X. Kitap
- Şimdi bu aynı şeyleri sırasıyla, düğümlerini çözerek açıklamaya daha incelmiş bir dikkatle yaklaşalım. Önce şunu söyleyelim: Büsbütün bilinmeyen bir şeyi hiç kimse hiçbir şekilde sevemeyeceği için, öğrenmeye gayret edenlerin, yani herhangi bir öğretiyi artık bilenlerin değil, henüz bilmek isteyenlerin sevgisinin nasıl bir sevgi olduğuna dikkatle bakmak gerekir. Gerçekten de gayret kelimesinin alışılmış biçimde kullanılmadığı şeylerde de işitmekten doğan sevgiler ortaya çıkar: Bir güzelliğin ünüyle ruh onu görmeye ve onun tadına varmaya tutuşur; çünkü pek çoğunu görmüş olduğundan cisimlerin güzelliklerini cinsçe bilir ve dışarıda ağzı açık yöneldiği şeyi onaylamasını sağlayan ölçü içinde vardır. Bu olduğunda uyanan sevgi, büsbütün bilinmeyen bir şeyin değil, cinsi böylece bilinen bir şeyin sevgisidir. Yüzünü görmediğimiz iyi bir insanı sevdiğimizde de onu, hakikatin kendisinde bildiğimiz faziletlerin bilgisinden ötürü severiz. Öğretileri öğrenmeye gelince, çoğu zaman bizi onları övenlerin ve yüceltenlerin otoritesi tutuşturur; yine de her öğretinin kısaca basılmış bir kavramı ruhumuzda olmasaydı, onu öğrenmek için hiçbir gayretle yanıp tutuşmazdık. Örneğin retoriğin konuşma ilmi olduğunu önceden bilmeseydi, kim retoriği bilmek için herhangi bir özen ve emek harcardı? Bazen de öğretilerin kendisinin, duyduğumuz ya da tecrübe ettiğimiz gayelerine hayran kalırız ve bu yüzden onlara ulaşmamızı sağlayacak yeteneği öğrenerek edinmek için yanıp tutuşuruz. Okuma yazma bilmeyen birine şöyle bir öğreti olduğu söylendiğini düşünelim: Onunla herkes, çok uzakta olan birine bile, sessizlik içinde elle yapılmış sözler gönderebilir; bunları gönderildiği kişi kulaklarıyla değil gözleriyle toplar; o da bunun olduğunu görsün. Bunu nasıl yapabileceğini bilmeyi arzularken, zaten bildiği o gayenin çevresinde bütün gayretiyle hareket etmez mi? Öğrenenlerin gayretleri böyle tutuşur; çünkü büsbütün bilmediği bir şeyi kimse hiçbir şekilde sevemez.
- Aynı şekilde biri bilinmeyen bir işaret duyarsa, örneğin bir kelimenin sesini duyup onunla neyin işaret edildiğini bilmezse, onun ne olduğunu, yani o sesin hangi şeyi hatırlatmak için konulduğunu bilmek ister; tıpkı biri temetum dendiğini duyup ne olduğunu bilmediği için sorması gibi. Öyleyse onun bir işaret olduğunu, yani o sesin boş olmadığını, onunla bir şeyin işaret edildiğini zaten bilmesi gerekir; yoksa bu üç heceli kelime zaten bilinmektedir ve eklemli görünümünü kulakların hissi aracılığıyla ruha basmıştır. Bütün harfleri ve sesin bütün aralıkları bilinen bu kelimede, daha iyi bilinmesi için daha fazla ne aranabilir? Ancak şu: Aynı zamanda onun bir işaret olduğu bilinmiş ve bu, neyin işareti olduğunu bilme arzusunu harekete geçirmiştir. Demek ki bir şey ne kadar çok bilinir de tam bilinmezse, ruh onun hakkında geri kalanı bilmeyi o kadar çok arzular. Çünkü yalnız bu sesin var olduğunu bilseydi114
CAPUT PRIMUM. 1. Nunc ad ea ipsa consequenter enodatius explicanda limatior accedat intentio. Ac primum, quia rem prorsus ignotam amare omnino nullus potest, diligenter intuendum est cuiusmodi sit amor studentium, id est, non iam scientium, sed adhuc scire cupientium quamque doctrinam. Et in his quippe rebus in quibus non usitate dicitur studium, solent existere amores ex auditu, dum cuiusque pulchritudinis fama ad videndum ac fruendum animus accenditur, quia generaliter novit corporum pulchritudines, ex eo quod plurimas vidit, et inest intrinsecus unde approbetur, cui forinsecus inhiatur. Quod cum fit, non rei penitus incognitae amor excitatur, cuius genus ita notum est. Cum autem virum bonum amamus, cuius faciem non vidimus, ex notitia virtutum amamus, quas novimus in ipsa veritate. Ad doctrinas autem cognoscendas, plerumque nos laudantium atque praedicantium accendit auctoritas: et tamen nisi breviter impressam cuiusque doctrinae haberemus in animo notionem, nullo ad eam discendam studio flagraremus. Quis enim sciendae, verbi gratia, rhetoricae ullam curam et operam impenderet, nisi ante sciret eam dicendi esse scientiam? Aliquando etiam ipsarum doctrinarum fines auditos expertosve miramur, et ex hoc inardescimus facultatem comparare discendo, qua ad eos pervenire possimus. Tanquam si litteras nescienti dicatur quamdam esse doctrinam, qua quisque valeat, quamvis longe absenti, verba mittere manu facta in silentio, quae rursus ille cui mittuntur, non auribus, sed oculis colligat, idque fieri videat; nonne, dum concupiscit nosse quo id possit, omni studio circa illum finem movetur, quem iam notum tenet? Sic accenduntur studia discentium: nam quod quisque prorsus ignorat, amare nullo pacto potest. 2. Ita etiam signum si quis audiat incognitum, veluti verbi alicuius sonum, quo quid significetur ignorat, cupit scire quidnam sit, id est, sonus ille cui rei commemorandae institutus sit: veluti si audiat cum dicitur temetum, et ignorans quid sit requirat. Iam itaque oportet ut noverit signum esse, id est, non esse inanem illam vocem, sed aliquid ea significari: alioquin iam notum est hoc trisyllabum, et articulatam speciem suam impressit animo per sensum aurium: quid amplius in eo requiratur, quo magis innotescat, cuius omnes litterae omniaque soni spatia nota sunt; nisi quia simul innotuit signum esse, movitque sciendi cupiditatem, cuius rei signum sit? Quo igitur amplius notum est, sed non plene notum est, eo cupit animus de illo nosse quod reliquum est. Si enim tantummodo esse istam vocem nosset, eamque
ve onun bir şeyin işareti olduğunu bilmeseydi, hissedilir şeyi hissederek elinden geldiğince kavramış olduğundan artık hiçbir şey aramazdı. Ama yalnız bir ses olduğunu değil, bir işaret olduğunu da zaten bildiği için, onu yetkin biçimde bilmek ister. Hiçbir işaret de neyin işareti olduğu bilinmedikçe yetkin biçimde bilinmez. Öyleyse bunu bilmek için yakıcı bir özenle arayan ve gayretle tutuşmuş olarak üstüne düşen kişinin sevgisiz olduğu söylenebilir mi? Peki neyi sever? Çünkü bir şey bilinmedikçe elbette sevilemez. O, zaten bildiği şu üç heceyi sevmez. Bunlarda, bir şeyi işaret ettiklerini bildiği için bunu seviyorsa, şimdi söz konusu olan bu değildir; çünkü bilmeye çalıştığı şey bu değildir. Biz, bilmeye gayret ettiği ve elbette henüz bilmediği şeyde neyi sevdiğini araştırıyoruz; bilinen şeylerden başkasının sevilemeyeceğini en sağlam biçimde bildiğimiz için de onun niçin sevdiğine şaşıyoruz. Öyleyse neyi sever? Bütün işaretlerin bilgisini kapsayan öğretinin nasıl bir güzelliği olduğunu ve insan topluluğunun duygularını birbirine onunla ilettiği o ustalıkta nasıl bir yarar bulunduğunu bildiği ve şeylerin ilkelerinde buna baktığı için sevmiyor mu? Çünkü insanlar düşüncelerini konuşarak birbirine katmasalardı, bir araya gelmeleri onlar için herhangi bir yalnızlıktan daha kötü olurdu. Demek ki işaret eden seslerden bilmediği herhangi birini araştıran herkesin ruhu bu güzel ve yararlı sureti görür, bilir ve sever; elinden geldiğince onu kendinde tamamlamaya gayret eder. Çünkü onu hakikatin ışığında görmesi başka, kendi yeteneğinde onu arzulaması başkadır. Hakikatin ışığında, bütün milletlerin bütün dillerini anlamanın ve konuşmanın, kimseyi yabancı gibi dinlememenin ve kimse tarafından öyle dinlenmemenin ne kadar büyük ve ne kadar iyi bir şey olduğunu görür. Bu bilginin yüceliği düşünceyle zaten görülür ve bilinen şey sevilir; öyle görülür ve öğrenenlerin gayretlerini öyle tutuşturur ki onun çevresinde hareket ederler ve böyle bir yeteneği edinmek için harcadıkları bütün emekte ona ağzı açık yönelirler; öyle ki akılla önceden bildikleri şeyi kullanımla da kucaklasınlar. Böylece herkes, umutla hangi yeteneğe yaklaşıyorsa, ona karşı o kadar ateşli bir sevgiyle tutuşur. Çünkü ele geçirilebileceğinden umut kesilmeyen öğretilere daha şiddetle gayret edilir. İnsan elde etme umudunu taşımadığı bir şeyi, ne kadar güzel olduğunu görse bile, ya ılık bir sevgiyle sever ya da hiç sevmez. Bu yüzden bütün dillerin ilminden neredeyse herkes umut kestiği için, herkes en çok kendi milletinin dilini bilmeye gayret eder. Onu da yetkin biçimde kavramaya gücünün yetmediğini hissetse bile, bu bilgi konusunda kimse o kadar tembel değildir ki bilinmeyen bir kelime duyduğunda onun ne olduğunu bilmek istemesin ve elinden gelirse araştırıp öğrenmesin. Bunu ararken elbette öğrenme gayreti içindedir ve bilinmeyen bir şeyi seviyor görünür; ama durum böyle değildir. Çünkü ruha, bildiği ve düşündüğü o suret dokunur; bilinen seslerin dinlenmesi ve karşılık olarak söylenmesiyle ruhları birbirine bağlamanın yüceliği onda parlar. Bilmediği şeyi arayan, ama onun ait olduğu bilinen surete bakan ve onu seven kişiyi gayretle tutuşturan da odur. Bu yüzden örneğin temetum'un ne olduğunu araştırana (örnek olsun diye bunu koymuştum) "Bu seni ne ilgilendirir?" dense, şöyle cevap verecektir: "Belki biri konuşurken onu duyar da anlamam, ya da bir yerde okur da yazarın ne demek istediğini bilmem diye." Peki kim ona "Duyduğunu anlama, okuduğunu bilme" diyebilir? Çünkü insanların düşüncelerinin işaret eden seslerin dile getirilmesiyle birbirlerince bilindiği bu ustalığın güzelliği, akıl sahibi ruhların hemen hepsinin gözü önündedir. Bilinen bu yücelik yüzünden, bilindiği için de sevildiği için o bilinmeyen kelime gayretle aranır. Böylece eskilerin şaraba temetum dediğini, ama bu kelimenin bugünkü konuşma kullanımımızda artık ölmüş olduğunu duyup öğrendiğinde, belki eskilerin bazı kitapları yüzünden bunu kendisi için gerekli sayacaktır. O kitapları da gereksiz buluyorsa, belki artık onu hafızasına emanet etmeye bile değer bulmaz; çünkü bunun, zihniyle bilinen olarak baktığı ve sevdiği o öğreti suretiyle hiç ilgisi olmadığını görür.
alicuius rei signum esse non nosset, nihil iam quaereret, sensibili re, quantum poterat, sentiendo percepta. Quia vero non solum esse vocem, sed et signum esse iam novit, perfecte id nosse vult. Neque ullum perfecte signum noscitur, nisi cuius rei signum sit cognoscatur. Hoc ergo qui ardenti cura quaerit ut noverit, studioque accensus insistit, num potest dici esse sine amore? Quid igitur amat? Certe enim amari aliquid nisi notum non potest. Neque enim ille istas tres syllabas amat, quas iam notas habet. Quod si hoc in eis amat, quia scit eas significare aliquid; non inde nunc agitur, non enim hoc nosse quaerit: sed in eo quod scire studet, quid amet inquirimus, quod profecto nondum novit: et propterea miramur cur amet, quoniam firmissime novimus amari nisi nota non posse. Quid ergo amat, nisi quia novit atque intuetur in rationibus rerum quae sit pulchritudo doctrinae, qua continentur notitiae signorum omnium; et quae sit utilitas in ea peritia, qua inter se humana societas sensa communicat, ne sibi hominum coetus deteriores sint quavis solitudine, si cogitationes suas colloquendo non misceant. Hanc ergo speciem decoram et utilem cernit anima, et novit, et amat; eamque in se perfici studet, quantum potest, quisquis vocum significantium quaecumque ignorat, inquirit. Aliud est enim quod eam in veritatis luce conspicit, aliud quod in sua facultate concupiscit. Conspicit namque in luce veritatis quam magnum et quam bonum sit omnes omnium gentium linguas intelligere ac loqui, nullumque ut alienigenam audire, et a nullo ita audiri. Cuius notitiae decus cogitatione iam cernitur, amaturque res nota; quae ita conspicitur, atque inflammat studia discentium, ut circa eam moveantur, eique inhient in omni opera quam impendunt consequendae tali facultati, ut etiam usu amplectantur quod ratione praenoscunt: atque ita quisque, cui facultati spe propinquat, ei ferventius amore inardescit. Eis doctrinis quippe studetur vehementius, quae capi posse non desperantur. Nam cuius rei adipiscendae spem quisque non gerit, aut tepide amat, aut omnino non amat, quamvis quam pulchra sit videat. Quocirca, quia omnium linguarum scientia fere ab omnibus desperatur, suae gentis quisque maxime studet, ut noverit. Quod si et illi ad perfectum percipiendae se non sufficere sentit, nemo tamen tam desidiosus est huius notitiae, qui non, cum audierit incognitum verbum, velit nosse quid illud sit, et si potest, quaerat ac discat. Quod dum quaerit, utique in studio discendi est, et videtur amare rem incognitam; quod non ita est. Species namque illa tangit animum, quam novit et cogitat, in qua elucet decus consociandorum animorum in vocibus notis audiendis atque reddendis: eaque accendit studio quaerentem quidem quod ignorat, sed notam formam, quo id pertineat, intuentem et amantem. Itaque si quaerenti, verbi gratia, quid sit temetum (hoc enim exempli causa posueram), dicatur, Quid ad te pertinet? respondebit, Ne forte audiam loquentem, et non intelligam, aut uspiam forte id legam, et quid scriptor senserit, nesciam. Quis tandem huic dicat, Noli intelligere quod audis, noli nosse quod legis? Omnibus enim fere animis rationalibus in promptu est ad videndum huius peritiae pulchritudo, qua hominum inter se cogitata, significantium vocum enuntiatione noscuntur: propter hoc notum decus, et ob hoc amatum quia notum, studiose quaeritur verbum illud ignotum. Itaque cum audierit atque cognoverit temetum a veteribus vinum appellatum, sed iam ex usu loquendi quem nunc habemus, hoc vocabulum emortuum, propter nonnullos fortasse veterum libros sibi necessarium deputabit. Si autem et illos supervacaneos habet, forte iam nec dignum quod memoriae commendet existimat, quia videt ad illam speciem doctrinae quam notam mente intuetur atque amat, minime pertinere.
- Bu yüzden öğrenmeye gayret eden, yani bilmediğini bilmek isteyen ruhun her sevgisi, bilmediği şeyin sevgisi değil, bildiği ve bilmediğini kendisi için bilmek istediği şeyin sevgisidir. Ya da biri o kadar meraklıdır ki bilinen başka bir sebepten ötürü değil, yalnız bilinmeyen şeyleri bilme sevgisiyle sürüklenir. Bu meraklıyı gayretli adından ayırmak gerekir; ama o da bilinmeyen şeyleri sevmez. Hatta onun hakkında "Bilinmeyen şeylerden nefret eder" demek daha yerindedir; çünkü her şeyin bilinmesini isterken hiçbir şeyin bilinmez kalmasını istemez. Ama kimse bize, insanın bilmediğini sevemeyeceği gibi bilmediğinden nefret de edemeyeceğini ileri sürerek daha zor bir soru getirmesin; doğru olana karşı koymuyoruz. Ama şunu anlamak gerekir: "Bilinmeyen şeyleri bilmeyi sever" dendiğinde, "Bilinmeyen şeyleri sever" denmiş olmaz. Çünkü insanın bilinmeyen şeyleri bilmeyi sevmesi mümkündür; ama bilinmeyen şeyleri sevmesi mümkün değildir. Oraya "bilmek" kelimesi boşuna konmamıştır: Bilinmeyen şeyleri bilmeyi seven, bilinmeyen şeylerin kendisini değil, bilmenin kendisini sever. Bunu bilinen bir şey olarak taşımasaydı, kimse bildiğini de bilmediğini de güvenle söyleyemezdi. Çünkü "Biliyorum" diyen ve doğru söyleyen kişinin bilmenin ne olduğunu bilmesi gerektiği gibi, "Bilmiyorum" diyen, bunu güvenle ve doğru olarak söyleyen ve doğru söylediğini bilen kişi de bilmenin ne olduğunu elbette bilir. Çünkü kendine dürüstçe bakıp "Bilmiyorum" dediğinde bilmeyeni bilenden ayırt eder; doğru söylediğini bildiğinde de, bilmenin ne olduğunu bilmeseydi bunu nereden bilecekti?114_3
- Quamobrem omnis amor studentis animi, hoc est volentis scire quod nescit, non est amor eius rei quam nescit, sed eius quam scit, propter quam vult scire quod nescit. Aut si tam curiosus est, ut non propter causam aliam notam, sed solo amore rapiatur incognita sciendi; discernendus quidem est ab studiosi nomine ⟦?⟧ iste curiosus, sed nec ipse amat incognita, imo congruentius dicitur, Odit incognita quae nulla esse vult, dum vult omnia cognita. Sed ne quisquam nobis difficiliorem referat quaestionem asserens tam non posse quemquam odisse quod nescit, quam non potest amare quod nescit, non resistimus veris: sed intelligendum est, non hoc idem dici cum dicitur, Amat scire incognita, ac si diceretur, Amat incognita. Illud enim fieri potest, ut amet quisque scire incognita: ut autem amet incognita, non potest. Non enim frustra ibi est positum scire: quoniam qui scire amat incognita, non ipsa incognita, sed ipsum scire amat. Quod nisi haberet cognitum, neque scire se quisquam posset fidenter dicere, neque nescire. Non solum enim qui dicit, Scio, et verum dicit, necesse est ut quid sit scire sciat: sed etiam qui dicit, Nescio, idque fidenter et verum dicit, et scit verum se dicere, scit utique quid sit scire: quia et discernit ab sciente nescientem, cum veraciter se intuens dicit, Nescio; et cum id se scit verum dicere, unde sciret, si quid sit scire nesciret?
- Öyleyse herhangi bir gayretli ya da herhangi bir meraklı, bilmediğini bilmek için en ateşli istekle üstüne düşse bile, bilinmeyen şeyleri sevmez. Çünkü ya sevdiği şeyi cinsçe zaten bilir ve onu, belki kendisine henüz bilinmeyen ama övülen tek bir şeyde ya da tek tek şeylerde de bilmek ister; ruhunda da kendini sevgiye uyandıracak hayalî bir suret uydurur. Bunu da zaten bildiği şeylerden başka neyden uydurur? Ruhunda biçimlendirilmiş ve düşüncesinde pek iyi bilinen bu surete övülen şeyi benzemez bulursa, belki onu sevmeyecektir. Severse, onu öğrendiği andan itibaren sevmeye başlayacaktır. Çünkü biraz önce sevilen başka bir şeydi: Ruhun biçimlendirerek kendine göstermeye alıştığı suret. Ünün övdüğü şeyi o surete benzer bulursa ve ona gerçekten "Seni zaten seviyordum" diyebilirse, o zaman da elbette bilinmeyen bir şeyi sevmiyordu; onu o benzerlikte biliyordu. Ya da ebedî aklın suretinde bir şey görürüz ve onu orada severiz; o şey zamansal bir şeyin tasvirinde ifade edildiğinde, onu tecrübe etmiş olanlar övdüğü için hem ona inanırız hem onu severiz; ama bilinmeyen bir şeyi sevmeyiz; bunu yukarıda yeterince tartıştık. Ya da bilinen bir şeyi severiz ve onun için bilinmeyen bir şeyi ararız: Bizi tutan o bilinmeyenin sevgisi değil, bilinenin sevgisidir; hâlâ bilinmeyen olarak aradığımız şeyin de ona ait olduğunu biliriz ki onu da bilelim; biraz önce bilinmeyen kelime hakkında söylediğim gibi. Ya da herkes bilmenin kendisini sever; bir şeyi bilmek isteyen hiç kimseye bu bilinmez olamaz. Bilmedikleri bir şeyi bilmek isteyenler bu sebeplerle bilinmeyen şeyleri seviyor görünürler; aramaya yönelik daha ateşli istekleri yüzünden de sevgisiz oldukları söylenemez. Ama durumun ne kadar farklı olduğunu ve bilinmeyen hiçbir şeyin sevilmediğini, doğruya dikkatle bakanlara kabul ettirdiğimi sanıyorum. Ama verdiğimiz örnekler, kendileri olmadıkları bir şeyi bilmeyi arzulayanlara ait olduğu için, zihin kendini bilmeyi arzuladığında belki yeni bir tür ortaya çıkıp çıkmadığına bakmak gerekir.115
CAPUT II. 4. Quilibet igitur studiosus, quilibet curiosus non amat incognita, etiam cum ardentissimo appetitu instat scire quod nescit. Aut enim iam genere notum habet quod amat, idque nosse expetit, etiam in aliqua re singula, vel in singulis rebus, quae illi nondum notae forte laudantur, fingitque animo imaginariam formam qua excitetur in amorem. Unde autem fingit, nisi ex iis quae iam noverat? Cuius tamen formae animo figuratae atque in cogitatione notissimae, si eam quae laudabatur dissimilem invenerit, fortasse non amabit. Quod si amaverit, ex illo amare incipiet ex quo didicit. Paulo ante quippe alia erat quae amabatur, quam sibi animus formans exhibere consueverat. Si autem illi formae similem invenerit quam fama praedicaverat, cui vere possit dicere, Iam te amabam; nec tunc utique amabat incognitam, quam in illa similitudine noverat. Aut in specie sempiternae rationis videmus aliquid et ibi amamus, quod cum expressum in aliqua rei temporalis effigie, illis qui experti sunt laudantibus et credimus, et amamus, non aliquid amamus incognitum, unde iam supra satis disseruimus: aut aliquid notum amamus, propter quod ignotum aliquid quaerimus: cuius ignoti amor nequaquam nos tenet, sed illius cogniti, quo pertinere novimus, ut illud etiam quod adhuc ignotum quaerimus, noverimus; sicut de incognito verbo paulo ante locutus sum. Aut ipsum scire quisque amat, quod nulli scire aliquid cupienti esse incognitum potest. His causis videntur amare incognita, qui scire aliquid volunt quod nesciunt, et propter ardentiorem quaerendi appetitum sine amore esse dici non possunt. Sed quam se res aliter habeat, neque omnino quidquam ametur incognitum, arbitror me persuasisse verum diligenter intuentibus. Sed quia exempla quae dedimus, eorum sunt, qui aliquid quod ipsi non sunt nosse cupiunt; videndum est ne forte aliquod novum genus appareat, cum se ipsa mens nosse desiderat.
- Öyleyse zihin kendine bilinmez iken kendini bilmek için ateşle aradığında neyi sever? Çünkü işte zihin kendini bilmek için kendini arıyor ve bu gayretle alevleniyor. Demek ki seviyor; ama neyi seviyor? Kendini mi? Kendini henüz bilmezken ve kimse bilmediğini sevemezken bu nasıl olur? Yoksa, uzakta olanlar hakkında duymaya alışık olduğumuz gibi, ün ona kendi güzelliğini mi övdü? Belki de kendini sevmiyor; kendisi hakkında uydurduğu ve belki kendisinden çok farklı olan şeyi seviyor. Ya da zihin kendini kendine benzer biçimde uyduruyorsa, bu uydurmayı sevdiğinde kendini bilmeden önce seviyor demektir; çünkü kendine benzeyen şeye bakıyor. Öyleyse kendini onlardan hareketle uyduracağı başka zihinleri biliyor ve cinsin kendisiyle kendine bilinir oluyor. Ama kendisine kendisinden daha hazır hiçbir şey olamazken, başka zihinleri bildiği hâlde niçin kendini bilmiyor? Bedenin gözlerine başka gözler kendilerinden daha iyi bilindiği gibiyse, öyleyse kendini aramasın, çünkü asla bulamayacaktır. Çünkü gözler aynalar dışında kendilerini asla göremeyecektir; cisimsiz şeyleri seyretmek için de, zihin kendini bir aynada görür gibi bilsin diye, böyle bir şeyin kullanıldığını hiçbir şekilde düşünmemeliyiz. Yoksa ebedî hakikatin ilkesinde kendini bilmenin ne kadar güzel olduğunu görüyor, gördüğü bu şeyi seviyor ve onun kendinde gerçekleşmesine mi gayret ediyor? Çünkü kendine bilinmese de, kendine bilinir olmanın ne kadar iyi olduğu ona bilinir. Bu da gerçekten pek şaşılacak bir şeydir: Kendini henüz bilmemek, ama kendini bilmenin ne kadar güzel olduğunu şimdiden bilmek. Yoksa en iyi bir gayeyi, yani güvenliğini ve saadetini, uzaklara gitmiş olsa da onu terk etmeyen gizli bir hafıza aracılığıyla görüyor ve kendini bilmedikçe o aynı gayeye ulaşamayacağına mı inanıyor? Böylece onu severken bunu arar: Bilinen olarak onu sever, bilinmeyeni de onun için arar. Ama saadetinin hafızası onda kalabildi de kendisinin hafızası niçin onunla birlikte kalamadı; öyle ki ulaşmak istediği yeri bildiği kadar, ulaşmak isteyen kendisini de bilsin? Yoksa kendini bilmeyi sevdiğinde henüz bilmediği kendini değil, bilmenin kendisini mi seviyor ve her şeyi kavramak istediği ilminde kendisinin eksik olmasına daha acı mı katlanıyor? Bilmenin ne olduğunu bilir; bildiği bu şeyi severken kendini de bilmeyi arzular. Peki kendini bilmiyorsa, kendi bilmesini nerede bilir? Çünkü başka şeyleri bildiğini, ama kendini bilmediğini bilir; bilmenin ne olduğunu da buradan bilir. Kendini bilmeyen zihin, kendisinin bir şey bildiğini nasıl bilir? Çünkü bilenin başka bir zihin olduğunu değil, kendisi olduğunu bilir. Demek ki kendini bilir. Sonra kendini bilmek için kendini aradığında, aradığını zaten bilir. Demek ki kendini zaten bilir. Bu yüzden kendini büsbütün bilmemesi mümkün değildir; çünkü kendini bilmeyen olarak bildiği sürece elbette kendini bilir. Kendini bilmeyen olarak bilmeseydi, bilmek için kendini aramazdı. Bu yüzden kendini aramasının ta kendisiyle, kendine bilinmezden çok bilinir olduğu ortaya çıkar. Çünkü kendini bilmek için aradığı sürece, kendini arayan ve bilmeyen olarak bilir.116
CAPUT III. 5. Quid ergo amat mens, cum ardenter se ipsam quaerit ut noverit, dum incognita sibi est? Ecce enim mens semetipsam quaerit ut noverit, et inflammatur hoc studio. Amat igitur: sed quid amat? Se ipsam? Quomodo, cum se nondum noverit, nec quisquam possit amare quod nescit? An ei fama praedicavit speciem suam, sicut de absentibus solemus audire? Forte ergo se non amat, sed quod de se fingit, hoc amat, longe fortasse aliud quam ipsa est: aut si se mens sui similem fingit, et ideo cum hoc figmentum amat, se amat antequam noverit; quia id quod sui simile est intuetur: novit igitur alias mentes ex quibus se fingat, et genere ipso sibi nota est. Cur ergo cum alias mentes novit, se non novit, cum se ipsa nihil sibi possit esse praesentius? Quod si ut oculis corporis magis alii oculi noti sunt, quam ipsi sibi; non se ergo quaerat nunquam inventura. Nunquam enim se oculi praeter specula videbunt: nec ullo modo putandum est etiam rebus incorporeis contemplandis tale aliquid adhiberi, ut mens tanquam in speculo se noverit. An in ratione veritatis aeternae videt quam speciosum sit nosse semetipsam, et hoc amat quod videt, studetque in se fieri? quia quamvis sibi nota non sit, notum tamen ei est quam bonum sit, ut sibi nota sit. Et hoc quidem permirabile est, nondum se nosse, et quam pulchrum sit se nosse, iam nosse. An aliquem finem optimum, id est securitatem et beatitudinem suam videt, per quamdam occultam memoriam, quae in longinqua eam progressam non deseruit, et credit ad eumdem finem, nisi se ipsam cognoverit, se pervenire non posse? Ita dum illud amat, hoc quaerit: et notum amat illud, propter quod quaerit ignotum. Sed cur memoria beatitudinis suae potuit, et memoria sui cum ea perdurare non potuit, ut tam se nosset quae vult pervenire, quam novit illud quo vult pervenire? An cum se nosse amat, non se quam nondum novit, sed ipsum nosse amat; acerbiusque tolerat se ipsam deesse scientiae suae, qua vult cuncta comprehendere? Novit autem quid sit nosse, et dum hoc amat quod novit, etiam se cupit nosse. Ubi ergo nosse suum novit, si se non novit? Nam novit quod alia noverit, se autem non noverit: hinc enim novit et quid sit nosse. Quo pacto igitur se aliquid scientem scit, quae se ipsam nescit? Neque enim alteram mentem scientem scit, sed se ipsam. Scit igitur se ipsam. Deinde cum se quaerit ut noverit, quaerentem se iam novit. Iam se ergo novit. Quapropter non potest omnino nescire se, quae dum se nescientem scit, se utique scit. Si autem se nescientem nesciat, non se quaerit ut sciat. Quapropter eo ipso quo se quaerit, magis se sibi notam quam ignotam esse convincitur. Novit enim se quaerentem atque nescientem, dum se quaerit ut noverit.
- Öyleyse ne diyeceğiz? Kendini bir kısmıyla biliyor, bir kısmıyla bilmiyor mu? Ama bildiği şeyi bütünüyle bilmediğini söylemek saçmadır. "Her şeyi bilir" demiyorum; "bildiğini bütünüyle bilir" diyorum. Öyleyse kendisi hakkında, ancak bütünüyle bilebileceği bir şey bildiğinde, kendini bütünüyle bilir. Kendisinin bir şey bildiğini de bilir; hiçbir şeyi de bütünüyle olmadan bilemez. Demek ki kendini bütünüyle bilir. Sonra, kendisine ait olan şeylerden hangisi ona yaşadığı kadar bilinir? Zihin olup da yaşamaması mümkün değildir; çünkü bunun ötesinde anlama gücü de vardır: Hayvanların ruhları da yaşar, ama anlamaz. Öyleyse zihin nasıl bütünüyle zihinse, bütünüyle de yaşar. Yaşadığını da bilir. Demek ki kendini bütünüyle bilir. Son olarak, zihin kendini bilmeye çalıştığında, kendisinin zihin olduğunu zaten bilir; yoksa kendini arayıp aramadığını bilmez ve belki bir şeyi başka bir şeyin yerine arar. Çünkü kendisinin zihin olmaması ve böylece zihni bilmeye çalışırken kendini aramaması mümkün olurdu. Bu yüzden zihin, zihnin ne olduğunu ararken kendini aradığını bildiğine göre, elbette kendisinin zihin olduğunu bilir. Kendinde zihin olduğunu biliyorsa ve bütünüyle zihinse, kendini bütünüyle bilir. Ama diyelim ki kendisinin zihin olduğunu bilmiyor; kendini ararken yalnız kendini aradığını biliyor. Bunu bilmiyorsa, bu durumda da bir şeyi başka bir şeyin yerine arayabilir; ama bir şeyi başka bir şeyin yerine aramaması için neyi aradığını kuşkusuz bilir. Neyi aradığını biliyorsa ve aradığı kendisiyse, kendini elbette bilir. Öyleyse hâlâ neyi arıyor? Kendini bir kısmıyla biliyor da bir kısmıyla hâlâ arıyorsa, kendini değil, kendi bir kısmını arıyordur. Çünkü "kendisi" dendiğinde bütünü söylenmiş olur. Sonra, kendisi tarafından henüz bütünüyle bulunmadığını bildiğine göre, bütününün ne kadar olduğunu bilir. Böylece eksik olanı arar; tıpkı aklımızdan çıkmış ama büsbütün de gitmemiş bir şeyin zihnimize gelmesi için aramamız gibi; çünkü geldiğinde, aranan şeyin bu olduğu yeniden tanınabilir. Ama zihin, zihinde olmaması mümkünmüş gibi, zihne nasıl gelebilir? Buna şu da eklenir: Bir kısmı bulunmuşken kendini bütünüyle aramıyorsa bile, kendini arayan yine de bütünüyle kendisidir. Demek ki kendine bütünüyle hazırdır ve aranacak başka bir şey kalmaz; çünkü eksik olan aranan şeydir, arayan zihin değil. Öyleyse bütünüyle kendini aradığında ondan hiçbir şey eksik değildir. Ya da bütünüyle kendini aramıyorsa da bulunmuş kısım henüz bulunmamış kısmı arıyorsa, zihin kendini aramıyordur; çünkü onun hiçbir kısmı kendini aramaz. Bulunmuş kısım kendini aramaz; henüz bulunmamış kısım da kendini aramaz, çünkü o, zaten bulunmuş kısım tarafından aranır. Bu yüzden ne zihin bütünüyle kendini arar ne de onun herhangi bir kısmı kendini arar; demek ki zihin kendini hiç aramaz.117
CAPUT IV. 6. Quid ergo dicemus? an quod ex parte se novit, ex parte non novit? Sed absurdum est dicere, non eam totam scire quod scit. Non dico, Totum scit; sed quod scit, tota scit. Cum itaque aliquid de se scit, quod nisi tota non potest, totam se scit. Scit autem se aliquid scientem, nec potest quidquam scire nisi tota. Scit se igitur totam. Deinde quid eius ei tam notum est, quam se vivere? Non potest autem et mens esse, et non vivere, quando habet etiam amplius ut intelligat: nam et animae bestiarum vivunt, sed non intelligunt. Sicut ergo mens tota mens est, sic tota vivit. Novit autem vivere se. Totam se igitur novit. Postremo cum se nosse mens quaerit, mentem se esse iam novit: alioquin utrum se quaerat ignorat, et aliud pro alio forsitan quaerat. Fieri enim potest ut ipsa non sit mens, atque ita dum mentem nosse quaerit, non se ipsam quaerat. Quapropter, quoniam cum quaerit mens quid sit mens, novit quod se quaerat, profecto novit quod ipsa sit mens. Porro si hoc in se novit quod mens est, et tota mens est, totam se novit. Sed ecce non se noverit esse mentem, cum autem se quaerit, hoc tantummodo noverit quod se quaerat. Potest enim etiam sic aliud pro alio quaerere, si hoc nescit: ut autem non quaerat aliud pro alio, procul dubio novit quid quaerat. At si novit quid quaerat, et se ipsam quaerit, se ipsam utique novit. Quid ergo adhuc quaerit? Quod si ex parte se novit, ex parte autem adhuc quaerit, non se ipsam, sed partem suam quaerit. Cum enim ea ipsa dicitur, tota dicitur. Deinde quia novit nondum se a se inventam totam, novit quanta sit tota. Atque ita quaerit quod deest, quemadmodum solemus quaerere, ut veniat in mentem quod excidit, nec tamen penitus excessit; quia potest recognosci, cum venerit, hoc esse quod quaerebatur. Sed quomodo mens veniat in mentem, quasi possit mens in mente non esse? Huc accedit, quia si parte inventa, non se totam quaerit, tamen tota se quaerit. Tota ergo sibi praesto est, et quid adhuc quaeratur non est: hoc enim deest quod quaeritur, non illa quae quaerit. Cum itaque tota se quaerit, nihil eius deest. Aut si non tota se quaerit, sed pars quae inventa est quaerit partem quae nondum inventa est; non se ergo mens quaerit, cuius se nulla pars quaerit. Pars enim quae inventa est, non se quaerit: pars autem quae nondum inventa est, nec ipsa se quaerit, quoniam ab ea quae iam inventa est parte quaeritur. Quocirca, quia nec tota se mens quaerit, nec pars eius ulla se quaerit, se mens omnino non quaerit.
- Öyleyse kendini bilmesi ona niçin buyrulmuştur? Sanırım kendini düşünsün ve kendi tabiatına göre yaşasın diye; yani kendi tabiatına göre düzenlenmeyi istesin diye: Tabi olması gerekenin altında, üstünde olması gereken şeylerin üstünde; kendisini yönetmesi gerekenin altında, kendisinin yönetmesi gereken şeylerin üstünde. Çünkü çarpık bir arzu yüzünden birçok şeyi, sanki kendini unutmuş gibi yapar. İçte, Tanrı olan daha üstün tabiatta bazı güzel şeyler görür; onların tadına varmak için durması gerekirken, onları kendine mal etmek ve onun sayesinde ona benzer olmak yerine kendi kendisinden onun olduğu şey olmak isteyerek ondan yüz çevirir; hareket eder ve daha çok, daha çok sandığı şeyin, yani daha azın ve daha azın içine kayar. Çünkü yalnız kendisi yeten Tanrı'dan uzaklaşınca ne kendisi kendine yeter ne de başka bir şey ona yeter. Bu yüzden yoksulluk ve sıkıntı içinde kendi eylemlerine ve onlar aracılığıyla topladığı huzursuz zevklere fazlasıyla yönelir. Böylece dışarıdaki şeylerden bilgi edinme arzusuyla —bu şeylerin bilinen cinsini sever ve büyük bir özenle tutulmazsa yitirilebileceklerini hisseder— güvenliğini yitirir; kendini yitiremeyeceğinden ne kadar emin olursa kendini o kadar az düşünür. Kendini bilmemek başka, kendini düşünmemek başkadır: Birçok öğretide usta olan biri, o sırada tıp sanatını düşündüğü için grameri düşünmüyorsa, ona grameri bilmiyor demeyiz. Evet, kendini bilmemek başka, kendini düşünmemek başka olduğuna göre, sevginin gücü o kadar büyüktür ki zihin uzun süre sevgiyle düşündüğü ve özen tutkalıyla yapıştığı şeyleri, kendini düşünmek için bir bakıma kendine döndüğünde bile kendisiyle birlikte sürükler. Dışarıda bedenin hisleri aracılığıyla bağlandığı şeyler cisimlerdir ve zihin onlarla uzun bir yakınlık içinde sarmaş dolaş olmuştur; cisimlerin kendisini de cisimsiz tabiatın bölgesine gider gibi kendisiyle birlikte içeri taşıyamaz. Bu yüzden onların görüntülerini sarıp toplar ve kendi kendisinden kendinde yapılmış olarak kapar. Çünkü onları biçimlendirmek için onlara kendi cevherinden bir şey verir; ama bu tür görüntülerin görünümü hakkında özgürce yargıda bulunmasını sağlayan bir şeyi de saklar. Daha çok zihin olan budur; yani yargılamak için saklanan akıl sahibi anlayış. Çünkü cisimlerin benzerlikleriyle biçimlenen ruh kısımlarını hayvanlarla da ortak taşıdığımızı hissederiz.118
CAPUT V. 7. Utquid ergo ei praeceptum est, ut se ipsam cognoscat? Credo, ut se ipsam cogitet, et secundum naturam suam vivat, id est, ut secundum naturam suam ordinari appetat, sub eo scilicet cui subdenda est, supra ea quibus praeponenda est; sub illo a quo regi debet, supra ea quae regere debet. Multa enim per cupiditatem pravam, tanquam sui sit oblita, sic agit. Videt enim quaedam intrinsecus pulchra, in praestantiore natura quae Deus est: et cum stare debeat ut eis fruatur, volens ea sibi tribuere, et non ex illo similis illius, sed ex se ipsa esse quod ille est, avertitur ab eo, moveturque et labitur in minus et minus, quod putat amplius et amplius; quia nec ipsa sibi, nec ei quidquam sufficit recedenti ab illo qui solus sufficit: ideoque per egestatem ac difficultatem fit nimis intenta in actiones suas et inquietas delectationes quas per eas colligit; atque ita cupiditate acquirendi notitias ex iis quae foris sunt, quorum cognitum genus amat et sentit amitti posse, nisi impensa cura teneatur, perdit securitatem, tantoque se ipsam minus cogitat, quanto magis secura est quod se non possit amittere. Ita cum aliud sit non se nosse, aliud non se cogitare (neque enim multarum doctrinarum peritum, ignorare grammaticam dicimus, cum eam non cogitat, quia de medicinae arte tunc cogitat): cum ergo aliud sit non se nosse, aliud non se cogitare, tanta vis est amoris, ut ea quae cum amore diu cogitaverit, eisque curae glutino inhaeserit, attrahat secum etiam cum ad se cogitandam quodam modo redit. Et quia illa corpora sunt, quae foris per sensus carnis adamavit, eorumque diuturna quadam familiaritate implicata est, nec secum potest introrsum tanquam in regionem incorporeae naturae ipsa corpora inferre, imagines eorum convolvit, et rapit factas in semetipsa de semetipsa. Dat enim eis formandis quiddam substantiae suae: servat autem aliquid quo libere de specie talium imaginum iudicet, et hoc est magis mens, id est rationalis intelligentia, quae servatur ut iudicet. Nam illas animae partes quae corporum similitudinibus informantur, etiam cum bestiis nos communes habere sentimus.
- Ama zihin bu görüntülere o kadar büyük bir sevgiyle bağlanır ki kendisinin de böyle bir şey olduğunu sanır; işte o zaman yanılır. Çünkü onlara bir bakıma uyar; onlar olarak var olarak değil, öyle sanarak. Kendini bir görüntü sandığından değil; görüntüsünü kendisiyle birlikte taşıdığı şeyin ta kendisi olduğunu sandığından. Çünkü dışarıda bıraktığı cismi, onun kendisiyle birlikte taşıdığı görüntüsünden ayırt etme yargısı onda güçlüdür; meğer ki aynı görüntüler içte düşünülüyormuş gibi değil de dışarıda hissediliyormuş gibi canlansın; uyuyanların, çıldırmışların ya da bir tür kendinden geçme hâlinde olanların başına geldiği gibi.119
CAPUT VI. 8. Errat autem mens, cum se istis imaginibus tanto amore coniungit, ut etiam se esse aliquid huiusmodi existimet. Ita enim conformatur eis quodam modo, non id existendo, sed putando: non quo se imaginem putet; sed omnino illud ipsum cuius imaginem secum habet. Viget quippe in ea iudicium discernendi corpus quod foris relinquit, ab imagine quam de illo secum gerit: nisi cum ita exprimuntur eaedem imagines tanquam foris sentiantur, non intus cogitentur, sicut dormientibus, aut furentibus, aut in aliqua ecstasi accidere solet.
- Zihin kendini böyle bir şey sandığında, kendini cisim sanır. Bedeni yönettiği önderliğinin de pekâlâ bilincinde olduğu için, bazıları bedende bedenin hangi kısmının daha güçlü olduğunu araştırdı ve bunun zihin, hatta bütünüyle ruh olduğunu düşündü. Bu yüzden bazıları onun kan, bazıları beyin, bazıları da yürek olduğunu sandı; ama Kutsal Yazı'nın "Ya Rab, bütün yüreğimle sana itirafta bulunacağım" ve "Tanrın Rab'bi bütün yüreğinle seveceksin" dediği anlamda değil —çünkü orada kelime kötüye kullanılarak ya da aktarılarak bedenden ruha taşınır—; parçalanmış iç organlarda gördüğümüz o küçük beden parçasının ta kendisi olduğunu sandılar. Bazıları onun, atom dedikleri, birbirine çarpıp birbirine tutunan pek küçük ve bölünmez cisimciklerden oluştuğuna inandı. Bazıları onun cevherinin hava, bazıları ateş olduğunu söyledi. Bazıları da cisimden başka bir cevher düşünemedikleri ve onun cisim olduğunu da bulamadıkları için onun hiçbir cevher olmadığını, bedenimizin karışım oranı ya da bu etin adeta kendileriyle örüldüğü ilk başlangıçların bağlantısı olduğunu düşündüler. Bu yüzden bunların hepsi onun ölümlü olduğu kanısına vardı; çünkü ister cisim ister bedenin bir bileşimi olsun, elbette ölümsüz olarak kalamazdı. Onun cevherinin hiçbir şekilde cisimsel olmayan bir tür hayat olduğunu bulanlar ise —çünkü her canlı cismi canlandıran ve dirilten şeyin hayat olduğunu buldular—, onun dolayısıyla ölümsüz olduğunu da, çünkü hayat hayattan yoksun olamaz, her biri elinden geldiğince kanıtlamaya çalıştı. Bazılarının bu evrenin pek iyi bilinen dört unsuruna ekleyip ruhun ondan olduğunu söyledikleri o bilmem ne beşinci cisim hakkında burada uzun uzun tartışmak gerektiğini sanmıyorum. Çünkü ya bizim cisim dediğimize, yani yer uzamında parçası bütününden küçük olana cisim derler; o zaman zihnin cisimsel olduğuna inananlar arasında sayılmalıdırlar. Ya da ister her cevhere ister her değişebilir cevhere cisim derler, ama her cevherin yerlerin uzamlarında belli bir uzunluk, genişlik ve derinlikle kapsanmadığını bilirler; o zaman onlarla bir kelime meselesi yüzünden çekişmemek gerekir.
- Bütün bu görüşler içinde, zihnin tabiatının hem bir cevher olduğunu hem de cisimsel olmadığını, yani daha küçük bir parçasıyla yer uzamının daha azını, daha büyüğüyle daha çoğunu kaplamadığını gören herkes, aynı zamanda şunu da görmelidir: Zihnin cisimsel olduğunu düşünenler, zihin onların bilgisinden eksik olduğu için değil, onsuz hiçbir tabiatı düşünemedikleri şeyleri ona ekledikleri için yanılırlar. Çünkü neyi düşünmeleri istenirse istensin, cisimlerin tasavvurları olmadan onun hiç var olmadığını sanırlar. Bu yüzden zihin, kendisinden eksikmiş gibi kendini aramasın. Çünkü zihne hazır olan şeyden daha çok bilmeye hazır olan ne vardır? Ya da zihne zihnin kendisinden daha hazır olan ne vardır? Bu yüzden "bulma" (inventio) denen şey de, kelimenin kökenine dönersek, bulmanın (invenire) aranan şeyin içine gelmek (in id venire) olmasından başka neyi çağrıştırır? Bu yüzden adeta kendiliğinden zihne gelen şeylere, bilinmiş denebilse de, alışılmış olarak bulunmuş denmez; çünkü onlara gelmek, yani onları bulmak için arayarak onlara yönelmiyorduk. Bu yüzden gözlerle ya da bedenin başka bir hissiyle aranan şeyleri zihnin kendisi arar (bedenin hissini yönelten de odur; o his aranan şeylere geldiğinde de zihin bulur); aynı şekilde cisimsel bir his aracılığıyla değil, kendi kendisi aracılığıyla bilmesi gereken başka şeyleri de onlara geldiğinde bulur: ya daha yüksek cevherde, yani Tanrı'da, ya da ruhun öteki kısımlarında; tıpkı cisimlerin görüntüleri hakkında yargıda bulunurken olduğu gibi; çünkü onları ruhun içinde, beden aracılığıyla basılmış olarak bulur.120
CAPUT VII. 9. Cum itaque se tale aliquid putat, corpus esse se putat. Et quia sibi bene conscia est principatus sui quo corpus regit; hinc factum est ut quidam quaererent quid corporis amplius valeret in corpore, et hoc esse mentem, vel omnino totam animam existimarent. Itaque alii sanguinem, alii cerebrum, alii cor, non sicut Scriptura dicit, Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo; et, Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo: hoc enim abutendo vel transferendo vocabulum ducitur a corpore ad animam: sed ipsam omnino particulam corporis quam in visceribus dilaniatis videmus, eam esse putaverunt. Alii ex minutissimis individuisque corpusculis, quas atomos dicunt, concurrentibus in se atque cohaerentibus, eam confici crediderunt. Alii aerem, alii ignem substantiam eius esse dixerunt. Alii eam nullam esse substantiam, quia nisi corpus nullam substantiam poterant cogitare, et eam corpus esse non inveniebant: sed ipsam temperationem corporis nostri vel compagem primordiorum, quibus ista caro tanquam connectitur, esse opinati sunt. Eoque hi omnes eam mortalem esse senserunt, quia sive corpus esset, sive aliqua compositio corporis, non posset utique immortaliter permanere. Qui vero eius substantiam vitam quamdam nequaquam corpoream; quandoquidem vitam omne vivum corpus animantem ac vivificantem esse repererunt; consequenter et immortalem, quia vita carere vita non potest, ut quisque potuit, probare conati sunt. Nam de quinto illo nescio quo corpore, quod notissimis quatuor huius mundi elementis quidam coniungentes, hinc animam esse dixerunt, hoc loco diu disserendum non puto. Aut enim hoc vocant corpus quod nos, cuius in loci spatio pars toto minor est, et in illis annumerandi sunt qui mentem corpoream esse crediderunt: aut si vel omnem substantiam, vel omnem mutabilem substantiam corpus appellant, cum sciant non omnem locorum spatiis aliqua longitudine et latitudine et altitudine contineri, non cum eis de vocabuli quaestione pugnandum est. 10. In his omnibus sententiis quisquis videt mentis naturam et esse substantiam, et non esse corpoream, id est, non minore sui parte minus occupare loci spatium, maiusque maiore; simul oportet videat eos qui opinantur esse corpoream, non ob hoc errare, quod mens desit eorum notitiae, sed quod adiungunt ea sine quibus nullam possunt cogitare naturam. Sine phantasiis enim corporum quidquid iussi fuerint cogitare, nihil omnino esse arbitrantur. Ideoque non se, tanquam sibi desit, mens requirat. Quid enim tam cognitioni adest, quam id quod menti adest? aut quid tam menti adest, quam ipsa mens? Unde et ipsa quae appellatur inventio, si verbi originem retractemus, quid aliud resonat, nisi quia invenire est in id venire quod quaeritur? Propterea, quae quasi ultro in mentem veniunt, non usitate dicuntur inventa, quamvis cognita dici possint; quia non in ea quaerendo tendebamus, ut in ea veniremus, hoc est, ea inveniremus. Quapropter, sicut ea quae oculis aut ullo alio corporis sensu requiruntur, ipsa mens quaerit (ipsa enim etiam sensum carnis intendit, tunc autem invenit, cum in ea quae requiruntur idem sensus venit): sic alia quae non corporeo sensu internuntio, sed per se ipsam nosse debet, cum in ea venit, invenit; aut in superiore substantia, id est in Deo, aut in caeteris animae partibus, sicut de ipsis imaginibus corporum cum iudicat; intus enim in anima eas invenit per corpus impressas.
- Öyleyse zihnin kendini nasıl aradığı ve bulduğu, aramak için nereye yöneldiği ya da bulmak için nereye geldiği şaşılacak bir sorudur. Çünkü zihinde zihnin kendisi kadar bulunan ne vardır? Ama sevgiyle düşündüğü şeylerde bulunduğu ve hissedilir, yani cisimsel şeylere sevgiyle alıştığı için, onların görüntüleri olmadan kendi kendisinde olamaz. Kendini yalnız başına görmek için hissedilen şeylerin görüntülerini kendinden ayıramadığından, yanılgının utancı buradan doğar. Çünkü onlar ona sevginin tutkalıyla şaşılacak biçimde yapışmıştır; zihnin kirliliği de budur: Kendini yalnız başına düşünmeye çalışırken, onsuz kendini düşünemediği şeyin kendisi olduğunu sanar. Öyleyse kendini bilmesi buyrulduğunda, kendinden çekilip alınmış gibi kendini aramasın; kendine eklediği şeyi çekip çıkarsın. Çünkü zihin, yalnız açıkça dışarıda olan şu hissedilir şeylerden değil, onların ruhun bir kısmında bulunan görüntülerinden de daha içtedir; ruhun bu kısmı, zihne özgü olan anlayıştan yoksun olsalar da hayvanlarda da vardır. Öyleyse zihin daha içte olduğu hâlde, sevginin duygusunu bu sayısız dikkatin adeta izleri olan şeylere uzattığında, bir bakıma kendinden dışarı çıkar. Dışarıdaki bu cisimsel şeyler hissedildiğinde bu izler adeta hafızaya basılır; öyle ki bunlar yokken de görüntüleri düşünenlere hazır olsun. Öyleyse zihin kendini bilsin; kendini yokmuş gibi aramasın; başka şeyler arasında dolaşırken kullandığı iradenin yönelimini kendine dikip kendini düşünsün. Böylece kendini hiçbir zaman sevmemiş, hiçbir zaman bilmemiş olmadığını görecektir; ama kendisiyle birlikte başka bir şeyi severek kendini onunla karıştırmış ve bir bakıma onunla kaynaşmıştır; böylece farklı şeyleri tek bir şey gibi kucaklarken farklı olanları tek bir şey sanmıştır.121
CAPUT VIII. 11. Ergo se ipsam quemadmodum quaerat et inveniat, mirabilis quaestio est, quo tendat ut quaerat, aut quo veniat ut inveniat. Quid enim tam in mente quam mens est? Sed quia in iis est quae cum amore cogitat, sensibilibus autem, id est corporalibus, cum amore assuefacta est, non valet sine imaginibus eorum esse in semetipsa. Hinc ei oboritur erroris dedecus, dum rerum sensarum imagines secernere a se non potest, ut se solam videat. Cohaeserunt enim mirabiliter glutino amoris: et haec est eius immunditia, quoniam dum se solam nititur cogitare, hoc se putat esse sine quo se non potest cogitare. Cum igitur ei praecipitur ut se ipsam cognoscat, non se tanquam sibi detracta sit quaerat; sed id quod sibi addidit detrahat. Interior est enim ipsa, non solum quam ista sensibilia quae manifeste foris sunt, sed etiam quam imagines eorum quae in parte quadam sunt animae, quam habent et bestiae, quamvis intelligentia careant, quae mentis est propria. Cum ergo sit mens interior, quodam modo exit a semetipsa, cum in haec quasi vestigia multarum intentionum exserit amoris affectum. Quae vestigia tanquam imprimuntur memoriae, quando haec quae foris sunt corporalia sentiuntur, ut etiam cum absunt ista, praesto sint tamen imagines eorum cogitantibus. Cognoscat ergo semetipsam, nec quasi absentem se quaerat, sed intentionem voluntatis qua per alia vagabatur statuat in semetipsam, et se cogitet. Ita videbit quod nunquam se non amaverit, nunquam nescierit: sed aliud secum amando cum eo se confudit et concrevit quodam modo; atque ita dum sicut unum diversa complectitur, unum putavit esse quae diversa sunt.
- Öyleyse kendini yokmuş gibi görmeye çalışmasın, kendini hazır olarak ayırt etmeye özen göstersin. Kendini bilmiyormuş gibi bilmeye çalışmasın; kendini, bildiği başka şeyden ayırsın. Çünkü duyduğu "Kendini bil" sözünü, "bil"in ne olduğunu ya da "kendini"nin ne olduğunu bilmiyorsa nasıl yerine getirmeye özen gösterecek? İkisini de biliyorsa, kendini de bilir. Çünkü zihne "Kendini bil" sözü, "Kerubileri ve Serafileri bil" der gibi söylenmez; onlar uzakta olduklarından, bazı göksel güçler oldukları bildirildiği ölçüde onlara inanırız. "Şu insanın iradesini bil" der gibi de söylenmez: O irade, cisimsel işaretler ortaya konmadıkça ne hissetmemiz ne de anlamamız için bize hiçbir şekilde hazır değildir; o zaman da anlamaktan çok inanırız. Bir insana "Yüzünü gör" der gibi de söylenmez; bu ancak aynada olabilir. Çünkü kendi yüzümüz de bakışımızdan uzaktadır; bakışın yöneltilebileceği yerde değildir. Ama zihne "Kendini bil" dendiğinde, "kendini" denenin ne olduğunu anladığı o anda kendini bilir; bunun da tek sebebi kendine hazır olmasıdır. Söyleneni anlamıyorsa, elbette yapmaz da. Demek ki ona, buyruğun kendisini anladığında zaten yapmış olduğu şeyi yapması buyrulur.122
CAPUT IX. 12. Non itaque velut absentem se quaerat cernere, sed praesentem se curet discernere. Nec se quasi non norit cognoscat, sed ab eo quod alterum novit dignoscat. Ipsum enim quod audit, Cognosce te ipsam, quomodo agere curabit, si nescit, aut quid sit, Cognosce; aut quid sit, Te ipsam? Si autem utrumque novit, novit et se ipsam: quia non ita dicitur menti, Cognosce te ipsam, sicut dicitur, Cognosce Cherubim et Seraphim: de absentibus enim illis credimus, secundum quod coelestes quaedam potestates esse praedicantur. Neque sicut dicitur, Cognosce voluntatem illius hominis: quae nobis nec ad sentiendum ullo modo, nec ad intelligendum praesto est, nisi corporalibus signis editis; et hoc ita, ut magis credamus, quam intelligamus. Neque ita ut dicitur homini, Vide faciem tuam: quod nisi in speculo fieri non potest. Nam et ipsa nostra facies absens ab aspectu nostro est, quia non ibi est quo ille dirigi potest. Sed cum dicitur menti, Cognosce te ipsam, eo ictu quo intelligit quod dictum est, Te ipsam, cognoscit se ipsam; nec ob aliud, quam eo quod sibi praesens est. Si autem quod dictum est non intelligit, non utique facit. Hoc igitur ei praecipitur ut faciat, quod cum ipsum praeceptum intelligit, facit.
- Öyleyse kendini bilmesi gerektiğini duyduğunda, kendini bildiği şeye başka bir şey eklemesin. Çünkü bunun kendisine, yani var olan, yaşayan ve anlayan kendisine söylendiğini elbette bilir. Ama ceset de vardır, hayvan da yaşar; ama ne ceset anlar ne hayvan. Öyleyse zihin var olduğunu ve yaşadığını, anlayışın var olduğu ve yaşadığı gibi bilir. Örneğin zihin kendini hava sandığında, havanın anladığını sanır; ama kendisinin anladığını bilir; kendisinin hava olduğunu ise bilmez, yalnız sanır. Sandığı şeyi ayırsın, bildiğini görsün: Zihnin şu ya da bu cisim olduğunu sananların bile kuşku duymadığı şey ona kalsın. Çünkü her zihin kendini hava sanmaz; yukarıda andığım gibi, bazıları ateş, bazıları beyin, bazıları da başka başka cisimler sanır. Yine de hepsi anladıklarını, var olduklarını ve yaşadıklarını bilir; ama anlamayı anladıkları şeye, var olmayı ve yaşamayı ise kendilerine bağlarlar. Yaşamayan birinin anlamadığından, var olmayan birinin yaşamadığından da kimsenin kuşkusu yoktur. Demek ki anlayan şey dolayısıyla hem vardır hem yaşar; yaşamayan cesedin var olduğu gibi değil, anlamayan ruhun yaşadığı gibi de değil; kendine özgü ve daha üstün bir biçimde. Aynı şekilde istediklerini bilirler; var olmayan ve yaşamayan birinin bunu yapamayacağını da aynı şekilde bilirler; iradenin kendisini de o iradeyle istedikleri bir şeye bağlarlar. Hatırladıklarını da bilirler; aynı zamanda var olmasaydı ve yaşamasaydı kimsenin hatırlayamayacağını da bilirler; ama hafızanın kendisini de onunla hatırladığımız bir şeye bağlarız. Demek ki bu üçünden ikisinde, hafızada ve anlayışta, birçok şeyin bilgisi ve ilmi kapsanır; irade de vardır, onunla bunların tadına varır ya da onları kullanırız. Çünkü iradenin kendileri için hoşlanarak dinlendiği bilinen şeylerin tadına varırız; tadına varılması gereken başka bir şeye bağladığımız şeyleri ise kullanırız. İnsanların kusurlu ve suçlanacak hayatı da kötü kullanan ve kötü tadına varan hayattan başkası değildir. Ama bu konuyu tartışmanın yeri şimdi değil.
- Ama zihnin tabiatı söz konusu olduğuna göre, bedenin hisleri aracılığıyla dışarıdan edinilen bütün bilgileri incelememizden çıkaralım ve bütün zihinlerin kendileri hakkında bildiklerini ve emin olduklarını söylediğimiz şeylere daha dikkatle bakalım. Yaşama, hatırlama, anlama, isteme, düşünme, bilme ve yargılama gücü havaya mı, ateşe mi, beyne mi, kana mı, atomlara mı, yoksa alışılmış dört unsurun dışında bilmem ne beşinci bir cisme mi aittir; ya da bunları etimizin kendisinin bağlantısı ya da karışım oranı mı meydana getirebilir: İnsanlar bundan kuşku duydular; biri şunu, öteki bunu ileri sürmeye çalıştı. Ama yaşadığından, hatırladığından, anladığından, istediğinden, düşündüğünden, bildiğinden ve yargıladığından kim kuşku duyabilir? Çünkü kuşku duyuyorsa bile yaşıyordur; kuşku duyuyorsa, neden kuşku duyduğunu hatırlıyordur; kuşku duyuyorsa, kuşku duyduğunu anlıyordur; kuşku duyuyorsa, emin olmak istiyordur; kuşku duyuyorsa, düşünüyordur; kuşku duyuyorsa, bilmediğini biliyordur; kuşku duyuyorsa, düşüncesizce onay vermemesi gerektiğine hükmediyordur. Öyleyse başka şeylerden kuşku duyan kişi, bunların hiçbirinden kuşku duymamalıdır; çünkü bunlar olmasaydı, hiçbir şeyden kuşku duyamazdı.
- Zihnin cisim ya da bedenin bileşimi veya karışım oranı olduğunu sananlar, bütün bunların bir dayanakta bulunduğu görünsün isterler: Cevher, zihin sandıkları hava, ateş ya da başka bir cisim olsun; anlayış ise bu cisimde onun keyfiyeti gibi bulunsun; öyle ki cisim dayanak olsun, anlayış dayanakta; yani dayanak, cisim olduğunu düşündükleri zihin olsun, dayanakta bulunan da anlayış ya da bizim için kesin olduğunu andığımız öteki şeylerden herhangi biri. Zihnin cisim olduğunu reddedip onun bedenin bağlantısı ya da karışım oranı olduğunu söyleyenler de buna yakın düşünür. Aradaki fark şudur: Ötekiler zihnin kendisinin, anlayışın içinde bulunduğu dayanak olan cevher olduğunu söyler; bunlar ise zihnin kendisinin bir dayanakta, yani bileşimi ya da karışım oranı olduğu cisimde bulunduğunu söyler. Bu yüzden anlayışın da aynı dayanakta, yani cisimde bulunduğundan başka ne düşünebilirler?123
CAPUT X. 13. Non ergo adiungat aliud ad id quod se ipsam cognoscit, cum audit ut se ipsam cognoscat. Certe enim novit sibi dici, sibi scilicet quae est, et vivit, et intelligit. Sed est et cadaver, vivit et pecus: intelligit autem nec cadaver, nec pecus. Sic ergo se esse et vivere scit, quomodo est et vivit intelligentia. Cum ergo, verbi gratia, mens aerem se putat, aerem intelligere putat, se tamen intelligere scit: aerem autem se esse non scit, sed putat. Secernat quod se putat, cernat quod scit: hoc ei remaneat, unde ne illi quidem dubitaverunt, qui aliud atque aliud corpus esse mentem putaverunt. Neque enim omnis mens aerem se esse existimat, sed aliae ignem, aliae cerebrum, aliaeque aliud corpus, et aliud aliae, sicut supra commemoravi: omnes tamen se intelligere noverunt, et esse et vivere; sed intelligere ad id quod intelligunt referunt, esse autem et vivere ad se ipsas. Et nulli est dubium, nec quemquam intelligere qui non vivat, nec quemquam vivere qui non sit. Ergo consequenter et esse et vivere id quod intelligit, non sicuti est cadaver quod non vivit, nec sicuti vivit anima quae non intelligit, sed proprio quodam eodemque praestantiore modo. Item velle se sciunt, neque hoc posse quemquam qui non sit et qui non vivat, pariter sciunt: itemque ipsam voluntatem referunt ad aliquid, quod ea voluntate volunt. Meminisse etiam se sciunt; simulque sciunt quod nemo meminisset, nisi esset ac viveret: sed et ipsam memoriam ad aliquid referimus, quod ea meminimus. Duobus igitur horum trium, memoria et intelligentia, multarum rerum notitia atque scientia continentur: voluntas autem adest, per quam fruamur eis vel utamur. Fruimur enim cognitis, in quibus voluntas ipsis propter se ipsa delectata conquiescit: utimur vero eis quae ad aliud referimus quo fruendum est. Nec est alia vita hominum vitiosa atque culpabilis, quam male utens et male fruens. De qua re non est nunc disserendi locus. 14. Sed quoniam de natura mentis agitur, removeamus a consideratione nostra omnes notitias quae capiuntur extrinsecus per sensus corporis; et ea quae posuimus, omnes mentes de se ipsis nosse certasque esse, diligentius attendamus. Utrum enim aeris sit vis vivendi, reminiscendi, intelligendi, volendi, cogitandi, sciendi, iudicandi; an ignis, an cerebri, an sanguinis, an atomorum, an praeter usitata quatuor elementa quinti nescio cuius corporis, an ipsius carnis nostrae compago vel temperamentum haec efficere valeat, dubitaverunt homines: et alius hoc, alius aliud affirmare conatus est. Vivere se tamen et meminisse, et intelligere, et velle, et cogitare, et scire, et iudicare quis dubitet? Quandoquidem etiam si dubitat, vivit: si dubitat unde dubitet, meminit; si dubitat, dubitare se intelligit; si dubitat, certus esse vult; si dubitat, cogitat; si dubitat, scit se nescire; si dubitat, iudicat non se temere consentire oportere. Quisquis igitur aliunde dubitat, de his omnibus dubitare non debet: quae si non essent, de ulla re dubitare non posset. 15. Haec omnia, qui vel corpus vel compositionem seu temperationem corporis esse mentem putant, in subiecto esse volunt videri, ut substantia sit aer, vel ignis, sive aliquod aliud corpus, quod mentem putant; intelligentia vero ita insit huic corpori, sicut qualitas eius: ut illud subiectum sit, haec in subiecto; subiectum scilicet mens quam corpus esse arbitrantur, in subiecto autem intelligentia, sive quid aliud eorum quae certa nobis esse commemoravimus. Iuxta opinantur etiam illi qui mentem ipsam negant esse corpus, sed compaginem aut temperationem corporis. Hoc enim interest, quod illi mentem ipsam dicunt esse substantiam, in quo subiecto sit intelligentia: isti autem ipsam mentem in subiecto esse dicunt, corpore scilicet cuius compositio vel temperatio est. Unde consequenter etiam intelligentiam quid aliud quam in eodem subiecto corpore existimant?
- Bütün bunlar, yukarıda gösterdiğimiz gibi, zihnin kendini ararken de kendini bildiğine dikkat etmezler. Oysa bir şeyin cevheri bilinmezken o şeyin bilindiği hiçbir şekilde doğru olarak söylenemez. Bu yüzden zihin kendini bildiğinde kendi cevherini bilir; kendinden emin olduğunda kendi cevherinden emindir. Yukarıda söylenenlerin kanıtladığı gibi de kendinden emindir. Ama hava mı, ateş mi, bir cisim mi, yoksa cismin bir parçası mı olduğundan hiç emin değildir. Demek ki bunlardan hiçbiri değildir. Kendini bilmesi buyrulan şeyin bütünü de şuna varır: Emin olmadığı şeylerden hiçbiri olmadığından emin olsun ve yalnız, olduğundan emin olduğu şey olduğundan emin olsun. Çünkü ateşi ya da havayı ve bir cisme ait başka ne düşünüyorsa onu böyle düşünür. Kendisinin olduğu şeyi, kendisinin olmadığı şeyi düşündüğü gibi düşünmesi de hiçbir şekilde mümkün olamazdı. Çünkü bütün bunları, ister ateş ister hava, ister şu ya da bu cisim, ister o parça ya da bedenin bağlantısı ve karışım oranı olsun, hayalî bir tasavvurla düşünür; zihnin de elbette bunların hepsi değil, bunlardan biri olduğu söylenir. Bunlardan biri olsaydı, onu ötekilerden başka türlü düşünürdü: Bedenin hissiyle dokunulmuş olup, ister kendileri ister aynı cinsten başka şeyler olsun, uzakta olan şeylerin düşünüldüğü gibi hayalî bir uydurmayla değil; içte bulunan, sahte olmayan, gerçek bir hazır oluşla (çünkü ona hiçbir şey kendisinden daha hazır değildir); tıpkı yaşadığını, hatırladığını, anladığını ve istediğini düşündüğü gibi. Çünkü bunları kendinde bilir; bütün cisimsel şeylere dokunulduğu gibi onlara kendi dışında hisle dokunmuş gibi hayal etmez. Bu cisimlerin düşüncelerinden hiçbir şeyi kendine iliştirip kendini böyle bir şey sanmazsa, kendisinden geriye ne kalırsa, yalnız o kendisidir.123_2
- Qui omnes non advertunt mentem nosse se etiam cum quaerit se, sicut iam ostendimus. Nullo modo autem recte dicitur sciri aliqua res, dum eius ignoratur substantia. Quapropter, cum se mens novit, substantiam suam novit; et cum de se certa est, de substantia sua certa est. Certa est autem de se, sicut convincunt ea quae supra dicta sunt. Nec omnino certa est, utrum aer, an ignis sit, an aliquod corpus, vel aliquid corporis. Non est igitur aliquid eorum: totumque illud quod se iubetur ut noverit, ad hoc pertinet ut certa sit non se esse aliquid eorum de quibus incerta est, idque solum esse se certa sit, quod solum esse se certa est. Sic enim cogitat ignem aut aerem, et quidquid aliud corporis cogitat. Neque ullo modo fieri posset ut ita cogitaret id quod ipsa est, quemadmodum cogitat, id quod ipsa non est. Per phantasiam quippe imaginariam cogitat haec omnia, sive ignem, sive aerem, sive illud vel illud corpus, partemve illam, seu compaginem temperationemque corporis; nec utique ista omnia, sed aliquid horum esse dicitur. Si quid autem horum esset, aliter id quam caetera cogitaret, non scilicet per imaginale figmentum, sicut cogitantur absentia, quae sensu corporis tacta sunt, sive omnino ipsa, sive eiusdem generis aliqua; sed quadam interiore, non simulata, sed vera praesentia (non enim quidquam illi est se ipsa praesentius): sicut cogitat vivere se, et meminisse, et intelligere, et velle se. Novit enim haec in se, nec imaginatur quasi extra se illa sensu tetigerit, sicut corporalia quaeque tanguntur. Ex quorum cogitationibus si nihil sibi affingat, ut tale aliquid esse se putet, quidquid ei de se remanet, hoc solum ipsa est.
- Öyleyse zihnin kendisi hakkında emin olduğu öteki şeyleri bir süre bir yana bırakıp en çok şu üçünü ele alıp inceleyelim: hafıza, anlayış ve irade. Küçük çocukların yaratılışlarının nasıl bir istidat gösterdiği de genellikle bu üçünde gözlenir. Çünkü bir çocuk ne kadar sıkı ve kolay hatırlar, ne kadar keskin anlar ve ne kadar ateşle gayret ederse, yaratılışı o kadar övgüye değerdir. Birinin öğrenimi sorulduğunda ise ne kadar sağlam ve kolay hatırladığı ya da ne kadar keskin anladığı değil, neyi hatırladığı ve neyi anladığı sorulur. Övgüye değer bir ruhta yalnız ne kadar bilgili olduğuna değil, ne kadar iyi olduğuna da bakıldığından, yalnız neyi hatırladığına ve neyi anladığına değil, neyi istediğine de dikkat edilir; ne kadar alevle istediğine değil, önce neyi istediğine, sonra ne kadar istediğine. Çünkü şiddetle seven bir ruh, sevdiği şey şiddetle sevilmeye değer olduğunda övülmelidir. Öyleyse yaratılış, öğrenim ve kullanım diye şu üç şey söylendiğinde, bunlardan birincisinde o üçe göre, yani herkesin hafızayla, anlayışla ve iradeyle neyi yapabildiğine bakılır. İkincisinde, herkesin gayretli bir iradeyle eriştiği şeylerden hafızasında ve anlayışında neye sahip olduğuna bakılır. Üçüncü olan kullanım ise, hafızada ve anlayışta kapsanan şeyleri evirip çeviren iradededir: İrade ya onları başka bir şeye bağlar ya da onların gayesinde hoşlanarak dinlenir. Çünkü kullanmak, bir şeyi iradenin emrine almaktır; tadına varmak ise sevinçle kullanmaktır; artık umudun değil, şeyin kendisinin sevinciyle. Bu yüzden tadına varan herkes kullanır, çünkü bir şeyi hoşlanma gayesiyle iradenin emrine alır. Ama kullanan herkes tadına varmaz; iradenin emrine aldığı şeyi kendisi için değil, başka bir şey için istemişse.
- Öyleyse bu üçü, hafıza, anlayış ve irade, üç hayat değil tek hayat, üç zihin değil tek zihin olduğuna göre, elbette üç cevher de değil, tek cevherdir. Çünkü hafızaya hayat, zihin ve cevher denmesi kendine göre söylenir; hafıza denmesi ise bir şeye göre ilişkisel olarak söylenir. Bunu anlayış ve irade için de söylerim: Anlayış da irade de bir şeye göre söylenir. Ama her biri kendine göre hayattır, zihindir ve özdür. Bu yüzden bu üçü, tek hayat, tek zihin, tek öz olmaları bakımından birdir; her birine kendine göre söylenen başka ne varsa, birlikte de çoğul olarak değil tekil olarak söylenir. Birbirlerine göre söylenmeleri bakımından ise üçtürler. Eşit olmasalardı —yalnız her biri her birine değil, her biri hepsine de eşit olmasaydı—, elbette birbirlerini kapsamazlardı. Çünkü yalnız her biri her biri tarafından değil, hepsi de her biri tarafından kapsanır. Hafızam, anlayışım ve iradem olduğunu hatırlarım; anladığımı, istediğimi ve hatırladığımı anlarım; istediğimi, hatırladığımı ve anladığımı isterim; bütün hafızamı, anlayışımı ve iradememi de birlikte hatırlarım. Çünkü hafızamdan hatırlamadığım şey hafızamda değildir. Hafızada da hiçbir şey hafızanın kendisi kadar bulunmaz. Demek ki hafızamı bütünüyle hatırlarım. Aynı şekilde neyi anlıyorsam anladığımı bilirim; neyi istiyorsam istediğimi bilirim; bildiğim her şeyi de hatırlarım. Demek ki bütün anlayışımı ve bütün iradememi hatırlarım. Benzer biçimde bu üçünü anladığımda, üçünü birlikte bütünüyle anlarım. Çünkü anlaşılabilir şeylerden, bilmediklerim dışında anlamadığım hiçbir şey yoktur. Bilmediğimi ise ne hatırlarım ne isterim. Demek ki anlaşılabilir şeylerden anlamadığım her şeyi dolayısıyla ne hatırlarım ne isterim. Anlaşılabilir şeylerden hatırladığım ve istediğim her şeyi de dolayısıyla anlarım. İradem de, anladığım ve hatırladığım şeyin bütününü kullandığım sürece, bütün anlayışımı ve bütün hafızamı kapsar. Bu yüzden hepsi birbirleri tarafından, her biri tarafından ve bütün olarak kapsandığına göre, her biri bütün olarak her birine bütün olarak eşittir, her biri bütün olarak da hepsine birlikte bütün olarak eşittir; bu üçü birdir: tek hayat, tek zihin, tek öz.124
CAPUT XI. 17. Remotis igitur paulisper caeteris, quorum mens de se ipsa certa est, tria haec potissimum considerata tractemus, memoriam, intelligentiam, voluntatem. In his enim tribus inspici solent etiam ingenia parvulorum cuiusmodi praeferant indolem. Quanto quippe tenacius et facilius puer meminit, quantoque acutius intelligit, et studet ardentius, tanto est laudabilioris ingenii. Cum vero de cuiusque doctrina quaeritur, non quanta firmitate ac facilitate meminerit, vel quanto acumine intelligat; sed quid meminerit, et quid intelligat quaeritur. Et quia non tantum quam doctus sit, consideratur laudabilis animus, sed etiam quam bonus: non tantum quid meminerit et quid intelligat, verum etiam quid velit attenditur; non quanta flagrantia velit, sed quid velit prius, deinde quantum velit. Tunc enim laudandus est animus vehementer amans, cum id quod amat vehementer amandum est. Cum ergo dicuntur haec tria, ingenium, doctrina, usus, primum horum consideratur in illis tribus, quid possit quisque memoria, intelligentia, et voluntate. Secundum eorum consideratur, quid habeat quisque in memoria, et intelligentia, quo studiosa voluntate pervenerit. Iam vero usus tertius in voluntate est, pertractante illa quae in memoria et intelligentia continentur, sive ad aliquid ea referat, sive eorum fine delectata conquiescat. Uti enim est assumere aliquid in facultatem voluntatis: frui est autem, uti cum gaudio, non adhuc spei, sed iam rei. Proinde omnis qui fruitur, utitur; assumit enim aliquid in facultatem voluntatis, cum fine delectationis: non autem omnis qui utitur, fruitur; si id quod in facultatem voluntatis assumit, non propter illud ipsum, sed propter aliud appetivit. 18. Haec igitur tria, memoria, intelligentia, voluntas, quoniam non sunt tres vitae, sed una vita; nec tres mentes, sed una mens: consequenter utique nec tres substantiae sunt, sed una substantia. Memoria quippe, quae vita et mens et substantia dicitur, ad se ipsam dicitur: quod vero memoria dicitur, ad aliquid relative dicitur. Hoc de intelligentia quoque et de voluntate dixerim: et intelligentia quippe et voluntas ad aliquid dicuntur. Vita est autem unaquaeque ad se ipsam, et mens, et essentia. Quocirca tria haec eo sunt unum, quo una vita, una mens, una essentia: et quidquid aliud ad se ipsa singula dicuntur, etiam simul, non pluraliter, sed singulariter dicuntur. Eo vero tria, quo ad se invicem referuntur: quae si aequalia non essent, non solum singula singulis, sed etiam omnibus singula; non utique se invicem caperent. Neque enim tantum a singulis singula, verum etiam a singulis omnia capiuntur. Memini enim me habere memoriam, et intelligentiam, et voluntatem; et intelligo me intelligere, et velle, atque meminisse; et volo me velle, et meminisse, et intelligere, totamque meam memoriam, et intelligentiam, et voluntatem simul memini. Quod enim memoriae meae non memini, non est in memoria mea. Nihil autem tam in memoria, quam ipsa memoria est. Totam igitur memini. Item quidquid intelligo, intelligere me scio, et scio me velle quidquid volo: quidquid autem scio memini. Totam igitur intelligentiam, totamque voluntatem meam memini. Similiter cum haec tria intelligo, tota simul intelligo. Neque enim quidquam intelligibilium non intelligo, nisi quod ignoro. Quod autem ignoro, nec memini, nec volo. Quidquid itaque intelligibilium non intelligo, consequenter etiam nec memini, nec volo. Quidquid autem intelligibilium memini et volo, consequenter intelligo. Voluntas etiam mea totam intelligentiam totamque memoriam meam capit, dum toto utor quod intelligo et memini. Quapropter quando invicem a singulis et tota omnia capiuntur, aequalia sunt tota singula totis singulis, et tota singula simul omnibus totis; et haec tria unum, una vita, una mens, una essentia.
- Öyleyse artık, dikkatimizin gücü ne kadarsa, insan zihninin eşit olmayan ama yine de bir sureti olduğu o en yüce ve en yüksek öze mi yükselmeliyiz? Yoksa bu aynı üç şey, bedenin hissiyle dışarıdan edindiğimiz şeyler aracılığıyla, cisimsel şeylerin bilgisinin zaman içinde basıldığı ruhta daha seçik biçimde açıklanmalı mıdır? Çünkü zihnin kendisini, kendi hafızasında, anlayışında ve iradesinde öyle bulduk ki kendini her zaman bildiği ve kendini her zaman istediği kavrandığı için, aynı zamanda kendini her zaman hatırladığı, kendini her zaman anladığı ve sevdiği de kavranıyordu; gerçi kendini, kendisi olmayan şeylerden ayrı olarak her zaman düşünmese de. Bu yüzden onda kendi hafızası ile kendi anlayışı zor ayırt edilir. Çünkü bunların çok sıkı birleşmiş olduğu ve birinin ötekinden zaman bakımından hiç önce gelmediği bu şeyde, sanki bunlar iki şey değil de tek bir şey iki adla anılıyormuş gibi görünür. Sevginin kendisinin var olduğu da, onu bir yoksunluk ele vermediğinde pek hissedilmez; çünkü sevilen şey her zaman hazırdır. Bu yüzden bunlar, ruha zaman içinde gelen ve ona zaman içinde arız olan şeyler ele alındığında —ruh önce hatırlamadığını hatırladığında, önce görmediğini gördüğünde, önce sevmediğini sevdiğinde— anlayışı daha yavaş olanlara da aydınlanabilir. Ama bu kitabın ölçüsü yüzünden bu inceleme artık başka bir başlangıç ister.125
CAPUT XII. 19. Iamne igitur ascendendum est qualibuscumque intentionis viribus ad illam summam et altissimam essentiam, cuius impar imago est humana mens, sed tamen imago? an adhuc eadem tria distinctius declaranda sunt in anima, per illa quae extrinsecus sensu corporis capimus, ubi temporaliter imprimitur rerum corporearum notitia? Mentem quippe ipsam in memoria et intelligentia et voluntate suimetipsius talem reperiebamus, ut quoniam semper se nosse semperque se ipsam velle comprehendebatur, simul etiam semper sui meminisse, semperque se ipsam intelligere et amare comprehenderetur; quamvis non semper se cogitare discretam ab eis quae non sunt, quod ipsa est: ac per hoc difficile in ea dignoscitur memoria sui, et intelligentia sui. Quasi enim non sint haec duo, sed unum duobus vocabulis appelletur, sic apparet in ca re ubi valde ista coniuncta sunt, et aliud alio nullo praeceditur tempore: amorque ipse non ita sentitur esse, cum eum non prodit indigentia, quoniam semper praesto est quod amatur. Quapropter etiam tardioribus dilucescere haec possunt, dum ea tractantur quae ad animum tempore accedunt et quae illi temporaliter accidunt, cum meminit quod antea non meminerat, et cum videt quod antea non videbat, et cum amat quod antea non amabat. Sed aliud haec tractatio iam poscit exordium, propter huius libelli modum.