VIII. Kitap
- Başka bir yerde şunu söyledik: O Teslis'te ayrı ayrı kişilere özgü olarak ait olan ve asıl anlamıyla söylenen adlar, birbirlerine göre ilişkisel olarak söylenenlerdir; Baba ve Oğul, ikisinin Armağanı olan Kutsal Ruh gibi. Çünkü Baba Teslis değildir, Oğul Teslis değildir, Armağan da Teslis değildir. Her birine kendine göre söylenenler ise çoğul olarak "üç" diye değil, Teslis'in kendisi olan "bir" diye söylenir: Baba Tanrı'dır, Oğul Tanrı'dır, Kutsal Ruh Tanrı'dır; Baba iyidir, Oğul iyidir, Kutsal Ruh iyidir; Baba her şeye kadirdir, Oğul her şeye kadirdir, Kutsal Ruh her şeye kadirdir. Yine de üç tanrı, üç iyi ya da üç her şeye kadir yoktur; tek Tanrı, iyi ve her şeye kadir olan Teslis'in kendisidir. Birbirlerine göre ilişkisel olarak değil de her birine kendine göre söylenen başka ne varsa, o da böyledir. Çünkü bunlar öze göre söylenir; zira orada var olmak, büyük olmakla, iyi olmakla, bilge olmakla ve orada her bir kişiye ya da Teslis'in kendisine kendine göre söylenen başka her şeyle aynıdır. Bu yüzden "üç kişi" ya da "üç cevher" dendiğini söyledik; özde bir farklılık anlaşılsın diye değil, "Üç ne?" ya da "Hangi üç şey?" dendiğinde hiç değilse tek bir kelimeyle cevap verilebilsin diye. O Teslis'te eşitliğin o kadar büyük olduğunu da söyledik ki, Tanrılık bakımından yalnız Baba Oğul'dan daha büyük değildir; Baba ile Oğul birlikte de Kutsal Ruh'tan daha büyük bir şey değildir, üç kişiden herhangi biri de Teslis'in kendisinden daha küçük bir şey değildir. Bunlar söylendi; sık sık evirip çevirip tekrarlanırsa daha yakından tanınır. Ama bir ölçü de gözetilmeli ve en derin dindarlıkla Tanrı'ya yalvarılmalıdır ki anlayışı açsın ve çekişme hevesini yok etsin; öyle ki hakikatin özü, hiçbir kütle ve hiçbir değişkenlik olmadan zihinle görülebilsin. Şimdi, şaşılacak kadar merhametli Yaratıcı'nın kendisi yardım ettiği ölçüde, öncekilerle aynı şeyler olsa da onlardan daha içten bir yolla ele alacağımız şeylere dikkat edelim; şu kuralı koruyarak: Aklımıza henüz parlamamış olan şey, imanın sağlamlığından bırakılmasın.93_4
PROOEMIUM. 1. Diximus alibi, ea dici proprie in illa Trinitate distincte ad singulas personas pertinentia, quae relative dicuntur ad invicem, sicut Pater et Filius, et utriusque Donum Spiritus sanctus: non enim Pater Trinitas, aut Filius Trinitas, aut Trinitas Donum. Quod vero ad se dicuntur singuli, non dici pluraliter tres, sed unum ipsam Trinitatem: sicut Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus; et bonus Pater, bonus Filius, bonus Spiritus sanctus; et omnipotens Pater, omnipotens Filius, omnipotens Spiritus sanctus: nec tamen tres dii, aut tres boni, aut tres omnipotentes; sed unus Deus, bonus, omnipotens ipsa Trinitas; et quidquid aliud non ad invicem relative, sed ad se singuli dicuntur. Hoc enim secundum essentiam dicuntur, quia hoc est ibi esse, quod magnum esse, quod bonum esse, quod sapientem esse, et quidquid aliud ad se unaquaeque ibi persona, vel ipsa Trinitas dicitur. Ideoque dici tres personas, vel tres substantias, non ut aliqua intelligatur diversitas essentiae, sed ut vel uno aliquo vocabulo responderi possit, cum dicitur quid tres, vel quid tria; tantamque esse aequalitatem in ea Trinitate, ut non solum Pater non sit maior quam Filius, quod attinet ad divinitatem, sed nec Pater et Filius simul maius aliquid sint quam Spiritus sanctus, aut singula quaeque persona quaelibet trium minus aliquid sit quam ipsa Trinitas. Dicta sunt haec, et si saepius versando repetantur, familiarius quidem innotescunt: sed et modus aliquis adhibendus est, Deoque supplicandum devotissima pietate, ut intellectum aperiat, et studium contentionis absumat, quo possit mente cerni essentia veritatis, sine ulla mole, sine ulla mobilitate. Nunc itaque, in quantum ipse adiuvat Creator mire misericors, attendamus haec, quae modo interiore quam superiora tractabimus, cum sint eadem: servata illa regula, ut quod intellectui nostro nondum eluxerit, a firmitate fidei non dimittatur.
- Diyoruz ki bu Teslis'te iki ya da üç kişi, onlardan birinden daha büyük bir şey değildir. Bedensel alışkanlık bunu kavramaz; bunun tek sebebi şudur: Yaratılmış gerçek şeyleri elinden geldiğince hisseder, ama onların kendisiyle yaratıldığı hakikatin kendisini seyredemez. Seyredebilseydi, şu cisimsel ışık söylediğimiz şeyden hiçbir şekilde daha açık olmazdı. Çünkü hakikatin cevherinde —yalnız o gerçekten var olduğu için— daha gerçekten var olandan başka hiçbir şey daha büyük değildir. Akılla kavranabilir ve değişmez olan her şey ise biri ötekinden daha gerçekten var olmaz, çünkü hepsi aynı derecede değişmez biçimde ebedîdir; orada büyük denen şey de gerçekten var olduğu şeyden başka bir şeyle büyük değildir. Bu yüzden büyüklüğün kendisinin hakikat olduğu yerde, daha çok büyüklüğe sahip olan her şeyin zorunlu olarak daha çok hakikate de sahip olması gerekir; daha çok hakikate sahip olmayan her şey, daha çok büyüklüğe de sahip değildir. Ayrıca daha çok hakikate sahip olan elbette daha gerçektir; tıpkı daha çok büyüklüğe sahip olanın daha büyük olması gibi. Demek ki orada daha gerçek olan, daha büyüktür. Baba ile Oğul birlikte, tek başına Baba'dan ya da tek başına Oğul'dan daha gerçek değildir. Öyleyse ikisi birlikte, onların her birinden daha büyük bir şey değildir. Kutsal Ruh da aynı derecede gerçekten var olduğu için, Baba ile Oğul birlikte ondan daha büyük bir şey değildir, çünkü daha gerçek değildir. Baba ile Kutsal Ruh da birlikte hakikatte Oğul'u aşmadıkları için —çünkü daha gerçek değildirler— büyüklükte de aşmazlar. Böylece Oğul ile Kutsal Ruh birlikte, tek başına Baba kadar büyük bir şeydir, çünkü o kadar gerçekten vardırlar. Teslis'in kendisi de oradaki her bir kişi kadar büyüktür. Çünkü büyüklüğün kendisinin hakikat olduğu yerde, daha gerçek olmayan daha büyük de değildir. Hakikatin özünde gerçek olmak var olmakla aynıdır, var olmak da büyük olmakla aynıdır; demek ki büyük olmak gerçek olmakla aynıdır. Öyleyse orada aynı derecede gerçek olanın zorunlu olarak aynı derecede büyük olması gerekir.94
CAPUT PRIMUM. 2. Dicimus enim non esse in hac Trinitate maius aliquid duas aut tres personas quam unam earum: quod non capit consuetudo carnalis, non ob aliud, nisi quia vera quae creata sunt sentit ut potest; veritatem autem ipsam qua creata sunt non potest intueri: nam si posset, nullo modo esset lux ista corporea manifestior quam hoc quod diximus. In substantia quippe veritatis, quoniam sola vere est, non est maior aliqua, nisi quae verius est. Quidquid autem intelligibile atque incommutabile est, non aliud alio verius est, quin aeque incommutabiliter aeternum est: nec quod ibi magnum dicitur, aliunde magnum est, quam eo quo vere est. Quapropter ubi magnitudo ipsa veritas est, quidquid plus habet magnitudinis, necesse est ut plus habeat veritatis: quidquid ergo plus veritatis non habet, non habet plus etiam magnitudinis. Porro, quidquid plus habet veritatis, profecto verius est, sicut maius est quod plus habet magnitudinis: hoc ergo ibi est maius quod verius. Non autem verius est Pater et Filius simul, quam singulus Pater, aut singulus Filius. Non igitur maius aliquid utrumque simul, quam singulum eorum. Et quoniam aeque vere est etiam Spiritus sanctus, nec Pater et Filius simul maius aliquid est quam ipse, quia nec verius est. Pater quoque et Spiritus sanctus simul, quoniam veritate non superant Filium; non enim verius sunt; nec magnitudine superant. Atque ita Filius et Spiritus sanctus simul tam magnum aliquid sunt quam Pater solus, quia tam vere sunt. Sic et ipsa Trinitas tam magnum est, quam unaquaeque ibi persona. Non enim ibi maior est, quae verior non est, ubi est ipsa veritas magnitudo. Quia in essentia veritatis, hoc est verum esse quod est esse; et hoc est esse quod est magnum esse: hoc est ergo magnum esse, quod verum esse. Quod igitur ibi aeque verum est, etiam aeque magnum sit necesse est.
- Cisimlerde ise şu altının o altın kadar gerçek olması, ama birinin ötekinden daha büyük olması mümkündür; çünkü orada büyüklük hakikatle aynı değildir; onun için altın olmak başka, büyük olmak başkadır. Ruhun tabiatında da durum böyledir: Ruha büyük denmesi bakımından ona gerçek ruh denmez. Çünkü büyük ruhlu olmayanın da gerçek bir ruhu vardır; zira cismin ve ruhun özü, hakikatin kendisinin özü değildir. Oysa tek, yalnız, büyük, hakiki, doğru sözlü ve hakikat olan Teslis Tanrı öyledir. Onu düşünmeye çalışırsak —izin verdiği ve bağışladığı ölçüde—, yerlerin uzamları boyunca üç cisim arasındaki gibi hiçbir temas ya da sarılma düşünülmesin; masalların anlattığı üç gövdeli Geryon'daki gibi hiçbir eklem birleşimi düşünülmesin. Tersine, zihne üçte her birinden daha büyük, birde ikide olduğundan daha küçük olacak türden bir şey gelirse, hiç kuşkusuz reddedilsin; çünkü cisimsel olan her şey böyle reddedilir. Tinsel şeylerde de zihne gelen değişebilir hiçbir şey Tanrı sanılmasın. Bu derinlikten o yüceliğe doğru soluk alırken, Tanrı'nın ne olduğunu bilmeden önce ne olmadığını bilebilmemiz bilginin küçük bir parçası değildir. Çünkü o kesinlikle ne yerdir ne gök; ne de yer ve gök gibi bir şeydir; ne gökte gördüğümüz türden bir şeydir, ne de görmediğimiz ama belki gökte bulunan böyle bir şey. Güneşin ışığını hayal gücünle elinden geldiğince büyütsen, daha büyük ya da daha parlak olsun diye bin kat ya da sayısız kat artırsan, Tanrı bu da değildir. Göksel cisimlere soluk veren ve onları Tanrı'ya hizmet ettikleri iradeyle değiştirip çeviren temiz tinler olan melekler nasıl düşünülüyorsa, Tanrı öyle de değildir; binlerce bin olan bu meleklerin hepsi bir araya getirilip tek olsa bile, Tanrı böyle bir şey değildir. O tinleri bedensiz düşünsen bile —ki bu, bedensel düşünce için son derece zordur— Tanrı o değildir. İşte bak, bakabilirsen, ey bozulan bedenin ağırlığı altında ezilen, birçok ve çeşitli dünyevî düşünceyle yüklü ruh; işte bak, bakabilirsen: Tanrı Hakikat'tir. Çünkü "Tanrı ışıktır" diye yazılmıştır; ama bu gözlerin gördüğü gibi değil, yüreğin gördüğü gibi bir ışıktır: "O hakikattir" diye duyduğunda. Hakikatin ne olduğunu sorma; çünkü hemen cisimsel görüntülerin karanlıkları ve hayallerin bulutları karşına dikilir ve sana "Hakikat" dediğim ilk anda parlayan duruluğu bulandırır. İşte "Hakikat" denince bir şimşek gibi seni yakalayan o ilk anda, kalabilirsen kal! Ama kalamazsın; o alışılmış dünyevî şeylere geri kayarsın. Peki, soruyorum, bulaştırdığın pisliklerin arzu ökseotu ve gurbetin yanılgıları değilse, hangi ağırlık seni geri kaydırır?95
CAPUT II. 3. In corporibus autem fieri potest ut aeque verum sit hoc aurum atque illud, sed maius hoc sit quam illud, quia non eadem ibi est magnitudo quae veritas; aliudque illi est aurum esse, aliud magnum esse. Sic et in animi natura, secundum quod dicitur magnus animus, non secundum hoc dicitur verus animus. Animum enim verum habet etiam qui non est magnanimus: quandoquidem corporis et animi essentia, non est ipsius veritatis essentia, sicut est Trinitas Deus unus, solus, magnus, verus, verax, veritas. Quem si cogitare conamur, quantum sinit et donat, nullus cogitetur per locorum spatia contactus aut complexus, quasi trium corporum; nulla compago iuncturae, sicut tricorporem Geryonem fabulae ferunt: sed quidquid animo tale occurrerit, ut maius sit in tribus quam in singulis, minusque in uno quam in duobus, sine ulla dubitatione respuatur: ita enim respuitur omne corporeum. In spiritualibus autem omne mutabile quod occurrerit, non putetur Deus. Non enim parvae notitiae pars est, cum de profundo isto in illam summitatem respiramus, si antequam scire possimus quid sit Deus, possumus iam scire quid non sit. Non est enim certe, nec terra, nec coelum, nec quasi terra et coelum, nec tale aliquid quale videmus in coelo, nec quidquid tale non videmus et est fortassis in coelo. Nec si augens imaginatione cogitationis lucem solis, quantum potes, sive quo sit maior, sive quo sit clarior, millies tantum, aut innumerabiliter, neque hoc est Deus. Nec sicut cogitantur Angeli mundi spiritus coelestia corpora inspirantes, atque ad arbitrium quo serviunt Deo mutantes atque versantes, nec si omnes, cum sint millia millium, in unum collati unus fiant, nec tale aliquid Deus est. Nec si eosdem spiritus sine corporibus cogites, quod quidem carnali cogitationi difficillimum est. Ecce vide, si potes, o anima praegravata corpore quod corrumpitur, et onusta terrenis cogitationibus multis et variis; ecce vide, si potes: Deus Veritas est. Hoc enim scriptum est, Quoniam Deus lux est: non quomodo isti oculi vident, sed quomodo videt cor, cum audis, Veritas est. Noli quaerere quid sit veritas; statim enim se opponent caligines imaginum corporalium et nubila phantasmatum, et perturbabunt serenitatem, quae primo ictu diluxit tibi, cum dicerem, Veritas. Ecce in ipso primo ictu quo velut coruscatione perstringeris, cum dicitur, Veritas, mane si potes: sed non potes; relaberis in ista solita atque terrena. Quo tandem pondere, quaeso, relaberis, nisi sordium contractarum cupiditatis visco et peregrinationis erroribus?
- İşte yine bak, bakabilirsen. Elbette iyiden başka bir şeyi sevmezsin. Dağlarının yüksekliği, tepelerinin ölçülülüğü ve ovalarının düzlüğüyle yer iyidir; hoş ve verimli bir arazi iyidir; birbirine denk bölümlerle düzenlenmiş, geniş ve aydınlık bir ev iyidir; canlı cisimler olan hayvanlar iyidir; ılıman ve sağlıklı hava iyidir; tatlı ve sağlığa uygun yemek iyidir; acısız ve yorgunluksuz sağlık iyidir; ölçüleri denk, ifadesi neşeli ve rengi parlak bir insan yüzü iyidir; uyumun tatlılığı ve sevginin sadakatiyle bir dostun gönlü iyidir; adil bir adam iyidir; zenginlik iyidir, çünkü işleri kolayca yoluna koyar; güneşi, ayı ve yıldızlarıyla gök iyidir; kutsal itaatleriyle melekler iyidir; dinleyene tatlılıkla öğreten ve yerinde öğüt veren konuşma iyidir; ritmiyle ahenkli, düşünceleriyle ağırbaşlı şiir iyidir. Daha ne sayayım? Bu iyidir, şu iyidir: Bunu ve şunu kaldır, bakabilirsen iyinin kendisine bak. O zaman başka bir iyiyle iyi olmayan, her iyinin iyisi olan Tanrı'yı göreceksin. Çünkü saydığım ya da görülen veya düşünülen başka bütün bu iyiler arasında, doğru yargıladığımızda birinin ötekinden daha iyi olduğunu söyleyemezdik; meğer ki iyinin kendisinin kavramı içimize basılmış olsun da ona göre hem bir şeyi onaylayalım hem birini ötekine tercih edelim. Demek ki Tanrı şu ya da bu iyi olarak değil, iyinin kendisi olarak sevilmelidir. Çünkü ruhun arayacağı iyi, yargılarken üzerinden uçup geçeceği değil, severek yapışacağı iyidir; bu da Tanrı'dan başka ne olabilir? İyi bir ruh, iyi bir melek ya da iyi bir gök değil; iyinin kendisi olan İyi. Belki böylece ne demek istediğim daha kolay fark edilir. Örneğin "iyi ruh" dendiğini duyduğumda, iki kelime olduğu gibi bu kelimelerden iki şey anlarım: ruhun ruh olduğu şey başka, iyi olduğu şey başka. Ruh var olmak için kendisi bir şey yapmadı; çünkü var olmak için bir şey yapacak olan henüz yoktu. Ama iyi bir ruh olmak için iradeyle bir şey yapılması gerektiğini görüyorum. Bu, ruhun ruh olduğu şeyin iyi bir şey olmamasından değildir; öyle olsaydı ona nasıl cisimden daha iyi denirdi, hem de pek doğru olarak? Ona henüz iyi ruh denmemesinin sebebi, daha üstün olmasını sağlayacak iradenin eyleminin ona hâlâ yapılacak bir iş olarak kalmasıdır. Bunu ihmal ederse haklı olarak kınanır ve ona doğru olarak "iyi olmayan ruh" denir. Çünkü bunu yapandan farklıdır; o övgüye değer olduğuna göre, bunu yapmayan da elbette kınanmaya değerdir. Bunu gayretle yapıp iyi bir ruh olurken ise, kendisi olmayan bir şeye dönmedikçe buna erişemez. İyi bir ruh olmak için, iyiyi sevip arzulayıp ona eriştiğinde iyiye dönmekten başka nereye dönebilir? Ondan yeniden yüz çevirip iyi olmayan bir ruh olursa, yüz çevirdiği o iyi kendinde kalmasaydı, kendini düzeltmek istediğinde yeniden döneceği bir yer olmazdı.95_2
CAPUT III. 4. Ecce iterum vide, si potes. Non amas certe nisi bonum, quia bona est terra altitudine montium et temperamento collium et planitie camporum, et bonum praedium amoenum ac fertile, et bona domus paribus membris disposita et ampla et lucida, et bona animalia animata corpora, et bonus aer modestus et salubris, et bonus cibus suavis atque aptus valetudini, et bona valetudo sine doloribus et lassitudine, et bona facies hominis dimensa pariliter et affecta hilariter et luculenter colorata, et bonus animus amici consensionis dulcedine et amoris fide, et bonus vir iustus, et bonae divitiae, quia facile expediunt, et bonum coelum cum sole et luna et stellis suis, et boni Angeli sancta obedientia, et bona locutio suaviter docens et congruenter monens audientem, et bonum carmen canorum numeris et sententiis grave. Quid plura et plura? Bonum hoc et bonum illud: tolle hoc et illud, et vide ipsum bonum, si potes; ita Deum videbis, non alio bono bonum, sed bonum omnis boni. Neque enim in his omnibus bonis, vel quae commemoravi, vel quae alia cernuntur sive cogitantur, diceremus aliud alio melius cum vere iudicamus, nisi esset nobis impressa notio ipsius boni, secundum quod et probaremus aliquid, et aliud alii praeponeremus. Sic amandus est Deus, non hoc et illud bonum, sed ipsum bonum. Quaerendum enim bonum animae, non cui supervolitet iudicando, sed cui haereat amando: et quid hoc, nisi Deus? Non bonus animus, aut bonus angelus, aut bonum coelum; sed bonum bonum. Sic enim forte facilius advertitur quid velim dicere. Cum enim audio, verbi gratia, quod dicitur animus bonus, sicut duo verba sunt, ita ex eis verbis duo quaedam intelligo: aliud quo animus est, aliud quo bonus. Et quidem ut animus esset, non egit ipse aliquid; non enim iam erat quod ageret ut esset: ut autem sit bonus animus, video agendum esse voluntate; non quia idipsum quo animus est, non est aliquid boni; nam unde iam dicitur, et verissime dicitur corpore melior? sed ideo nondum dicitur bonus animus, quoniam restat ei actio voluntatis, qua sit praestantior; quam si neglexerit, iure culpatur, recteque dicitur non bonus animus. Distat enim ab eo qui hoc agit: et quia ille laudabilis, profecto iste qui hoc non agit, vituperabilis est. Cum vero agit hoc studio, et fit bonus animus, nisi se ad aliquid convertat quod ipse non est, non potest hoc assequi. Quo se autem convertat ut fiat bonus animus, nisi ad bonum, cum hoc amat et appetit et adipiscitur? Unde se si rursus avertat, fiatque non bonus, hoc ipso quo se avertit a bono, nisi maneat in se illud bonum unde se avertit, non est quo se iterum, si voluerit emendare, convertat.
- Bu yüzden değişmez bir iyi olmasaydı, değişebilir iyiler de olmazdı. Öyleyse "şu iyi", "bu iyi" diye duyduğunda —ki bunlara başka bir zaman iyi olmayan da denebilir—, iyiden pay alarak iyi olan bu şeyler olmadan, onların kendisinden pay alarak iyi oldukları iyinin kendisini görebilirsen... Çünkü "şu ya da bu iyi" diye duyduğunda onu da birlikte anlarsın. Evet, onları bir yana bırakıp iyinin kendisini kendi başına görebilirsen, Tanrı'yı görmüş olursun. Sevgiyle ona yapışırsan da hemen mesut olursun. Öteki şeyler ancak iyi oldukları için sevilirken, onlara yapışıp onları iyi kılan iyinin kendisini sevmemek utanç verici olsun. Bir de şu var: Ruh, yalnız ruh olduğu için —henüz değişmez iyiye dönmesiyle olacağı şekilde iyi olmasa da—, dediğim gibi yalnız ruh olarak bize öyle hoş gelir ki, iyi anladığımızda onu bütün cisimsel ışıktan bile üstün tutarız; ama o bize kendinde değil, onu yapan sanatta hoş gelir. Çünkü yapılmış olarak onaylanması, orada yapılması gerektiğinin görülmesindendir. Bu, hakikattir ve basit iyidir; çünkü iyinin kendisinden başka bir şey değildir, bu yüzden en yüce iyidir de. Çünkü ancak başka bir iyiden iyi olan iyi azalabilir ya da artabilir. Demek ki ruh iyi olmak için, ruh olmayı kendisinden aldığı şeye döner. Öyleyse irade, ruhun iyide yetkinleşmesi için ancak şu durumda tabiata uygun düşer: İradenin dönüşüyle o iyi sevildiğinde; iradenin yüz çevirmesiyle bile yitirilmeyen şey de o iyiden gelir. Çünkü ruh en yüce iyiden yüz çevirerek iyi ruh olmayı yitirir; ama ruh olmayı yitirmez, çünkü bu da zaten cisimden daha iyi bir iyidir. Demek ki iradenin yitirdiği, iradenin eriştiği şeydir. Çünkü kendisinden var olduğu şeye dönmek isteyecek ruh zaten vardı; ama var olmadan önce var olmak isteyecek olan henüz yoktu. Bizim iyimiz de işte budur: Var olması gerekmiş ya da gereken olarak kavradığımız her şeyin gerçekten var olması gerekip gerekmediğini orada görürüz; nasıl var olması gerektiğini kavramadığımız şeylerin de, var olması gerekmeseydi var olamayacaklarını orada görürüz. Bu iyi her birimizden uzak değildir: "Çünkü onda yaşıyor, hareket ediyor ve varız."95_3
- Quapropter nulla essent mutabilia bona, nisi esset incommutabile bonum. Cum itaque audis bonum hoc et bonum illud, quae possunt alias dici etiam non bona, si potueris sine illis quae participatione boni bona sunt, perspicere ipsum bonum cuius participatione bona sunt; simul enim et ipsum intelligis, cum audis hoc aut illud bonum: si ergo potueris illis detractis per se ipsum perspicere bonum, perspexeris Deum. Et si amore inhaeseris, continuo beatificaberis. Pudeat autem, cum alia non amentur nisi quia bona sunt, eis inhaerendo non amare bonum ipsum unde bona sunt. Illud etiam, quod animus, tantum quia est animus, etiam nondum eo modo bonus quo se convertit ad incommutabile bonum; sed, ut dixi, tantum animus, cum ita nobis placet ut eum omni etiam luci corporeae cum bene intelligimus, praeferamus, non in se ipso nobis placet, sed in illa arte qua factus est. Inde enim approbatur factus, ubi videtur fuisse faciendus. Haec est veritas, et simplex bonum: non enim est aliud aliquid quam ipsum bonum, ac per hoc etiam summum bonum. Non enim minui vel augeri bonum potest, nisi quod ex alio bono bonum est. Ad hoc se igitur animus convertit ut bonus sit, a quo habet ut animus sit. Tunc ergo voluntas naturae congruit ut perficiatur in bono animus, cum illud bonum diligitur conversione voluntatis, unde est et illud quod non amittitur nec aversione voluntatis. Avertendo enim se a summo bono, amittit animus ut sit bonus animus; non autem amittit ut sit animus, cum et hoc iam bonum sit corpore melius: hoc ergo amittit voluntas, quod voluntas adipiscitur. Iam enim erat animus, qui converti ad id vellet a quo erat: qui autem vellet esse antequam esset nondum erat. Et hoc est bonum nostrum, ubi videmus utrum esse debuerit aut debeat, quidquid esse debuisse aut debere comprehendimus; et ubi videmus esse non potuisse nisi esse debuisset, quidquid etiam quomodo esse debuerit non comprehendimus. Hoc ergo bonum non longe positum est ab unoquoque nostrum: in illo enim vivimus, et movemur, et sumus.
- Ama o iyiye sevgiyle bağlı kalmalı ve ona yapışmalıyız ki, kendisinden var olduğumuz ve yokluğunda var bile olamayacağımız o iyinin huzurunda onun tadına varalım. Çünkü henüz görerek değil, imanla yürüdüğümüz sürece, aynı Elçi'nin dediği gibi, Tanrı'yı henüz yüz yüze görmüyoruz; ama onu şimdiden sevmezsek hiçbir zaman göremeyeceğiz. Peki kim bilmediğini sever? Bir şey bilinip sevilmeyebilir; ama bilinmeyen bir şeyin sevilip sevilemeyeceğini soruyorum. Çünkü sevilemiyorsa, kimse Tanrı'yı bilmeden önce onu sevemez. Tanrı'yı bilmek de onu zihinle görmek ve sağlam biçimde kavramak değilse nedir? Çünkü o, ten gözleriyle aranacak bir cisim değildir. Ama Tanrı'yı, görülebildiği ve kavranabildiği gibi görüp kavrayabilecek güce erişmeden önce de —bu, yüreği temiz olanlara nasiptir: "Ne mutlu yüreği temiz olanlara, çünkü onlar Tanrı'yı görecekler"— onu imanla sevmezsek, yürek onu görmeye elverişli ve yatkın olacak biçimde arınamaz. Bütün tanrısal Kitaplar'ın düzeneği, ruhta inşa edilecek şu üç şey için yükselir: iman, umut ve sevgi. Bunlar, henüz görmediğine inanan, inandığını uman ve seven bir ruhta değilse nerededir? Demek ki bilinmeyen şey de sevilir; ama yine de ona inanılır. Elbette sakınmak gerekir ki, görmediğine inanan ruh kendine var olmayan bir şey uydurmasın ve yanlış olanı umup sevmesin. Bu olursa, aynı Elçi'nin dediği gibi buyruğun gayesi olan sevgi, yani temiz yürekten, iyi vicdandan ve içten imandan doğan sevgi olmaz.
- Okuduğumuz ya da duyduğumuz, ama görmediğimiz bazı cisimsel şeylere inandığımızda, ruhun cisimlerin hatları ve şekilleri hakkında, düşünürken aklına nasıl geliyorsa öyle, kendine bir şey uydurması kaçınılmazdır. Uydurduğu şey ya gerçek değildir ya da —pek ender olabilecek bir şeydir bu— gerçek olsa bile, onu imanla tutmamızın hiçbir yararı yoktur; yararlı olan, bunun aracılığıyla akla sokulan başka bir şeydir. Elçi Pavlus'un yazdıklarını ya da onun hakkında yazılanları okuyan veya dinleyenlerden kim, hem Elçi'nin hem de orada adı anılan herkesin yüzünü zihninde canlandırmaz? Bu Yazılar'ı bilen o kadar çok insandan her biri o bedenlerin hatlarını ve şeklini başka türlü düşündüğüne göre, kimin daha yakın ve daha benzer düşündüğü elbette belirsizdir. İmanımız da o insanların bedenlerinin nasıl bir yüzü olduğuyla ilgilenmez; yalnız onların Tanrı'nın lütfuyla öyle yaşadıklarıyla ve o Yazı'nın tanıklık ettiği işleri yaptıklarıyla ilgilenir. Buna inanmak yararlıdır; ondan umut kesilmemeli, ona özenilmelidir. Nitekim Rab'bin bedeninin yüzü de sayısız düşüncenin çeşitliliğiyle farklı farklı canlandırılır ve uydurulur; oysa o yüz, nasıl idiyse, tekti. Rab İsa Mesih hakkındaki imanımızda kurtarıcı olan da, ruhun kendine uydurduğu ve belki gerçekte olduğundan çok farklı olan şey değil, insan hakkında türe göre düşündüğümüz şeydir. Çünkü içimizde, adeta bir kural gibi yerleşmiş bir insan tabiatı bilgisi vardır; böyle bir şey gördüğümüzde, bu bilgiye göre onun bir insan ya da bir insan şekli olduğunu hemen anlarız.96
CAPUT IV. 6. Sed dilectione standum est ad illud et inhaerendum illi, ut praesente perfruamur a quo sumus, quo absente nec esse possemus. Cum enim per fidem adhuc ambulamus, non per speciem, nondum utique videmus Deum, sicut idem ait, facie ad faciem: quem tamen nisi nunc iam diligamus, nunquam videbimus. Sed quis diligit quod ignorat? Sciri enim aliquid et non diligi potest: diligi autem quod nescitur, quaero utrum possit; quia si non potest, nemo diligit Deum antequam sciat. Et quid est Deum scire, nisi eum mente conspicere, firmeque percipere? Non enim corpus est, ut carneis oculis inquiratur. Sed et priusquam valeamus conspicere atque percipere Deum, sicut conspici et percipi potest, quod mundicordibus licet; Beati enim mundicordes, quia ipsi Deum videbunt: nisi per fidem diligatur, non poterit cor mundari, quo ad eum videndum sit aptum et idoneum. Ubi sunt enim illa tria, propter quae in animo aedificanda omnium divinorum Librorum machinamenta consurgunt, fides, spes, charitas; nisi in animo credente quod nondum videt, et sperante atque amante quod credit? Amatur ergo et quod ignoratur; sed tamen creditur. Nimirum autem cavendum est, ne credens animus id quod non videt, fingat sibi aliquid quod non est, et speret diligatque quod falsum est. Quod si fit, non erit charitas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, quae finis praecepti est, sicut idem apostolus dicit. 7. Necesse est autem, cum aliqua corporalia lecta vel audita quae non vidimus, credimus, fingat sibi aliquid animus in lineamentis formisque corporum, sicut occurrerit cogitanti, quod aut verum non sit, aut etiam si verum est, quod rarissime potest accidere: non hoc tamen fide ut teneamus quidquam prodest, sed ad aliud aliquid utile, quod per hoc insinuatur. Quis enim legentium vel audientium quae scripsit apostolus Paulus, vel quae de illo scripta sunt, non fingat animo et ipsius Apostoli faciem, et omnium quorum ibi nomina commemorantur? Et cum in tanta hominum multitudine quibus illae Litterae notae sunt, alius aliter lineamenta figuramque illorum corporum cogitet, quis propinquius et similius cogitet, utique incertum est. Neque ibi occupatur fides nostra, qua facie corporis fuerint illi homines; sed tantum quia per Dei gratiam ita vixerunt, et ea gesserunt quae Scriptura illa testatur: hoc et utile est credere, et non desperandum, et appetendum. Nam et ipsius Dominicae facies carnis, innumerabilium cogitationum diversitate variatur et fingitur, quae tamen una erat, quaecumque erat. Neque in fide nostra quam de Domino Iesu Christo habemus, illud salubre est quod sibi animus fingit, longe fortasse aliter quam res se habet, sed illud quod secundum speciem de homine cogitamus: habemus enim quasi regulariter infixam humanae naturae notitiam, secundum quam quidquid tale aspicimus, statim hominem esse cognoscimus vel hominis formam.
Tanrı'nın bizim için, alçakgönüllülüğe örnek olmak ve Tanrı'nın bize olan sevgisini göstermek üzere insan olduğuna inandığımızda, düşüncemiz bu bilgiye göre biçimlenir. Çünkü şuna inanmak ve bunu yürekte sağlam ve sarsılmaz biçimde tutmak bize yarar: Tanrı'nın bir kadından doğduğu ve ölümlülerin elinde o kadar hakaretle ölüme sürüklendiği alçakgönüllülük, kibrimizin şişkinliğini iyileştiren en yüce ilaç ve günahın bağını çözen derin bir sırdır. Aynı şekilde onun mucizelerinin ve dirilişinin gücüne de, her şeye gücü yetmenin ne olduğunu bildiğimiz için, her şeye kadir Tanrı hakkında inanırız; bu tür olaylar hakkında da şeylerin türlerine ve cinslerine göre, yani ya tabiatça içimize konmuş ya da tecrübeyle toplanmış bilgiye göre düşünürüz; öyle ki imanımız uydurma olmaz. Gerçekten de, erkek eli değmeyen ve doğururken bile bozulmayan, Mesih'in şaşılacak biçimde kendisinden doğduğu Bakire Meryem'in yüzünü bilmiyoruz. Lazarus'un uzuvlarının hatlarını da görmedik; ne Beytanya'yı, ne mezarı, ne de onu diriltirken kaldırılmasını buyurduğu o taşı; ne kendisinin dirildiği, kayaya oyulmuş yeni mezarı, ne de göğe yükseldiği Zeytin Dağı'nı gördük. Bunları görmemiş olan bizler, onların bizim düşündüğümüz gibi olup olmadığını da hiç bilmiyoruz; hatta öyle olmadıklarını daha olası sayıyoruz. Çünkü bir yerin, bir insanın ya da herhangi bir cismin görünüşü, onu görmeden önce düşündüğümüzde zihnimize nasıl geldiyse gözümüze de tam öyle göründüğünde azımsanmayacak bir şaşkınlığa düşeriz; bu o kadar seyrek, neredeyse hiç olmaz. Yine de bunlara en sağlam biçimde inanırız; çünkü onları, bizim için kesin olan türe ve cinse dair bilgiye göre düşünürüz. Rab İsa Mesih'in Meryem adında bir bakireden doğduğuna inanırız. Ama bakirenin ne olduğuna, doğmanın ne olduğuna, özel adın ne olduğuna inanmayız; bunları düpedüz biliriz. Bunları konuşurken ya da hatırlarken zihnimize gelen yüzün Meryem'in yüzü olup olmadığını ise ne biliriz ne de buna inanırız. Bu yüzden burada imana zarar vermeden "Belki böyle bir yüzü vardı, belki yoktu" denebilir; ama "Belki Mesih bir bakireden doğdu" sözünü Hristiyan imanına zarar vermeden kimse söyleyemez.
- Öyleyse Teslis'in ebediyetini, eşitliğini ve birliğini, verildiği ölçüde anlamak istiyoruz; ama anlamadan önce inanmamız ve imanımız uydurma olmasın diye uyanık durmamız gerekiyor. Çünkü mutlu yaşamak için bu aynı Teslis'in tadına varmalıyız; onun hakkında yanlış bir şeye inanırsak umudumuz boş, sevgimiz de temiz olmaz. Peki bilmediğimiz bu Teslis'i inanarak nasıl severiz? Elçi Pavlus'u sevdiğimiz türe ya da cinse dair bilgiye göre mi? Onu düşündüğümüzde zihnimize gelen yüzde olmasa bile —ki bunu hiç bilmiyoruz—, insanın ne olduğunu yine de biliriz. Uzağa gitmeye gerek yok: Biz de oyuz. Onun da bu olduğu, ruhunun bedene bağlı olarak ölümlü bir hayat yaşadığı açıktır. Demek ki onun hakkında, kendimizde bulduğumuz şeye, bütün insan tabiatının eşit biçimde kapsandığı türe ya da cinse göre inanırız. Peki Teslis'in o üstünlüğü hakkında türe ya da cinse göre ne biliyoruz? Sanki böyle birçok üçlü varmış da bazılarını tecrübe etmişiz gibi mi; öyle ki içimize basılmış benzerlik kuralı aracılığıyla, yani türe ya da cinse dair bilgiyle, onun da öyle olduğuna inanalım ve böylece inandığımız ama henüz bilmediğimiz şeyi, bildiğimiz bir şeye denk olmasından ötürü sevelim? Elbette durum böyle değildir. Yoksa, oradan dirilen kimseyi hiç görmemiş olsak da Rab İsa Mesih'te ölümden dirilmiş olmasını sevdiğimiz gibi, görmediğimiz ve benzerini hiç görmediğimiz Teslis'i de inanarak sevebilir miyiz? Ama ölmenin ne olduğunu, yaşamanın ne olduğunu elbette biliriz; çünkü hem yaşıyoruz hem de zaman zaman ölüleri ve ölmekte olanları gördük ve tecrübe ettik. Dirilmek de yeniden canlanmaktan, yani ölümden hayata dönmekten başka nedir? Öyleyse bir Teslis olduğunu söyleyip buna inandığımızda, Teslis'in ne olduğunu biliriz, çünkü üçün ne olduğunu biliriz; ama sevdiğimiz bu değildir. Çünkü bunu istediğimiz an kolayca elde ederiz; başka şeyleri bir yana bırakayım, üç parmağımızı kaldırmamız yeter. Yoksa sevdiğimiz, her üçlünün olduğu şey değil de Teslis'in Tanrı olması mıdır? Demek ki Teslis'te sevdiğimiz, onun Tanrı olmasıdır. Ama başka hiçbir Tanrı görmedik ya da bilmedik; çünkü Tanrı birdir, henüz görmediğimiz ve inanarak sevdiğimiz yalnız odur. Asıl sorulan şudur: Bilinen şeylerin hangi benzerliğinden ya da karşılaştırılmasından hareketle inanalım ki, henüz bilinmeyen Tanrı'yı da sevebilelim?97
CAPUT V. Secundum hanc notitiam cogitatio nostra informatur, cum credimus pro nobis Deum hominem factum, ad humilitatis exemplum, et ad demonstrandam erga nos dilectionem Dei. Hoc enim nobis prodest credere, et firmum atque inconcussum corde retinere, humilitatem qua natus est Deus ex femina et a mortalibus per tantas contumelias perductus ad mortem, summum esse medicamentum quo superbiae nostrae sanaretur tumor, et altum sacramentum quo peccati vinculum solveretur. Sic et virtutem miraculorum ipsius et resurrectionis eius, quoniam novimus quid sit omnipotentia, de omnipotente Deo credimus, et secundum species et genera rerum vel natura insita vel experientia collecta, de factis huiuscemodi cogitamus, ut non ficta sit fides nostra. Neque enim novimus faciem virginis Mariae, ex qua ille a viro intacta neque in ipso partu corrupta mirabiliter natus est. Nec quibus membrorum lineamentis fuerit Lazarus, nec Bethaniam, nec sepulcrum lapidemque illum quem removeri iussit cum eum resuscitaret, vidimus, nec monumentum novum excisum in petra unde ipse resurrexit, nec montem Oliveti unde ascendit in coelum: neque omnino scimus, quicumque ista non vidimus, an ita sint ut ea cogitamus, imo vero probabilius existimamus non esse ita. Namque cum alicuius facies vel loci vel hominis vel cuiuslibet corporis eadem occurrerit oculis nostris, quae occurrebat animo, cum eam priusquam videremus cogitabamus, non parvo miraculo movemur; ita raro et pene nunquam accidit: et tamen ea firmissime credimus, quia secundum specialem generalemque notitiam quae certa nobis est, cogitamus. Credimus enim Dominum Iesum Christum natum de virgine quae Maria vocabatur. Quid sit autem virgo, et quid sit nasci, et quid sit nomen proprium non credimus, sed prorsus novimus. Utrum autem illa facies Mariae fuerit quae occurrerit animo cum ista loquimur aut recordamur, nec novimus omnino, nec credimus. Itaque hic salva fide licet dicere, Forte talem habebat faciem, forte non talem: Forte autem de virgine natus est Christus, nemo salva fide christiana dixerit. 8. Quamobrem quoniam Trinitatis aeternitatem, et aequalitatem, et unitatem, quantum datur, intelligere cupimus, prius autem quam intelligamus credere debemus, vigilandumque nobis est, ne ficta sit fides nostra: eadem quippe Trinitate fruendum est, ut beate vivamus; si autem falsum de illa crediderimus, inanis erit spes, et non casta charitas: quomodo igitur eam Trinitatem quam non novimus, credendo diligimus? An secundum specialem generalemve notitiam, secundum quam diligimus apostolum Paulum? Qui etiam si non ea facie fuit quae nobis occurrit de illo cogitantibus, et hoc penitus ignoramus, novimus tamen quid sit homo. Ut enim longe non eamus, hoc sumus: et illum hoc fuisse, et animam eius corpori copulatam mortaliter vixisse manifestum est. Hoc ergo de illo credimus, quod invenimus in nobis, iuxta speciem vel genus, quo humana omnis natura pariter continetur. Quid igitur de illa excellentia Trinitatis sive specialiter sive generaliter novimus, quasi multae sint tales trinitates, quarum aliquas experti sumus, ut per regulam similitudinis impressam vel specialem vel generalem notitiam, illam quoque talem esse credamus; atque ita rem quam credimus et nondum novimus, ex parilitate rei quam novimus diligamus? Quod utique non ita est. An quemadmodum diligimus in Domino Iesu Christo, quod resurrexit a mortuis, quamvis inde neminem unquam resurrexisse viderimus, ita Trinitatem quam non videmus, et qualem nullam unquam vidimus, possumus credendo diligere? Sed quid sit mori, et quid sit vivere, utique scimus: quia et vivimus et mortuos ac morientes aliquando vidimus et experti sumus. Quid est autem aliud resurgere, nisi revivescere, id est, ex morte ad vitam redire? Cum ergo dicimus et credimus esse Trinitatem, novimus quid sit Trinitas, quia novimus quid sint tria; sed non hoc diligimus. Nam id ubi volumus, facile habemus, ut alia omittam, vel micando digitis tribus. An vero diligimus, non quod omnis trinitas, sed quod Trinitas Deus est? Hoc ergo diligimus in Trinitate, quod Deus est: sed Deum nullum alium vidimus, aut novimus, quia unus est Deus, ille solus quem nondum vidimus, et credendo diligimus. Sed ex qua rerum notarum similitudine vel comparatione credamus, quo etiam nondum notum Deum diligamus, hoc quaeritur.
- Öyleyse benimle birlikte geri dön ve Elçi'yi niçin sevdiğimizi düşünelim. Pek iyi bildiğimiz insan türü yüzünden mi, yani onun bir insan olduğuna inandığımız için mi? Elbette hayır; yoksa şimdi sevecek kimse kalmazdı, çünkü o insan artık yoktur: Ruhu bedeninden ayrılmıştır. Ama onda sevdiğimiz şeyin şimdi de yaşadığına inanırız; çünkü sevdiğimiz, adil bir ruhtur. Peki hangi cinse ya da türe dair kurala göre? Hem ruhun ne olduğunu hem de adilin ne olduğunu bildiğimiz için değil mi? Ruhun ne olduğunu bildiğimizi, bizim de bir ruhumuz olduğu için söylememiz yersiz değildir. Çünkü onu hiçbir zaman gözlerimizle görüp görülen birçok şeyin benzerliğinden cinse ya da türe dair bir kavram edinmedik; söylediğim gibi, daha çok bizim de bir ruhumuz olduğu için biliriz. Başka şeylerin kendisiyle hissedildiği şeyden, yani ruhun kendisinden daha içten bilinen ve var olduğunu kendisi hisseden ne vardır? Kendimiz dışındakilerin yaşadığını hissetmemizi sağlayan cisimlerin hareketlerini de kendi benzerliğimizden tanırız; çünkü o cisimlerin hareket ettiğini nasıl görüyorsak, biz de yaşarken bedenimizi öyle hareket ettiririz. Canlı bir beden hareket ettiğinde gözlerimize ruhu, yani gözlerle görülemeyen bir şeyi görmek için hiçbir yol açılmaz; ama o kütlede, kendi kütlemizi benzer biçimde hareket ettirmek için bizde bulunan türden bir şeyin, yani hayatın ve ruhun bulunduğunu hissederiz. Bu, insan basiretine ve aklına özgü bir şey de değildir. Çünkü hayvanlar da yalnız kendilerinin değil, birbirlerinin ve bizim de yaşadığımızı hissederler. Ruhlarımızı görmezler; ama bunu bedenin hareketlerinden, hem de hemen ve pek kolay biçimde, bir tür tabiî uyuşmayla hissederler. Demek ki herhangi birinin ruhunu kendi ruhumuzdan biliriz; bilmediğimiz ruha da kendi ruhumuzdan hareketle inanırız. Çünkü ruhu yalnız hissetmekle kalmayız; kendimizi düşünerek ruhun ne olduğunu bilebiliriz de, çünkü bir ruhumuz vardır. Ama adilin ne olduğunu nereden biliyoruz? Elçi'yi, adil bir ruh olmasından başka bir sebeple sevmediğimizi söylemiştik. Demek ki ruhun ne olduğunu bildiğimiz gibi adilin ne olduğunu da biliyoruz. Ruhun ne olduğunu, söylendiği gibi, kendimizden biliyoruz; çünkü bizde bir ruh vardır. Ama adil değilsek, adilin ne olduğunu nereden biliyoruz? Adilin ne olduğunu adil olandan başka kimse bilmiyorsa, adil olandan başkası da adili sevmez. Çünkü adilin ne olduğunu bilmeyen kişi, adil olduğuna inandığı birini tam da adil olduğuna inandığı için sevemez; yukarıda gösterdiğimiz gibi, kimse inandığı ama görmediği şeyi, cinse ya da türe dair bir bilgi kuralına dayanmadan sevmez. Böyle olunca, adili yalnız adil olan seviyorsa, henüz adil olmayan biri nasıl adil olmak isteyecek? Çünkü kimse sevmediği şey olmak istemez. Henüz adil olmayanın adil olması için, elbette adil olmak istemesi gerekir; istemesi için de adili sevmesi. Demek ki henüz adil olmayan da adili sever. Ama adilin ne olduğunu bilmeyen, adili sevemez. Öyleyse henüz adil olmayan da adilin ne olduğunu bilir. Peki nerede bilir? Gözleriyle mi gördü? Beyaz, kara, dört köşe ya da yuvarlak bir cisim gibi adil bir cisim mi var? Bunu kim söyleyebilir? Oysa gözleriyle cisimlerden başkasını görmedi. İnsanda adil olan da ruhtan başkası değildir; bir insana adil dendiğinde bu, bedeninden değil ruhundan ötürü denir. Çünkü adalet ruhun bir tür güzelliğidir; insanlar, çoğu zaman bedence çarpık ve biçimsiz olanlar bile, onunla güzeldir. Ama ruh gözle görülmediği gibi güzelliği de görülmez. Öyleyse henüz adil olmayan, adilin ne olduğunu nerede biliyor ki adil olmak için adili seviyor? Bedenin hareketi aracılığıyla, şu ya da bu insanın adil olduğunu gösteren bazı işaretler mi parlıyor? Ama adilin ne olduğunu hiç bilmeden, o işaretlerin adil bir ruhun işaretleri olduğunu nereden bilecek? Demek ki biliyor. Ama henüz adil değilken de adilin ne olduğunu nerede biliyoruz? Dışımızda biliyorsak, bir cisimde biliyoruz demektir. Ama bu, cisme ait bir şey değildir. Demek ki adilin ne olduğunu kendimizde biliyoruz. Çünkü bunu dile getirmek için aradığımda, kendimden başka hiçbir yerde bulamıyorum; birine adilin ne olduğunu sorsam, ne cevap vereceğini kendinde arar; bu konuda doğru cevap verebilen herkes de ne cevap vereceğini kendinde bulmuştur. Kartaca'dan söz etmek istediğimde de, onu dile getirmek için kendimde ararım ve Kartaca'nın tasavvurunu kendimde bulurum; ama onu bedenim aracılığıyla, yani bedenin hissi aracılığıyla edindim. Çünkü orada bedenimle bulundum, onu gördüm, hissettim ve hafızamda tuttum; öyle ki onu söylemek istediğimde, onun hakkındaki sözü kendimde bulayım.98
CAPUT VI. 9. Redi ergo mecum, et consideremus cur diligamus Apostolum. Numquidnam propter humanam speciem, quam notissimam habemus, eo quod credimus eum hominem fuisse? Non utique: alioquin nunc non est quem diligamus, quandoquidem homo ille iam non est; anima enim eius a corpore separata est. Sed id quod in illo amamus, etiam nunc vivere credimus: amamus enim animum iustum. Ex qua ergo generali aut speciali regula, nisi quia scimus et quid sit animus, et quid sit iustus? Et animus quidem quid sit, non incongrue nos dicimus ideo nosse, quia et nos habemus animum. Neque enim unquam oculis vidimus, et ex similitudine visorum plurium notionem generalem specialemve percepimus; sed potius, ut dixi, quia et nos habemus. Quid enim tam intime scitur, seque ipsum esse sentit; quam id quo etiam caetera sentiuntur, id est, ipse animus? Nam et motus corporum, quibus praeter nos alios vivere sentimus, ex nostra similitudine agnoscimus: quia et nos ita movemus corpus vivendo, sicut illa corpora moveri advertimus. Neque enim cum corpus vivum movetur, aperitur ulla via oculis nostris ad videndum animum, rem quae oculis videri non potest: sed illi moli aliquid inesse sentimus quale nobis inest ad movendum similiter molem nostram, quod est vita et anima. Neque quasi humanae prudentiae rationisque proprium est. Et bestiae quippe sentiunt vivere non tantum se ipsas, sed etiam se invicem atque alterutrum, et nos ipsos. Nec animas nostras vident, sed ex motibus corporis, idque statim et facillime quadam conspiratione naturali. Animum igitur cuiuslibet et ex nostro novimus, et ex nostro credimus quem non novimus. Non enim tantum sentimus animum, sed etiam scire possumus quid sit animus consideratione nostri: habemus enim animum. Sed quid sit iustus, unde novimus? Dixeramus enim nos Apostolum non alia causa diligere, nisi quod sit iustus animus. Novimus ergo et quid sit iustus, sicut et quid sit animus. Sed quid sit animus, ut dictum est, novimus ex nobis: inest enim animus nobis. Quid autem sit iustus unde novimus, si iusti non sumus? Quod si nemo novit quid sit iustus nisi qui iustus est, nemo diligit iustum nisi iustus: non enim potest diligere quem iustum esse credit, ob hoc ipsum quia iustum esse credit, si quid sit iustus ignorat; secundum quod superius demonstravimus, neminem diligere quod credit et non videt, nisi ex aliqua regula notitiae generalis sive specialis. Ac per hoc si non diligit iustum nisi iustus, quomodo volet quisque iustus esse qui nondum est? Non enim vult quisquam esse quod non diligit. Ut autem sit iustus qui nondum est, volet utique iustus esse: ut autem velit, diligit iustum. Diligit ergo iustum et qui nondum iustus est. Diligere autem iustum non potest, qui quid sit iustus, ignorat. Proinde novit quid sit iustus, etiam qui nondum est: ubi ergo novit? num oculis vidit? An ullum corpus iustum, velut album, aut nigrum, aut quadrum, aut rotundum? Quis hoc dixerit? At oculis non vidit nisi corpora. Iustus autem in homine non est, nisi animus: et cum homo iustus dicitur, ex animo dicitur, non ex corpore. Est enim quaedam pulchritudo animi iustitia, qua pulchri sunt homines, plerique etiam qui corpore distorti atque deformes sunt. Sicut autem animus non videtur oculis, ita nec pulchritudo eius. Ubi ergo novit quid sit iustus, qui nondum est, atque ut sit diligit iustum? An signa quaedam per motum corporis emicant, quibus ille aut ille homo esse iustus apparet? Sed unde novit illa signa esse animi iusti, nesciens quid omnino sit iustus? Novit ergo. Sed ubi novimus quid sit iustus, etiam cum iusti nondum sumus? Si extra nos novimus, in corpore aliquo novimus. Sed non est ista res corporis. In nobis igitur novimus quid sit iustus. Non enim alibi hoc invenio, cum quaero ut hoc eloquar, nisi apud me ipsum: et si interrogem alium quid sit iustus, apud se ipsum quaerit quid respondeat; et quisquis hinc verum respondere potuit, apud se ipsum quid responderet invenit. Et Carthaginem quidem cum eloqui volo, apud me ipsum quaero ut eloquar, et apud me ipsum invenio phantasiam Carthaginis: sed eam per corpus accepi, id est per corporis sensum, quoniam praesens in ea corpore
Çünkü hafızamdaki o tasavvurun kendisi onun sözüdür; Kartaca adı anıldığında çıkan o üç heceli ses değil, hatta o adın kendisinin sessizce, zaman aralıkları içinde düşünülmesi de değil; o üç heceli adı sesle söylediğimde ya da söylemeden önce zihnimde gördüğüm şeydir. Hiç görmediğim İskenderiye'den söz etmek istediğimde de onun hayali bende hazırdır. Çünkü birçok kişiden o şehrin büyük olduğunu duyup buna inandığımda, bana anlatılabildiği kadarıyla, zihnimde elimden geldiğince onun bir görüntüsünü uydurdum. Onu söylemek istediğimde, neredeyse herkesin bildiği adının beş hecesini sesle söylemeden önce bende onun sözü budur. Yine de bu görüntüyü zihnimden çıkarıp İskenderiye'yi bilen insanların gözü önüne koyabilseydim, ya hepsi kesinlikle "O değil" derdi, ya da "O" deselerdi çok şaşardım; zihnimde onun kendisine, yani adeta resmi olan görüntüsüne bakarken bile onun o olduğunu bilmez, ama şehri görmüş olup aklında tutanlara inanırdım. Ama adilin ne olduğunu böyle aramam, böyle bulmam; onu dile getirirken ona böyle bakmam; dinlendiğimde böyle onaylanmam, dinlediğimde böyle onaylamam; sanki böyle bir şeyi gözlerimle görmüşüm, bedenin herhangi bir hissiyle öğrenmişim ya da onu böyle öğrenmiş olanlardan duymuşum gibi değil. Çünkü "Adil ruh, hayatta ve davranışlarda ilimle ve akılla herkese payını veren ruhtur" dediğimde, hem de bilerek dediğimde, Kartaca gibi uzakta olan bir şeyi düşünmüyorum ya da İskenderiye gibi, öyle olsun ya da olmasın, elimden geldiğince uydurmuyorum; hazır olan bir şey görüyorum, kendimde görüyorum, gördüğüm şey ben olmasam da. Birçokları da duyarsa bunu onaylayacaktır. Beni dinleyip bilerek onaylayan da aynı şeyi kendinde görür; gördüğü şey kendisi olmasa da. Adil olan ise bunu söylediğinde, kendisinin olduğu şeyi görür ve söyler. Peki o da nerede görür, kendinde değilse? Ama bunda şaşılacak bir şey yok: Kendini kendinden başka nerede görecekti? Şaşılacak olan şudur: Ruh başka hiçbir yerde görmediği şeyi kendinde görür; doğruyu görür, gerçek adil ruhun kendisini görür; kendisi bir ruhtur, ama kendinde gördüğü adil ruh değildir. Henüz adil olmayan ruhta başka bir adil ruh mu var? Böyle bir ruh yoksa, adil ruhun ne olduğunu görüp söylediğinde, onu kendisinden başka bir yerde görmezken ve kendisi adil bir ruh değilken, orada kimi görür? Yoksa gördüğü şey, ona bakabilen ruha hazır olan içsel hakikat midir? Herkes ona bakamaz; bakabilenlerin de hepsi baktıkları şey değildir; yani adil ruhun ne olduğunu görüp söyleyebildikleri hâlde kendileri adil ruhlar değildir. Peki baktıkları o suretin kendisine yapışmaktan başka nasıl öyle olabilirler? Öyle ki ondan biçimlensinler ve adil ruhlar olsunlar; yalnız hayatta ve davranışlarda ilimle ve akılla herkese payını veren ruhun adil olduğunu görüp söylemekle kalmasınlar, kendileri de herkese payını vererek adil yaşasınlar ve adil huylu olsunlar; öyle ki birbirlerini sevmekten başka kimseye hiçbir borçları olmasın. O surete de sevmekten başka nasıl yapışılır? Öyleyse adil olduğuna inandığımız bir başkasını niçin seviyoruz da, bizim de adil olabilmemiz için adil ruhun ne olduğunu gördüğümüz o suretin kendisini sevmiyoruz? Yoksa onu da sevmeseydik, ondan ötürü sevdiğimiz kişiyi hiçbir şekilde sevemezdik; ama adil olmadığımız sürece onu, adil olabilecek kadar sevmiyoruz mu demeliyiz? Demek ki adil olduğuna inanılan insan, seven kişinin kendinde gördüğü ve anladığı o suretten ve hakikatten ötürü sevilir; o suretin ve hakikatin kendisi ise başka bir şeyden ötürü sevilemez. Çünkü ondan başka öyle bir şey bulamayız ki, böyle bir şeyi zaten bildiğimiz için, o bilinmezken ona inanarak onu sevelim. Böyle ne görürsen, odur; ondan başka böyle bir şey yoktur, çünkü olduğu gibi olan yalnız odur. Öyleyse insanları seven, onları ya adil oldukları için ya da adil olsunlar diye sevmelidir. Kendini de böyle sevmelidir: ya adil olduğu için ya da adil olsun diye. Böylece komşusunu hiçbir tehlike olmadan kendisi gibi sever. Çünkü kendini başka türlü seven, kendini haksız yere sever; çünkü kendini adaletsiz olmak için, yani kötü olmak için sever; dolayısıyla artık kendini sevmiyordur. Nitekim "Haksızlığı seven, kendi canından nefret eder."
fui, et eam vidi atque sensi, memoriaque retinui, ut apud me invenirem de illa verbum, cum eam vellem dicere. Ipsa enim phantasia eius in memoria mea verbum eius est, non sonus iste trisyllabus cum Carthago nominatur, vel etiam tacite nomen ipsum per spatia temporum cogitatur; sed illud quod in animo meo cerno, cum hoc trisyllabum voce profero, vel antequam proferam. Sic et Alexandriam cum eloqui volo, quam nunquam vidi, praesto est apud me phantasma eius. Cum enim a multis audissem et credidissem magnam esse illam urbem, sicut mihi narrari potuit, finxi animo meo imaginem eius quam potui: et hoc est apud me verbum eius, cum eam volo dicere, antequam voce quinque syllabas proferam, quod nomen eius fere omnibus notum est. Quam tamen imaginem si ex animo meo proferre possem ad oculos hominum qui Alexandriam noverunt, profecto aut omnes dicerent, Non est ipsa; aut si dicerent, Ipsa est, multum mirarer, atque intuens in animo meo ipsam, id est imaginem quasi picturam eius, ipsam tamen esse nescirem, sed eis crederem qui visam tenerent. Non autem ita quaero quid sit iustus, nec ita invenio, nec ita intueor, cum id eloquor; nec ita probor, cum audior; nec ita probo, cum audio; quasi tale aliquid oculis viderim, aut ullo corporis sensu didicerim, aut ab eis qui ita didicissent audierim. Cum enim dico et sciens dico, Iustus est animus qui scientia atque ratione in vita ac moribus sua cuique distribuit; non aliquam rem absentem cogito, sicut Carthaginem, aut fingo ut possum, sicut Alexandriam, sive ita sit, sive non ita: sed praesens quiddam cerno, et cerno apud me, etsi non sum ipse quod cerno, et multi si audiant approbabunt. Et quisquis me audit atque scienter approbat, apud se et ipse hoc idem cernit, etiamsi non sit et ipse quod cernit. Iustus vero cum id dicit, id quod ipse est cernit et dicit. Et ubi etiam ipse cernit, nisi apud se ipsum? Sed hoc mirum non est: ubi enim se cerneret, nisi apud se ipsum? Illud mirabile est ut apud se animus videat quod alibi nusquam vidit, et verum videat, et ipsum verum iustum animum videat, et sit ipse animus et non sit iustus animus, quem apud se ipsum videt. Num est alius animus iustus in animo nondum iusto? Aut si non est, quem ibi videt, cum videt et dicit quid sit animus iustus, nec alibi quam in se ipso videt, cum ipse non sit animus iustus? An illud quod videt, veritas est interior praesens animo qui eam valet intueri? Neque omnes valent: et qui intueri valent, hoc etiam quod intuentur non omnes sunt, hoc est, non sunt etiam ipsi iusti animi, sicut possunt videre ac dicere quid sit iustus animus. Quod unde esse poterunt, nisi inhaerendo eidem ipsi formae quam intuentur, ut inde formentur et sint iusti animi; non tantum cernentes et dicentes iustum esse animum qui scientia atque ratione in vita ac moribus sua cuique distribuit, sed etiam ut ipsi iuste vivant iusteque morati sint, sua cuique distribuendo, ut nemini quidquam debeant, nisi ut invicem diligant. Et unde inhaeretur illi formae, nisi amando? Cur ergo alium diligimus quem credimus iustum, et non diligimus ipsam formam ubi videmus quid sit iustus animus, ut et nos iusti esse possimus? An vero nisi et istam diligeremus, nullo modo eum diligeremus quem diligimus ex ista, sed dum iusti non sumus, minus eam diligimus quam ut iusti esse valeamus? Homo ergo qui creditur iustus, ex ea forma et veritate diligitur, quam cernit et intelligit apud se ille qui diligit: ipsa vero forma et veritas non est quomodo aliunde diligatur. Neque enim invenimus aliquid tale praeter ipsam, ut eam, cum incognita est, credendo diligamus, ex eo quod iam tale aliquid novimus. Quidquid enim tale aspexeris, ipsa est: et non est quidquam tale, quoniam sola ipsa talis est, qualis ipsa est. Qui ergo amat homines, aut quia iusti sunt, aut ut iusti sint, amare debet. Sic enim et semetipsum amare debet, aut quia iustus est, aut ut iustus sit: sic enim diligit proximum tanquam se ipsum sine ullo periculo. Qui enim aliter se diligit, iniuste se diligit, quoniam se ad hoc diligit ut sit iniustus: ad hoc ergo ut sit malus, ac per hoc iam non se diligit. Qui enim diligit iniquitatem, odit animam suam.
- Bu yüzden Teslis hakkında ve Tanrı'yı bilmek hakkında önümüzde duran bu soruşturmada asıl bakılması gereken şey, gerçek sevginin ne olduğudur; daha doğrusu sevginin ne olduğu. Çünkü sevgi denmesi gereken, gerçek olanıdır; öteki arzudur. Böylece arzu duyanların sevdiği ancak kelimeyi kötüye kullanarak söylenir; tıpkı sevenlerin arzu duyduğunun da ancak kelimeyi kötüye kullanarak söylenmesi gibi. Gerçek sevgi de şudur: Hakikate yapışarak adil yaşamak ve bu yüzden insanlara duyduğumuz, onların adil yaşamasını istediğimiz sevgi karşısında bütün ölümlü şeyleri hiçe saymak. Böylece kardeşlerimiz için yararlı biçimde ölmeye de hazır olabiliriz; Rab İsa Mesih bize bunu kendi örneğiyle öğretti. Bütün Kanun'un ve Peygamberler'in kendisine bağlı olduğu iki buyruk, Tanrı sevgisi ve komşu sevgisi olduğuna göre, Kutsal Yazı'nın çoğu zaman ikisi yerine birini koyması yersiz değildir. Ya yalnız Tanrı sevgisini anar; şu sözler gibi: "Biliriz ki Tanrı'yı sevenler için her şey birlikte iyiliğe doğru işler"; yine: "Tanrı'yı seven, onun tarafından bilinmiştir"; ve: "Çünkü Tanrı'nın sevgisi bize verilen Kutsal Ruh aracılığıyla yüreklerimize dökülmüştür"; ve daha birçokları. Çünkü Tanrı'yı seven, Tanrı'nın buyurduğunu yapmak zorundadır ve ne kadar yapıyorsa o kadar sever; dolayısıyla komşusunu da sevmek zorundadır, çünkü Tanrı bunu buyurmuştur. Ya da Kutsal Yazı yalnız komşu sevgisini anar; şu sözler gibi: "Birbirinizin yükünü taşıyın, böylece Mesih'in kanununu yerine getirirsiniz"; ve: "Bütün kanun tek bir sözde, 'Komşunu kendin gibi seveceksin' diye yazılmış olanda tamamlanır"; İncil'de de: "İnsanların size ne yapmasını istiyorsanız, siz de onlara öyle yapın; çünkü Kanun ve Peygamberler budur." Kutsal Yazılar'da, yetkinliğe ulaşmak için yalnız komşu sevgisinin buyrulduğu ve Tanrı sevgisi hakkında susulduğu görünen başka birçok yer de buluruz; oysa Kanun ve Peygamberler iki buyruğa birden bağlıdır. Ama bunun da sebebi şudur: Komşusunu seven, her şeyden önce sevginin kendisini de sevmek zorundadır. "Tanrı ise sevgidir; sevgide kalan, Tanrı'da kalır." Demek ki her şeyden önce Tanrı'yı sevmek zorundadır.
- Bu yüzden Tanrı'yı, evrene ya da evrenin kısımlarına başkanlık eden o Güçler aracılığıyla arayanlar ondan uzaklaştırılır ve uzağa savrulur; yerlerin aralıklarıyla değil, duyguların farklılığıyla. Çünkü dışarıya gitmeye çalışırlar ve Tanrı'nın kendilerinden daha içte olduğu iç dünyalarını terk ederler. Bu yüzden kutsal bir göksel Güç'ü işitseler ya da herhangi bir biçimde düşünseler bile, onun insan zaafının hayran kaldığı işlerini arzularlar; tanrısal dinlenmenin kendisiyle kazanıldığı dindarlığını taklit etmezler. Çünkü bir meleğin olduğu şey olmayı dindarca istemektense, bir meleğin yapabildiğini kibirle yapabilmeyi tercih ederler. Oysa hiçbir aziz kendi gücüyle sevinmez; uygun biçimde yapabildiği her şeyi yapabilmeyi kendisinden aldığı kişinin gücüyle sevinir. Her Şeye Kadir'e dindar bir iradeyle bağlanmanın, böyle şeyleri yapamayanları titretecek bir işi kendi gücü ve iradesiyle yapabilmekten daha güçlü olduğunu bilir. Bu yüzden Rab İsa Mesih'in kendisi de böyle şeyler yaparken, hayran kalanlara daha büyük şeyler öğretmek, alışılmamış zamansal şeylere dikkat kesilip askıda kalmış olanları ebedî ve iç şeylere çevirmek için şöyle der: "Ey bütün yorgunlar ve yükü ağır olanlar, bana gelin, ben sizi dinlendireyim; boyunduruğumu üzerinize alın." "Benden öğrenin, çünkü dört günlük ölüleri diriltiyorum" demez; "Benden öğrenin, çünkü ben yumuşak huylu ve yürekten alçakgönüllüyüm" der. Çünkü en sağlam alçakgönüllülük, en kof yücelikten daha güçlü ve daha güvenlidir. Bu yüzden şöyle devam eder: "Ve canlarınız için rahat bulacaksınız." Çünkü "sevgi böbürlenmez"; "Tanrı sevgidir"; ve "sadık olanlar sevgi içinde onda huzur bulacaktır", dışarıdaki gürültüden sessiz sevinçlere geri çağrılmış olarak. İşte Tanrı sevgidir: Biz onun yanında olmak istersek kendisi de yanımızda olan birini aramak için niçin göklerin yüksekliklerine ve yerin derinliklerine gidip koşuyoruz?99
CAPUT VII. 10. Quapropter non est praecipue videndum in hac quaestione, quae de Trinitate nobis est, et de cognoscendo Deo, nisi quid sit vera dilectio, imo vero quid sit dilectio. Ea quippe dilectio dicenda est, quae vera est; alioquin cupiditas est: atque ita cupidi abusive dicuntur diligere, quemadmodum cupere abusive dicuntur qui diligunt. Haec est autem vera dilectio, ut inhaerentes veritati iuste vivamus: et ideo contemnamus omnia mortalia prae amore hominum, quo eos volumus iuste vivere. Ita enim et mori pro fratribus utiliter parati esse poterimus, quod nos Dominus Iesus Christus exemplo suo docuit. Cum enim duo praecepta sint in quibus tota Lex pendet et Prophetae, dilectio Dei et dilectio proximi; non immerito plerumque Scriptura pro utroque unum ponit: sive tantum Dei, sicuti est illud, Scimus quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum; et iterum, Quisquis autem diligit Deum, hic cognitus est ab illo; et illud, Quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis; et alia multa: quia et qui diligit Deum consequens est ut faciat quod praecepit Deus, et in tantum diligit in quantum facit; consequens ergo est ut et proximum diligat, quia hoc praecepit Deus: sive tantum proximi dilectionem Scriptura commemorat, sicut est illud, Invicem onera vestra portate, et sic adimplebitis legem Christi; et illud, Omnis enim lex in uno sermone impletur, in eo quod scriptum est, Diliges proximum tuum tanquam te ipsum; et in Evangelio, Omnia quaecumque vultis ut faciant vobis homines, ita et vos facite illis; haec enim est Lex et Prophetae. Et pleraque alia reperimus in Litteris sanctis, in quibus sola dilectio proximi ad perfectionem praecipi videtur, et taceri de dilectione Dei; cum in utroque praecepto Lex pendeat et Prophetae. Sed et hoc ideo, quia et qui proximum diligit, consequens est ut et ipsam praecipue dilectionem diligat. Deus autem dilectio est, et qui manet in dilectione, in Deo manet. Consequens ergo est ut praecipue Deum diligat. 11. Quapropter, qui quaerunt Deum per istas Potestates, quae mundo praesunt vel partibus mundi, auferuntur ab eo longeque iactantur; non intervallis locorum, sed diversitate affectuum: exterius enim conantur ire, et interiora sua deserunt, quibus interior est Deus. Itaque etiamsi aliquam sanctam coelestem Potestatem vel audierint, vel utcumque cogitaverint, facta magis eius appetunt quae humana miratur infirmitas, non imitantur pietatem qua divina requies comparatur. Malunt enim superbe hoc posse quod angelus, quam devote hoc esse quod angelus. Non enim sanctus quisquam potestate sua gaudet, sed eius a quo habet posse quidquid congruenter potest: et novit potentius esse coniungi Omnipotenti pia voluntate, quam propria potestate et voluntate posse, quod contremiscant qui talia non possunt. Itaque ipse Dominus Iesus Christus talia faciens, ut mirantes doceret ampliora, et temporalibus insolitis intentos atque suspensos ad aeterna atque interiora converteret: Venite, inquit, ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et reficiam vos; tollite iugum meum super vos. Et non ait, Discite a me quia quatriduanos mortuos suscito; sed ait, Discite a me quia mitis sum et humilis corde. Potentior est enim et tutior solidissima humilitas, quam ventosissima celsitudo. Et ideo sequitur dicens: Et invenietis requiem animabus vestris. Dilectio enim non inflatur: et Deus dilectio est: et fideles in dilectione acquiescent illi, revocati a strepitu qui foris est ad gaudia silentia. Ecce Deus dilectio est: utquid imus et currimus in sublimia coelorum et ima terrarum, quaerentes eum qui est apud nos, si nos velimus esse apud eum?
- Kimse "Neyi seveceğimi bilmiyorum" demesin. Kardeşini sevsin, o sevginin kendisini de sevecektir. Çünkü sevdiği kardeşten çok, onunla sevdiği sevgiyi bilir. İşte artık Tanrı'yı kardeşinden daha iyi bilebilir: Elbette daha iyi bilir, çünkü Tanrı ona daha yakındır; daha iyi bilir, çünkü daha içtedir; daha iyi bilir, çünkü daha kesindir. Tanrı olan sevgiyi kucakla ve sevgiyle Tanrı'yı kucakla. Bütün iyi melekleri ve Tanrı'nın bütün kullarını kutsallık bağıyla birleştiren, bizi ve onları birbirimize bağlayıp kendine tabi kılan bu sevgidir. Demek ki kibrin şişkinliğinden ne kadar iyileşmişsek, sevgiyle de o kadar doluyuz; sevgiyle dolu olan da Tanrı'dan başka neyle doludur? "Ama sevgiyi görüyorum," denecek, "elimden geldiğince onu zihnimle seyrediyorum ve 'Tanrı sevgidir, sevgide kalan Tanrı'da kalır' diyen Kutsal Yazı'ya inanıyorum; ama onu gördüğümde, onda Teslis'i görmüyorum." Hayır, sevgiyi görüyorsan Teslis'i de görüyorsun. Ama elimden gelirse, gördüğünü görmen için sana hatırlatacağım. Yeter ki sevginin kendisi yanımızda olsun da sevgiyle bir iyiye doğru harekete geçelim. Çünkü sevgiyi sevdiğimizde, bir şeyi seven bir şeyi severiz; hem de tam bir şeyi sevdiği için. Peki sevgi neyi sever ki sevginin kendisi de sevilebilsin? Çünkü hiçbir şeyi sevmeyen sevgi, sevgi değildir. Kendini seviyorsa, kendini sevgiyle sevmesi için bir şey sevmesi gerekir. Nasıl ki bir kelime bir şeyi gösterirken kendini de gösterir, ama bir şeyi gösterdiğini göstermedikçe kendini kelime olarak göstermez; sevgi de öyle kendini sever, ama kendini bir şeyi seven olarak sevmedikçe kendini sevgiyle sevmiş olmaz. Öyleyse sevgi, sevgiyle sevdiğimiz şeyden başka neyi sever? Bu da, en yakından başlayarak ilerleyelim, kardeştir. Elçi Yuhanna'nın kardeş sevgisini ne kadar övdüğüne dikkat edelim: "Kardeşini seven," der, "ışıkta kalır ve onda tökezletecek bir şey yoktur." Adaletin yetkinliğini kardeş sevgisine koyduğu açıktır; çünkü kendisinde tökezletecek bir şey olmayan elbette yetkindir. Yine de Tanrı sevgisi hakkında susmuş görünür; kardeş sevgisinin kendisinde Tanrı'nın anlaşılmasını istemeseydi bunu asla yapmazdı. Nitekim aynı Mektup'ta biraz sonra pek açık biçimde şöyle der: "Sevgili kardeşlerim, birbirimizi sevelim, çünkü sevgi Tanrı'dandır; seven herkes Tanrı'dan doğmuştur ve Tanrı'yı bilir. Sevmeyen Tanrı'yı bilmemiştir, çünkü Tanrı sevgidir." Bu bağlam, o kardeş sevgisinin kendisinin (çünkü birbirimizi sevdiğimiz sevgi kardeş sevgisidir) bu kadar büyük bir otoriteyle yalnız Tanrı'dan olduğunun değil, Tanrı olduğunun da bildirildiğini yeterince ve açıkça gösterir. Öyleyse kardeşi sevgiden ötürü sevdiğimizde, onu Tanrı'dan ötürü severiz; kardeşi kendisiyle sevdiğimiz o sevgiyi her şeyden önce sevmememiz de mümkün değildir. Buradan, o iki buyruğun biri olmadan ötekinin olamayacağı sonucu çıkar. Çünkü Tanrı sevgi olduğuna göre, sevgiyi seven elbette Tanrı'yı sever; kardeşini seven de sevgiyi sevmek zorundadır. Bu yüzden biraz sonra der ki: "Gördüğü kardeşini sevmeyen, görmediği Tanrı'yı sevemez." Çünkü onun Tanrı'yı görmemesinin sebebi, kardeşini sevmemesidir. Kardeşini sevmeyen sevgide değildir; sevgide olmayan Tanrı'da değildir, çünkü Tanrı sevgidir. Tanrı'da olmayan da ışıkta değildir, çünkü "Tanrı ışıktır ve onda hiç karanlık yoktur." Öyleyse ışıkta olmayan, karanlıkta olduğu için ışığı, yani Tanrı'yı görmüyorsa buna şaşmalı mı? Kardeşini insan gözüyle görür; ama Tanrı bu gözle görülemez. İnsan gözüyle gördüğü kardeşini tinsel bir sevgiyle sevseydi, sevginin kendisi olan Tanrı'yı, onun görülebildiği iç gözle görürdü. Böylece gördüğü kardeşini sevmeyen, Tanrı'yı nasıl sevebilir? Onu görmemesinin sebebi de tam budur: Tanrı sevgidir ve kardeşini sevmeyen bu sevgiden yoksundur. Kardeşe ne kadar, Tanrı'ya ne kadar sevgi borçlu olduğumuz sorusu da artık kafamızı karıştırmasın: Tanrı'ya kendimizden kıyaslanamayacak kadar çok, kardeşe ise kendimize olduğu kadar. Kendimizi de Tanrı'yı ne kadar çok seversek o kadar çok severiz. Demek ki Tanrı'yı da komşuyu da tek ve aynı sevgiyle severiz; ama Tanrı'yı Tanrı için, kendimizi ve komşuyu da Tanrı için.100
CAPUT VIII. 12. Nemo dicat: Non novi quid diligam. Diligat fratrem, et diliget eamdem dilectionem. Magis enim novit dilectionem qua diligit, quam fratrem quem diligit. Ecce iam potest notiorem Deum habere quam fratrem: plane notiorem, quia praesentiorem; notiorem, quia interiorem; notiorem, quia certiorem. Amplectere dilectionem Deum, et dilectione amplectere Deum. Ipsa est dilectio quae omnes bonos Angelos, et omnes Dei servos consociat vinculo sanctitatis, nosque et illos coniungit invicem nobis, et subiungit sibi. Quanto igitur saniores sumus a tumore superbiae, tanto sumus dilectione pleniores: et quo nisi Deo plenus est, qui plenus est dilectione? At enim charitatem video, et quantum possum eam mente conspicio, et credo Scripturae dicenti quoniam Deus charitas est, et qui manet in charitate, in Deo manet: sed cum illam video, non in ea video Trinitatem. Imo vero vides Trinitatem, si charitatem vides. Sed commonebo, si potero, ut videre te videas: adsit tantum ipsa, ut moveamur charitate ad aliquod bonum. Quia cum diligimus charitatem, aliquid diligentem diligimus, propter hoc ipsum quia diligit aliquid. Ergo quid diligit charitas, ut possit etiam ipsa charitas diligi? Charitas enim non est, quae nihil diligit. Si autem se ipsam diligit, diligat aliquid oportet, ut charitate se diligat. Sicut enim verbum indicat aliquid, indicat etiam se ipsum, sed non se verbum indicat, nisi se aliquid indicare indicet: sic et charitas diligit quidem se, sed nisi se aliquid diligentem diligat, non charitate se diligit. Quid ergo diligit charitas, nisi quod charitate diligimus? Id autem, ut a proximo provehamur, frater est. Dilectionem autem fraternam quantum commendet Ioannes apostolus, attendamus: Qui diligit, inquit, fratrem suum, in lumine manet, et scandalum in eo non est. Manifestum est quod iustitiae perfectionem in fratris dilectione posuerit: nam in quo scandalum non est, utique perfectus est. Et tamen videtur dilectionem Dei tacuisse: quod nunquam faceret, nisi quia in ipsa fraterna dilectione vult intelligi Deum. Apertissime enim in eadem Epistola paulo post ita dicit: Dilectissimi, diligamus invicem, quia dilectio ex Deo est; et omnis qui diligit, ex Deo natus est, et cognoscit Deum. Qui non diligit, non cognovit Deum; quia Deus dilectio est. Ista contextio satis aperteque declarat, eamdem ipsam fraternam dilectionem (nam fraterna dilectio est, qua diligimus invicem) non solum ex Deo, sed etiam Deum esse tanta auctoritate praedicari. Cum ergo de dilectione diligimus fratrem, de Deo diligimus fratrem: nec fieri potest ut eamdem dilectionem non praecipue diligamus qua fratrem diligimus. Unde colligitur, duo illa praecepta non posse esse sine invicem. Quoniam quippe Deus dilectio est; Deum certe diligit, qui diligit dilectionem: dilectionem autem necesse est ut diligat, qui diligit fratrem. Et ideo paulo post ait, Non potest Deum diligere quem non videt, qui fratrem quem videt non diligit: quia haec illi causa est non videndi Deum, quod non diligit fratrem. Qui enim non diligit fratrem, non est in dilectione: et qui non est in dilectione, non est in Deo, quia Deus dilectio est. Porro qui non est in Deo, non est in lumine: quia Deus lumen est, et tenebrae in eo non sunt ullae. Qui ergo non est in lumine, quid mirum si non videt lumen, id est, non videt Deum, quia in tenebris est? Fratrem autem videt humano visu, quo videri Deus non potest. Sed si eum quem videt humano visu, spirituali charitate diligeret, videret Deum, qui est ipsa charitas, visu interiore quo videri potest. Itaque qui fratrem quem videt non diligit, Deum, quem propterea non videt, quia Deus dilectio est, qua caret qui fratrem non diligit, quomodo potest diligere? Nec illa iam quaestio moveat, quantum fratri charitatis debeamus impendere, quantum Deo: incomparabiliter plus quam nobis Deo, fratri autem quantum nobis ipsis: nos autem ipsos tanto magis diligimus, quanto magis diligimus Deum. Ex una igitur eademque charitate Deum proximumque diligimus: sed Deum propter Deum, nos autem et proximum propter Deum.
- Soruyorum, şunları duyup okuduğumuzda içimizin alev alması nedendir: "İşte şimdi kabul zamanı, işte şimdi kurtuluş günü. Hizmetimiz kınanmasın diye hiçbir şeyde kimseyi tökezletmiyoruz; tersine her şeyde kendimizi Tanrı'nın hizmetkârları olarak tanıtıyoruz: çok sabırla, sıkıntılarda, yoksunluklarda, darlıklarda, dayaklarda, hapislerde, kargaşalarda, emeklerde, uykusuz gecelerde, oruçlarda; iffetle, ilimle, tahammülle, iyilikle, Kutsal Ruh'la, içten sevgiyle, hakikat sözüyle, Tanrı'nın gücüyle; sağda ve solda adalet silahlarıyla; yücelik ve aşağılanma, kötü ün ve iyi ün içinde; aldatıcılar gibi görülsek de doğru sözlüyüz; tanınmayanlar gibi, ama tanınıyoruz; ölmekte olanlar gibi, ama işte yaşıyoruz; cezalandırılanlar gibi, ama öldürülmüyoruz; kederliler gibi, ama hep sevinçliyiz; yoksullar gibi, ama birçoklarını zenginleştiriyoruz; hiçbir şeyi olmayanlar gibi, ama her şeye sahibiz"? Bunları okuduğumuzda Elçi Pavlus'a karşı sevgimizin tutuşması, onun böyle yaşadığına inanmamızdan değilse nedendir? Ama Tanrı'nın hizmetkârlarının böyle yaşaması gerektiğine, birilerinden duyduğumuz için inanmayız; bunu içimizde, daha doğrusu üstümüzde, hakikatin kendisinde seyrederiz. Demek ki böyle yaşadığına inandığımız kişiyi, gördüğümüz şeyden ötürü severiz. Her zaman sabit ve değişmez gördüğümüz bu sureti her şeyden önce sevmeseydik, onun bedende yaşarken hayatının bu surete uygun ve denk düştüğüne imanla bağlı kaldığımız için onu sevmezdik. Ama nasıl oluyor bilmem, o suretin kendisine karşı da daha çok sevgiyle uyarılırız: Birinin böyle yaşadığına inandığımız iman aracılığıyla ve bazı insanlar böyle yaşadığı için insan olan bizim de böyle yaşayabileceğimizden hiç umut kesmediğimiz umut aracılığıyla; öyle ki bunu hem daha ateşle arzular hem de daha büyük bir güvenle dua ederek dileriz. Böylece, onların uyarınca yaşadığına inanılan o surete duyduğumuz sevgi, onların hayatını da bize sevdirir; inandığımız hayatları da aynı surete karşı daha alevli bir sevgi uyandırır. Öyle ki Tanrı'yı ne kadar alevli seversek onu o kadar kesin ve o kadar duru görürüz; çünkü insanın uyarınca yaşaması gerektiğine hükmettiğimiz değişmez adalet suretini Tanrı'da seyrederiz. Demek ki iman, Tanrı'yı bilmeye ve sevmeye yarar; Tanrı bütünüyle bilinmiyor ya da bütünüyle sevilmiyormuş gibi değil; daha açık bilinsin ve daha sağlam sevilsin diye.101
CAPUT IX. 13. Quid enim est, quaeso, quod exardescimus, cum audimus et legimus: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis: nullam in quoquam dantes offensionem, ut non reprehendatur ministerium nostrum; sed in omnibus commendantes nosmetipsos ut Dei ministros, in multa patientia, in tribulationibus, in necessitatibus, in angustiis, in plagis, in carceribus, in seditionibus, in laboribus, in vigiliis, in ieiuniis, in castitate, in scientia, in longanimitate, in bonitate, in Spiritu sancto, in charitate non ficta, in verbo veritatis, in virtute Dei: per arma iustitiae, a dextris et a sinistris, per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam; ut seductores, et veraces; ut qui ignoramur, et cognoscimur; quasi morientes, et ecce vivimus; ut coerciti, et non mortificati; ut tristes, semper autem gaudentes; sicut egeni, multos autem ditantes; tanquam nihil habentes, et omnia possidentes? Quid est quod accendimur in dilectionem Pauli apostoli, cum ista legimus, nisi quod credimus eum ita vixisse? Vivendum tamen sic esse Dei ministris, non de aliquibus auditum credimus, sed intus apud nos, vel potius supra nos in ipsa veritate conspicimus. Illum ergo quem sic vixisse credimus, ex hoc quod videmus diligimus. Et nisi hanc formam, quam semper stabilem atque incommutabilem cernimus, praecipue diligeremus, non ideo diligeremus illum, quia eius vitam, cum in carne viveret, huic formae coaptatam et congruentem fuisse, fide retinemus. Sed nescio quomodo amplius et in ipsius formae charitatem excitamur, per fidem qua credimus vixisse sic aliquem; et spem, qua nos quoque ita posse vivere, qui homines sumus, ex eo quod aliqui homines ita vixerunt, minime desperamus, ut hoc et desideremus ardentius, et fidentius precemur. Ita et ipsorum vitam facit a nobis diligi formae illius dilectio, secundum quam vixisse creduntur, et illorum vita credita in eamdem formam flagrantiorem excitat charitatem: ut quanto flagrantius diligimus Deum, tanto certius sereniusque videamus; quia in Deo conspicimus incommutabilem formam iustitiae, secundum quam hominem vivere oportere iudicamus. Valet ergo fides ad cognitionem et ad dilectionem Dei, non tanquam omnino incogniti, aut omnino non dilecti; sed quo cognoscatur manifestius, et quo firmius diligatur.
- Kutsal Yazı'nın o kadar övüp yücelttiği sevgi, ister dilectio ister caritas densin, iyiyi sevmekten başka nedir? Sevgi (amor) ise seven birinindir ve sevgiyle bir şey sevilir. İşte üç şey var: seven, sevilen ve sevgi. Öyleyse sevgi, iki şeyi, yani seveni ve sevileni birbirine bağlayan ya da bağlamak isteyen bir tür hayattan başka nedir? Dış ve bedensel aşklarda da bu böyledir; ama daha saf ve daha duru bir şeyden içmek için bedeni çiğneyip ruha yükselelim. Ruh dostta ruhtan başka neyi sever? Demek ki orada da üç şey var: seven, sevilen ve sevgi. Geriye buradan da yükselmek ve bunları, insana verildiği ölçüde, daha yukarıda aramak kalıyor. Ama dikkatimiz burada biraz dinlensin; aradığını artık bulduğunu sandığı için değil; bir şeyin aranması gereken yer nasıl bulunursa öyle: O şey henüz bulunmamıştır, ama nerede aranacağı artık bulunmuştur. Bunu söylemiş olmak da yeter; öyle ki geri kalanı, bir başlangıcın düğüm noktasından başlayarak örelim.102
CAPUT X. 14. Quid est autem dilectio vel charitas, quam tantopere Scriptura divina laudat et praedicat, nisi amor boni? Amor autem alicuius amantis est, et amore aliquid amatur. Ecce tria sunt: amans, et quod amatur, et amor. Quid est ergo amor, nisi quaedam vita duo aliqua copulans, vel copulare appetens, amantem scilicet, et quod amatur? Et hoc etiam in externis carnalibusque amoribus ita est: sed ut aliquid purius et liquidius hauriamus, calcata carne ascendamus ad animum. Quid amat animus in amico, nisi animum? Et illic igitur tria sunt: amans, et quod amatur, et amor. Restat etiam hinc ascendere, et superius ista quaerere, quantum homini datur. Sed hic paululum requiescat intentio, non ut se iam existimet invenisse quod quaerit, sed sicut solet inveniri locus, ubi quaerendum est aliquid; nondum illud inventum est, sed iam inventum est ubi quaeratur: ita hoc dixisse suffecerit, ut tanquam ab articulo alicuius exordii caetera contexamus.