İçeriğe geç

Kavram

dike

Yunanca
δίκη
Latince
iustitia / poena
Almanca
Recht, Gerechtigkeit / Strafe
Fransızca
justice, droit / peine
İngilizce
justice
Türkçe
hak (dikē); dava; ceza

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde dikē (1) töre, gidişat, "olağan yol" (dikēn zarf olarak: "gibi, tarzında"); (2) hukuki süreç: dava, yargılama; (3) davanın sonucu: ceza, tazmin ("dikēn didonai" = cezasını ödemek). Felsefi anlam bu üçünü birleştirir: her şeye payını veren ve payını aşanı geri çeken düzen. Platon'da dikē çoğunlukla hukuki anlamlarda kalır; kavramsal iş dikaiosynē'ye devredilir. Protagoras mythos'u (322c–d) bu devrin eşiğidir: aidōs ile birlikte dikē, kentlerin "düzenleri ve dostluğu sağlayan bağları"dır.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
Arkaik Hesiodos Zeus'un kızı Dikē; hayvanlar birbirini yer, insanlara Zeus dikē vermiştir (İşler ve Günler 276–280)
Arkaik Anaksimandros Varolanlar haksızlıklarının cezasını (dikē) zamanın düzenine göre birbirlerine öderler apeiron
Arkaik Herakleitos "Dikē çekişmedir" (B80); güneş ölçüsünü aşarsa Erinyeler, Dikē'nin yardımcıları onu bulur (B94) logos
Arkaik Parmenides Kapıların anahtarını tutan Dikē; var olanı zincirde tutan zorunluluk DK 28 B1.14 · B8.14 · A37
Klasik Protagoras (Platon'da) aidōs ile birlikte Zeus'un herkese dağıttığı hak duygusu; kentin ortak koşulu politike
Klasik Platon Çoğunlukla dava ve ceza; kavramsal içerik dikaiosynē'ye geçer (Devlet) nomos

Dönüşüm: Kozmik ve tanrısal bir düzenden (Hesiodos, Anaksimandros) kentin insansal ortak koşuluna (Protagoras), oradan da tek tek psykhē'nin iç düzeni olarak dikaiosynē'ye (Devlet IV). Değer işareti dönmez, ama yer değiştirir: evrenden kente, kentten ruha.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca δίκη (dikē) deik- "göstermek" kökünden (Latince dicere, index ile akraba): "gösterilen yol, işaret edilen pay". Çoğulu dikai; dikaios (adil), dikaiosynē (adalet), dikazein (yargılamak), dikastērion (mahkeme) aynı aileden. Projede ilk geçiş: Euthyphron 2a ("dava").
Latince iustitia / poena / ius Hiçbiri tek başına karşılamaz: iustitia erdem-kişi niteliği (Yunanca dikaiosynē), poena ceza, ius hak/hukuk düzeni.
Almanca / Fransızca Recht / justice, droit Almanca Recht hem "hak" hem "hukuk" demek olduğundan Türkçe "hak"a en yakın.
İngilizce justice

Türkçe karşılığı

hak (dikē).

"Adalet" dersem Protagoras'ın dikē'sini Sokrates'in dikaiosynē'siyle (329c) önceden özdeşleştirmiş olurum; oysa Sokrates'in bu kaydırması diyaloğun kendi hamlesidir. "Ceza" dersem mythos'taki Zeus armağanını salt yaptırıma indirgerim. "Hak" ise hem bir düzeni (herkese payını veren) hem bir duyguyu (hakkı gözetme) taşır; bedeli, modern "bireysel hak" (right) çağrışımıdır.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde dikē bağlama göre üç karşılıkla veriliyor: "dava" (hukuki süreç), "ceza" (sonuç), "hak (dikē)" (Protagoras mythos'undaki ortak yaşam koşulu). Yalnızca üçüncü anlamda bu nota bağlanıyor. Dikaiosynē = "adalet" ayrı tutuluyor.

Atıf ve kaynak notu

Protagoras'taki dikē mythos'u tarihsel Protagoras'a mı, Platon'un Protagoras'ına mı ait? Mythos'un doğrudan bir Protagoras yapıtından (belki Peri tēs en arkhēi katastaseōs) alındığı ileri sürülmüştür, ama elde doğrulayan fragman yoktur. Anaksimandros fragmanındaki dikē'nin "kozmik adalet" okuması da Simplikios aktarımına ve modern yoruma dayanır.

İlgili kavramlar

  • ius
  • iustitia (Latince karşılığı)
  • arete (aretē öğretilebilir mi: herkese dağıtılmış bir dikē öğretimi gereksiz mi kılar?)
  • nomos (hak doğadan mı, yasadan mı?)
  • politike

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: adalet, hakkı, Adalet, adaleti, adaletle, hak

Metinlerde işaretlendiği yerler

17 yer · 7 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.