere posset. Quid autem absurdius quam eum putare locutione mea doceri, qui posset, antequam loquerer, ca ipsa interrogatus exponere? Nam quod saepe contingit, ut interrogatus aliquid neget, atque ad id fatendum aliis interrogationibus urgeamur, fit hoc imbecillitate cernentis, qui de re tota illam lucem consulere non potest: quod ut partibus faciat, admonetur, cum de iisdem istis partibus interrogatur, quibus illa summa constat, quam totam cernere non valebat. Quo si verbis perducitur ejus qui interrogat, non tamen docentibus verbis, sed eo modo inquirentibus, quo modo est ille a quo quaeritur, intus discere idoneus; velut si abs te quaererem hoc ipsum quod agitur, utrumnam verbis doceri nihil possit, et absurdum tibi primo videretur non valenti totum conspicere: sic ergo quaerere oportuit, ut tuae sese vires habent ad audiendum illum intus magistrum, ut dicerem: Ea quae me loquente vera esse confiteris, et certus es, et te illa nosse confirmas, unde didicisti? responderes fortasse quod ego docuissem. Tum ego subnecterem: Quid si me hominem volantem vidisse dicerem, itane te certum verba mea redderent, quemadmodum si audires sapientes homines stultis esse meliores? Negares profecto et responderes illud te non credere, aut etiamsi crederes ignorare, hoc autem certissime scire. Ex hoc jam nimirum intelligeres, neque in illo quod me affirmante ignorares, neque in hoc quod optime scires, aliquid te didicisse verbis meis; quandoquidem etiam interrogatus de singulis, et illud ignotum, et hoc tibi notum esse jurares. Tum vero totum illud quod negaveras fatereris, cum haec ex quibus constat, clara et certa esse cognosceres; omnia scilicet quae loquimur, aut ignorare auditorem utrum vera sint, aut falsa esse non ignorare, aut scire vera esse. Horum trium in primo aut credere. aut opinari, aut dubitare; in secundo adversari atque renuere; in tertio attestari: nusquam igitur discere. Quia et ille qui post verba nostra rem nescit, et qui se falsa novit audisse, et qui posset interrogatus eadem respondere quae dicta sunt, nihil verbis meis didicisse convincitur.
1313. Bölüm
Bu yüzden zihinle görülen şeylerde bile, onları göremeyen kişi görenin sözlerini boşuna dinler; ancak bu tür şeyler bilinmediği sürece onlara inanmak faydalıdır. Görebilen ise içeride hakikatin öğrencisi, dışarıda konuşanın, daha doğrusu konuşmanın kendisinin yargıcıdır. Çünkü çoğu zaman söylenen şeyleri, söyleyenin kendisi bilmezken o bilir. Örneğin Epikurosçulara inanan ve ruhu ölümlü sanan biri, daha aklı başında kişilerin ruhun ölümsüzlüğü hakkında ileri sürdükleri gerekçeleri, ruhanî şeyleri seyredebilen birinin dinlediği bir yerde dile getirse, bu dinleyici onun doğruyu söylediğine hükmeder; konuşan ise doğru söyleyip söylemediğini bilmez, hatta söylediklerini tamamen yanlış sanır. Öyleyse bilmediği şeyleri öğrettiği düşünülmeli midir? Oysa bilen birinin de kullanabileceği kelimelerin aynısını kullanmaktadır.
Bu yüzden kelimelere, hiç değilse konuşanın zihnini gösterme işlevi bile kalmıyor; çünkü konuştuğu şeyleri bilip bilmediği belirsizdir. Buna yalan söyleyenleri ve aldatanları da ekle; onlar sayesinde zihnin kelimelerle yalnızca açılmadığını değil, gizlendiğini de kolayca anlarsın. Doğru sözlü insanların kelimelerinin konuşanın zihnini ortaya koymaya çalıştığından ve bunu bir bakıma vaat ettiğinden hiç şüphem yok; yalancıların konuşmasına izin verilmeseydi herkes bunu kabul ederdi. Gerçi kendimizde ve başkalarında, düşünülen şeylerin kelimelerinin söylenmediğini sık sık tecrübe etmişizdir. Bunun iki şekilde olabileceğini görüyorum: Ya hafızaya emanet edilmiş ve sık sık tekrarlanmış bir söz, başka şeyler düşünen birinin ağzından akıp gider — ilahi söylerken bu bize sık sık olur — ya da dilin sürçmesiyle, irademiz dışında bazı kelimeler başkalarının yerine fırlayıverir; çünkü burada da zihnimizdeki şeylerin işaretleri işitilmez. Yalan söyleyenler ise söyledikleri şeyleri de düşünürler; öyle ki doğru söyleyip söylemediklerini bilmesek bile, söylediklerini zihinlerinde taşıdıklarını biliriz; yeter ki başlarına söylediğim iki şeyden biri gelmiş olmasın. Biri bunun da arada bir olduğunu ve olduğunda belli olduğunu ileri sürerse karşı çıkmam; gerçi çoğu zaman gizli kalır ve dinlerken beni sık sık yanıltmıştır.
Ama bunlara bir tür daha eklenir ki gerçekten geniş bir alana yayılır ve sayısız anlaşmazlığın ve kavganın tohumudur: Konuşan kişi düşündüğü şeyi işaret eder, ama çoğu zaman yalnızca kendisi ve başka bazı kişiler için; konuştuğu kişiye ve yine başka bazılarına aynı şeyi işaret etmez. Örneğin biri biz dinlerken bazı hayvanların insanı fazilette (virtute) geçtiğini söylese, buna hemen dayanamayız ve bu kadar yanlış ve zararlı bir görüşü büyük bir şiddetle çürütürüz. Oysa o belki bedenin gücüne virtus diyor ve düşündüğünü bu adla ifade ediyordur: Ne yalan söylüyor, ne şeyler hakkında yanılıyor, ne de zihninde başka bir şey evirip çevirirken hafızaya emanet ettiği kelimeleri birbirine ekliyordur; dili sürçüp zihnindekinden başka bir şey de söylemiyordur; yalnızca düşündüğü şeye bizden başka bir ad veriyordur. Onun düşüncesini görebilseydik ona hemen katılırdık; ama o, kelimeleri söylediği ve görüşünü açıkladığı hâlde, düşüncesini henüz bize açamamıştır. Bu yanılgıya tarifin çare olabileceğini söylerler: Bu meselede fazilet tarif edilirse, derler, tartışmanın şey hakkında değil kelime hakkında olduğu açığa çıkar. Bunun böyle olduğunu kabul etsem bile, iyi tarif yapan kaç kişi bulunabilir? Üstelik tarif etme ilmine karşı da çok şey söylenmiştir; bunları burada ele almanın yeri değil, hepsini onaylıyor da değilim.
Pek çok şeyi iyi işitmediğimiz hâlde, sanki işitmişiz gibi uzun uzun tartıştığımızı da geçiyorum. Örneğin geçenlerde ben "merhamet" (misericordia) dediğimde, bu dili daha iyi bilenlerden, bir Pön kelimesinin "dindarlık" (pietas) anlamına geldiğini işittiğini söylüyordun. Ben ise karşı çıkarak sana söyleneni tamamen unuttuğunu ileri sürüyordum; çünkü bana "dindarlık" değil "iman" (fides) demişsin gibi gelmişti; oysa yanı başımda oturuyordun ve bu iki ad ses benzerliğiyle kulağı hiç de yanıltmaz. Yine de uzun süre sana ne söylendiğini bilmediğini sandım; asıl ben senin ne dediğini bilmiyordum. Çünkü seni iyi işitmiş olsaydım, dindarlıkla merhametin Pön dilinde tek bir kelimeyle söylenmesi bana hiç de saçma görünmezdi. Böyle şeyler sık sık olur; ama dediğim gibi, bunları bırakalım ki dinleyenin dikkatsizliği, hatta insanların sağırlığı yüzünden kelimelere iftira ediyor gibi görünmeyeyim. Beni daha çok sıkıntıya sokan, yukarıda saydıklarımdır: Kelimeler kulağa son derece açık biçimde ulaştığında ve Latince olduğunda bile, aynı dili konuştuğumuz hâlde konuşanların düşüncelerini bilemiyoruz.
- Quamobrem in iis etiam quae mente cernuntur, frustra cernentis loquelas audit quisquis ca cernere non potest, nisi quia talia quamdiu ignorantur utile est credere: quisquis autem cernere potest, intus est discipulus veritatis, foris judex loquentis, vel potius ipsius locutionis. Nam plerumque scit illa quae dicta sunt, eo ipso nesciente quae dixit; veluti si quisquam Epicureis credens et mortalem animam putans, eas rationes quae de immortalitate ejus a prudentioribus tractatae sunt, eloquatur, illo audiente qui spiritualia contueri potest; judicat iste eum vera dicere: at ille qui dicit, utrum vera dicat ignorat, imo etiam falsissima existimat: num igitur putandus est ea docere quae nescit? Atqui iisdem verbis utitur, quibus uti etiam sciens posset. 42. Quare jam ne hoc quidem relinquitur verbis, ut his saltem loquentis animus indicetur; si quidem incertum est utrum ea quae loquitur, sciat. Adde mentientes atque fallentes, per quos facile intelligas nou modo non aperiri, verum etiam occultari animum verbis. Nam nullo modo ambigo id conari verba veracium, et quodammodo profiteri, ut animus loquentis appareat; quod obtinerent omnibus concedentibus, si loqui mentientibus non liceret. Quanquam saepe experti fuerimus, et in nobis et in aliis, non earum rerum quae cogitantur, verba proferri: quod duobus modis posse accidere video, cum aut sermo memoriae mandatus et saepe decursus, alia cogitantis ore funditur; quod nobis cum hymnum canimus saepe contingit: aut cum alia pro aliis verba praeter voluntatem nostram linguae ipsius errore prosiliunt; nam hic quoque non earum rerum signa quas in animo habemus, audiuntur. Nam mentientes quidem cogitant etiam de iis rebus quas loquuntur, ut tametsi nesciamus an verum dicant, sciamus tamen eos in animo habere quod dicunt, si non eis aliquid duorum quae dixi accidat: quae si quis et interdum accidere contendit, et cum accidit apparere, quanquam saepe occultum est, et saepe me fefellit audientem, non resisto. 43. Sed his accidit aliud genus, sane late patens, et semen innumerabilium dissensionum atque certaminum: cum ille qui loquitur, eadem quidem significat quae cogitat, sed plerumque tantum sibi et aliis quibusdam; ei vero cui loquitur et item aliis nonnullis, non idem significat. Dixerit enim aliquis audientibus nobis, ab aliquibus belluis hominem virtute superari; nos illico ferre non possumus, et hanc tam falsam pestiferamque sententiam magna intentione refellimus: cum ille fortasse virtutem, vires corporis vocet, et hoc nomine id quod cogitavit enuntiet, nec mentiatur, nec erret in rebus, nec aliud aliquid volvens animo, mandata memoriae verba contexit, nec linguae lapsu aliud quam volvebat sonet; sed tantummodo rem quam cogitat, alio quam nos nomine appellat, de qua illi statim assentiremur, si ejus cogitationem possemus inspicere, quam verbis jam prolatis explicataque sententia sua, nondum nobis pandere valuit. Huic errori definitionem mederi posse dicunt, ut in hac quaestione si definiret quid sit virtus; ⟦clareret⟧, aiunt, non de re, sed de verbo esse controversiam: quod ut concedam ita esse, quotusquisque bonus definitor inveniri potest? et tamen adversus disciplinam definiendi multa disputata sunt; quae neque hoc loco tractare opportunum est, nec usquequaque a me probantur. 44. Omitto quod multa non bene audimus, et quasi de auditis diu multumque contendimus; velut tu nuper verbo quodam punico, cum ego misericordiam dixissem, pietatem significari te audisse dicebas ab eis quibus haec lingua magis nota esset: ego autem resistens, quid acceperis tibi omnino excidisse asserebam; visus enim mihi eras non pietatem dixisse, sed fidem, cum et conjunctissimus mihi assideres, et nullo modo haec duo nomina similitudine soni aurem decipiant. Diu te tamen arbitratus sum nescire quid tibi dictum sit, cum ego nescirem quid dixeris: nam si te bene audissem, nequaquam mihi videretur absurdum pietatem et misericordiam uno vocabulo punice vocari. Haec plerumque accidunt; sed ea, ut dixi, omittamus, ne calumniam verbis de audientis negligentia, vel etiam de surditate hominum videar commovere: illa magis angunt quae superius enumeravi, ubi verbis liquidissime aure perceptis et latinis non ⟦valemus⟧, cum ejusdem linguae simus, loquentium cogitata cognoscere.
13_2Ama işte artık bırakıyorum ve kabul ediyorum: Birinin kelimeleri, onları bilen birinin kulağına ulaşınca, ona konuşanın, işaret ettikleri şeyler hakkında düşünmüş olduğunu bildirebilir. Peki, şimdi sorduğumuz şeyi, yani konuşanın doğru söyleyip söylemediğini de bu yüzden öğrenir mi?
- Sed ecce jam remitto et concedo, cum verba ejus auditu cui nota sunt, accepta fuerint, posse illi esse notum de iis rebus quas significant, loquentem cogitavisse: num ideo etiam quod nunc quaeritur, utrum vera dixerit, discit?
1414. Bölüm
Öğretmenler, öğrencilerin kendi düşüncelerini mi, yoksa konuşarak aktardıklarını sandıkları ilimleri mi kavrayıp akıllarında tutmalarını vaat ederler? Kim, öğretmenin ne düşündüğünü öğrensin diye oğlunu okula gönderecek kadar aptalca meraklıdır? Öğretmenler öğrettiklerini söyledikleri bütün bu ilimleri, hatta faziletin ve bilgeliğin kendisini kelimelerle açıkladıklarında, öğrenci denenler söylenenlerin doğru olup olmadığını kendi içlerinde, yani güçleri yettiğince o iç hakikate bakarak incelerler. Asıl o zaman öğrenirler; söylenenlerin doğru olduğunu içeride bulunca da över dururlar; aslında öğretenleri değil, öğrenmiş olanları övdüklerini bilmeden — tabii öğretmenler de söylediklerini biliyorlarsa. İnsanlar, öğretmen olmayanlara öğretmen demekle yanılırlar; çünkü çoğu zaman konuşma anıyla bilme anı arasına hiç zaman girmez; konuşanın uyarısından sonra hemen içeride öğrendikleri için, dışarıda kendilerini uyarandan öğrendiklerini sanırlar.
Ama kelimelerin bütün faydasını — ki iyi düşünülürse küçük değildir — başka bir zaman, Tanrı izin verirse, araştırırız. Şimdilik onlara gerektiğinden fazla değer vermeyelim diye seni uyardım; öyle ki artık yalnızca inanmakla kalmayıp, ilahî otoriteyle yazılmış şu sözün ne kadar doğru olduğunu anlamaya da başlayalım: Yeryüzünde kimseye öğretmenimiz demeyelim, çünkü herkesin tek öğretmeni göklerdedir (Mat. 23, 8–10). Göklerde ne olduğunu ise, bize insanlar aracılığıyla da işaretlerle dışarıdan uyarıda bulunan o kişi öğretecektir; içimize, ona dönerek eğitilelim diye. Onu sevmek ve bilmek mutlu hayattır; herkes onu aradığını haykırır, ama onu gerçekten bulduğuna sevinenler azdır. Ama şimdi bana bu konuşmamın bütünü hakkında ne düşündüğünü söylemeni isterim. Söylenenlerin doğru olduğunu biliyorsan, her bir görüş hakkında ayrı ayrı sorulsaydın, onları bildiğini söylerdin; o hâlde bunları kimden öğrendiğini görüyorsun: Benden değil, çünkü her soruma kendin cevap verirdin. Doğru olduklarını bilmiyorsan, ne ben sana öğrettim ne de o: Ben, çünkü hiçbir zaman öğretemem; o, çünkü sen henüz öğrenemiyorsun.
Adeodatus: Ben senin kelimelerinin uyarısıyla şunu öğrendim: Kelimelerle insan yalnızca öğrenmesi için uyarılır ve konuşmayla konuşanın düşüncesinin pek az bir kısmı ortaya çıkar. Söylenenlerin doğru olup olmadığını ise yalnızca, dışarıda konuşurken içimizde oturduğunu hatırlatan o kişi öğretir; artık onun yardımıyla, öğrenmede ilerledikçe onu o kadar daha büyük bir şevkle seveceğim. Bununla birlikte, kesintisiz sürdürdüğün bu konuşman için sana en çok şundan dolayı teşekkür ederim: Söylemeye hazırlandığım bütün itirazları önceden yakalayıp çözdü. Beni şüpheye düşüren hiçbir şey bırakmadın ki içimdeki o gizli ses ona senin kelimelerinde söylendiği gibi cevap vermemiş olsun.
Num hoc magistri profitentur, ut cogitata eorum, ac non ipsae disciplinae quas loquendo se tradere putant, percipiantur atque teneantur? Nam quis tam stulte curiosus est, qui filium suum mittat in scholam, ut quid magister cogitet discat? At istas omnes disciplinas quas se docere profitentur, ipsiusque virtutis atque sapientiae, cum verbis explicaverint; tum illi qui discipuli vocantur, utrum vera dicta sint, apud semetipsos considerant, interiorem scilicet illam veritatem pro viribus intuentes. Tunc ergo discunt: et cum vera dicta esse intus invenerint, laudant, nescientes non se doctores potius laudare quam doctos; si tamen et illi quod loquuntur sciunt. Falluntur autem homines, ut eos qui non sunt magistros vocent, quia plerumque inter tempus locutionis et tempus cognitionis, nulla mora interponitur; et quoniam post admonitionem sermocinantis cito intus discunt, foris se ab eo qui admonuit, didicisse arbitrantur. 46. Sed de tota utilitate verborum, quae si bene consideretur non parva est, alias, si Deus siverit, requiremus. Nunc enim ne plus eis quam oportet tribueremus, admonui te; ut jam non crederemus tantum, sed etiam intelligere inciperemus quam vere scriptum sit auctoritate divina, ne nobis quemquam magistrum dicamus in terris, quod unus omnium magister in coelis sit (Matth. XXIII, 8-10). Quid sit autem in coelis, docebit ipse a quo etiam per homines signis admonemur et foris, ut ad eam intro conversi erudiamur: quem diligere ac nosse beata vita est, quam se omnes clamant quaerere, pauci autem sunt qui eam vere se invenisse laetentur. Sed jam mihi dicas velim, quid de hoc toto meo sermone sentias. Si enim vera esse quae dicta sunt nosti, etiam de singulis sententiis interrogatus ea te scire dixisses: vides ergo a quo ista didiceris; neque enim a me, cui roganti omnia responderes. Si autem vera esse non nosti, nec ego nec ille te docuit: sed ego, quia nunquam possum docere; ille, quia tu adhuc non potes discere. Ad. Ego vero didici admonitione verborum tuorum, nihil aliud verbis quam admoneri hominem ut discat, et perparum esse quod per locutionem aliquanta cogitatio loquentis apparet: utrum autem vera dicantur, eum docere solum, qui se intus habitare, cum foris loqueretur, admonuit; quem jam, favente ipso, tanto ardentius diligam, quanto ero in discendo provectior. Verumtamen huic orationi tuae, qua perpetua usus es, ob hoc habe maxime gratiam, quod omnia quae contradicere paratus eram, praeoccupavit atque dissolvit; nihilque omnino abs te derelictum est, quod me dubium faciebat, de quo non ita mihi responderet secretum illud oraculum, ut tuis verbis asserebatur.