İçeriğe geç
Teslis Üzerine

Augustinus · Teslis Üzerine

IX. Kitap

  1. Aradığımız elbette bir Teslis'tir; ama herhangi bir üçlü değil, Tanrı olan, gerçek, en yüce ve biricik Tanrı olan o Teslis. Öyleyse bunları duyan sen, kim olursan ol, bekle; çünkü hâlâ arıyoruz. Bilinmesi ya da dile getirilmesi son derece zor olan bir şeyi, imanda sapasağlam durarak arayanı da kimse haklı olarak kınayamaz. Ama kesin hükümler vereni, daha iyi gören ya da öğreten herkes hemen ve haklı olarak kınar. "Tanrı'yı arayın," der, "ve canınız yaşayacak." Kimse de onu ele geçirmiş gibi düşüncesizce sevinmesin diye: "Onun yüzünü her zaman arayın," der. Elçi de şöyle der: "Biri bir şey bildiğini sanıyorsa, henüz nasıl bilmek gerektiğini bilmiyordur. Ama Tanrı'yı seven, onun tarafından bilinmiştir." Böyle derken bile "Onu bilmiştir" demedi, çünkü bu tehlikeli bir küstahlıktır; "onun tarafından bilinmiştir" dedi. Başka bir yerde de "Şimdi ise Tanrı'yı biliyorsunuz" dedikten sonra hemen düzelterek "daha doğrusu Tanrı tarafından biliniyorsunuz" der. En çok da şu yerde: "Kardeşlerim," der, "kendimi onu ele geçirmiş saymıyorum. Ama tek bir şey yapıyorum: Geride olanları unutup önde olanlara uzanarak, Tanrı'nın Mesih İsa'da yukarıya çağrısının ödülüne doğru, gözümü ona dikmiş olarak koşuyorum. Öyleyse yetkin olanlar olarak hepimiz bunu düşünelim." Bu hayattaki yetkinliğin, geride olanları unutmaktan ve önde olanlara gözünü dikerek uzanmaktan başka bir şey olmadığını söyler. Çünkü yöneldiğimiz ve uzandığımız şey ele geçirilinceye kadar arayanın yönelimi en güvenli yoldur. Ama doğru yönelim, imandan yola çıkandır. Çünkü kesin iman bilgiyi bir şekilde başlatır; kesin bilgi ise ancak bu hayattan sonra, yüz yüze göreceğimiz zaman tamamlanacaktır. Öyleyse şunu düşünelim ve bilelim: Doğruyu arama eğilimi, bilinmeyeni biliniyormuş gibi peşinen kabullenmekten daha güvenlidir. Öyleyse bulacakmış gibi arayalım, arayacakmış gibi bulalım. Çünkü "insan bitirdiğinde, o zaman başlar." İnanılacak şeylerden hiçbir imansızlıkla kuşku duymayalım; anlaşılacak şeyler hakkında hiçbir pervasızlıkla kesin hüküm vermeyelim. Birincilerde otoriteye bağlı kalmalı, ikincilerde hakikati araştırmalıyız. Bu soruya gelince, Baba'nın, Oğul'un ve Kutsal Ruh'un tek Tanrı, bütün yaratılışın yaratıcısı ve yöneticisi olduğuna inanalım; Baba'nın Oğul olmadığına, Kutsal Ruh'un ne Baba ne Oğul olduğuna; birbirine göre ilişkili kişilerin bir Teslis'i ve eşit bir özün birliği olduğuna inanalım. Bunu anlamaya çalışalım; anlamak istediğimiz kişinin kendisinden yardım dileyerek ve anladığımızı, onun bağışladığı ölçüde, dindarlığın öyle büyük bir özeni ve kaygısıyla açıklamak isteyerek ki, bir şeyi başka bir şeyin yerine söylesek bile hiçbir uygunsuz şey söylemeyelim. Örneğin Baba hakkında, Baba'ya asıl anlamıyla uymayan bir şey söylersek, bu ya Oğul'a ya Kutsal Ruh'a ya da Teslis'in kendisine uysun; Oğul hakkında Oğul'a asıl anlamıyla uymayan bir şey söylersek, hiç değilse Baba'ya, Kutsal Ruh'a ya da Teslis'e uysun; aynı şekilde Kutsal Ruh hakkında Kutsal Ruh'un kendine özgülüğüne yakışmayan bir şey söylersek, bu yine de Baba'ya, Oğul'a ya da Teslis'in kendisi olan tek Tanrı'ya yabancı olmasın. Nitekim şimdi o en üstün sevginin asıl anlamıyla Kutsal Ruh olup olmadığını görmek istiyoruz. Değilse, sevgi ya Baba'dır ya Oğul ya da Teslis'in kendisi; çünkü "Tanrı sevgidir" diyen Kutsal Yazı'nın en kesin imanına ve en güçlü otoritesine karşı koyamayız. Yine de kutsala saygısız bir yanılgıyla yoldan sapıp Teslis hakkında Yaratıcı'ya değil de daha çok yaratığa uyan ya da boş bir düşünceyle uydurulmuş bir şey söylememeliyiz.

    103

    CAPUT PRIMUM. 1. Trinitatem certe quaerimus, non quamlibet, sed illam Trinitatem quae Deus est, verusque ac summus et solus Deus. Exspecta ergo, quisquis haec audis: adhuc enim quaerimus, et talia quaerentem nemo iuste reprehendit; si tamen in fide firmissimus quaerat, quod aut nosse aut eloqui difficillimum est. Affirmantem vero cito iusteque reprehendit, quisquis melius vel videt vel docet. Quaerite, inquit, Deum, et vivet anima vestra. Et ne quisquam se tanquam apprehendisse temere gaudeat: Quaerite, inquit, faciem eius semper. Et Apostolus: Si quis se, inquit, putat aliquid scire, nondum scit quemadmodum scire oporteat. Quisquis autem diligit Deum, hic cognitus est ab illo. Nec sic quidem dixit, Cognovit illum; quae periculosa praesumptio est: sed, cognitus est ab illo. Sic et alibi cum dixisset, Nunc autem cognoscentes Deum; statim corrigens, imo cogniti, inquit, a Deo: maximeque illo loco, Fratres, inquit, ego me ipsum non arbitror apprehendisse: unum autem, quae retro oblitus, in ea quae ante sunt extentus, secundum intentionem sequor ad palmam supernae vocationis Dei in Christo Iesu. Quotquot ergo perfecti, hoc sapiamus. Perfectionem in hac vita dicit, non aliud quam ea quae retro sunt oblivisci, et in ea quae ante sunt extendi secundum intentionem. Tutissima est enim quaerentis intentio, donec apprehendatur illud quo tendimus et quo extendimur. Sed ea recta intentio est, quae proficiscitur a fide. Certa enim fides utcumque inchoat cognitionem: cognitio vero certa non perficietur, nisi post hanc vitam, cum videbimus facie ad faciem. Hoc ergo sapiamus, ut noverimus tutiorem esse affectum vera quaerendi, quam incognita pro cognitis praesumendi. Sic ergo quaeramus tanquam inventuri: et sic inveniamus, tanquam quaesituri. Cum enim consummaverit homo, tunc incipit. De credendis nulla infidelitate dubitemus, de intelligendis nulla temeritate affirmemus: in illis auctoritas tenenda est, in his veritas exquirenda. Quod ergo ad istam quaestionem attinet, credamus Patrem et Filium et Spiritum sanctum esse unum Deum, universae creaturae conditorem atque rectorem: nec Patrem esse Filium, nec Spiritum sanctum vel Patrem esse vel Filium; sed Trinitatem relatarum ad invicem personarum, et unitatem aequalis essentiae. Hoc autem quaeramus intelligere, ab eo ipso quem intelligere volumus, auxilium precantes, et quantum tribuit quod intelligimus explicare tanta cura et sollicitudine pietatis cupientes, ut etiam si aliquid aliud pro alio dicimus, nihil tamen indignum dicamus. Ut si quid, verbi gratia, de Patre dicimus, quod Patri proprie non conveniat, aut Filio conveniat, aut Spiritui sancto, aut ipsi Trinitati: et si quid de Filio, quod Filio proprie non congruat, saltem congruat Patri, aut Spiritui sancto, aut Trinitati: item si quid de Spiritu sancto, quod proprietatem Spiritus sancti non deceat, non tamen alienum sit a Patre aut a Filio, aut ab uno Deo ipsa Trinitate. Veluti nunc cupimus videre utrum illa excellentissima charitas proprie Spiritus sanctus sit: quod si non est, aut Pater est charitas, aut Filius, aut ipsa Trinitas; quoniam resistere non possumus certissimae fidei, et validissimae auctoritati Scripturae dicentis, Deus charitas est: non tamen debemus deviare sacrilego errore, ut aliquid de Trinitate dicamus quod non Creatori, sed creaturae potius conveniat, aut inani cogitatione fingatur.

    104

  1. Durum böyle olduğuna göre, bulduğumuzu sandığımız şu üç şeye dikkat edelim. Henüz yukarıdaki şeylerden söz etmiyoruz, henüz Baba Tanrı'dan, Oğul'dan ve Kutsal Ruh'tan söz etmiyoruz; şu eşit olmayan, ama yine de bir suret olan suretten, yani insandan söz ediyoruz. Çünkü zihnimizin zaafı ona belki daha yakından ve daha kolay bakar. İşte bunu arayan ben, bir şeyi sevdiğimde üç şey vardır: ben, sevdiğim şey ve sevginin kendisi. Çünkü seven bir sevgiyi sevmedikçe sevgiyi sevmem; hiçbir şeyin sevilmediği yerde sevgi yoktur. Demek ki üç şey vardır: seven, sevilen ve sevgi. Peki yalnız kendimi seviyorsam? İki şey olmaz mı: sevdiğim ve sevgi? Çünkü biri kendini sevdiğinde seven ile sevilen aynı şeydir; tıpkı herkes kendini sevdiğinde sevmenin ve sevilmenin de aynı biçimde aynı şey olması gibi. "Kendini sever" ve "Kendisi tarafından sevilir" dendiğinde aynı şey iki kez söylenir. O zaman sevmek ile sevilmek başka başka şeyler değildir; seven ile sevilenin başka başka kişiler olmadığı gibi. Ama sevgi ile sevilen, bu durumda da iki şeydir. Çünkü biri kendini sevdiğinde, sevginin kendisi sevilmedikçe sevilen şey sevgi değildir. Kendini sevmek başka, kendi sevgisini sevmek başkadır. Çünkü sevgi, zaten bir şeyi seven bir sevgi olmadıkça sevilmez; hiçbir şeyin sevilmediği yerde sevgi yoktur. Demek ki biri kendini sevdiğinde iki şey vardır: sevgi ve sevilen. Çünkü o zaman seven ile sevilen birdir. Buradan, sevginin olduğu her yerde hemen üç şeyin anlaşılması gerektiği sonucunun çıkmadığı görülüyor. İnsanı oluşturan ve sayıca çok olan öteki şeyleri bu incelemeden çıkaralım; şimdi aradığımız şeyleri bu konularda elimizden geldiğince açıkça bulmak için yalnız zihni ele alalım. Zihin kendini sevdiğinde iki şey gösterir: zihin ve sevgi. Kendini sevmek de, kendinin tadına varmak için kendine hazır olmayı istemekten başka nedir? Kendinin, olduğu kadar olmasını istediğinde, irade zihne denktir ve sevgi sevene eşittir. Sevgi bir cevherse, elbette cisim değil tindir; zihin de cisim değil tindir. Yine de sevgi ile zihin iki tin değil tek tindir; iki öz değil tek özdür. Ama yine de iki şey birdir: seven ve sevgi; ya da istersen şöyle de: sevilen ve sevgi. Bu ikisi birbirine göre ilişkisel olarak söylenir. Çünkü seven sevgiye, sevgi de sevene göre söylenir: Seven bir sevgiyle sever ve sevgi bir sevenindir. Zihin ve tin ise ilişkisel olarak söylenmez; özü gösterir. Çünkü zihin ve tin, bir insanın zihni ve tini olduğu için zihin ve tin değildir. İnsan olmayı, yani bedenle birleşmiş olmaktan ötürü söyleneni çıkar, yani bedeni çıkar: Zihin ve tin kalır. Ama seveni çıkarırsan sevgi kalmaz; sevgiyi çıkarırsan seven kalmaz. Bu yüzden birbirlerine göre söylendikleri ölçüde ikidirler; ama kendilerine göre söylendiklerinde her biri tindir ve ikisi birlikte tek tindir; her biri zihindir ve ikisi birlikte tek zihindir. Öyleyse üçlü nerede? Elimizden geldiğince dikkat edelim ve ebedî ışığa yakaralım ki karanlıklarımızı aydınlatsın ve kendimizde, izin verildiği ölçüde, Tanrı'nın suretini görelim.

    104

    CAPUT II. 2. Quae cum ita sint, attendamus ista tria, quae invenisse nobis videmur. Nondum de supernis loquimur, nondum de Deo Patre et Filio et Spiritu sancto; sed de hac impari imagine, attamen imagine, id est homine: familiarius enim eam et facilius fortassis intuetur mentis nostrae infirmitas. Ecce ego qui hoc quaero, cum aliquid amo tria sunt: ego et quod amo, et ipse amor. Non enim amo amorem, nisi amantem amem: nam non est amor, ubi nihil amatur. Tria ergo sunt; amans, et quod amatur, et amor. Quid, si non amem nisi me ipsum? nonne duo erunt; quod amo, et amor? Amans enim et quod amatur, hoc idem est, quando se ipse amat: sicut amare et amari, eodem modo idipsum est, cum se quisque amat. Eadem quippe res bis dicitur, cum dicitur, Amat se, et amatur a se. Tunc enim non est aliud atque aliud, amare et amari; sicut non est alius atque alius, amans et amatus. At vero amor, et quod amatur, etiam sic duo sunt. Non enim cum quisque se amat amor est, nisi cum amatur ipse amor. Aliud est autem amare se, aliud est amare amorem suum. Non enim amatur amor, nisi iam aliquid amans: quia ubi nihil amatur, nullus est amor. Duo ergo sunt, cum se quisque amat: amor, et quod amatur. Tunc enim amans et quod amatur unum est. Unde videtur non esse consequens ut ubicumque amor fuerit, iam tria intelligantur. Auferamus enim ab hac consideratione caetera quae multa sunt, quibus homo constat: atque ut haec quae nunc requirimus, quantum in his rebus possumus, liquido reperiamus, de sola mente tractemus. Mens igitur cum amat se ipsam, duo quaedam ostendit, mentem, et amorem. Quid est autem amare se, nisi sibi praesto esse velle ad fruendum se? Et cum tantum se vult esse, quantum est, par menti voluntas est, et amanti amor aequalis. Et si aliqua substantia est amor, non est utique corpus, sed spiritus: nec mens corpus, sed spiritus est. Neque tamen amor et mens duo spiritus, sed unus spiritus; nec essentiae duae, sed una: et tamen duo quaedam unum sunt, amans et amor; sive sic dicas, quod amatur et amor. Et haec quidem duo relative ad invicem dicuntur. Amans quippe ad amorem refertur, et amor ad amantem. Amans enim aliquo amore amat, et amor alicuius amantis est. Mens vero et spiritus non relative dicuntur, sed essentiam demonstrant. Non enim quia mens et spiritus alicuius hominis est, ideo mens et spiritus est. Retracto enim eo quod homo est, quod adiuncto corpore dicitur; retracto ergo corpore, mens et spiritus manet: retracto autem amante, nullus est amor; et retracto amore, nullus est amans. Ideoque quantum ad invicem referuntur, duo sunt: quod autem ad se ipsa dicuntur, et singula spiritus, et simul utrumque unus spiritus; et singula mens, et simul utrumque una mens. Ubi ergo trinitas? Attendamus quantum possumus, et invocemus lucem sempiternam, ut illuminet tenebras nostras, et videamus in nobis, quantum sinimur, imaginem Dei.

    105

  1. Zihin kendini bilmedikçe kendini sevemez; bilmediğini nasıl sever? Biri, zihnin cinse ya da türe dair bir bilgiden hareketle kendini, başkalarında tecrübe ettiği zihinler gibi olduğuna inandığını ve bu yüzden kendini sevdiğini söylerse, son derece akılsızca konuşur. Çünkü zihin kendini bilmiyorsa başka bir zihni nereden bilir? Bedenin gözü başka gözleri görüp kendini görmediği gibi, zihin de başka zihinleri bilip kendini bilmez değildir. Cisimleri bedenin gözleriyle görürüz; çünkü gözlerden fışkırıp gördüğümüz her şeye dokunan ışınları, aynalara baktığımız zaman dışında, kırıp gözlerin kendisine geri çeviremeyiz. Bu konu, durumun böyle olduğu ya da olmadığı apaçık gösterilinceye kadar pek ince ve pek karanlık biçimde tartışılmaktadır. Ama gözlerle görmemizi sağlayan güç nasıl olursa olsun, o gücün kendisini, ister ışınlar olsun ister başka bir şey, gözlerle göremeyiz; onu zihinle ararız ve mümkünse bunu da zihinle kavrarız. Demek ki zihin cisimsel şeylerin bilgisini bedenin hisleri aracılığıyla nasıl topluyorsa, cisimsiz şeylerinkini de kendi kendisi aracılığıyla toplar. Öyleyse kendini de kendi kendisi aracılığıyla bilir, çünkü cisimsizdir. Kendini bilmeseydi, kendini sevmezdi.

    105

    CAPUT III. 3. Mens enim amare se ipsam non potest, nisi etiam se noverit: nam quomodo amat quod nescit? Aut si quisquam dicit ex notitia generali vel speciali mentem credere se esse talem, quales alias experta est, et ideo amare se ipsam, insipientissime loquitur. Unde enim mens aliquam mentem novit, si se non novit? Neque enim ut oculus corporis videt alios oculos, et se non videt; ita mens novit alias mentes, et ignorat semetipsam. Per oculos enim corporis corpora videmus, quia radios qui per eos emicant et quidquid cernimus tangunt, refringere ac retorquere in ipsos non possumus, nisi cum specula intuemur. Quod subtilissime obscurissimeque disseritur, donec apertissime demonstretur, vel ita se rem habere, vel non ita. Sed quoquo modo se habeat vis qua per oculos cernimus; ipsam certe vim, sive sint radii, sive aliud aliquid, oculis cernere non valemus; sed mente quaerimus, et si fieri potest, etiam hoc mente comprehendimus. Mens ergo ipsa sicut corporearum rerum notitias per sensus corporis colligit, sic incorporearum per semetipsam. Ergo et semetipsam per se ipsam novit, quoniam est incorporea. Nam si non se novit, non se amat.

    106

  1. Zihin kendini sevdiğinde nasıl iki şey varsa, yani zihin ve onun sevgisi, kendini bildiğinde de iki şey vardır: zihin ve onun bilgisi. Demek ki zihnin kendisi, sevgisi ve bilgisi üç şeydir; bu üçü birdir ve yetkin olduklarında eşittirler. Çünkü zihin kendini olduğundan az severse —örneğin insan zihni, kendisi bedenden üstün olduğu hâlde kendini insan bedeninin sevilmesi gerektiği kadar severse—, günah işler ve sevgisi yetkin değildir. Aynı şekilde kendini olduğundan çok severse —örneğin kendisi Tanrı'dan kıyaslanamayacak kadar aşağı olduğu hâlde kendini Tanrı'nın sevilmesi gerektiği kadar severse—, bu durumda da çok günah işler ve kendine yetkin bir sevgisi yoktur. Bedeni Tanrı'nın sevilmesi gerektiği kadar sevdiğinde ise daha büyük bir sapkınlık ve haksızlıkla günah işler. Bilgi de, bilinen ve tam olarak bilinebilen şeyden küçükse yetkin değildir. Büyükse, bilen tabiat bilinen tabiattan üstündür artık; tıpkı bir cismin bilgisinin, o bilgiyle bilinen cismin kendisinden büyük olması gibi. Çünkü o bilgi, bilenin aklında bir tür hayattır; cisim ise hayat değildir. Herhangi bir hayat da herhangi bir cisimden büyüktür; kütleyle değil, güçle. Zihin kendini bildiğinde ise bilgisi onu aşmaz; çünkü bilen de kendisidir, bilinen de. Öyleyse kendini bütünüyle ve kendisiyle birlikte başka hiçbir şeyi bilmediğinde, bilmesi ona denktir; çünkü kendini bildiğinde bilmesi başka bir tabiattan gelmez. Kendini bütünüyle ve fazlası olmadan kavradığında, bilmesi ne küçüktür ne büyük. Demek ki bu üçünün, yetkin olduklarında, dolayısıyla eşit olduklarını söylememiz doğruydu.
  1. Aynı zamanda, bir şekilde görebilirsek, şuna da dikkatimiz çekilir: Bunlar ruhta vardır ve sanki dürülmüş hâldeyken açılırlar ki hissedilsinler ve cevherce, ya da şöyle diyeyim, özce sayılsınlar; bir cisimdeki renk ya da şekil, yahut başka herhangi bir keyfiyet ya da kemiyet gibi bir dayanakta bulunur gibi değil. Çünkü böyle olan her şey, içinde bulunduğu dayanağın dışına taşmaz: Şu cismin şu rengi ya da şekli başka bir cismin de rengi ya da şekli olamaz. Ama zihin kendini sevdiği sevgiyle kendinden başka bir şeyi de sevebilir. Aynı şekilde zihin yalnız kendini değil, başka birçok şeyi de bilir. Bu yüzden sevgi ve bilme zihinde bir dayanakta bulunur gibi bulunmaz; bunlar da zihnin kendisi gibi cevherce vardır. Çünkü birbirlerine göre ilişkisel olarak söylenseler de, her biri kendi cevherindedir. Renk ile renkli şey ise birbirine göre öyle söylenir ki renk renkli dayanakta bulunur ve kendinde kendi cevheri yoktur; çünkü renkli cisim cevherdir, renk ise cevherdedir. Sevgi ve bilme böyle söylenmez; tersine, iki dostun aynı zamanda iki insan, yani iki cevher olması gibidir: İnsanlar ilişkisel olarak söylenmez, dostlar ise ilişkisel olarak söylenir.
  1. Seven ya da bilen bir cevher, ilim bir cevher, sevgi bir cevher olsa da; seven ile sevgi, ya da bilen ile ilim, dostlar gibi birbirlerine göre ilişkisel olarak söylense de; zihin ya da tin ise, insanlar ilişkisel olmadığı gibi, ilişkisel olmasa da: Dost insanların birbirinden ayrı olabildiği gibi seven ile sevgi, ya da bilen ile ilim birbirinden ayrı olamaz. Gerçi dostlar da bedence ayrılabilir görünür, dost oldukları ölçüde gönülce değil. Yine de bir dostun dostundan nefret etmeye başlaması ve tam bu yüzden, öteki bunu bilmezken ve hâlâ onu severken, dost olmaktan çıkması mümkündür. Oysa zihnin kendini sevdiği sevgi var olmaktan çıkarsa, zihin de aynı anda seven olmaktan çıkar. Aynı şekilde zihnin kendini bildiği bilgi var olmaktan çıkarsa, zihin de aynı anda kendini bilmekten çıkar. Baş da elbette başlı bir şeyin başıdır ve ikisi, cevher de olsalar, birbirlerine göre ilişkisel olarak söylenir; çünkü baş da bir cisimdir, başlı olan da; baş olmazsa başlı olan da olmaz. Ama bunlar kesilerek birbirinden ayrılabilir, ötekiler ayrılamaz.

    106

    CAPUT IV. 4. Sicut autem duo quaedam sunt, mens et amor eius, cum se amat; ita quaedam duo sunt, mens et notitia eius, cum se novit. Igitur ipsa mens et amor et notitia eius, tria quaedam sunt, et haec tria unum sunt; et cum perfecta sunt, aequalia sunt. Si enim minus se amat quam est, ut verbi gratia, tantum se amet hominis mens, quantum amandum est corpus hominis, cum plus sit ipsa quam corpus; peccat, et non est perfectus amor eius. Item si amplius se amat quam est, velut si tantum se amet, quantum amandus est Deus, cum incomparabiliter minus sit ipsa quam Deus; etiam sic nimium peccat, et non perfectum habet amorem sui. Maiore autem perversitate et iniquitate peccat, cum corpus tantum amat, quantum amandus est Deus. Item notitia si minor est, quam est illud quod noscitur, et plene nosci potest, perfecta non est. Si autem maior est, iam superior est natura quae novit, quam illa quae nota est: sicut maior est notitia corporis, quam ipsum corpus quod ea notitia notum est. Illa enim vita quaedam est in ratione cognoscentis: corpus autem non est vita. Et vita quaelibet quolibet corpore maior est, non mole, sed vi. Mens vero cum se ipsam cognoscit; non se superat notitia sua; quia ipsa cognoscit, ipsa cognoscitur. Cum ergo se totam cognoscit, neque secum quidquam aliud, par illi est cognitio sua: quia neque ex alia natura est eius cognitio, cum se ipsam cognoscit. Et cum se totam nihilque amplius percipit, nec minor nec maior est. Recte igitur diximus, haec tria cum perfecta sunt, esse consequenter aequalia. 5. Simul etiam admonemur, si utcumque videre possumus, haec in anima existere, et tanquam involuta evolvi ut sentiantur et dinumerentur substantialiter, vel, ut ita dicam, essentialiter, non tanquam in subiecto, ut color, aut figura in corpore, aut ulla alia qualitas aut quantitas. Quidquid enim tale est, non excedit subiectum in quo est. Non enim color iste aut figura huius corporis potest esse et alterius corporis. Mens autem amore quo se amat, potest amare et aliud praeter se. Item non se solam cognoscit mens, sed et alia multa. Quamobrem non amor et cognitio tanquam in subiecto insunt menti; sed substantialiter etiam ista sunt, sicut ipsa mens: quia et si relative dicuntur ad invicem, in sua tamen sunt singula quaeque substantia. Nec sicut color et coloratum relative ita dicuntur ad invicem, ut color in subiecto colorato sit, non habens in se ipso propriam substantiam; quoniam coloratum corpus substantia est, ille autem in substantia: sed sicut duo amici etiam duo sunt homines: quae sunt substantiae; cum homines non relative dicantur, amici autem relative. 6. Sed item quamvis substantia sit amans vel sciens, substantia sit scientia, substantia sit amor, sed amans et amor, aut sciens et scientia relative ad se dicantur sicut amici; mens vero aut spiritus non sint relativa, sicut nec homines relativa sunt: non tamen sicut amici homines possunt seorsum esse ab invicem, sic amans et amor, aut sciens et scientia. Quanquam et amici corpore videntur separari posse, non animo, in quantum amici sunt: verumtamen fieri potest ut amicus amicum etiam odisse incipiat, et eo ipso amicus esse desinat, nesciente illo, et adhuc amante. Amor autem quo se mens amat, si esse desinat, simul et illa desinet esse amans. Item notitia qua se mens novit, si esse desinat, simul et illa nosse se desinet. Sicut caput capitati alicuius utique caput est, et relative ad se dicuntur, quamvis etiam substantiae sint: nam et caput corpus est, et capitatum; et si non sit caput, nec capitatum erit. Sed haec praecisione ab invicem separari possunt, illa non possunt.

    106_2

  1. Hiçbir şekilde kesilip bölünemeyen bazı cisimler varsa bile, kendi parçalarından oluşmasalardı cisim olmazlardı. Demek ki parça bütüne göre ilişkisel olarak söylenir; çünkü her parça bir bütünün parçasıdır ve bütün, bütün parçalarıyla bütündür. Ama parça da bütün de cisim olduğu için, bunlar yalnız ilişkisel olarak söylenmez, cevherce de vardır. Öyleyse belki zihin bir bütündür; kendini sevdiği sevgi ve kendini bildiği ilim de adeta onun parçalarıdır ve o bütün bu iki parçadan mı oluşur? Yoksa tek bir bütünün kendileriyle tamamlandığı üç eşit parça mı vardır? Ama hiçbir parça, parçası olduğu bütünü kucaklamaz. Zihin ise kendini bütünüyle, yani yetkin biçimde bildiğinde, bilgisi onun bütününe yayılır; kendini yetkin biçimde sevdiğinde kendini bütünüyle sever ve sevgisi onun bütününe yayılır. Peki şaraptan, sudan ve baldan tek bir içecek olur da her biri bütüne yayılır, yine de üç şey olarak kalırlar ya (içeceğin bu üçünü içermeyen hiçbir kısmı yoktur; çünkü su ile yağ gibi yalnız yan yana durmazlar, büsbütün karışmışlardır; hepsi de birer cevherdir ve o sıvının bütünü üçünden yapılmış tek bir cevherdir); bu üçünün, yani zihnin, sevginin ve bilginin birlikte böyle bir şey olduğunu mu düşünmeliyiz? Ama su, şarap ve bal, karışmalarından içeceğin tek cevheri meydana gelse de, tek bir cevherden değildir. Zihin, sevgi ve bilginin ise aynı cevherden olmadığını nasıl söyleyebileceğimizi göremiyorum; çünkü zihnin kendisi kendini sever ve kendisi kendini bilir; bu üçü öyle vardır ki zihin kendinden başka hiçbir şey tarafından sevilmiş ya da bilinmiş değildir. Demek ki bu üçü zorunlu olarak tek ve aynı özdendir; bu yüzden de bir karışımla birbirine karışmış olsalardı, hiçbir şekilde üç olmazlar ve birbirlerine göre söylenemezlerdi. Nasıl ki tek ve aynı altından birbirine benzeyen üç yüzük yapsan, birbirine geçirilmiş olsalar bile, benzer oldukları için birbirlerine göre söylenirler —çünkü her benzer bir şeye benzerdir—; hem yüzüklerden bir üçlü vardır hem de tek altın. Ama birbirlerine karıştırılır ve her biri kütlenin bütününe dağılırsa, o üçlü yok olur ve hiç kalmaz; artık, o üç yüzük için de söylendiği gibi, yalnız "tek altın" denecek, ama altından üç şey olmayacaktır.

    106_2
    1. Quod si sunt aliqua corpora quae secari omnino et dividi nequeunt; tamen nisi partibus suis constarent, corpora non essent. Pars ergo ad totum relative dicitur; quia omnis pars alicuius totius pars est, et totum omnibus partibus totum est. Sed quoniam et pars corpus est, et totum; non tantum ista relative dicuntur, sed etiam substantialiter sunt. Fortassis ergo mens totum est, et eius quasi partes amor quo se amat, et scientia qua se novit, quibus duabus partibus illud totum constat? An tres sunt aequales partes, quibus totum unum completur? Sed nulla pars totum, cuius pars est, complectitur: mens vero cum se totam novit, hoc est perfecte novit, per totum eius est notitia eius; et cum se perfecte amat, totam se amat, et per totum eius est amor eius. Num ergo sicut ex vino et aqua et melle una fit potio, et singula per totum sunt, et tamen tria sunt (nulla enim pars est potionis, quae non habeat haec tria; non enim iuncta, velut si aqua et oleum essent, sed omnino commixta sunt; et substantiae sunt omnes, et totus ille liquor una quaedam est ex tribus confecta substantia); tale aliquid arbitrandum est esse simul haec tria, mentem, amorem, notitiam? Sed non unius substantiae sunt, aqua, vinum, et mel, quamvis ex eorum commixtione fiat una substantia potionis. Quomodo autem illa tria non sint eiusdem substantiae, non video; cum mens ipsa se amet, atque ipsa se noverit; atque ita sint haec tria, ut non alteri alicui rerum mens vel amata vel nota sit. Unius ergo eiusdemque essentiae necesse est haec tria sint: et ideo si tanquam commixtione confusa essent; nullo modo essent tria, nec referri ad invicem possent. Quemadmodum si ex uno eodemque auro tres annulos similes facias, quamvis connexos sibi, referuntur ad invicem, quod similes sunt; omnis enim similis alicui similis est; et trinitas annulorum est, et unum aurum: at si misceantur sibi, et per totam singuli massam suam conspergantur, intercidet illa trinitas, et omnino non erit; ac non solum unum aurum dicetur, sicut in illis tribus annulis dicebatur, sed iam nulla aurea tria.

    107

  1. Ama o üçünde, zihin kendini bildiğinde ve sevdiğinde, üçlü —zihin, sevgi, bilgi— kalır ve hiçbir karışımla birbirine karışmaz; her biri kendi kendisinde olduğu hâlde, birbirlerinde de bütün olarak bütündedirler: ya her biri ikisinde, ya ikisi her birinde. Böylece hepsi hepsindedir. Çünkü zihin elbette kendi kendisindedir, çünkü zihin kendine göre söylenir; gerçi bilen, bilinen ya da bilinebilir olarak kendi bilgisine göre, seven, sevilen ya da sevilebilir olarak da kendini sevdiği sevgiye göre ilişkisel olarak söylenir. Bilgi de, bilen ya da bilinen zihne göre söylense de, kendine göre de bilinen ve bilen diye söylenir; çünkü zihnin kendini bildiği bilgi kendine bilinmez değildir. Sevgi de, kimin sevgisiyse o seven zihne göre söylense de, kendine göre de sevgidir; öyle ki kendi kendisinde de bulunur. Çünkü sevgi de sevilir ve sevgiden, yani kendisinden başka bir şeyle sevilemez. Böylece bunların her biri kendi kendisindedir. Birbirlerinde ise şöyledirler: Seven zihin sevgidedir, sevgi sevenin bilgisindedir, bilgi de bilen zihindedir. Her biri ikisinde şöyledir: Kendini bilen ve seven zihin, kendi sevgisinde ve bilgisindedir; kendini seven ve bilen zihnin sevgisi, o zihinde ve onun bilgisindedir; kendini bilen ve seven zihnin bilgisi, o zihinde ve onun sevgisindedir; çünkü zihin bilen olarak kendini sever ve seven olarak kendini bilir. Böylece ikisi de her birindedir: Kendini bilen ve seven zihin bilgisiyle birlikte sevgidedir, sevgisiyle birlikte bilgidedir; sevginin kendisi ve bilgi de birlikte, kendini seven ve bilen zihindedir. Bütün olarak bütünde nasıl olduklarını ise yukarıda gösterdik: Zihin kendini bütünüyle sever ve bütünüyle bilir, bütün sevgisini bilir ve bütün bilgisini sever; bu üçü kendilerine göre yetkin olduğunda böyledir. Böylece bu üçü şaşılacak biçimde birbirinden ayrılmazdır; yine de her biri bir cevherdir, hepsi birlikte de tek cevher ya da özdür; oysa birbirlerine göre ilişkisel olarak söylenirler.

    107

    CAPUT V. 8. At in illis tribus, cum se novit mens et amat se, manet trinitas, mens, amor, notitia; et nulla commixtione confunditur: quamvis et singula sint in semetipsis, et invicem tota in totis, sive singula in binis, sive bina in singulis. Itaque omnia in omnibus. Nam et mens est utique in se ipsa, quoniam ad se ipsam mens dicitur: quamvis noscens, vel nota, vel noscibilis ad suam notitiam relative dicatur; amans quoque et amata vel amabilis ad amorem referatur, quo se amat. Et notitia quamvis referatur ad mentem cognoscentem vel cognitam, tamen et ad se ipsam nota et noscens dicitur: non enim sibi est incognita notitia, qua se mens ipsa cognoscit. Et amor quamvis referatur ad mentem amantem, cuius amor est; tamen et ad se ipsum est amor, ut sit etiam in se ipso: quia et amor amatur, nec alio nisi amore amari potest, id est se ipso. Ita sunt haec singula in se ipsis. In alternis autem ita sunt, quia et mens amans in amore est, et amor in amantis notitia, et notitia in mente noscente. Singula in binis ita sunt, quia mens quae se novit et amat, in amore et notitia sua est; et amor amantis mentis seseque scientis, in mente notitiaque eius est; et notitia mentis se scientis et amantis in mente atque in amore eius est, quia scientem se amat, et amantem se novit. Ac per hoc et bina in singulis, quia mens quae se novit et amat, cum sua notitia est in amore, et cum suo amore in notitia: amor quoque ipse et notitia simul sunt in mente, quae se amat et novit. Tota vero in totis quemadmodum sint, iam supra ostendimus, cum se totam mens amat, et totam novit, et totum amorem suum novit, totamque amat notitiam suam, quando tria ista ad se ipsa perfecta sunt. Miro itaque modo tria ista inseparabilia sunt a semetipsis, et tamen eorum singulum quodque substantia est, et simul omnia una substantia vel essentia, cum relative dicantur ad invicem.

    108

  1. Ama insan zihni kendini bilip kendini sevdiğinde, değişmez bir şeyi bilip sevmiş olmaz. Her insan kendinde olup biteni gözeterek kendi zihnini konuşurken bir türlü dile getirir; insan zihnini türe ya da cinse dair bir bilgiyle ise başka türlü tarif eder. Bu yüzden biri bana kendi zihninden söz edip şunu ya da bunu anlayıp anlamadığını, şunu ya da bunu isteyip istemediğini söylediğinde ona inanırım; insan zihni hakkında türe ya da cinse göre doğru bir şey söylediğinde ise bunu tanır ve onaylarım. Buradan açıkça anlaşılır ki herkesin kendinde gördüğü bir şey vardır ki başkası, söyleyene inansa da onu görmez; hakikatin kendisinde gördüğü başka bir şey de vardır ki başkası da ona bakabilir. Bunlardan biri zaman içinde değişir, öteki değişmez bir ebediyette durur. İnsan zihnine dair cinse ya da türe dair bilgiyi, bedenin gözleriyle birçok zihin görüp benzerlikten hareketle toplamayız; tersine, dokunulmaz hakikate bakarız ve ondan hareketle, elimizden geldiğince yetkin biçimde, her bir insanın zihninin nasıl olduğunu değil, ebedî ilkelere göre nasıl olması gerektiğini tarif ederiz.
  1. Cisimsel şeylerin, bedenin hissi aracılığıyla içilip bir bakıma hafızaya dökülmüş tasavvurları vardır; görülmemiş şeyler de bunlardan hareketle, uydurulmuş bir hayalle, ya olduklarından farklı ya da rastlantıyla oldukları gibi düşünülür. Bir şeyi doğru biçimde onayladığımızda ya da reddettiğimizde, bu tasavvurları da kendi içimizde, zihnimizin üstünde değişmezce duran bambaşka kurallara göre onayladığımız ya da reddettiğimiz ortaya çıkar. Nitekim gördüğüm Kartaca'nın surlarını hatırladığımda ve görmediğim İskenderiye'ninkileri uydurduğumda, bu hayalî şekillerden bazılarını bazılarına akla uygun biçimde tercih ederken, hakikatin yargısı yukarıdan güçlü ve parlak biçimde hüküm sürer ve kendi hukukunun bozulmaz kurallarıyla sağlam durur. Cisimsel görüntülerin bir tür bulutuyla altından örtülse bile, sarılıp bulandırılmaz.

    108

    CAPUT VI. 9. Sed cum se ipsam novit humana mens et amat se ipsam, non aliquid incommutabile novit et amat: aliterque unusquisque homo loquendo enuntiat mentem suam, quid in se ipso agatur attendens; aliter autem humanam mentem speciali aut generali cognitione definit. Itaque cum mihi de sua propria loquitur, utrum intelligat hoc aut illud, an non intelligat, et utrum velit, an nolit hoc aut illud, credo: cum vero de humana specialiter aut generaliter verum dicit, agnosco et approbo. Unde manifestum est, aliud unumquemque videre in se, quod sibi alius dicenti credat, non tamen videat; aliud autem in ipsa veritate, quod alius quoque possit intueri: quorum alterum mutari per tempora, alterum incommutabili aeternitate consistere. Neque enim oculis corporeis multas mentes videndo, per similitudinem colligimus generalem vel specialem mentis humanae notitiam: sed intuemur inviolabilem veritatem, ex qua perfecte, quantum possumus, definiamus, non qualis sit uniuscuiusque hominis mens, sed qualis esse sempiternis rationibus debeat. 10. Unde etiam phantasias rerum corporalium per corporis sensum haustas, et quodam modo infusas memoriae, ex quibus etiam ea quae non visa sunt, ficto phantasmate cogitantur, sive aliter quam sunt, sive fortuitu sicuti sunt, aliis omnino regulis supra mentem nostram incommutabiliter manentibus, vel approbare apud nosmetipsos, vel improbare convincimur, cum recte aliquid approbamus aut improbamus. Nam et cum recolo Carthaginis moenia quae vidi, et cum fingo Alexandriae quae non vidi, easdemque imaginarias formas quasdam quibusdam praeferens, rationabiliter praefero; viget et claret desuper iudicium veritatis, ac sui iuris incorruptissimis regulis firmum est: et si corporalium imaginum quasi quodam nubilo subtexitur, non tamen involvitur atque confunditur.

    108_2

  1. Ama şu fark eder: O sisin altında ya da içinde, sanki duru gökten ayrılmış gibi mi kalırım; yoksa en yüksek dağlarda olduğu gibi, ikisinin arasında özgür havanın tadını çıkararak hem yukarıda en berrak ışığı hem aşağıda en koyu bulutları mı görürüm? Çünkü birinin imanın güzelliği ve sağlamlığı uğruna ağır işkencelere katlandığını duyduğumda, içimde kardeş sevgisinin ateşi nereden alevlenir? O adam bana parmakla gösterilse, onu kendime bağlamaya, onunla tanışmaya, ona dostlukla bağlanmaya can atarım. Bu yüzden imkân verilirse yanına gider, onunla söyleşir, konuşmaya girişirim; ona duyduğum sevgiyi elimden gelen sözlerle dile getiririm ve onda da bana karşı aynı duygunun doğmasını ve dile getirilmesini isterim; onun iç dünyasını bu kadar çabuk araştırıp derinden göremediğim için de inanarak tinsel bir kucaklaşmaya girişirim. Böylece sadık ve cesur bir adamı temiz ve içten bir sevgiyle severim. Ama konuşmalarımız arasında bana itiraf etse ya da dikkatsizce bir şekilde kendini ele verse ki Tanrı hakkında uygunsuz şeylere inanıyor, onda da bedensel bir şey arzuluyor ve o acılara böyle bir yanılgı uğruna, ya da umulan paranın arzusuyla, ya da insan övgüsüne duyulan boş bir hırsla katlanmıştır: Beni ona doğru taşıyan sevgi hemen incinir, adeta geri teper, layık olmayan adamdan çekilir ve onu öyle sanarak sevdiğim o surette kalır. Meğer ki onun öyle olmadığını öğrendiğimde, artık öyle olsun diye onu seveyim. O adamda hiçbir şey değişmemiştir; yine de, zaten öyle olduğuna inandığım şey olmak için değişebilir. Benim zihnimde ise onun hakkındaki değerlendirmenin kendisi elbette değişmiştir: Önce başka türlüydü, şimdi başka türlü. Aynı sevgi de, yukarıdan değişmez adaletin buyruğuyla, onun tadına varma yöneliminden onun iyiliğini gözetme yönelimine çevrilmiştir. Sarsılmaz ve sabit hakikatin sureti ise —onu iyi sanarak o adamın tadına varacağım suret de, iyi olması için onun iyiliğini gözettiğim suret de odur— bozulmaz ve en saf aklın aynı ışığıyla hem zihnimin bakışını hem de, görmüş olduğum o adamı düşündüğümde yukarıdan gördüğüm o tasavvur bulutunu, sarsılmaz bir ebediyetle aydınlatır. Aynı şekilde, örneğin Kartaca'da gördüğüm, güzel ve düzgün biçimde bükülmüş bir kemeri zihnimde evirip çevirdiğimde, gözler aracılığıyla zihne bildirilmiş ve hafızaya aktarılmış bir şey hayalî bir görünüş meydana getirir. Ama zihnimle başka bir şey görürüm: O eserin hoşuma gitmesi ona göredir; hoşuma gitmeseydi onu da ona göre düzeltirdim. Bu yüzden bunlar hakkında o surete göre yargıda bulunuruz ve onu akıl sahibi zihnin bakışıyla görürüz. Bunlara ise ya hazır olduklarında bedenin hissiyle dokunuruz, ya uzakta olanların hafızaya yerleşmiş görüntülerini hatırlarız, ya da onların benzerliğinden hareketle, kendimiz isteseydik ve gücümüz yetseydi işle de girişebileceğimiz türden şeyler uydururuz. Cisimlerin görüntülerini zihinde biçimlendirmemiz ya da beden aracılığıyla cisimleri görmemiz başkadır; bu tür şekillerin ilkelerini ve anlatılmaz güzellikteki sanatını, zihnin bakışının üstünde, yalın bir anlayışla kavramamız başkadır.

    108_2
    1. Sed interest utrum ego sub illa vel in illa caligine, tanquam a coelo perspicuo secludar; an sicut in altissimis montibus accidere solet, inter utrumque aere libero fruens, et serenissimam lucem supra, et densissimas nebulas subter aspiciam. Nam unde in me fraterni amoris inflammatur ardor, cum audio virum aliquem pro fidei pulchritudine et firmitate acria tormenta tolerasse? Et si mihi digito ostendatur ipse homo, studeo mihi coniungere, notum facere, amicitia colligare. Itaque si facultas datur, accedo, alloquor, sermonem confero, affectum meum in illum quibus verbis possum exprimo, vicissimque in eo fieri quem in me habeat atque exprimi volo, spiritualemque complexum credendo molior, quia pervestigare tam cito et cernere penitus eius interiora non possum. Amo itaque fidelem et fortem virum amore casto atque germano. Quod si mihi inter nostras loquelas fateatur, aut incautus aliquo modo sese indicet, quod vel de Deo credat incongrua, atque in illo quoque carnale aliquid desideret, et pro tali errore illa pertulerit, vel speratae pecuniae cupiditate, vel inani aviditate laudis humanae: statim amor ille, quo in eum ferebar, offensus, et quasi repercussus, atque ab indigno homine ablatus, in ea forma permanet, ex qua eum talem credens amaveram. Nisi forte ad hoc amo iam, ut talis sit, cum talem non esse comperero. At in illo homine nihil mutatum est: mutari tamen potest, ut fiat quod eum iam esse credideram. In mente autem mea mutata est utique ipsa existimatio, quae de illo aliter se habebat, et aliter habet: idemque amor ab intentione perfruendi ad intentionem consulendi, incommutabili desuper iustitia iubente deflexus est. Ipsa vero forma inconcussae ac stabilis veritatis, et in qua fruerer homine bonum eum credens, et in qua consulo ut bonus sit, eadem luce incorruptibilis sincerissimaeque rationis et meae mentis aspectum, et illam phantasiae nubem, quam desuper cerno, cum eumdem hominem quem videram cogito, imperturbabili aeternitate perfundit. Item cum arcum pulchre ac aequabiliter intortum, quem vidi, verbi gratia, Carthagine, animo revolvo, res quaedam menti nuntiata per oculos, memoriaeque transfusa, imaginarium conspectum facit. Sed aliud mente conspicio, secundum quod mihi opus illud placet; unde etiam, si displiceret, corrigerem. Itaque de istis secundum illam iudicamus, et illam cernimus rationalis mentis intuitu. Ista vero aut praesentia sensu corporis tangimus, aut imagines absentium fixas in memoria recordamur, aut ex earum similitudine talia fingimus, qualia nos ipsi, si vellemus atque possemus, etiam opere moliremur: aliter figurantes animo imagines corporum, aut per corpus corpora videntes; aliter autem rationes artemque ineffabiliter pulchram talium figurarum super aciem mentis simplici intelligentia capientes.

    109

  1. Öyleyse bütün zamansal şeylerin kendisinden yapıldığı o ebedî hakikatte, kendisine göre var olduğumuz ve kendisine göre, ister kendimizde ister cisimlerde, gerçek ve doğru bir akılla bir şey yaptığımız sureti zihnin bakışıyla görürüz. Oradan edindiğimiz şeylerin doğru bilgisini de içimizde bir söz gibi taşırız ve onu söyleyerek içte doğururuz; doğmakla da bizden ayrılmaz. Başkalarıyla konuştuğumuzda ise içte kalan söze sesin ya da cisimsel bir işaretin hizmetini ekleriz; öyle ki hissedilir bir hatırlatma aracılığıyla, dinleyenin ruhunda da konuşanın ruhundan ayrılmayan şeye benzer bir şey meydana gelsin. Bu yüzden insanların ahlâkının onaylandığı ya da kınandığı işlerimizde ve sözlerimizde bedenin uzuvlarıyla yaptığımız hiçbir şey yoktur ki ondan önce içimizde dile getirilmiş bir söz bulunmasın. Çünkü kimse isteyerek, önce yüreğinde söylemediği bir şeyi yapmaz.
  1. Bu söze sevgiyle gebe kalınır: ya yaratığın ya Yaratıcı'nın sevgisiyle, yani ya değişebilir tabiatın ya da değişmez hakikatin sevgisiyle. Demek ki ya arzuyla ya sevgiyle gebe kalınır. Bu, yaratığın sevilmemesi gerektiği için değil; o sevgi Yaratıcı'ya bağlanırsa artık arzu değil, sevgi olur. Çünkü yaratık kendisi için sevildiğinde bu sevgi arzudur. O zaman yaratık, onu kullanana yardım etmez, tadına varanı bozar. Öyleyse yaratık ya bize denk ya da bizden aşağı olduğuna göre, aşağıdakini Tanrı'ya ulaşmak için kullanmalı, denk olanın ise tadına varmalıyız, ama Tanrı'da. Çünkü kendinin tadına kendinde değil, seni yaratanda varmalısın; kendin gibi sevdiğinin tadına da öyle. Demek ki hem kendimizin hem kardeşlerimizin tadına Rab'de varalım; oradan kendimize dönmeye ve adeta aşağıya doğru gevşemeye cesaret etmeyelim. Söz ise, düşünülüp tasarlanan şey ya günah işlemek ya da doğru davranmak için hoşa gittiğinde doğar. Demek ki sözümüzü ve onun doğduğu zihni, sevgi adeta ortada durarak birleştirir ve kendini de üçüncü olarak onlarla birlikte cisimsiz bir kucaklayışla, hiçbir karışma olmadan bağlar.

    109

    CAPUT VII. 12. In illa igitur aeterna veritate, ex qua temporalia facta sunt omnia, formam secundum quam sumus, et secundum quam vel in nobis vel in corporibus vera et recta ratione aliquid operamur, visu mentis aspicimus: atque inde conceptam rerum veracem notitiam, tanquam verbum apud nos habemus, et dicendo intus gignimus; nec a nobis nascendo discedit. Cum autem ad alios loquimur, verbo intus manenti ministerium vocis adhibemus, aut alicuius signi corporalis, ut per quamdam commemorationem sensibilem tale aliquid fiat etiam in animo audientis, quale de loquentis animo non recedit. Nihil itaque agimus per membra corporis in factis dictisque nostris, quibus vel approbantur vel improbantur mores hominum, quod non verbo apud nos intus edito praevenimus. Nemo enim volens aliquid facit, quod non in corde suo prius dixerit. 13. Quod verbum amore concipitur, sive creaturae, sive Creatoris, id est, aut naturae mutabilis, aut incommutabilis veritatis. CAPUT VIII. Ergo aut cupiditate, aut charitate: non quo non sit amanda creatura; sed si ad Creatorem refertur ille amor, non iam cupiditas, sed charitas erit. Tunc enim est cupiditas, cum propter se amatur creatura. Tunc non utentem adiuvat, sed corrumpit fruentem. Cum ergo aut par nobis, aut inferior creatura sit, inferiore utendum est ad Deum; pari autem fruendum, sed in Deo. Sicut enim te ipso, non in te ipso frui debes, sed in eo qui fecit te; sic etiam illo quem diligis tanquam te ipsum. Et nobis ergo et fratribus in Domino fruamur, et inde nos nec ad nosmetipsos remittere, et quasi relaxare deorsum versus audeamus. Nascitur autem verbum, cum excogitatum placet, aut ad peccandum, aut ad recte faciendum. Verbum ergo nostrum et mentem de qua gignitur, quasi medius amor coniungit, seque cum eis tertium complexu incorporeo, sine ulla confusione constringit.

    110

  1. Gebe kalınan söz ile doğan söz, irade bilginin kendisinde dinlendiğinde aynı şeydir; bu, tinsel şeylerin sevgisinde olur. Örneğin adaleti yetkin biçimde bilen ve yetkin biçimde seven, ona göre dışarıda bedenin uzuvlarıyla bir şey yapma gereği hiç doğmasa bile, zaten adildir. Bedensel ve zamansal şeylerin sevgisinde ise, hayvanların yavrularında olduğu gibi, sözün gebeliği başka, doğumu başkadır. Çünkü orada arzulayarak gebe kalınan şey, elde edilerek doğar. Açgözlülüğe altını bilmek ve sevmek, ona sahip olmadıkça yetmez; yemeyi ya da cinsel birleşmeyi bilmek ve sevmek de, bunu yapmadıkça yetmez; şerefleri ve iktidarları bilmek ve sevmek de, bunlar ele geçmedikçe yetmez. Ama bunların hepsi elde edilse de yetmez. "Bu sudan içen," der, "yine susayacaktır." Bu yüzden Mezmur'da da şöyle der: "Acıya gebe kaldı ve haksızlık doğurdu." Bilmenin ve istemenin yetmediği şeylere gebe kalındığında, ruh yoksunlukla tutuşup hastalanır, ta ki onlara ulaşıp adeta onları doğuruncaya kadar; buna acıya ya da sıkıntıya gebe kalmak der. Bu yüzden Latincede elde edilen şeylere zarif bir biçimde parta (kazanılmış), reperta (bulunmuş) ve comperta (öğrenilmiş) denir; bu kelimeler doğumdan (partus) türemiş gibi tınlar. Çünkü "arzu gebe kalınca günah doğurur." Bu yüzden Rab şöyle seslenir: "Ey bütün yorgunlar ve yükü ağır olanlar, bana gelin"; başka bir yerde de: "O günlerde gebe olanların ve emzirenlerin vay hâline!" Böylece doğru ya da günah olan bütün işleri sözün doğumuna bağladığı için şöyle der: "Kendi ağzınla aklanacak, kendi ağzınla mahkûm edileceksin." Bununla şu görünen ağzı değil, düşüncenin ve yüreğin içteki görünmeyen ağzını anlatmak ister.

    110

    CAPUT IX. 14. Conceptum autem verbum et natum idipsum est, cum voluntas in ipsa notitia conquiescit, quod fit in amore spiritualium. Qui enim, verbi gratia, perfecte novit, perfecteque amat iustitiam, iam iustus est, etiamsi nulla existat secundum eam forinsecus per membra corporis operandi necessitas. In amore autem carnalium temporaliumque rerum, sicut in ipsis animalium fetibus, alius est conceptus verbi, alius partus. Illic enim quod cupiendo concipitur, adipiscendo nascitur. Quoniam non sufficit avaritiae nosse et amare aurum, nisi et habeat; neque nosse et amare vesci, aut concumbere, nisi etiam id agat; neque nosse et amare honores et imperia, nisi proveniant. Quae tamen omnia, nec adepta sufficiunt. Qui enim biberit ex hac, inquit, aqua, sitiet iterum. Ideoque et in Psalmo: Concepit, inquit, dolorem, et peperit iniquitatem. Dolorem vel laborem dicit concipi, cum ea concipiuntur quae nosse ac velle non sufficit, et inardescit atque aegrotat animus indigentia, donec ad ea perveniat, et quasi pariat ea. Unde eleganter in latina lingua parta dicuntur et reperta atque comperta, quae verba quasi a partu ducta resonant. Quia concupiscentia cum conceperit, parit peccatum. Unde Dominus clamat, Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis: et alio loco, Vae praegnantibus et mammantibus in illis diebus. Cum itaque ad partum verbi referret omnia vel recte facta vel peccata, Ex ore, inquit, tuo iustificaberis, et ex ore tuo condemnaberis: os volens intelligi, non hoc visibile, sed interius invisibile cogitationis et cordis.

    111

  1. Öyleyse haklı olarak şu sorulur: Her bilgi mi sözdür, yoksa yalnız sevilen bilgi mi? Çünkü nefret ettiğimiz şeyleri de biliriz; ama hoşumuza gitmeyen şeylere ruhun gebe kaldığı ya da onları doğurduğu söylenmemelidir. Bize herhangi bir biçimde dokunan her şeye gebe kalınmaz; bazıları yalnız bilinir, ama şimdi ele aldığımız anlamda söz diye adlandırılmaz. Çünkü ister söylensin ister düşünülsün, heceleriyle zaman aralıklarını kaplayan şeylere bir anlamda söz denir; bilinen her şeye, hafızadan çıkarılıp tarif edilebildiği sürece, şeyin kendisi hoşa gitmese bile, ruha basılmış bir söz olarak başka bir anlamda söz denir; zihinde gebe kalınan şey hoşa gittiğinde ise yine başka bir anlamda. Elçi'nin "Kimse Kutsal Ruh'la olmadıkça 'İsa Rab'dir' diyemez" sözü bu son tür söze göre anlaşılmalıdır; çünkü Rab'bin kendisinin "Bana 'Ya Rab, ya Rab' diyen herkes göklerin krallığına girmeyecek" dediği kişiler de bunu, sözün başka bir anlamına göre söylerler. Yine de nefret ettiğimiz şeyler haklı olarak hoşa gitmediğinde ve haklı olarak reddedildiğinde, onların reddedilmesi onaylanır, hoşa gider ve sözdür. Bizim hoşumuza gitmeyen, kusurların bilgisi değil, kusurların kendisidir. Çünkü itidalsizliğin ne olduğunu bilmem ve tarif etmem hoşuma gider; onun sözü de budur. Nasıl ki bir sanatta bilinen kusurlar vardır ve bilen kişi faziletin suretini ve yoksunluğunu, evet demek ile hayır demek, var olmak ile olmamak gibi ayırt ettiğinde onların bilgisi haklı olarak onaylanır; yine de faziletten yoksun kalmak ve kusura düşmek kınanacak bir şeydir. İtidalsizliği tarif etmek ve onun sözünü söylemek ahlâk sanatına aittir; itidalsiz olmak ise o sanatın kınadığı şeye aittir. Tıpkı dil hatasının (soloecismus) ne olduğunu bilmenin ve tarif etmenin konuşma sanatına ait olması, onu yapmanın ise aynı sanatın kınadığı bir kusur olması gibi. Öyleyse şimdi ayırt etmek ve anlatmak istediğimiz söz, sevgiyle birlikte olan bilgidir. Böylece zihin kendini bildiğinde ve sevdiğinde, onun sözü ona sevgiyle bağlanır. Bilgiyi sevdiği ve sevgiyi bildiği için de söz sevgidedir, sevgi sözdedir; ikisi de sevende ve söyleyendedir.

    111

    CAPUT X. 15. Recte ergo quaeritur, utrum omnis notitia verbum, an tantum amata notitia. Novimus enim et ea quae odimus: sed nec concepta, nec parta dicenda sunt animo, quae nobis displicent. Non enim omnia quae quoquo modo tangunt, concipiuntur: sed alia ita ut tantum nota sint, non tamen verba dicantur; sicut ista de quibus nunc agimus. Aliter enim dicuntur verba quae spatia temporum syllabis tenent, sive pronuntientur, sive cogitentur; aliter omne quod notum est, verbum dicitur animo impressum, quamdiu de memoria proferri et definiri potest, quamvis res ipsa displiceat; aliter cum placet quod mente concipitur. Secundum quod genus verbi accipiendum est quod ait Apostolus, Nemo dicit, Dominus Iesus, nisi in Spiritu sancto: cum secundum aliam verbi notionem dicant hoc et illi, de quibus ipse Dominus ait, Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum caelorum. Verumtamen cum et illa quae odimus, recte displicent, recteque improbantur, approbatur eorum improbatio, et placet, et verbum est. Neque vitiorum notitia nobis displicet, sed ipsa vitia. Nam placet mihi quod novi et definio quid sit intemperantia; et hoc est verbum eius. Sicuti sunt in arte nota vitia, et recte approbatur eorum notitia, cum discernit cognitor speciem privationemque virtutis, sicut aiere et negare, esse et non esse: attamen virtute privari atque in vitium deficere, damnabile est. Et definire intemperantiam, verbumque eius dicere, pertinet ad artem morum: esse autem intemperantem, ad id pertinet quod illa arte culpatur. Sicut nosse ac definire quid sit soloecismus, pertinet ad artem loquendi: facere autem, vitium est quod eadem arte reprehenditur. Verbum est igitur, quod nunc discernere ac insinuare volumus, cum amore notitia. Cum itaque se mens novit et amat, iungitur ei amore verbum eius. Et quoniam amat notitiam et novit amorem, et verbum in amore est, et amor in verbo, et utrumque in amante atque dicente.

    112

  1. Ama bir surete (species) göre olan her bilgi, bildiği şeye benzer. Çünkü yoksunluğa göre olan başka bir bilgi de vardır; onu reddederken dile getiririz. Yoksunluğun bu reddi de sureti över ve bu yüzden onaylanır. Demek ki ruh, ister o suret hoşuna gitsin ister onun yoksunluğu hoşuna gitmesin, bilinen suretle bir ölçüde benzerlik taşır. Bu yüzden Tanrı'yı bildiğimiz ölçüde ona benzeriz; ama eşit olacak kadar benzemeyiz, çünkü onu kendisinin kendini bildiği kadar bilmeyiz. Bedenin hissi aracılığıyla cisimleri öğrendiğimizde ruhumuzda onların bir benzerliği meydana gelir; bu, hafızadaki tasavvurdur. Çünkü cisimleri düşündüğümüzde ruhta bulunan cisimlerin kendisi değil, benzerlikleridir; bu yüzden benzerlikleri onların yerine onayladığımızda yanılırız, çünkü yanılgı bir şeyin başka bir şeyin yerine onaylanmasıdır. Yine de cismin ruhtaki görüntüsü, cismin kendi görünümünden daha üstündür; çünkü daha üstün bir tabiatta, yani ruh gibi canlı bir cevherdedir. Aynı şekilde Tanrı'yı bildiğimizde, onu bilmeden önceki hâlimizden daha iyi hâle gelsek de —hele bu bilgi hoşa gidip layıkıyla sevildiğinde söz olduğunda ve Tanrı'nın bir benzerliği hâline geldiğinde—, bu bilgi yine de daha aşağıdadır; çünkü daha aşağı bir tabiattadır: Ruh yaratıktır, Tanrı ise Yaratıcı. Buradan şu sonuç çıkar: Zihin kendini bildiğinde ve onayladığında, bu bilgi onun sözüdür; hem de ona büsbütün denk, eşit ve aynı olacak biçimde. Çünkü bu bilgi, cismin bilgisi gibi daha aşağı bir özün bilgisi değildir; Tanrı'nın bilgisi gibi daha yüksek bir özün bilgisi de değildir. Her bilgi bildiği şeye, yani neyin bilgisiyse ona bir benzerlik taşıdığına göre, bilen zihnin kendisinin kendisiyle bilindiği bu bilgi yetkin ve eşit bir benzerlik taşır. Bu yüzden hem surettir hem sözdür; çünkü zihinden dile getirilir, bilmekle ona eşitlenir ve doğurulan doğurana eşittir.

    112

    CAPUT XI. 16. Sed omnis secundum speciem notitia, similis est ei rei quam novit. Est enim alia notitia secundum privationem, quam cum improbamus, loquimur. Et haec privationis improbatio speciem laudat, ideoque approbatur. Habet ergo animus nonnullam speciei notae similitudinem, sive cum ea placet, sive cum eius privatio displicet. Quocirca in quantum Deum novimus, similes sumus: sed non ad aequalitatem similes, quia nec tantum eum novimus, quantum ipse se. Et quemadmodum cum per sensum corporis discimus corpora, fit eorum aliqua similitudo in animo nostro, quae phantasia memoriae est: non enim omnino ipsa corpora in animo sunt, cum ea cogitamus; sed eorum similitudines: itaque cum eas pro illis approbamus, erramus; error namque est pro alio alterius approbatio: melior est tamen imaginatio corporis in animo, quam illa species corporis, in quantum haec in meliore natura est, id est, in substantia vitali, sicuti animus est: ita cum Deum novimus, quamvis meliores efficiamur quam eramus antequam nossemus, maximeque cum eadem notitia etiam placita digneque amata verbum est, fitque aliqua Dei similitudo illa notitia: tamen inferior est, quia in inferiore natura est; creatura quippe animus, Cre⟦ator autem Deus. Ex quo colligitur, quia cum se mens ipsa novit atque approbat, sic est⟧ eadem notitia verbum eius, ut ⟦ei sit par omnino et⟧ aequale, atque identidem: quia ⟦neque inferioris essentiae⟧ notitia est, sicut corporis; neque sup⟦erioris, sicut⟧ Dei. Et cum habeat notitia similitudinem ⟦ad eam⟧ rem quam novit, hoc est, cuius notitia est; haec habet perfectam et aequalem, qua mens ⟦ipsa, quae⟧ novit, est nota. Ideoque et imago et verbum est, quia de illa exprimitur, cum cognoscendo ⟦eidem⟧ coaequatur, et est gignenti aequale quod genitum est.

    113

  1. Öyleyse sevgi nedir? Suret olmayacak mı? Söz olmayacak mı? Doğurulmuş olmayacak mı? Zihin kendini bildiğinde bilgisini doğuruyor da kendini sevdiğinde sevgisini niçin doğurmuyor? Çünkü bilinebilir olduğu için kendi bilgisinin sebebiyse, sevilebilir olduğu için kendi sevgisinin de sebebidir. Öyleyse ikisini birden niçin doğurmadığını söylemek zordur. Bu soru, en yüce Teslis'in kendisi, yani insanın kendi suretinde yaratıldığı, gücü her şeye en çok yeten Yaratıcı Tanrı hakkında da, Tanrı'nın hakikatinin insan diliyle imana çağırdığı insanları düşündürür: Kutsal Ruh da niçin Baba Tanrı'dan doğurulmuş diye inanılmaz ya da anlaşılmaz da kendisine de oğul denmez? Şimdi bunu insan zihninde bir şekilde araştırmaya çalışıyoruz; öyle ki daha aşağıdaki bu suretten hareketle —orada kendi tabiatımız, sorguya çekilmiş gibi bize daha tanıdık bir biçimde cevap verir— zihnin daha alıştırılmış bakışını aydınlatılmış yaratıktan değişmez ışığa yöneltelim; yeter ki hakikatin kendisi bizi ikna etsin: Hiçbir Hristiyan, Tanrı'nın Sözü'nün Oğul olduğundan kuşku duymadığı gibi, sevginin de Kutsal Ruh olduğuna. Öyleyse bu konuda daha dikkatle sorguya çekilmek ve incelenmek üzere, yaratık olan o surete, yani akıl sahibi zihne dönelim. Orada, önce olmayan bazı şeylerin zaman içinde var olan bilgisi ve önce sevilmeyen bazı şeylerin sevgisi, ne söylediğimizi bize daha seçik biçimde açar; çünkü zaman içinde ilerlemesi gereken konuşmanın kendisi için de zamanların sırası içinde kavranan bir şeyi açıklamak daha kolaydır.
  1. Öyleyse önce şu açık olsun: Bilinebilir, yani bilinmesi mümkün bir şeyin olup da bilinmemesi mümkündür; ama bilinebilir olmayan bir şeyin bilinmesi mümkün değildir. Buradan şunu açıkça tutmalıyız: Bildiğimiz her şey, bizde kendi bilgisini birlikte doğurur. Çünkü bilgi ikisinden doğar: bilenden ve bilinenden. Bu yüzden zihin kendini bildiğinde, kendi bilgisinin tek ebeveynidir; çünkü hem bilinen hem bilen kendisidir. Kendini bilmeden önce de kendisi için bilinebilirdi; ama kendini bilmezken kendine dair bilgi onda yoktu. Öyleyse kendini bildiğinde kendine denk bir bilgi doğurur; çünkü kendini olduğundan daha az bilmez ve bilgisi başka bir özden değildir; yalnız bilen kendisi olduğu için değil, bildiği de kendisi olduğu için,

    113

    CAPUT XII. 17. Quid ergo amor? non erit imago? non verbum? non genitus? Cur enim mens notitiam suam gignit, cum se novit; et amorem suum non gignit, cum se amat? Nam si propterea est notionis suae causa, quia noscibilis est; amoris etiam sui causa est, quia est amabilis. Cur utrumque itaque non genuerit, difficile est dicere. Haec enim quaestio etiam de ipsa summa Trinitate, omnipotentissimo creatore Deo, ad cuius imaginem homo factus est, solet movere homines, quos veritas Dei per humanam locutionem invitat ad fidem, cur non Spiritus quoque sanctus a Patre Deo genitus vel creditur vel intelligitur, ut filius etiam ipse dicatur? Quod nunc in mente humana utcumque investigare conamur, ut ex inferiore ⟦?⟧ imagine, in qua nobis familiarius natura ipsa nostra, quasi interrogata respondet, exercitatiorem mentis aciem ab illuminata creatura ad lumen incommutabile dirigamus: si tamen veritas ipsa persuaserit, sicut Dei Verbum Filium esse nullus christianus dubitat, ita charitatem esse Spiritum sanctum. Ergo ad imaginem illam, quae creatura est, hoc est, ad rationalem mentem diligentius de hac re interrogandam considerandamque redeamus, ubi temporaliter existens nonnullarum rerum notitia, quae antea non erat, et aliquarum rerum amor, quae antea non amabantur, distinctius nobis aperit quid dicamus: quia et ipsi locutioni temporaliter dirigendae, facilior est ad explicandum res quae in ordine temporum comprehenditur. 18. Primo itaque manifestum sit, posse fieri ut sit aliquid scibile, id est, quod sciri possit, et tamen nesciatur: illud autem fieri non posse, ut sciatur quod scibile non fuerit. Unde liquido tenendum est quod omnis res quamcumque cognoscimus, congenerat in nobis notitiam sui. Ab utroque enim notitia paritur, a cognoscente et cognito. Itaque mens cum se ipsam cognoscit, sola parens est notitiae suae: et cognitum enim et cognitor ipsa est. Erat autem sibi ipsa noscibilis, et antequam se nosset: sed notitia sui non erat in ea, cum se ipsa non noverat. Quod ergo cognoscit se, parem sibi notitiam sui gignit: quia non minus se novit quam est, nec alterius essentiae est notitia eius, non solum quia ipsa novit, sed etiam quia se ipsam,

    113_2

yukarıda söylediğimiz gibi. Peki sevgi hakkında ne söylemeli? Zihin kendini sevdiğinde niçin kendine dair sevgiyi de doğurmuş görünmüyor? Çünkü kendini sevmeden önce de kendisi için sevilebilirdi, çünkü kendini sevebilirdi; tıpkı kendini bilmeden önce de kendisi için bilinebilir olması gibi, çünkü kendini bilebilirdi. Kendisi için bilinebilir olmasaydı, kendini asla bilemezdi; aynı şekilde kendisi için sevilebilir olmasaydı, kendini asla sevemezdi. Öyleyse kendini bilerek bilgisini doğurduğu gibi, kendini severek sevgisini doğurduğu niçin söylenmesin? Yoksa bununla, sevginin çıktığı yerin onun ilkesi olduğu açıkça gösterilmiş mi olur? Çünkü sevgi zihnin kendisinden çıkar; zihin, kendini sevmeden önce de kendisi için sevilebilirdir ve böylece kendini sevdiği sevginin ilkesidir. Ama sevginin, zihnin kendini bildiği bilgi gibi ondan doğurulmuş olduğu doğru biçimde söylenemez; çünkü bilgi artık bulunmuş olan şeydir. Ona "doğurulmuş" ya da "bulunmuş" denir ve ondan önce çoğu zaman, o gayeye erişince dinlenecek bir araştırma gelir. Çünkü araştırma bulma isteğidir; "bulup çıkarma" desen de aynı şeydir. Bulunup çıkarılan şeyler ise adeta doğurulur; bu yüzden bir yavruya benzerler. Nerede, bilginin kendisinde değilse? Çünkü orada adeta basılıp biçimlenirler. Aradığımızda bulduğumuz şeyler zaten var olsa bile, doğan bir yavru saydığımız bilginin kendisi yoktu. Aramada bulunan o istek ise arayandan çıkar ve bir bakıma askıda kalır; aranan şey bulunup arayana bağlanmadıkça, yöneldiği gayede dinlenmez. Bu istek, yani araştırma, bilinen şeyin kendisiyle sevildiği sevgi gibi görünmese de —çünkü burada hâlâ bilinmek için çaba harcanmaktadır—, yine de aynı cinsten bir şeydir. Çünkü ona artık irade denebilir: Arayan herkes bulmak ister; aranan şey bilgiye aitse, arayan herkes bilmek ister. Bunu ateşle ve ısrarla isterse, buna gayret denir; bu, en çok herhangi bir öğretiyi edinmek ve elde etmek söz konusu olduğunda söylenir. Demek ki zihnin doğurmasından önce bir istek gelir; bilmek istediğimiz şeyi bu istekle arayıp bulunca, yavrunun kendisi olan bilgi doğar. Bu yüzden bilgiye kendisiyle gebe kalınan ve bilgiyi doğuran o isteğe doğum ve yavru denemez. Bilinecek şeye ağzı açık yönelen bu aynı istek, hoşa giden yavruyu, yani bilgiyi tutup kucakladığı ve onu doğurana bağladığı zaman, bilinen şeyin sevgisi olur. Ve Teslis'in bir sureti vardır: zihnin kendisi, onun yavrusu ve kendisinden çıkan sözü olan bilgisi, ve üçüncü olarak sevgi; bu üçü birdir ve tek cevherdir. Zihin kendini olduğu kadar bildiği sürece yavru ondan küçük değildir; kendini bildiği ve olduğu kadar sevdiği sürece sevgi de küçük değildir.

113_2

sicut supra diximus. Quid ergo de amore dicendum est, cur non etiam cum se amat, ipsum quoque amorem sui genuisse videatur? Erat enim amabilis sibi, et antequam se amaret, quia poterat se amare: sicut erat sibi noscibilis, et antequam se nosset, quia poterat se nosse. Nam si non sibi esset noscibilis, nunquam se nosse potuisset: ita si non sibi esset amabilis, nunquam se amare potuisset. Cur itaque amando se non genuisse dicatur amorem suum; sicut cognoscendo se genuit notitiam suam? An eo quidem manifeste ostenditur hoc amoris esse principium, unde procedit: ab ipsa quippe mente procedit: quae sibi est amabilis antequam se amet; atque ita principium est amoris sui, quo se amat: sed ideo non recte dicitur genitus ab ea, sicut notitia sui qua se novit, quia notitia iam inventum est, quod partum vel repertum dicitur, quod saepe praecedit inquisitio eo fine quietura? Nam inquisitio est appetitus inveniendi, quod idem valet si dicas, reperiendi. Quae autem reperiuntur, quasi pariuntur: unde proli similia sunt; ubi, nisi in ipsa notitia? Ibi enim quasi expressa formantur. Nam etsi iam erant res quas quaerendo invenimus, notitia tamen ipsa non erat, quam sicut prolem nascentem deputamus. Porro appetitus ille, qui est in quaerendo, procedit a quaerente, et pendet quodam modo, neque requiescit fine quo intenditur, nisi id quod quaeritur inventum quaerenti copuletur. Qui appetitus, id est inquisitio, quamvis amor esse non videatur, quo id quod notum est, amatur; hoc enim adhuc ut cognoscatur agitur: tamen ex eodem genere quiddam est. Nam voluntas iam dici potest, quia omnis qui quaerit invenire vult; et si id quaeritur quod ad notitiam pertineat, omnis qui quaerit nosse vult. Quod si ardenter atque instanter vult, studere dicitur: quod maxime in assequendis atque adipiscendis quibusque doctrinis dici solet. Partum ergo mentis antecedit appetitus quidam, quo id quod nosse volumus quaerendo et inveniendo, nascitur proles ipsa notitia: ac per hoc appetitus ille quo concipitur pariturque notitia, partus et proles recte dici non potest; idemque appetitus quo inhiatur rei cognoscendae, fit amor cognitae, dum tenet atque amplectitur placitam prolem, id est, notitiam, gignentique coniungit. Et est quaedam imago Trinitatis, ipsa mens, et notitia eius, quod est proles eius ac de se ipsa verbum eius, et amor tertius, et haec tria unum atque una substantia. Nec minor proles, dum tantam se novit mens quanta est: nec minor amor, dum tantum se diligit quantum novit et quanta est.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…