Kavram
dike
- Yunanca
- δίκη
- Latince
- iustitia / poena
- Almanca
- Recht, Gerechtigkeit / Strafe
- Fransızca
- justice, droit / peine
- İngilizce
- justice
- Türkçe
- hak (dikē); dava; ceza
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde dikē (1) töre, gidişat, "olağan yol" (dikēn zarf olarak: "gibi, tarzında"); (2) hukuki süreç: dava, yargılama; (3) davanın sonucu: ceza, tazmin ("dikēn didonai" = cezasını ödemek). Felsefi anlam bu üçünü birleştirir: her şeye payını veren ve payını aşanı geri çeken düzen. Platon'da dikē çoğunlukla hukuki anlamlarda kalır; kavramsal iş dikaiosynē'ye devredilir. Protagoras mythos'u (322c–d) bu devrin eşiğidir: aidōs ile birlikte dikē, kentlerin "düzenleri ve dostluğu sağlayan bağları"dır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Arkaik | Hesiodos | Zeus'un kızı Dikē; hayvanlar birbirini yer, insanlara Zeus dikē vermiştir (İşler ve Günler 276–280) | |
| Arkaik | Anaksimandros | Varolanlar haksızlıklarının cezasını (dikē) zamanın düzenine göre birbirlerine öderler | apeiron |
| Arkaik | Herakleitos | "Dikē çekişmedir" (B80); güneş ölçüsünü aşarsa Erinyeler, Dikē'nin yardımcıları onu bulur (B94) | logos |
| Arkaik | Parmenides | Kapıların anahtarını tutan Dikē; var olanı zincirde tutan zorunluluk | DK 28 B1.14 · B8.14 · A37 |
| Klasik | Protagoras (Platon'da) | aidōs ile birlikte Zeus'un herkese dağıttığı hak duygusu; kentin ortak koşulu | politike |
| Klasik | Platon | Çoğunlukla dava ve ceza; kavramsal içerik dikaiosynē'ye geçer (Devlet) | nomos |
Dönüşüm: Kozmik ve tanrısal bir düzenden (Hesiodos, Anaksimandros) kentin insansal ortak koşuluna (Protagoras), oradan da tek tek psykhē'nin iç düzeni olarak dikaiosynē'ye (Devlet IV). Değer işareti dönmez, ama yer değiştirir: evrenden kente, kentten ruha.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | δίκη (dikē) | deik- "göstermek" kökünden (Latince dicere, index ile akraba): "gösterilen yol, işaret edilen pay". Çoğulu dikai; dikaios (adil), dikaiosynē (adalet), dikazein (yargılamak), dikastērion (mahkeme) aynı aileden. Projede ilk geçiş: Euthyphron 2a ("dava"). |
| Latince | iustitia / poena / ius | Hiçbiri tek başına karşılamaz: iustitia erdem-kişi niteliği (Yunanca dikaiosynē), poena ceza, ius hak/hukuk düzeni. |
| Almanca / Fransızca | Recht / justice, droit | Almanca Recht hem "hak" hem "hukuk" demek olduğundan Türkçe "hak"a en yakın. |
| İngilizce | justice |
Türkçe karşılığı
hak (dikē).
"Adalet" dersem Protagoras'ın dikē'sini Sokrates'in dikaiosynē'siyle (329c) önceden özdeşleştirmiş olurum; oysa Sokrates'in bu kaydırması diyaloğun kendi hamlesidir. "Ceza" dersem mythos'taki Zeus armağanını salt yaptırıma indirgerim. "Hak" ise hem bir düzeni (herkese payını veren) hem bir duyguyu (hakkı gözetme) taşır; bedeli, modern "bireysel hak" (right) çağrışımıdır.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde dikē bağlama göre üç karşılıkla veriliyor: "dava" (hukuki süreç), "ceza" (sonuç), "hak (dikē)" (Protagoras mythos'undaki ortak yaşam koşulu). Yalnızca üçüncü anlamda bu nota bağlanıyor. Dikaiosynē = "adalet" ayrı tutuluyor.
Atıf ve kaynak notu
Protagoras'taki dikē mythos'u tarihsel Protagoras'a mı, Platon'un Protagoras'ına mı ait? Mythos'un doğrudan bir Protagoras yapıtından (belki Peri tēs en arkhēi katastaseōs) alındığı ileri sürülmüştür, ama elde doğrulayan fragman yoktur. Anaksimandros fragmanındaki dikē'nin "kozmik adalet" okuması da Simplikios aktarımına ve modern yoruma dayanır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: adalet, hakkı, Adalet, adaleti, adaletle, hak
Metinlerde işaretlendiği yerler
17 yer · 7 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.